# خفض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خفض

في أَسماء اللّه تعالى الخافِضُ: هو الذي يَخْفِضُ الجبّارِينَ والفراعنة أَي يضَعُهم ويُهِينُهم ويخفض كل شيءٍ يريد خَفْضَه. والخَفْضُ: ضِدُّ الرفْع. خَفَضَه يَخْفِضُه خَفْضاً فانْخَفَضَ واخْتَفَضَ.
والتَّخْفِيضُ: مدّك رأْس البعير إِلى الأَرض؛ قال:
يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ
وامرأَة خافِضَةُ الصوت وخَفِيضَةُ الصوت: خَفِيَّتُه لَيِّنَتُه، وفي التهذيب: ليست بسَلِيطةٍ، وقد خَفَضَتْ وخَفَضَ صوتُها: لانَ وسَهُلَ. وفي التنزيل العزيز: خافِضةٌ رافِعةٌ؛ قال الزجاج: المعنى أَنها تَخْفِضُ أَهل المعاصي وترفع أَهل الطاعة، وقيل: تخفض قوماً فتَحُطُّهم عن مَراتِب آخرين ترفعهم إِليها، والذين خُفِضُوا يَسْفُلُون إِلى النَّارِ، والمرفوعون يُرْفَعُون إِلى غرف الجنان. ابن شميل في قول النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، إِن اللّه يخفض القِسْط ويَرْفَعُه، قال: القسطُ العَدْل ينزله مرة إِلى الأَرض ويرفعه أُخرى. وفي التنزيل العزيز: فمن ثَقُلَتْ مَوازِينُه خُفِضَت ومن خَفَّتْ موازينه شالت. غيره: خَفْضُ العَدْل ظهور الجَور عليه إِذا فسد الناس، ورفعُه ظهوره على الجوار إِذا تابوا وأَصلحوا، فَخَفْضُه من اللّه تعالى اسْتعتابٌ ورَفْعُه رِضاً. وفي حديث الدجال: فَرَفَّع فيه وخَفَّضَ أَي عظَّم فِتْنَتَه ورفعَ قدرها ثم وهَّنَ أَمره وقدره وهوَّنه، وقيل: أَراد أَنه رفَع صوته وخفَضَه في اقتِصاصِ أَمره، والعرب تقول: أَرض خافِضةُ السُّقْيا إِذا كانت سَهْلَة السُّقْيا، ورافعةُ السقيا إِذا كانت على خلاف ذلك. والخَفْضُ: الدَّعةُ، يقال: عيش خافِضٌ. والخَفْضُ والخفيضةُ جميعاً: لين العيش وسعته. وعيش خَفْضٌ وخافِضٌ ومخفوض وخفيض: خصيب في دَعةٍ وخصْبٍ ولِين، وقد خَفُضَ عَيشُه؛ وقول هميان بن قحافة:بانَ الجميعُ بعْدَ طُولِ مَخْفِضِهْ
قال ابن سيده: إِنما حكمه بعد طول مَخْفَضه كقولك بعد طول خَفْضِه لكن هكذا روي بالكسر وليس بشيءٍ. ومَخْفِضُ القوم: الموضع الذي هم فيه في خَفْض ودَعةٍ، وهم في خَفْضٍ من العَيْش؛ قال الشاعر:
إِنَّ شَكْلي وإِنَّ شكْلَكِ شَتَّى،
فالزَمي الخُصَّ واخفِضي تَبْيَضِضِّي
أَراد تَبْيَضِّي فزاد ضاداً إِلى الضادين. ابن الأَعرابي: يقال للقوم هم خَافِضُون إِذا كانوا وادِعينَ على الماء مقيمين، وإِذا انْتَجعوا لم يكونوا في النُّجْعةِ خافضين لأَنهم يَظْعَنُون لطَلَبِ الكَلإِ ومَساقِطِ الغَيْثِ. والخَفْضُ: العيش الطيب. وخَفِّضْ عليك أَي سَهِّلْ. وخَفِّضْ عليك جأْشك أَي سكِّن قلبك.
وخَفَضَ الطائرُ جناحه: أَلانَهُ وضمَّه إِلى جنبه ليسكن من طيرانه، وخَفَضَ جناحَه يخْفِضه خفْضاً: أَلان جانبه، على المثل بِخَفْض الطائر لجناحه. وفي حديث وفد تميم: فلما دخلوا المدينة بَهَشَ إِليهم النساء والصبيان يبكون في وجوههم فأَخْفَضَهم ذلك أَي وضعَ منهم؛ قال ابن الأَثير: قال أَبو موسى أَظن الصواب بالحاء المهملة والظاء المعجمة، أَي أَغْضَبَهم. وفي حديث الإِفك: ورسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، يُخَفِّضُهم أَي يُسَكِّنُهم ويُهَوِّن عليهم الأَمر، من الخَفْضِ الدَّعةِ والسكون. وفي حديث أَبي بكر قال لعائشة، رضي اللّه عنهما، في شأْن الإِفك: خَفِّضي عليك أَي هَوِّني الأَمر عليكِ ولا تَحْزَني له. وفلان خافِضُ الجَناحِ وخافِضُ الطير إِذا كانَ وقوراً ساكناً. وقوله تعالى: واخفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي تواضَعْ لهما ولا تتعزز عليهما. والخافِضةُ: الخاتِنةُ. وخَفَضَ الجارية يَخْفِضُها خَفْضاً: وهو كالخِتان للغلام، وأَخْفَضَتْ هي، وقيل: خَفَض الصبيِّ خَفْضاً خَتَنه فاستعمل في الرجل، والأَعْرَفُ أَن الخَفْضَ للمرأَة والخِتانَ للصبيّ، فيقال للجارية خُفِضَتْ، وللغلامِ خُتِنَ، وقد يقال للخاتن خافض، وليس بالكثير. وقال النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، لأُم عطية: إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي أَي إِذا خَتَنْتِ الجاريةَ فلا تَسْحَتي الجاريةَ. والخَفْضُ: خِتانُ الجارية. والخَفْضُ: المُطْمَئِنُّ من الأَرض، وجمعه خُفُوضٌ. والخافِضَة: التَّلْعةُ المطمئنة من الأَرض والرافِعةُ المتْنِ من الأَرض. والخَفْضُ: السَّير الليِّنُ وهو ضد الرفع. يقال: بيني وبينك ليلة خافِضةٌ أَي هَيِّنَةُ السير؛ قال الشاعر:
مَخْفُوضُها رَوْلٌ، ومَرْفُوعُها
كَمَرِّ صَوْبٍ لَجِبٍ وَسْطَ ريح
قال ابن بري: الذي في شعره:
مَرْفُوعُها زَوْلٌ ومَخْفُوضُها
والزَّوْلُ: العَجَب أَي سيرها الليِّن كَمَرِّ الريح، وأَما سيرها الأَعلى وهو المرفوع فعجب لا يُدْركُ وصْفُه. وخَفْضُ الصوت: غضُّه. يقال: خَفِّضْ عليك القول. والخفضُ والجرُّ واحد، وهما في الإِعراب بمنزلة الكسر في البناء في مواصفات النحويين.
والانخِفاضُ: الانحِطاطُ بعد العُلُوِّ، واللّه عزّ وجلّ يَخْفِضُ من يشاء ويَرْفَعُ من يشاء؛ قال الراجز يهجو مُصَدّقاً، وقال ابن الأَعرابي: هذا رجل يخاطب امرأَته ويهجو أَباها لأَنه كان أَمهرها عشرين بعيراً كلها بنات لبون، فطالبه بذلك فكان إِذا رأَى في إِبله حِقَّة سمينة يقول هذه بنت لَبون ليأْخذها، وإِذا رأَى بنت لَبون مهزولة يقول هذه بنت مخاض ليتركها؛ فقال:
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَثْم فَنّا،
مِنْ أَينَ عِشْرُونَ لها مِنْ أَنَّى؟
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنّا،
يا كَرَواناً صُكَّ فَاكْبَأَنّا
فَشَنَّ بالسَّلْحِ، فَلَمّا شَنّا،
بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنّا
أَإِبِلي تَأْكُلُها مُصِنّا،
خافِضَ سِنِّ ومُشِيلاً سِنّا؟
وخَفَضَ الرجلُ: مات، وحكى ابن الأَعرابي: أُصِيبَ بِمَصَائِب تَخْفِضُ المَوْتَ أَي بمصائب تُقَرِّبُ إِليه المَوْتَ لا يُفْلِتُ مِنْها.

### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde **الخافِضُ**: O, zorba olanları ve firavunları alçaltandır; yani onları aşağı koyar ve onları aşağılar; ve alçaltmayı istediği her şeyi alçaltır.

Ve **الخَفْضُ**: **الرفْع**’ın zıddıdır. Onu alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile; derken alçaldı ve alçaldı.

Ve **التَّخْفِيضُ**: devenin başını yere doğru uzatmandır; dedi ki:
يَكادُ يَسْتَعْصي على مُخَفِّضِهْ

Ve sesi alçaltan kadın ve sesi alçak kadın: onun gizliliği, onun yumuşaklığıdır. Ve **التهذيب**’de: o, sivri dilli değildir; ve o alçalttı ve onun sesi alçaldı: yumuşadı ve kolaylaştı. Ve aziz tenzilde: **خافِضةٌ رافِعةٌ**; **الزجاج** dedi: mânâ, onun günah eh­lini alçaltması ve itaat ehlini yükseltmesidir. Ve denildi: bir kavmi alçaltır da onları, başkalarının mertebelerinden aşağı indirir; onları ise ona yükseltir; ve alçaltılanlar ateşe doğru aşağı inerler; yükseltilenler ise cennetlerin odalarına yükseltilirler. İbn Şümeyl, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) “Şüphesiz Allah **القِسْط**’ı alçaltır ve onu yükseltir” sözü hakkında dedi ki: **القسطُ** adalettir; onu bir kere yere indirir, başka bir kere onu yükseltir. Ve aziz tenzilde: “Artık kimin terazileri ağır gelirse alçaltıldı; kimin terazileri hafif gelirse yükseldi.” Başkası: adaletin alçalması, insanlar bozulduğu zaman zulmün onun üzerine görünmesidir; onun yükselmesi ise, tövbe edip ıslah ettikleri zaman onun zulümler üzerine görünmesidir; öyleyse onun Allah Teâlâ’dan alçalması, azarlayıp dönüş istemedir; onun yükselmesi ise rızadır. Deccal hadîsinde: “Orada yükseltti ve alçalttı”; yani onun fitnesini büyüttü ve onun değerini yükseltti; sonra onun işini ve değerini zayıflattı ve onu hafife aldı. Ve denildi: onun işini anlatmada sesini yükseltti ve alçalttı demek istedi. Ve Araplar der ki: sulaması kolay olduğu zaman “sulaması alçak yer”; bunun aksine olduğu zaman “sulaması yüksek yer”. Ve **الخَفْضُ**: rahatlıktır; denir: rahat bir yaşayış. Ve **الخَفْضُ** ile **الخفيضةُ** birlikte: yaşayışın yumuşaklığı ve genişliğidir. Ve **عيش خَفْضٌ** ve **خافِضٌ** ve **مخفوض** ve **خفيض**: rahatlık, bolluk ve yumuşaklık içinde bereketlidir; ve onun yaşayışı rahat oldu. Hemyan b. Kahâfe’nin sözü:
بانَ الجميعُ بعْدَ طُولِ مَخْفِضِهْ

İbn Sîde dedi ki: onun hükmü ancak “onun alçalışının uzunluğundan sonra” senin “onun alçalışının uzunluğundan sonra” demen gibidir; fakat böylece kesre ile rivayet edildi ve bir şey değildir. Ve **مَخْفِضُ القوم**: onların içinde bulundukları, alçalış ve rahatlık içinde olan yerdir; ve onlar yaşayıştan bir alçalış içindedirler. Şair dedi ki:
إِنَّ شَكْلي وإِنَّ شكْلَكِ شَتَّى،
فالزَمي الخُصَّ واخفِضي تَبْيَضِضِّي

**تَبْيَضِّي** demek istedi de iki **الضاد**’a bir **ضاد** ekledi. İbnü’l-A‘râbî: kavme, su başında sakin olarak ikamet edenler oldukları zaman “onlar **خَافِضُون**” denir; ve otlak aradıkları zaman, **النُّجْعة**’de alçak olmazlar; çünkü ot aramak ve yağmurun düştüğü yerler için göçerler. Ve **الخَفْضُ**: hoş yaşayıştır. Ve “**خَفِّضْ عليك**”: yani kolaylaştır. Ve “**خَفِّضْ عليك جأْشك**”: yani kalbini sakinleştir.

Ve kuş kanadını alçalttı: onu yumuşattı ve uçuşundan sakinleşsin diye onu yanına doğru topladı. Ve kanadını alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile: yanını yumuşattı; kuşun kanadını alçaltması misali üzere. Temîm heyeti hadîsinde: Medine’ye girdiklerinde kadınlar ve çocuklar onlara doğru atıldılar, yüzlerine karşı ağlıyorlardı; bu, onları **أَخْفَضَ** etti; yani onlardan düşürdü. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi: sanırım doğrusu, noktasız **الحاء** ile ve noktalı **الظاء** iledir; yani onları öfkelendirdi.

**الإِفك** hadîsinde: Allah’ın Resûlü (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onları **يُخَفِّضُهم** idi; yani onları sakinleştiriyor ve işi onlara hafifletiyordu; **الخَفْض** olan rahatlık ve sükûndan. Ebû Bekir hadîsinde, **الإِفك** hakkında Âişe’ye (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: “**خَفِّضي عليك**”; yani işi kendine hafif gör ve onun için üzülme. Ve falan **خافِضُ الجَناحِ** ve **خافِضُ الطير**: vakur, sakin olduğu zaman. Ve O’nun sözü: **واخفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة**; yani onlara tevazu et ve onlara karşı izzetlenme. Ve **الخافِضةُ**: sünnet eden kadındır. Ve cariyeyi alçalttı, onu alçaltır, alçaltma ile: bu, oğlan için olan sünnet gibidir; ve o (kadın) **أَخْفَضَتْ**. Ve denildi: çocuğu alçalttı, alçaltma ile: onu sünnet etti; sonra erkek hakkında kullanıldı. Ve daha bilinen: **الخَفْض** kadına, **الخِتان** çocuğa göredir; böylece cariye için “**خُفِضَتْ**” denir; oğlan için “**خُتِنَ**” denir. Ve sünnet edene **خافض** denebilir; fakat çok değildir. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Ümmü Atıyye’ye dedi ki: “**إِذا خَفَضْتِ فأَشمِّي**”; yani cariyeyi sünnet ettiğin zaman, cariyeyi kökünden kesme. Ve **الخَفْضُ**: cariyenin sünnetidir.

Ve **الخَفْضُ**: yerin çukur olan kısmıdır; çoğulu **خُفُوضٌ**’dur. Ve **الخافِضَة**: yerin çukur olan vadisidir; ve **الرافِعةُ**: yerin yüksek sırtıdır. Ve **الخَفْضُ**: yumuşak yürüyüştür; ve o, yükseltmenin zıddıdır. Denir: “benimle senin aranda **ليلة خافِضةٌ**”; yani yürüyüşü kolay bir gece. Şair dedi ki:
مَخْفُوضُها رَوْلٌ، ومَرْفُوعُها
كَمَرِّ صَوْبٍ لَجِبٍ وَسْطَ ريح

İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde olan:
مَرْفُوعُها زَوْلٌ ومَخْفُوضُها

Ve **الزَّوْلُ**: hayrettir; yani onun yumuşak yürüyüşü rüzgârın geçişi gibidir; ama onun yukarı yürüyüşü ki o yükseltilmiş olandır, hayrettir; onun vasfı idrak edilmez. Ve sesin alçaltılması: onu kısmaktır. Denir: “**خَفِّضْ عليك القول**”. Ve **الخفضُ** ile **الجرُّ** birdir; ve ikisi, i‘râbda, nahivcilerin vasıflarında binâda kesre menzilesindedir.

Ve **الانخِفاضُ**: yükseklikten sonra alçalma/iniştir. Ve Allah عزّ وجلّ dilediğini alçaltır ve dilediğini yükseltir. Recez söyleyen, bir sadaka toplayıcısını hicvederek dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, karısına hitap eden ve onun babasını hicveden bir adamdır; çünkü o, onun mehir olarak yirmi deve vermişti; hepsi **بنات لبون** idi; derken onu bununla talep etti; o da develerinde semiz bir **حِقَّة** gördüğü zaman “bu benim **بنت لَبون**’umdur” derdi ki onu alsın; zayıf bir **بنت لَبون** gördüğü zaman “bu **بنت مخاض**’dır” derdi ki onu bıraksın. Şöyle dedi:
لأَجْعَلَنْ لابْنَةِ عَثْم فَنّا،
مِنْ أَينَ عِشْرُونَ لها مِنْ أَنَّى؟
حتى يَكُونَ مَهْرُها دُهْدُنّا،
يا كَرَواناً صُكَّ فَاكْبَأَنّا
فَشَنَّ بالسَّلْحِ، فَلَمّا شَنّا،
بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنّا
أَإِبِلي تَأْكُلُها مُصِنّا،
خافِضَ سِنِّ ومُشِيلاً سِنّا؟

Ve adam **خَفَضَ** etti: öldü. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “ölümü alçaltan musibetlere uğratıldı”; yani ondan kaçıp kurtulamadığı, ölümü ona yaklaştıran musibetlerle.
