# خفض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خفض

الخفض: الدعة  ، كما في الصحاح والعباب، وزاد غيرهما، والسكون، واللين. زاد في الأساس: والانكسار. وفي اللسان: العيش الطيب. وكل ذلك متقارب. ويقال: هم في خفض من العيش. من المجاز:  عيش خافض  ، كعيشة راضية، كما في الأساس،  وقد خفض  عيشهم  ككرم  ، وأنشد الصاغاني:
  لا يمنعنك خفض العيش في دعة                      نزوع نفس إلى أهل وأوطـان
  تلقى بكل بلاد إن حللت بـهـا                      أهلا بأهل وجيرانا بـجـيران قال شيخنا: وتوقف سعدي أفندي في قول الشاعر هذا. وأشار المرزوقي إلى أن خفض العيش سعته ورغده. ومعنى الدعة: الراحة والسكون. وكلام المصنف، لا يخلو عن قلق يحتاج إلى التأويل. قلت: كلام المصنف ظاهر، وبه عبر الجوهري وغيره من الأئمة، ولا قلق فيه، على ما بينا، ولا يحتاج المقام إلى تأويل. فتأمل. الخفض:  السير اللين، ضد الرفع  . يقال: بيني وبينك ليلة خافضة، أي هينة السير. نقله الجوهري، وهو مجاز. وأنشد قول الشاعر، وهو طرفة بن العبد:
  مخفوضها زول ومرفوعها                      كمر صوب لجل وسط ريح قال الصاغاني: ويروى: وموضوعها. وقال ابن بري: والذي في شعره:

  مرفوعها زول ومخفوضها والزول: العجب، أي سيرها اللين كمر الريح. وأما سيرها الأعلى وهو المرفوع فعجب لا يدرك وصفه. الحفض،  بمعنى الجر  ، وهما  في الإعراب  بمنزلة الكسر في البناء في مواضعات النحويين، نقله الجوهري والجماعة. من المجاز، الخفض:  غض الصوت  ولينه وسهولته. وصوت خفيض، ضد رفيع.  والخافض في الأسماء الحسنى: من يخفض الجبارين والفراعنة ويضعهم  ، ويهينهم ويخفض كل شيء يريد خفضه.  وخفض بالمكان يخفض: أقام  . وقال ابن الأعرابي: يقال للقوم: هم خافضون، إذا كانوا وادعين على الماء مقيمين، وإذا انتجعوا لم يكونوا في النجعة خافضين لأنهم يظعنون لطلب الكلإ ومساقط الغيث.  والخافضة: التلعة المطمئنة  من الأرض، والرافعة: المتن من الأرض، عن ابن شميل. الخافضة:  الخاتنة  ، نقله الجوهري.  وخفضت الجارية كختن الغلام. خاص بهن  . وقيل: خفض الصبي يخفضه خفضا: ختنه، فاستعمل في الرجل. والأعرف ما ذكره المصنف، وقد يقال للخاتن: خافض، وليس بالكثير. وفي الحديث:  إذا خفضت فأشمي  أي لا تسحتي، شبه القطع اليسير بإشمام الرائحة. قوله تعالى:   خافضة رافعة  أي ترفع قوما إلى الجنة وتخفض قوما إلى النار  كما في العباب. وقال الزجاج: المعنى أنها تخفض أهل المعاصي، وترفع أهل الطاعة. وقيل: تخفض قوما فتحطهم عن مراتب آخرين ترفعهم إليها؛ والذين خفضوا يسفلون إلى النار والمرفوعون يرفعون إلى غرف الجنان. من المجاز قولهم: هو خافض الطير، أي وقور  ساكن، وكذلك خافض الجناح. من المجاز قوله تعالى: و  اخفض لهما جناح الذل من الرحمة  أي  تواضع لهما  ولا تتعزز عليهما،  أو  هو  من المقلوب، أي  اخفض لهما  جناح الرحمة من الذل  ، كما في العباب. وكذا قوله تعالى:  واخفض جناحك للمؤمنين  أي ألن جانبك لهم. قال ابن شميل في تفسير الحديث:  إن الله  يخفض القسط ويرفعه   . قال: القسط: العدل ينزله مرة إلى الأرض، ويرفعه أخرى. وقال الصاغاني: أي  يبسط لمن يشاء ويقدر على من يشاء  العرب تقول:  أرض خافضة السقيا  ، إذا كانت  سهلة السقي  ، ورافعة السقيا، إذا كانت على خلاف ذلك. من المجاز:  خفض القول يا فلان  ، أي  لينه، و  خفض عليك  الأمر: هونه  . ومنه حديث الإفك  ورسول الله صلى الله عليه وسلم يخفضهم  ، أي يسكنهم ويهون عليهم الأمر، وفيه أيضا قول أبي بكر لعائشة رضي الله عنهما:  خفضي عليك  ، أي هوني الأمر ولا تحزني له. خفض  رأس البعير  ، أي  مده إلى الأرض لتركبه  ، قاله الليث، وأنشد لهميان بن قحافة:
  يكاد يستعصي على مخفضه

   واختفض: انحط  ، كانخفض، نقله الصاغاني. اختفضت  الجارية: اختتنت  ، وهو مطاوع لخفضتها.  والحروف المنخفضة: ما عدا  المستعلية، وهن الأربعة المطبقة، والخاء والغين المعجمتان، والقاف، يجمعها قولك  قغضخصطظ  . ومما يستدرك عليه. الانخفاض: الانحطاط. وامرأة خافضة الصوت وخفيضته: خفيته لينته، وفي التهذيب: ليست بسليطة، وقد خفضت وخفض صوتها: لان وسهل. وخفض العدل: ظهور الجور عليه إذا فسد الناس. ورفعه: ظهوره على الجور إذا تابوا وأصلحوا، فخفضه من الله تعالى استعتاب، ورفعه رضا. ويقال: خفضه، إذا وهن أمره وقدره وهونه. والخفيضة: لين العيش وسعته. وعيش خفض، ومخفوض، وخفيض: خصيب في دعة وخصب ولين. والمخفض، كمجلس، مثل الخفض. ومخفض القوم: الموضع الذي هم فيه في خفض ودعة. وخفض عليك جأشك، أي سكن قلبك. وخفض الطائر جناحه: ألانه وضمه إلى جنبه ليسكن من طيرانه، وخفض جناحه خفضا: ألان جانبه، على المثل. والخفض: المطمئن من الأرض، جمعه خفوض. وكلام مخفوض وخفيض. وهو منقاد خافض الجناح. وخفضت الإبل: لان سيرها، ولها مخفوض ومرفوع. وما زالت تخفضني أرض ومرفوع. وما زالت تخفضني أرض وترفعني أخرى حتى وصلت إليكم. وكل ذلك مجاز. وخفض الرجل خفوضا: مات. وحكى ابن الأعرابي: أصيب بمصائب تخفيض الموت، أي  بمصائب  تقرب إليه الموت لا يفلت منها، كما في اللسان. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الخفض**: **الدعة**; صحah ve ʿubāb’da olduğu gibi; başkaları da şunu ekledi: sükûn ve yumuşaklık. Esâs’ta artırdı: ve kırılma. Lisân’da: hoş/iyi yaşayış. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve denir: onlar yaşayıştan bir **خفض** içindedirler. Mecazdan: **عيش خافض**; **عيشة راضية** gibi, Esâs’ta olduğu üzere; ve onların yaşayışı **خفض** oldu, **كرم** gibi; ve Sâğânî inşâd etti:

  “Dâʿa içinde yaşayışın **خفض**’i seni engellemesin                      Nefsin ehle ve vatanlara yönelişi (vardır)
  Her beldede, ona konduğunda                      Ehl ile ehl, komşular ile komşular bulursun”

Şeyhimiz dedi: Saʿdî Efendi bu şairin sözü hakkında durakladı. Merzûkî, yaşayışın **خفض**’inin onun genişliği ve bolluğu olduğuna işaret etti. **الدعة**’nın manası: rahatlık ve sükûndur. Musannifin sözü, te’vile muhtaç bir tedirginlikten hâlî değildir. Ben dedim: Musannifin sözü zâhirdir; Cevherî ve diğer imamlar onunla ifade ettiler; onda, açıkladığımız üzere, tedirginlik yoktur; makam te’vile muhtaç değildir. Öyleyse düşün.

**الخفض**: yumuşak yürüyüş; **الرفع**’in zıddı. Denir: benimle senin aranda **ليلة خافضة** vardır; yani yürüyüşü kolay. Bunu Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve şairin sözünü inşâd etti; o, Tarafe b. el-ʿAbd’dır:

  “**مخفوضها** hayret vericidir ve **مرفوعها**                      Orta bir rüzgârda şiddetli sağanak gibi”

Sâğânî dedi: “**وموضوعها**” diye de rivayet olunur. İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan:

  “**مرفوعها** hayret vericidir ve **مخفوضها**”

Ve **الزول**: hayrettir; yani onun yumuşak yürüyüşü rüzgârın geçişi gibidir. Ama onun üst yürüyüşü ki o **المرفوع**’dur, hayrettir; vasfı idrak edilmez.

**الحفض**: çekme manasındadır; ve ikisi, nahivcilerin vaz‘larında, i‘râbda, binâda kesre menzilesindedir. Bunu Cevherî ve cemaat nakletti.

Mecazdan, **الخفض**: sesin kısılması ve yumuşaklığı ve kolaylığıdır. Ve **صوت خفيض**: **رفيع**’in zıddı.

Ve esmâ-i hüsnâdan **الخافض**: cebbarları ve firavunları alçaltan ve onları aşağı koyan; ve onları zelil eden; ve alçaltmak istediği her şeyi alçaltandır.

Ve **خفض بالمكان يخفض**: ikamet etti. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Kavme denir: onlar **خافضون**’dur; su başında sakin, ikamet ediciler olduklarında. Otlağa çıktıklarında ise, onlar **خافضين** olmazlar; çünkü onlar, ot ve yağmur düşüş yerlerini aramak için göçerler.

Ve **الخافضة**: yerden alçak/çökük dere yatağı; **الرافعة**: yerin sırtı/omurgası; İbn Şümeyl’den.

**الخافضة**: **الخاتنة**’dir; Cevherî nakletti. Ve **خفضت الجارية**: oğlanı sünnet ettirmek gibi (yaptı). Bu, onlara mahsustur. Ve denildi: **خفض الصبي يخفضه خفضا**: onu sünnet etti; böylece erkekte kullanıldı. Daha bilinen, musannifin zikrettiğidir. Ve sünnet edene **خافض** denebilir; fakat çok değildir.

Hadiste: **إذا خفضت فأشمي**; yani “tam kesme”; az kesmeyi, kokuyu koklatmaya benzetti.

Yüce Allah’ın sözü: **خافضة رافعة**; yani bir kavmi cennete yükseltir ve bir kavmi ateşe alçaltır; ʿubāb’da olduğu gibi. Zeccâc dedi: mana, onun masiyet eh­lini alçaltması ve itaat ehlini yükseltmesidir. Ve denildi: bir kavmi alçaltır da onları, başkalarının mertebelerinden aşağı indirir; onları ise oraya yükseltir; alçaltılanlar ateşe inerler, yükseltilenler cennet köşklerine yükseltilirler.

Mecazdan onların sözü: o, **خافض الطير**’dir; yani vakarlı, sakin. Ve aynı şekilde **خافض الجناح**.

Mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: **واخفض لهما جناح الذل من الرحمة**; yani onlara tevazu et ve onlara karşı izzetlenme; yahut o, maklûbdandır; yani **اخفض لهما** “zellet”ten “rahmet kanadını”; ʿubāb’da olduğu gibi. Ve yine Yüce Allah’ın sözü: **واخفض جناحك للمؤمنين**; yani onlara karşı yanını yumuşat.

İbn Şümeyl hadisin tefsirinde dedi: **إن الله يخفض القسط ويرفعه**. Dedi: **القسط**: adalettir; onu bir kere yere indirir, bir kere de yükseltir. Sâğânî dedi: yani dilediğine genişletir ve dilediğine daraltır. Araplar der: **أرض خافضة السقيا**; sulaması kolay olduğunda. Ve **رافعة السقيا**; bunun hilâfı olduğunda.

Mecazdan: **خفض القول يا فلان**; yani onu yumuşat. Ve **خفض عليك الأمر**: onu kolaylaştır.

Ve ondan, ifk hadisi: ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onları **يخفضهم**; yani onları sakinleştirir ve işi onlara kolaylaştırır. Ve onda ayrıca Ebû Bekir’in Âişe’ye (Allah ikisinden razı olsun) sözü: **خفضي عليك**; yani işi kolay gör ve onun için üzülme.

**خفض رأس البعير**: yani onu, binmen için yere doğru uzattı; bunu Leys söyledi. Ve Humeyyân b. Kuhâfe’den inşâd etti:

  “Neredeyse onu **مخفضه**’sine karşı inat eder”

Ve **اختفض**: aşağı indi; **انخفض** gibi; Sâğânî nakletti. **اختفضت الجارية**: sünnet edildi; bu, “onu sünnet ettirdim”in ( **خفضتها** ) mutâvi‘idir.

Ve **الحروف المنخفضة**: **المستعلية**’den başka olanlardır; onlar, dört **المطبقة** ve **الخاء** ve **الغين** (iki noktalı) ve **القاف**’tır; onları “**قغضخصطظ**” sözünle toplarsın.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **الانخفاض**: aşağı iniş. Ve “sesi alçak” kadın: **خافضة الصوت** ve **خفيضته**: onun gizliliği, onun yumuşaklığı. Tehzîb’de: dili sivri değildir. Ve **خفضت** ve sesini **خفضت**: yumuşadı ve kolaylaştı.

Ve **خفض العدل**: insanlar bozulduğunda zulmün onun üzerine görünmesidir. Ve onun yükselmesi: tevbe edip ıslah olduklarında zulmün üzerine onun görünmesidir. Öyleyse onun Allah Teâlâ’dan alçaltılması: azarlayıp rızaya döndürme istemedir; ve yükseltilmesi: rızadır.

Ve denir: onu **خفضه**; onun işi ve değeri zayıfladığında ve onu hafife aldığında.

Ve **الخفيضة**: yaşayışın yumuşaklığı ve genişliğidir. Ve **عيش خفض** ve **مخفوض** ve **خفيض**: bolluk içinde, rahatlıkta, berekette ve yumuşaklıkta verimli. Ve **المخفض** ( **مجلس** vezninde): **الخفض** gibidir. Ve **مخفض القوم**: onların **خفض** ve **دعة** içinde bulundukları yer.

Ve **خفض عليك جأشك**: yani kalbini sakinleştir.

Ve kuş kanadını **خفض** etti: onu yumuşattı ve uçuşundan sakinleşsin diye onu yanına topladı. Ve kanadını **خفضا** etti: yanını yumuşattı; mesel üzere.

Ve **الخفض**: yerin alçak/çökük kısmıdır; çoğulu **خفوض**.

Ve **كلام مخفوض** ve **خفيض**. Ve o, boyun eğen, **خافض الجناح**’tır.

Ve develer **خفضت**: yürüyüşleri yumuşadı; ve onun **مخفوض**’u ve **مرفوع**’u vardır.

Ve hâlâ bir yer beni **تخفضني** eder ve bir **مرفوع** (yer) (eder). Ve hâlâ bir yer beni alçaltır ve bir başkası beni yükseltir; size varıncaya kadar. Ve bütün bunlar mecazdır.

Ve adam **خفض** etti, **خفوضا**: öldü. İbnü’l-Aʿrâbî hikâye etti: **أصيب بمصائب تخفيض الموت**; yani, Lisân’da olduğu gibi, ondan kaçıp kurtulamadığı, ölümü ona yaklaştıran musibetlerle.

Ve onun üzerine istidrâk edilendir:
