# خفف — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D9%81/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: خفف

خفف
خَفَّ - يَخِفُّ - خَفيْف - خِفاف - خَفَّفَ - يُخَفِّفُ - تَخْفِيْف - اسْتَخَفَّ - يَسْتَخِفُّ
خَفَّ- يَخِفُّ + كائن أو شيء أو أمر: ضد " ثقل": تنقص طاقته وأثره: ينَقَصَ مقدار وزنه  أو ثقله أو طاقته وأثره عن مقدار متعارف عليه على أنه وسطي وعادي
خَفَّ - يَخِفُّ + الكائن أو الشيء: ينقص وزنه عن الوسطي والعادي
﴿ومن خفت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم﴾
﴿فلما تغشاها حملت حملا خفيفا﴾
خَفَّ - يَخِفُّ + الأمر: يقل وينقص أثره وفعله
خَفَّ - يَخِفُّ + أمر + عن كائن: ينقص ويقل مقداره أثره على الكائن
﴿ادعوا ربكم يخفف عنا يوما من العذاب﴾
خَفِيْف: عل وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " خَفَّ - يَخِفُّ "
خِفَاف: جمع  " خَفِيْف "
خَفَّفَ - يُخَفِّفُ: على وزن " فَعَّلَ " من " خَفَّ - يَخِفُّ ": جعله " يَخِفُّ " على وجه التكرار والشدة: عمل باستمرار على جعل الوزن أو الحمل أوالأثر أقل من المقدار الذي يُتَعارَف عليه على أنه وسطي وعادي
تَخْفِيْف: اسم فعل " خَفَّفَ - يُخَفِّفُ "
اسْتَخَفَّ - يَسْتَخِفُّ: على وزن " استفعل" من " خَفَّ - يَخِفُّ ": سعى وطلب أن يكون الوزن أو الحمل أقل من المقدار الذي يتعارف عليه على أنه وسطي وعادي
﴿ولا يستخفنك الذين لا يوقنون﴾: لا تجعل الذين لا يوقنون يحاولون جعلك خفيفاً: سهل الحمل والدفع: كناية عن عدم الصلابة والثبات على الحق: أي لا تجعلهم يتعاملون معك على أنك عديم الصلابة والثبات على الحق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي:
لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ - يَفْرُطَُ، قَتَرَ - يَقْتُرُ، غَضَّ - يَغُضُّ
خَفَّ - خفت
 	﴿ومن خفت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم بما كانوا بآياتنا يظلمون(9)﴾ الأعراف ﴿ومن خفت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم في جهنم خالدون(103)﴾ المؤمنون
 	﴿وأما من خفت موازينه(8)﴾ القاراعة
خفيف - خفاف
 ﴿هو الذي خلقكم من نفس واحدة وجعل منها زوجها ليسكن إليها فلما تغشاها حملت حملا خفيفا فمرت به فلما أثقلت دعوا الله ربهما لئن آتيتنا صالحا لنكونن من الشاكرين(189)﴾ الأعراف
 	﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(41)﴾ التوبة
خفف
لا يخفف عنهم العذاب	﴿خالدين فيها لا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينظرون(162)﴾ البقرة ﴿خالدين فيها لا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينظرون(88)﴾ آل عمران
 	﴿وإذا رأى الذين ظلموا العذاب فلا يخفف عنهم ولا هم ينظرون(85)﴾ النحل ﴿أولئك الذين اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة فلا يخفف عنهم العذاب ولا هم ينصرون(86)﴾ البقرة ﴿والذين كفروا لهم نار جهنم لا يقضى عليهم فيموتوا ولا يخفف عنهم من عذابها كذلك نجزي كل كفور(36)﴾ فاطر ﴿وقال الذين في النار لخزنة جهنم ادعوا ربكم يخفف عنا يوما من العذاب(49)﴾ غافر
خفف الله عنكم	﴿يريد الله أن يخفف عنكم وخلق الإنسان ضعيفا(28)﴾ النساء ﴿الآن خفف الله عنكم وعلم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين بإذن الله والله مع الصابرين(66)﴾ الأنفال
تخفيف
 	﴿ياأيها الذين آمنوا كتب عليكم القصاص في القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والأنثى بالأنثى فمن عفي له من أخيه شيء فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان ذلك تخفيف من ربكم ورحمة فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليم(178)﴾ البقرة
استخف
 ﴿والله جعل لكم من بيوتكم سكنا وجعل لكم من جلود الأنعام بيوتا تستخفونها يوم ظعنكم ويوم إقامتكم ومن أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثا ومتاعا إلى حين(80)﴾ النحل
 	﴿فاصبر إن وعد الله حق ولا يستخفنك الذين لا يوقنون(60)﴾ الروم ﴿فاستخف قومه فأطاعوه إنهم كانوا قوما فاسقين(54)﴾ الزخرف
مختار الصحاح
● [خفف] خ ف ف: الخُفُّ واحد أخْفَافِ البعير وهو أيضا واحد الخِفَافِ التي تُلبس و التَّخْفِيفُ ضد التثقيل و اسْتَخَفَّهُ ضد استثقله و اسْتَخَفَ به أهانه و خَفَّ الشيء يخف بالكسر خِفَّةً صار خَفيفا و أخَفَّ الرجل خفت حاله وفي الحديث ﴿إن بين أيدينا عقبة كئودا لا يجوزها إلا المُخِف﴾
الراغب
خف
- الخفيف: بإزاء الثقيل، ويقال ذلك تارة باعتبار المضايفة بالوزن، وقياس شيئين أحدهما بالآخر، نحو: درهم خفيف، وردهم ثقيل. والثاني: يقال باعتبار مضايفة الزمان، نحو: فرس خفيف، وفرس ثقيل: إذا عدا أحدهما أكثر من الآخر في زمان واحد. الثالث: يقال خفيف فيما يستحليه الناس، وثقيل فيما يستوخمه، فيكون الخفيف مدحا، والثقيل ذما، ومنه قوله تعالى: }الآن خفف الله عنكم﴿[الأنفال/66]،﴾فلا يخفف عنهم﴿[البقرة/86]، وأرى أن من هذا قوله:﴾حملت حملا خفيفا﴿[الأعراف/189]. الرابع: يقال خفيف فيمن يطيش، وثقيل فيما فيه وقار، فيكون الخفيف ذما، والثقيل مدحا. الخامس: يقال خفيف في الأجسام التي من شأنها أن ترجحن إلى أسف كالأرض والماء، يقالك خف يخف خفا وخفة، وخففه تخفيفا وتخفف تخففا، واستخففته، وخف المتاع: الخفيف منه، وكلام خفيف على اللسان، قال تعالى:﴾فاستخف قومه فأطاعوه﴿[الزخرف/54]، أي: حملهم أن يخفوا معه، أو وجدهم خفافا في أبدانهم وعزائمهم، وقيل: معناه وجدهم طائشين، وقوله تعالى:﴾فمن ثقلت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم﴿[المؤمنون/102 - 103]، فإشارة إلى كثرة الأعمال الصالحة وقلتها،﴾ولا يستخفنك{ [الروم/60]، أي: لا يزعجنك ويزيلنك عن اعتقادك بما يوقعون من الشبه، وخفوا عن منازلهم: ارتحلوا منها في خفة، والخف: الملبوس، وخف النعامة والبعير تشبيها بخف الإنسان.
ملخص اللسان
1.  الخَفَّةُ والخِفّةُ: ضِدُّ الثِّقَلِ والرُّجُوحِ، يكون في الجسم   والعقلِ والعملِ. خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً: صار خَفِيفاً، فهو   خَفِيفٌ وخُفافٌ، بالضم - والتخفيفُ: ضدُّ التثقيل، واستخفَّه: خلاف اسْتَثْقَلَه.
2.     وقيل: الخَفِيفُ في الجسم، والخُفاف في التَّوَقُّد   والذكاء، وجمعها خِفافٌ.
3.    انفروا خِفافاً وثقالاً؛:أَي مُوسرين أَو مُعْسِرين، وقيل: خَفَّتْ عليكم الحركة أَو ثَقُلَت،
4.     والخِفُّ: كل شيء خَفَّ مَحْمَلُه - خرج فلان في خِفٍّ من أَصحابه أَي في جماعة قليلة. وخِفُّ   الـمَتاعِ: خَفِيفُه.
5. وخَفَّ المطر: نَقَص
6.     واسْتَخَفَّ فلان بحقي إذا اسْتَهانَ به،
7.     واسْتَخَفَّه الفرحُ إذا ارتاح   لأَمر.
8.     أَخَفَّني الشيءُ إذا أَغْضَبَك حتى حملك   على الطَّيْش،
9.     ولا   يَسْتَخِفَّنَّك، :لا يَسْتَفِزَّنَّك عن دينك
10. واسْتَخَفَّه: رآه خَفيفاً؛
11.                        أَنه كان خَفِيفَ ذات اليد أَي فقيراً   قليل المال والحظِّ من الدنيا، ويجمع الخَفِيفُ على أَخفافٍ
12. والخُفُوفُ: سُرعةُ السير من المنزل،
13. والخُفُّ: خُفُّ البعير،
لسان العرب
● - خفف: الخَفَّةُ والخِفّةُ: ضِدُّ الثِّقَلِ والرُّجُوحِ، يكون في الجسم   والعقلِ والعملِ. خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً: صار خَفِيفاً، فهو   خَفِيفٌ وخُفافٌ، بالضم وقيل: الخَفِيفُ في الجسم، والخُفاف في التَّوَقُّد   والذكاء، وجمعها خِفافٌ. وقوله عز وجل: انفروا خِفافاً وثقالاً؛ قال الزجاج   أَي مُوسرين أَو مُعْسِرين، وقيل: خَفَّتْ عليكم الحركة أَو ثَقُلَت،   وقيل: رُكباناً ومُشاة، وقيل: شُبَّاناً وشيوخاً.   والخِفُّ: كل شيء خَفَّ مَحْمَلُه. والخِفُّ، بالكسر: الخفِيف. وشيءٌ   خِفٌّ: خَفِيفٌ؛ قال امرؤ القيس:   يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه،   ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ   (* وفي رواية: يطير الغلامُ الخفُّ. وفي رواية أُخرى: يُزل الغلامَ   الخِفَّ.)   ويقال: خرج فلان في خِفٍّ من أَصحابه أَي في جماعة قليلة. وخِفُّ   الـمَتاعِ: خَفِيفُه. وخَفَّ المطر: نَقَص؛ قال الجعدي:   فَتَمَطَّى زَمْخَريٌّ وارِمٌ   مِنْ رَبيعٍ، كلَّما خَفَّ هَطَلْ   (* قوله «فتمطى إلخ» في مادة زمخر، قال الجعدي: فتعالى زمخري وارم   مالت الاعراق منه واكتهل)   واسْتَخَفَّ فلان بحقي إذا اسْتَهانَ به، واسْتَخَفَّه الفرحُ إذا ارتاح   لأَمر. ابن سيده: استخفه الجَزَعُ والطَربُ خَفَّ لهما فاسْتَطار ولم   يثبُت. التهذيب: اسْتَخَفَّه الطَّرَب وأَخَفَّه إذا حمله على الخِفّة   وأَزال حِلْمَه؛ ومنه قول عبد الملك لبعض جُلسائه: لا تَغْتابَنَّ عندي   الرَّعِيّة فإنه لا يُخِفُّني؛ يقال: أَخَفَّني الشيءُ إذا أَغْضَبَك حتى حملك   على الطَّيْش، واسْتَخَفَّه: طَلَب خِفَّتَه. التهذيب: اسْتَخَفَّه فلان   إذا اسْتَجْهَله فحمله على اتِّباعه في غَيِّه، ومنه قوله تعالى: ولا   يَسْتَخفَّنَّكَ الذين لا يوقِنون؛ قال ابن سيده: وقوله تعالى: ولا   يَسْتَخِفَّنَّك، قال الزجاج: معناه لا يَسْتَفِزَّنَّك عن دينك أَي لا   يُخْرِجَنَّك الذين لا يُوقِنون لأَنهم ضُلاَّل شاكّون. التهذيب: ولا يستخفنك لا   يستفزنَّك ولا يَسْتَجْهِلَنَّك؛ ومنه: فاستخَفَّ قومَه فأَطاعوه أَي   حملهم على الخِفّة والجهل. يقال: استخفه عن رأْيه واستفزَّه عن رأْيه إذا   حمله على الجهل وأَزاله عما كان عليه من الصواب. واستخف به أَهانه.   وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه، لـمَّا استخلفه رسول اللّه، صلى اللّه   عليه وسلم، في غزوة تَبُوكَ قال: يا رسول اللّه يَزْعم المنافقون أَنك   اسْتَثْقَلْتَني وتخَفَّفْتَ مني، قالها لما استخلفه في أَهله ولم يمضِ به   إلى تلك الغَزاةِ؛ معنى تخففت مني أَي طلبت الخفة بتخليفِك إياي وترك   اسْتصْحابي معك. وخَفَّ فلان لفلان إذا أَطاعه وانقاد له. وخَفَّتِ الأُتُنُ   لعَيرها إذا أَطاعَتْه؛ وقال الراعي يصف العَير وأُتُنه:   نَفَى بالعِراكِ حَوالِيَّها،   فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ   والخَذُوفُ: ولد الأتان إذا سَمِنَ. واسْتَخَفَّه: رآه خَفيفاً؛ ومنه   قول بعض النحويين: استخف الهمزة الأُولى فخففها أَي لم تثقل عليه فخفَّفها   لذلك. وقوله تعالى: تَسْتَخِفُّونها يوم ظَعْنِكم؛ أَي يَخِفُّ عليكم   حملها.   والنون الخفِيفة: خلاف الثقيلة ويكنى بذلك عن التنوين أَيضاً ويقال   الخَفِيّة.   وأَخَفَّ الرجلُ إذا كانت دوابُّه خفافاً. والـمُخِفُّ: القليلُ المالِ   الخفيف الحال. وفي حديث ابن مسعود: أَنه كان خَفِيفَ ذات اليد أَي فقيراً   قليل المال والحظِّ من الدنيا، ويجمع الخَفِيفُ على أَخفافٍ؛ ومنه   الحديث: خرج شُبّانُ أَصحابه وأَخْفافُهم حُسَّراً؛ وهم الذين لا مَتاع لهم   ولا سِلاح، ويروى: خِفافُهم وأَخِفّاؤهم، وهما جمع خَفِيف أَيضاً. الليث:   الخِفّةُ خِفَّةُ الوَزْنِ وخِفّةُ الحالِ. وخفة الرَّجل: طَيْشُه   وخِفَّتُه في عمله، والفعل من ذلك كلِّه خَفَّ يَخِفُّ خِفَّة، فهو خفيف، فإذا   كان خَفيفَ القلب مُتَوَقِّداً، فهو خُفافٌ؛ وأَنشد:   جَوْزٌ خُفافٌ قَلْبُه مُثَقَّلُ   وخَفَّ القومُ خُفُوفاً أَي قَلُّوا؛ وقد خَفَّت زَحْمَتُهم. وخَفَّ له   في الخِدمةِ يَخِفُّ: خَدَمه. وأَخفَّ الرَّجل، فهو مُخِفٌ وخَفيف وخِفٌّ   أَي خَفَّت حالُه ورَقَّت وإذا كان قليل الثَّقَلِ. وفي الحديث: إنَّ   بين أَيدِينا عَقَبَةً كَؤُوداً لا يجوزها إلا الـمُخِفّ؛ يريد المخفَّ من   الذنوب وأَسبابِ الدنيا وعُلَقِها؛ ومنه الحديث أَيضاً: نَجا   المُخِفُّون. وأَخفَّ الرجلُ إذا كان قليل الثَّقَلِ في سفَره أَو   حَضَره.والتخفيفُ: ضدُّ التثقيل، واستخفَّه: خلاف اسْتَثْقَلَه. وفي الحديث:   كان إذا بعث الخُرَّاصَ قال: خَفِّفُوا الخَرْصَ فإنَّ في المال العرِيّة   والوصيّة أَي لا تَسْتَقْصُوا عليهم فيه فإنهم يُطعِمون منها ويُوصون. وفي   حديث عَطاء: خَفِّفُوا على الأَرض؛ وفي رواية: خِفُّوا أَي لا تُرْسِلوا   أَنفسكم في السجود إرْسالاً ثقيلاً فتؤثِّرُوا في جِباهِكم؛ أَراد   خِفُّوا في السجود؛ ومنه حديث مجاهد: إذا سجدتَ فتَخافَّ أَي ضَعْ جبهتك على   الأَرض وَضْعاً خفِيفاً، ويروى بالجيم، وهو مذكور في موضعه.   والخَفِيفُ: ضَرْبٌ من العروض، سمي بذلك لخِفَّته.   وخَفَّ القوم عن منزلهم خُفُوفاً: ارْتحَلُوا مسرعين، وقيل: ارتحلُوا   عنه فلم يَخُصُّوا السرعة؛ قال الأَخطل:   خَفَّ القَطِينُ فَراحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا   والخُفُوفُ: سُرعةُ السير من المنزل، يقال: حان الخُفُوفُ. وفي حديث   خطبته في مرضه: أَيها الناس إنه قد دَنا مني خُفوفٌ من بين أَظْهُرِكُمْ أَي   حركةٌ وقُرْبُ ارْتِحالٍ، يريد الإنذار بموته، صلى اللّه عليه وسلم. وفي   حديث ابن عمر: قد كان مني خفوفٌ أَي عَجَلَةٌ وسُرعة سير. وفي الحديث:   لما ذكر له قتلُ أَبي جهل استخفَّه الفَرَحُ أَي تحرك لذلك وخَفَّ، وأَصله   السرعةُ. ونَعامة خَفّانةٌ: سريعة.   والخُفُّ: خُفُّ البعير، وهو مَجْمَعُ فِرْسِن البعير والناقة، تقول   العرب: هذا خُفّ البعير وهذه فِرْسِنُه. وفي الحديث: لا سَبَق إلا في خُفٍّ   أَو نَصْلٍ أَو حافر، فالخُفُّ الإبل ههنا، والحافِرُ الخيلُ، والنصلُ   السهمُ الذي يُرمى به، ولا بدّ من حذف مضاف، أَي لا سَبَقَ إلا في ذي خفّ   أَو ذي حافِرٍ أَو ذي نَصْلٍ. الجوهري: الخُف واحد أَخْفافِ البعير وهو   للبعير كالحافر للفرس. ابن سيده: وقد يكون الخف للنعام، سَوَّوْا بينهما   للتَّشابُهِ، وخُفُّ الإنسانِ: ما أَصابَ الأَرضَ من باطن قَدَمِه، وقيل:   لا يكون الخف من الحيوان إلا للبعير والنعامة. وفي حديث المغيرة: غَلِيظة   الخفّ؛ استعار خف البعير لقدم الإنسان مجازاً، والخُفّ في الأَرض أَغلظ   من النَّعْل؛ وأَما قول الراجز:   يَحْمِلُ، في سَحْقٍ من الخِفافِ،   تَوادِياً سُوِّينَ من خِلافِ   فإنما يريد به كِنْفاً اتُّخِذَ من ساقِ خُفٍّ. والخُفُّ: الذي يُلْبَس،   والجمع من كل ذلك أَخْفافٌ وخِفافٌ. وتخَفَّفَ خُفّاً: لَبِسه. وجاءت   الإبلُ على خُفّ واحد إذا تبع بعضها بعضاً كأَنها قِطارٌ، كلُّ بعير رأْسُه   على ذنب صاحبه، مقطورةً كانت أَو غير مقطورة. وأَخَفَّ الرجلَ: ذكر   قبيحه وعابَه.   وخَفّانُ: موضع أَشِبُ الغِياضِ كثير الأُسد؛ قال الأَعشى:   وما مُخْدِرٌ وَرْدٌ عليه مَهابةٌ،   أَبو أَشْبُلٍ أَضْحى بخَفّانَ حارِدا   وقال الجوهري: هو مأْسَدة؛ ومنه قول الشاعر:   شَرَنْبَث أَطْرافِ البَناننِ ضُبارِمٌ،   هَصُورٌ له في غِيلِ خَفّانَ أَشْبُلُ   والخُفّ: الجمَل الـمُسِنّ، وقيل: الضخْم؛ قال الراجز:   سأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفّا،   والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كيْ تَخِفّا   وفي الحديث: نهى عن حَمْيِ الأَراك إلا ما لم تَنَلْه أَخْفافُ الإبل   أََي ما لم تَبْلُغْه أَفواهُها بمشيها إليه.   وقال الأَصمعي: الخُف الجمل الـمُسِنُّ، وجمعه أَخفاف، أَي ما قَرُب من   الـمَرْعى لا يُحْمى بل يترك لـمَسانِّ الإبل وما في معناها من الضّعافِ   التي لا تَقْوى على الإمعان في طلَبِ الـمَرْعَى.   وخُفافٌ: اسم رجل، وهو خُفافُ بن نُدْبةَ السُّلمي أَحد غِرْبانِ العرب.   والخَفْخَفةُ: صوتُ الحُبارى والضَّبُعِ والخِنْزيرِ، وقد خَفْخَفَ؛ قال   جرير:   لَعَنَ الإلهُ سِبالَ تَغْلِبَ إنَّهم   ضُرِبوا بكلِّ مُخَفْخِفٍ حَنّان   وهو الخُفاخِفُ. والخَفْخَفةُ أَيضاً: صوتُ الثوب الجديد أَو الفَرْو   الجديد إذا لُبِس وحرَّكْتَه. ابن الأَعرابي: خَفْخَفَ إذا حرَّك قميصَه   الجديد فسمعت له خَفْخَفةً أَي صوتاً؛ قال الجوهري: ولا تكون الخَفْخَفةُ   إلا بعد الجَفْجَفةِ، والخَفْخَفة أَيضاً: صوت القرطاس إذا حرَّكْتَه   وقلَبته. وإنها لخَفْخافةُ الصوت أَي كأَن صوتها يخرج من أَنفها.   والخُفْخُوفُ: طائر؛ قال ابن دريد: ذكر ذلك عن أَبي الخَطاب الأَخفش،   قال ابن سيده: ولا أَدري ما صحته، قال: ولا ذكره أَحد من أَصحابنا. المفضل:   الخُفْخُوفُ الطائر الذي يقال له المِيساقُ، وهو الذي يصفق بجناحيه إذا   طار.
مقاييس اللغة:
(خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
القاموس المحيط:
الخُفُّ، بالضم مَجْمَعُ فِرْسِنِ البَعيرِ، وقد يكونُ لِلنَّعامِ، أو الخُفُّ لا يكونُ إلاَّ لهما
ج: أخْفَافٌ، و : واحِدُ الخِفافِ التي تُلْبَسُ، وتَخَفَّفَ: لَبِسَهُ، و من الأرضِ: الغَليظَةُ، و من الإِنسانِ: ما أصابَ الأرضَ من باطِنِ قَدَمِهِ، و : الجَمَلُ المُسِنُّ. وساوَمَ أعرابِيٌّ حُنَيْناً الإِسْكافَ بخُفَّيْنِ حتى أغْضَبَهُ، فلما ارْتَحَلَ الأعْرابِيُّ، أَخَذَ حُنَيْنٌ أحدَ خُفَّيْهِ، فَطَرَحَهُ في الطَّرِيقِ، ثم ألْقَى الآخَرَ في مَوْضِعٍ آخَرَ، فلما مَرَّ الأَعْرابِيُّ بأحَدِهِما قال: ما أشْبَهَ هذا بِخُفِّ حُنَيْنٍ، ولو كانَ مَعَهُ الآخَرُ لأَخَذْتُهُ، ومَضَى، فلما انتَهَى إلى الآخرِ، نَدِمَ على تَرْكِهِ الأوَّلَ، وقد كَمَنَ له حُنَيْنٌ، فلما مضَى الأَعْرابيُّ في طَلَبِ الأوَّل، عَمَدَ حُنَيْنٌ إلى رَاحِلَتِه وما عليها فَذَهَبَ بها، وأقبَلَ الأَعْرابيُّ وليس معه إلاَّ خُفَّانِ، فقيلَ: ماذا جِئْتَ به من سَفَرِكَ؟ فقال: " جِئْتُكُمْ بخُفَّيْ حُنَيْنٍ " ، فَذَهَبَ مَثَلاً يُضْرَبُ عندَ اليأس من الحاجةِ، والرُّجُوعِ بالخَيْبَةِ.
ابنُ السِّكِّيتِ: حُنَيْنٌ رجلٌ شديدٌ، ادَّعَى إلى أسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنافٍ، فأتَى عبدَ المُطَّلِبِ وعليه خُفَّانِ أحْمَرانِ، فقال: يا عَمِّ، أنا ابنُ أسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنافٍ فقال عبدُ المُطَّلِبِ: لا وثِيابِ أبي هاشِمٍ، ما أعْرِفُ شَمَائِلَ هاشِمٍ فيكَ، فارْجِعْ، فَرَجَعَ، فقيل: " رَجَعَ حُنَيْنٌ بخُفَّيْهِ " .
والخِفُّ، بالكسر: الخفيفُ، والجَماعَةُ القليلةُ. وكغُرابٍ: الخفيفُ، وقد خَفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً، بكسرها وتُفْتَحُ، وتَخَوُّفاً، وهذا من غيرِ لَفْظِه، ومَوْضِعُه في: خ و ف. وخُفافُ بنُ نُدْبَةَ، وابنُ إيْماءَ، وابنُ نَضْلَةَ: صحابيُّونَ. وخَفَّانُ، كَعَفَّانٍ: مَأْسَدَةٌ قُرْبَ الكُوفَةِ. وخَفَّتِ الْأُتُنُ لعَيْرِها: أطاعَتْهُ، و الضَّبُعُ تَخِفُّ خَفّاً، بالفتحِ: صاحتْ، و القَوْمُ: ارْتَحَلُوا مُسْرِعِينَ. وكَتَنُّورٍ: الضَّبُعُ. وكأَميرٍ: ما كان من العَروضِ على: فاعِلاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فاعِلاتُنْ، سِتَّ مَرَّاتٍ.
وامْرَأَةٌ خَفْخَافَةٌ: كأَنَّ صَوْتَها يَخْرُجُ من مَنْخِرَيْها. والخُفْخُوفُ، بالضمِّ: طائِرٌ يُصَفِّقُ بِجَنَاحَيْهِ.
وضِبْعانٌ خَفَاخِفُ: كَثيرُو الصَّوْتِ. وأخَفَّ: خَفَّتْ حالُهُ، و القَوْمُ: صارَتْ لَهُمْ دَوابُّ خِفافٌ، و فُلاناً: أزالَ حِلْمَهُ، وحَمَلَهُ على الخِفَّةِ. والتَّخْفيفُ: ضِدُّ التَّثْقيلِ. والخَفْخَفَةُ: صَوْتُ الضِّباعِ والكِلابِ عِنْدَ الأَكْلِ، وتَحْريكُ القَمِيص الجَديدِ. واسْتَخَفَّهُ: ضدُّ اسْتَثْقَلَهُ، و فُلاناً عن رَأيِهِ: حَمَلَهُ على الجَهْلِ والخِفَّةِ، وأزالَهُ عَمَّا كان عليه من الصَّوابِ. والتَّخافُّ: ضدُّ التَّثاقُلِ.
تاج العروس:
خ ف ف
الْخُفٌّ بِالضَّمِّ : مَجْمَعُ فِرْسِنِ الْبَعِير والنَّاقَةِ تَقولُ العَرَبُ : هذا خُفُّ البَعِيرِ وهذه فِرْسِنُهُ وقال الجَوْهَرِيُّ : الخُفُّ : وَاحشدُ أَخْفَافِ البَعِيرِ وهو للبَعِيرِ كالحَافِرِ لِلفَرَسِ وفي المُحْكَمِ : وقد يَكُونُ الخُفُّ لِلنَّعَامِ سَوَّوْا بَيْنَهُمَا للتَّشَابُهِ قال : أَو الْخُفُّ لا يَكُونُ إِلاَّ لَهُمَا أَخْفَافٌ . والخُفُّ أَيضاً : وَاحِدُ الخِفَافِ التي تُلْبَسُ في الرِّجْلِ ويُجْمَعُ أَيضاً على أَخْفَافٍ كما في اللِّسَانِ . وتَخَفَّفَ الرَّجُلُ إِيّاهُ : لَبِسَهُ
والخَفُّ مِن الأَرْضِ : الغَلِيظَةُ وفي الصِّحاحِ والعُبَابِ : أَغْلَظُ مِن النَّعْلِ وهو مَجَازٌ . ومِن المَجَازِ : الخف مِن الإِنْسَانِ : ما أَصَابَ الأَرْضَ مِن بَاطِنِ قَدَمِهِ كما في المُحْكَمِ والخُلاَصةِ . والخُفُّ : الْجَمَلُ الْمُسِنُّ وقيل : الضَّخْمُ قال الرَّاجِزُ :
" سَأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفَّا
" والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كَيْ تَخِفَّا
وقد تقدَّم إِنْشَادُه في س م ع والجَمْعُ : أَخْفَافٌ وبه فَسَّرَ الأَصْمَعِيُّ الحديثُ : " نَهَى عَنْ حَمْىَ الأَرَاكِ إِلاَّ ما لم يَنَلْهُ أَخْفَافُ الإِبِلِ " قال : أَي ما قَرُبَ مِن المَرْعَى لا يُحْمَى بل يُتْرَكُ لِمَسَانَّ الإِبِلِ وما في مَعْنَاهَا مِن الضِّعافِ التي لا تقْوَى علَى الإِمْعَانِ في طَلَبِ المَرْعَى . وقال : غيرُه : مَعْنَاهُ أَي ما لم تَبْلُغْهُ أَفْوَاهُهَا بمَشْيِهَا إِلَيْهِ
وقَوْلُهُم : رَجَعَ بخُفَّيْ حُنَيْنٍ . قال أَبو عُبَيْدٍ : أَصْلُهُ سَاوَمَ أَعْرَابِيٌّ حُنَيْناً الإِسْكَافَ وكان مِن أَهْلِ الحِيرَةِ بِخفيْنِ حتى أَغْضَبَهُ فَأَرَادَ غَيْظَ الأَعْرَابِيِّ فَلَمَّا ارْتَحَلَ الأَعْرَابِيُّ أَخَذَ حُنَيْنٌ أَحَدَ خُفَيْهِ فَطَرَحَهُ في الطَّريقٍ ثُمَّ أَلْقَى الآخَرَ في مَوْضِعٍ آخَرَ فَلَمَّا مَرَّ الأَعْرَابِيُّ بِأَحَدِهِمَا قَالَ : مَا أَشْبَهَ هذا بِخُفِّ حُنَيْنٍ ولَوْ كَانَ مَعَهُ الآخَرُ لأَخَذْتُهُ ومَضَى فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى الآخَرِ نَدِمَ علَى تَرْكِهِ الأَوَّلَ وقد كَمَنَ لَهُ حُنَيْنٌ فَلَمَّ مَضَى الأَعْرَابِيُّ في طَلَبِ الأَوَّلِ عَمَدَ حُنَيْنٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ ومَا عَلَيْهَا فَذَهَبَ بِهَا وأَقْبَلَ الأَعْرَابِيُّ ولَيْسَ مَعَهُ إِلاَّ خُفَّانِ فَقِيلَ أَي قال له قَوْمُهُ : مَاذَا جِئْتَ بِهِ مِن سَفَرِكَ ؟ فَقَالَ : جِئْتَكُمْ بِخُفَّيْ حُنَيْنٍ . فَذَهَبَ وفي العُبَابِ : فذَهَبَتْ مَثَلاً يُضْرَبُ عندَ الْيَأْسِ مِن الْحَاجِةِ والرُّجُوعِ بِالْخَيْبَةِ
وقال ابْنُ السِّكِّيتِ : حُنَيْنٌ رَجُلٌ شَدِيدٌ ادَّعَى إِلَى أَسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنَافٍ فَأَتَى عبدَ المُطَّلِبِ وعَلَيْه خُفَّانِ أَحْمَرَانِ فقالَ : يا عَمِّ أَنَا ابنُ أَسدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنَافٍ فَقَالَ عبدُ المُطَّلِبِ : لاَ وِثِيَابِ أَبي هَاشِمٍ مَا أَعْرِفُ شَمَائِلَ هَاشِمٍ فِيكَ فَارْجِعْ فَرَجَع فَقِيلَ : رَجَعَ حُنَيْنٌ بِخُفَّيْهِ . هكذا أَوْرَدَ الوَجْهَيْنِ الصَّاغَانِيُّ في العُبَابِ والزَّمَخْشَرِيُّ في المُسْتَقْصَى والمَيْدَانِيُّ في مَجْمَعِ الأَمْثَال وشُرَّاحُ المَقَامَاتِ واقْتَصَرَ غَالِبُهم علَى ما قَالَهُ أَبو عُبَيْدٍ
والْخِفُّ بِالْكَسْرِ : الْخَفِيفُ يقال : شَيْءٌ خِفٌّ : أَي خَفِيفٌ وكُلُّ شَيْءٍ خَفَّ مَحْمَلُهُ فهو خِفٌّ وقال امْرُؤُ القَيْسِ :
" يَزِلُّ الْغُلاَمُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ ويَلْوِي بِأَثْوَابِ الْعَنِيفِ الْمُثَقَّلِ والخِفُّ : الجَمَاعَةُ الْقَلِيلَةُ يُقَال : خَرَجَ فُلانٌ في خِفٍّ مِن أَصْحابِهِ أَي في جَمَاعَةٍ قَلِيلَةٍ . والخُفَافُ كَغُرَابٍ : الْخَفِيفُ كطُوالٍ وطَوِيلٍ قال أَبو النَّجْمِ
" وقد جَعَلْنَا في وَضِينِ الأَحْبُلِ
" جَوْزَ خُفَافٍ قَلْبُهُ مُثَقَّلِ أَي : قَلْبُهُ خَفِيفٌ وبَدَنُه ثَقِيلٌ . وقيل : الخَفِيفُ في الجِسْمِ والخُفَافُ في التَّوَقُّدِ والذَّكَاءِ وجَمَعُهما خِفَافٌ ومنه قَوْلُهُ عَزَّ وجَلَّ
( انْفِرُوا خِفَافاً وثِقَالاً ) . قال الزَّجَّاجُ : أَي مُوسِرِينَ أَو مُعْسِرِين وقيل : خَفَّتْ عليكُم الحَرَكَةُ أَو ثَقُلَتْ وقيل : رُكْبَاناً ومُشَاةً وقيل : شُبَّاناً وشُيُوخاً . وقد خَفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً بِكَسْرِهَا وتُفْتَحُ وعلى الثَّانِيَةِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ وتَخَوُّفاً وهذا مِن غَيْرِ لَفْظِهِ ومَوْضِعُهُ في خ و ف كما سيأْتي : أَي صار خَفِيفاً يكونُ في الجِسْمِ والعَقْلِ والعَمَلِ وفي الآخَرَين مَجَازٌ فهو خِفٌّ وخَفِيفٌ وخُفافٌ ومنه قَوْلُ عَطاءٍ : " خِفُّوا علَى الأَرْضِ " قال أَبو عُبَيْدٍ : أَي في السُّجُودِ ويُرْوَى بالجِيمِ أَيضاً . وخُفَافُ بنُ نُدْبَةَ وهي أُمُّهُ وأَبوه عُمَيْرُ بنُ الحارِثِ بنِ عمرِو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيُّ : أَحَدُ فُرْسانِ قَيْسٍ وشُعَرَائِها وقد شَهِدَ الفَتْحَ وتقدَّم ذِكْرُه أَيضاً في " ن د ب " وفي " غ ر ب " . خُفافُ ابنُ إِيْمَاءَ . خُفَافُ بنُ نَضْلَةَ الثَّقَفِيُّ له وِفَادَةٌ رَوَى عنه ذَابِلُ بنُ طُفَيْلٍ صَحَابِيُّونَ رَضِيَ اللهُ عَنهم . وخَفّانُ كَعَفَّان : مَوْضِعٌ وهو مَأْسَدَةٌ كما في الصِّحاحِ وفي اللِّسَانِ : مَوْضِعٌ أَشِبُ الغِيَاضِ كثيرُ الأُسْدِ وفي العُبَابِ : قُرْبَ الْكُوفَةِ وفي الأَسَاسِ : أَجَمَةٌ في سَوَادِ الكُوفَةِ ومنه قَوْلُهم : كأَنَّهُم لُيُوثُ خَفَّانَ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ قَوْلَ الشاعرِ :
شَرَنْبَثُ أَطْرَافِ الْبَنَانِ ضُبَارِمٌ ... هَصُورٌ لَهُ في غِيلِ خَفَّانَ أَشْبُلُ وأَنْشَدَ اللِّيْثُ :
" تَحِنُّ إِلَى الدَّهْنَا بِخَفَّانَ نَاقَتِيوأَيْنَ الهَوَى مِنْ صَوْتِهَا المُتَرَنِّمِ وأَنْشَدَ غيرُهُ لِلأَعْشَى :
ومَا مُخْدِرٌ وَرْدٌ عَلَيْهِ مَهَابَةٌ ... أَبو أَشْبلٍ أَضْحَى بِخَفَّانَ حَارِدَا من المَجَازِ : خَفَّتِ الأُتُنُ لِعَيْرِهَا : إِذا أَطَاعَتْهُ ومنه قَوْلُ الرَّاعِي :
نَفَى بِالْعِرَاكِ حَوَالِيَّهَا ... فَخَفَّتْ لَهُ خُذُفٌ ضُمَّرُ وقد تَقَدَّم في ( خ ذ ف ) . وفي الأَسَاسِ : خَفَّتِ الأُنْثَى للفَحْلِ : ذَلَّتْ له وانْقَادَتْ . قال ابنُ دُرَيْدٍ : خَفَّتِ الضَّبُعُ تَخِفُّ خَفّاً بِالفَتْحِ : إِذا صَاحَتْ هكذا في نَصِّ الجَمْهَرَةِ وذِكْرُ الفَتْحِ في كَلامِ المُصَنِّفِ مُسْتَدْرَكٌ . مِن المَجَازِ : خَفَّ الْقَوْمُ عَن وَطَنِهِم خُفُوفاً : ارْتَحَلُوا مُسْرِعِينَ وقيل : ارْتَحَلُوا عنه فلم يَخُصُّوا السُّرْعَةَ قال الأَعْشَى :
" خَفَّ الْقَطِينُ فَرَاحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُواوأَزْعَجَتْهُم نَوىً في صَرْفِهَا غِيَرُ
وقيل : خَفُّوا خُفُوفاً : إِذَا قَلُّوا وخَفَّتْ زَحْمَتُهم . الخَفُّوفُ كَتَنُّورٍ : الضَّبُعُ عن ابنِ عَبَّادٍ . الخَفِيفُ كَأَمِيرٍ : مَا كَانَ مِن الْعَرُوضِ مَبْنِيّاً على فَاعِلاَتُنْ مُسْتَفْعِلُن هكذا في النُّسَخِ وصَوَابُه : فاعِلاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلاَتُنْ كما هو نَصُّ العُبابِ والتَّكْمِلَةِ سِتَّ مَرَّاتٍ سُمِّيَ بذلك لِخِفَّتِهِ . وامْرَأَةٌ خَفْخَافَةُ الصَّوْتِ أَي : كَأَنَّ صَوْتَهَا يَخْرُجُ مِن مَنْخِرَيْهَا . والْخُفْخُوفُ بِالْضَّمِّ : طَائِرٌ نَقَلَهُ ابنُ دُرَيْدٍ عن أَبِي الخَطَّابِ الأَخْفَشِ قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي ما صِحَّتُه وقال المُفَضَّلُ : هو الذي يُصَفِّقُ بِجَنَاحَيْهِ إِذا طَارَ ويُقَال له : المِيسَاقُ . وضِبْعَانٌ خَفَاخِفُ : كَثِيرُو الصَّوْتِ هكذا في سَائِرِ النُّسَخِ بفَتْحِ خاءِ خَفاخِف وكَثيرُو علَى طَرِيقِ جَمْعِ السَّلامةِ وهو غَلَطٌ مِن النُّسّاخِ والصَّوَابُ : خُفَاخِفُ كعُلاَبِطٍ وكَثِيرُ الصَّوتِ بالإِفْرَادِ وضِبْعَانٌ بالكَسْرِ للذَّكَر كما هو نَصُّ العُبَابِ واللِّسَانِ وقد نَبَّه عليه شَيْخُنَا أَيضاً . مِن المَجَازِ : أَخَفَّ الرَّجُلُ : إِذا خَفَّتْ حَالُهُ كما في الصِّحَاحِ زَادَ غَيرُه : ورَقَّتْ وكان قَلِيلَ الثَّقَلِ في سَفَرِهِ أَو حَضَرِه فهو مُخِفٌّ وخَفِيفٌ وخِفٌّ ومنه الحديثُ : " نَجَا الْمُخِفُّونَ " أَي : مِن أَسْبَابِ الدُّنْيَا وعُلَقِهَا وعن مالِكِ بنِ دِينَارٍ أَنَّه وَقَعَ الحَرِيقُ في دَارٍ كان فيها فاشْتَغَلَ الناسُ بنَقْلِ الأَمْتِعَةِ وأَخَذَ مَالِكٌ عَصاهُ وجِرَابَهُ ووَثَبَ فجَاوَزَ الحَرِيقَ وقالَ : " فَازَ المُخِفُّونَ ورَبِّ الكَعْبَةِ " ويُقَالُ : أَقْبَلَ فُلانٌ مُخِفّاً . أَخَفَّ الْقَوْمُ : صَارَتْ لَهُمْ دّوَابٌّ خِفَافٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن أَبي زَيْدٍ أَخَفَّ فُلاناً : إِذا أَغْضَبَهُ وأَزَالَ حِلْمَهُ وحَمَلَهُ عَلَى الْخِفَّةِ والطَيْشِ وبَيْنَ حِلْمِه وحَملَهُ جِنَاس القَلْبِ ومنه قَوْلُ عبدِ الملكِ لِبَعْضِ جُلَسَائِهِ : لا تَغْتَابَنَّ عِنْدِي الرَّعَيَّةَ فإِنَّهُ لا يُخِفُّنِي . والتَّخْفِيفُ : ضِدُّ التَّثْقِيلِ ومنه قَولَهُ تعالَى : " ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ " . ومنه الحديثُ : " كان إِذا بَعَثَ الخُرَّاصَ قال : خَفِّفُوا الخَرْصَ فَإِنَّ في الْمَالِ الْعَرِيَّةَ والْوَصِيَّةَ " أَي : لا تَسْتَقْصُوا عليهم فيه فإِنَّهم يُطْعِمُون منها ويُوصُون . وفي حديثِ عَطَاءٍ : " خَفِّفُوا علَى الأَرْضِ " ويُرْوَى : خِفُّوا وقد تقدَّم قَرِيباً أَي : لا تُرْسِلُوا أَنْفُسَكُم في السُّجُودِ إِرْسَالاً ثَقِيلاً فيُؤَثِّرَ في جِبَاهِكُمْ . والْخَفْخَفَةُ : صَوْتُ الضِّبَاعِ قَالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وقد خَفْخَفَ الضَّبُعُ قيل : الخَفْخَفَةُ : صَوْتُ الْكِلاَبِ عِنْدَ الأَكْلِ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الخَفْخَفَةُ : صَوْتُ تَحْرِيكِ الْقَمِيصِ الْجَدِيدِ - زَادَ غيرُهُ : أَو الفَرْوِ الجَدِيْدِ - إِذا لُبِسَ . واسْتَخَفَّهُ : ضِدُّ اسْتَثْقَلَهُ أَي : رَآهُ خَفِيفاً ومنه قَوْلُه تعالَى : " تَسْتَخِفُّونَهَا يَوُمَ ظَعْنِكُمْ " أَي يَخِفُّ عليْكُم حَمْلُها ومنه قَوْلُ بَعْضِ النَّحْوِيِّين : اسْتَخَفَّ الهَمْزَةَ الأُولَى فَخَفَّفَها أَي : لم تَثْقُلْ عليه فخَفَّفَها لذلك . اسْتَخَفَّ فُلاناً عَن رَأْيِهِ : إِذا حَمَلَهُ علَى الْجهْلِ ومنه قَوْلُ بَعْضِ النَّحْوِيِّين : اسْتَخَفَّ الهَمْزَةَ الأُولَىفَخَفَّفَها أَي : لم تَثْقُلْ عليه فخَفَّفَها لذلك . اسْتَخَفَّ فُلاناً عَن رَأْيِهِ : إِذا حَمَلَهُ علَى الْجَهْلِ والْخِفَّةِ وأَزَالَهُ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِن الصَّوَابِ وكذلك : اسْتَفَرَّه عِن رَأْيِهِ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ . وأَمَّاقولُه تعالَى : " وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لاَ يُوقِنُونَ " فقال الزَّجَّاجُ : مَعْنَاهُ : لا يَسْتَفِزَّنَّكَ ولا يَسْتَجْهِلَنَّك ومنه : " فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ " أَي : حَمَلَهُمْ علَى الخِفَّةِ والجَهْلِ . والتَّخَافُّ : ضِدُّ التَّثَاقُلِ ومنه حديثُ
مُجَاهِدٍ وقد سَأَلَهُ حَبِيبُ بنُ أَبي ثابِتٍ : " إِني أَخَافُ أَن يُؤَثِّرَ السُّجودُ في جَبْهَتِي فقال : إِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ " أَي : ضَعْ جَبْهَتَكَ علَى الأَرْضِ وَضْعاً خَفِيفاً قال أَبو عُبَيْدٍ : وبعضُ النَّاسِ يقولون : فَتَجَافَ بالجِيمِ والمَحْفُوطُ عندي بالخَاءِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : خَفَّ المَطَرُ : نَقَصَ قال الجَعْدِيُّ : دٍ وقد سَأَلَهُ حَبِيبُ بنُ أَبي ثابِتٍ : " إِني أَخَافُ أَن يُؤَثِّرَ السُّجودُ في جَبْهَتِي فقال : إِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ " أَي : ضَعْ جَبْهَتَكَ علَى الأَرْضِ وَضْعاً خَفِيفاً قال أَبو عُبَيْدٍ : وبعضُ النَّاسِ يقولون : فَتَجَافَ بالجِيمِ والمَحْفُوطُ عندي بالخَاءِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : خَفَّ المَطَرُ : نَقَصَ قال الجَعْدِيُّ :
فَتَمَطِّي زَمْخَرِيٌّ وَارِمٌ ... مِن رَبِيعٍ كُلَّمَا خَفَّ هَطَلْ واسْتَخَفَّ فُلانٌ بحَقِّي : إِذا اسْتَهان به وكذا : اسْتَخَفَّهُ الجَزَعُ والطَّرَبُ : خَفَّ لهما فاسْتَطار ولم يَثْبُتْ وهو مَجَازٌ . واسْتَخَفَّهُ : طَلَبَ خِفَّتَهُ . واسْتَخَفهُ : اسْتَجْهَلَهُ فحَمَلَهُ علَى اتِّبَاعِهِ في غَيِّهِ . وتَخَفَّفَ فُلانٌ لِفُلانٍ : إِذا أَطَاعَهُ وانْقَادَ له . وخَفَّ في عَمَلِهِ وخِدْمَتِه كذلك وهو مَجازٌ ومنه : غُلامٌ خِفٌّ : أَي جَلْدٌ وقد ذُكِرَ شاهِدُه . وخَفَّ فُلانٌ علَى المَلِكِ : قَبِلَهُ وأَنِسَ به . والنُّونُ الخَفِيفَةُ : خِلاَفُ الثَّقِيلَةِ ويُكْنَى بذلك عنن التَّنْوِينِ أَيضاً ويُقَال : الْخَفِيَّةُ . ورَجُلٌ خَفِيفُ ذاتِ الْيَدِ : أَي : فَقِيرٌ ويَجْمَعُ الخَفِيفُ علَى أَخْفَافٍ وخِفَافٍ وأَخِفَّاءَ وبكُلِّ ذلك رُوِيَ الحديثُ : " خَرَجَ شُبَّانُ أَصحابِهِ وأَخْفَافُهُم حُسَّراً " . وخَفَّ المِيزَانُ : شَالَ . وخِفَّةُ الرَّجُلِ : طَيْشُه . والخُفُوفُ بالضَّمِ : سُرْعَةُ السَّيْرِ من المَنْزِلِ ومنه حديثُ ابنِ عُمَرَ : " قد كان مِنِّي خُفُوفٌ " أَي : عَجَلَةٌ وسُرْعَةُ سَيْرٍ . ونَعَامَةٌ خَفَّانَةٌ : سَرِيعَةٌ قَالَهُ اللُّيْثُ ونَقَلَهُ صاحِبُ اللِّسَانِ والمُحِيطِ قال الصَّاغَانِيُّ : وهو تَصْحِيفٌ صَوَابُه بالحَاءِ المُهْمَلَةِ . وهو خَفِيفُ العَارِضَيْنِ . وخَفِيفُ الرُّوحِ : ظَرِيفٌ . وخَفِيفُ القَلْبِ : ذَكِيٌّ . ويُقَال : مَالَهُ خُفٌّ ولا حَافِرٌ ولا ظِلْفٌ وكذا الحدِيثُ : " لاَ سَبْقَ إلاَّ في خُفٍّ أَو حَافِرٍ أَو نَصْلٍ " وكُلُّ ذلك مَجازٌ بحَذْفِ المُضَافِ . ويُقَال : جاءَتِ الإِبِلُ علَى خُفٍّ واحدٍ : إِذا تَبِعَ بَعْضُها بَعْضاً كأَنَّهَا قِطَارٌ كلُّ بَعِيرٍ رأْسُه على ذَنَبِ صاحِبِه - مَقْطُورَةً كانتْ أَو غيرَ مَقْطُورةٍ كذا في اللِّسَانِ والأَسَاسِ وهو مَجَازٌ . وأَخَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ : ذكَرَ قَبِيحَه وَعابَهُ . والخَفْخَفَةُ : صَوْتُ الحُبَارَى والخِنْزِيرِ قال الجَوهَرِيُّ : ولا تكونُ الخَفْخَفَةُ إِلاَّ بَعْدَ الجَفْجَفَةِ . والخَفْخَفَة أَيضاً : صَوْتَ القِرْطَاسِ إِذا حَرَّكْتَه وقَلَبْتَه . والخَفَّانُ : الكِبْرِيتُ نَقلَهُ الصَّاغَانِيُّ . والمُبَارَكُ بنُ كاملٍ الخَفَّافُ : مُحَدِّثُ . وأَبو عَبْدِ الله محمدُ بنُ الخَفيفِ الشِّيرَازِيُّ شيخُ الشُّيوخِ مَشْهُورٌ . وكزُبَيْرٍ : الخُفَيْفُ بنُ مَسْعُودِ بن جَارِيةَ بنِ مَعْقِلٍ أَحَدَ فُرْسَانِ الجاهليَّةِ وهوأَبو الأُقَيْشِر الذي تقدّم ذِكْرُه في " ق ش ر " . وبنو خُفَافٍ كغُرَابٍ : بَطْنٌ مِن بَنِي سُلَيْمٍ منهم الضَّحَّاكُ بنُ شَيْبَانَ الخُفافِيُّ ذَكَرَه الرُّشَاطِيُّ . وبالفَتْحِ والتَّثْقِيلِ : أَحمدُ بنُ محمدِ بنِ عِمْرَانَ الخَفَّافِيُّ الإِسْتِرَابَاذِيُّ عن نَصْرِ بنِ الفَتْحِ السَّمَرْقَنْدِيِّ ذكَره ابنُ السَّمْعَانِيِّ . والخُفُّ بالضَّمِّ : لَقَبُ خَلَفِ بنِ عمرِو بنِ يَزِيدَ بنِ خَلَف مَوْلَى بَنِي رُمَيْلَةَ من تُجِيبَ قَالَه ابنُ يُونُسَ وابْنُه عبدُ الوَهَّابِ المُحَدِّثُ بدَمِيرَةَ بعدَ سنةِ سبعين ومائتين تقدَّم ذِكْرُه

### Türkçe

خفف
**خَفَّ - يَخِفُّ - خَفيْف - خِفاف - خَفَّفَ - يُخَفِّفُ - تَخْفِيْف - اسْتَخَفَّ - يَسْتَخِفُّ**
**خَفَّ- يَخِفُّ** + bir varlık veya şey veya iş: “**ثقل**”ın zıddı: gücü ve etkisi azalır: ağırlığının veya ağırlık/yoğunluğunun veya gücünün ve etkisinin miktarı, orta ve âdî olduğu üzerinde uzlaşılan miktardan eksilir.
**خَفَّ - يَخِفُّ** + varlık veya şey: ağırlığı, orta ve âdî olandan eksilir.
﴿Ve kimin terazileri hafif gelirse işte onlar, kendilerini ziyana sokanlardır﴾
﴿Derken onu bürüyünce hafif bir yük yüklendi﴾
**خَفَّ - يَخِفُّ** + iş: etkisi ve fiili azalır ve eksilir.
**خَفَّ - يَخِفُّ** + iş + bir varlıktan: miktarı ve varlık üzerindeki etkisi eksilir ve azalır.
﴿Rabbinize dua edin; azaptan bir günü bizden hafifletsin﴾
**خَفِيْف**: “**فـَعيل**” vezninde, **خَفَّ - يَخِفُّ**’ten mübalağa ism-i fâil.
**خِفَاف**: **خَفِيْف**’in çoğulu.
**خَفَّفَ - يُخَفِّفُ**: **خَفَّ - يَخِفُّ**’ten “**فَعَّلَ**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَخِفُّ**” kıldı: ağırlığı veya yükü veya etkiyi, orta ve âdî olduğu üzerinde uzlaşılan miktardan daha az kılmak üzerinde sürekli çalıştı.
**تَخْفِيْف**: **خَفَّفَ - يُخَفِّفُ**’ün fiil ismi.
**اسْتَخَفَّ - يَسْتَخِفُّ**: **خَفَّ - يَخِفُّ**’ten “**استفعل**” vezninde: ağırlığın veya yükün, orta ve âdî olduğu üzerinde uzlaşılan miktardan daha az olmasına çalıştı ve bunu talep etti.
﴿Ve yakîn etmeyenler sakın seni hafife sevk etmesin﴾: yakîn etmeyenleri, seni hafif kılmaya çalışır hâle getirme: taşınması ve itilmesi kolay: hakk üzerinde katılık ve sebatın olmamasına kinaye: yani, onlara, senin hakk üzerinde katılık ve sebatı olmayan biri olduğun üzere seninle muamele etmelerini sağlama.
Ve lafız, “**القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَطَفَ - يَلْطُفُ**، **خَفَّ- يَخِفُّ**، **قَصَدَ - يَقْصِدُ**، **فَرَطَ - يَفْرُطَُ**، **قَتَرَ - يَقْتُرُ**، **غَضَّ - يَغُضُّ**

**خَفَّ - خفت**
﴿Ve kimin terazileri hafif gelirse işte onlar, âyetlerimize zulmediyor olduklarından dolayı kendilerini ziyana sokanlardır(9)﴾ الأعراف ﴿Ve kimin terazileri hafif gelirse işte onlar, cehennemde ebedî kalıcıdırlar(103)﴾ المؤمنون
﴿Ve ama kimin terazileri hafif gelirse(8)﴾ القاراعة

**خفيف - خفاف**
﴿O, sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan eşini kılan, ona sükûn bulsun diye; derken onu bürüyünce hafif bir yük yüklendi, onunla geçti; derken ağırlaşınca ikisi de Allah’a, Rablerine dua ettiler: “Bize salih (bir evlat) verirsen elbette şükredenlerden olacağız”(189)﴾ الأعراف
﴿Hafifler ve ağırlar olarak seferber olun ve mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin; bu, bilirseniz sizin için daha hayırlıdır(41)﴾ التوبة

**خفف**
Onlardan azap hafifletilmez ﴿Orada ebedî kalıcılar olarak; onlardan azap hafifletilmez ve onlara bakılmaz(162)﴾ البقرة ﴿Orada ebedî kalıcılar olarak; onlardan azap hafifletilmez ve onlara bakılmaz(88)﴾ آل عمران
﴿Ve zulmedenler azabı görünce, onlardan hafifletilmez ve onlara bakılmaz(85)﴾ النحل ﴿İşte onlar, dünya hayatını âhiret karşılığında satın alanlardır; onlardan azap hafifletilmez ve onlar yardım olunmazlar(86)﴾ البقرة ﴿Ve kâfir olanlar için cehennem ateşi vardır; üzerlerine hükmedilmez ki ölsünler; onun azabından da onlardan hafifletilmez; işte her çok nankörü böyle cezalandırırız(36)﴾ فاطر ﴿Ve ateşte olanlar, cehennem bekçilerine dedi: “Rabbinize dua edin; azaptan bir günü bizden hafifletsin”(49)﴾ غافر

Allah sizden hafifletti ﴿Allah sizden hafifletmek ister; insan zayıf yaratılmıştır(28)﴾ النساء ﴿Şimdi Allah sizden hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi; sizden yüz sabreden olursa iki yüzü yener; sizden bin olursa Allah’ın izniyle iki bini yener; Allah sabredenlerle beraberdir(66)﴾ الأنفال

**تخفيف**
﴿Ey iman edenler, öldürülenlerde kısas size yazıldı: hür hür ile, köle köle ile, dişi dişi ile; artık kime kardeşinden bir şey affedilirse, örfe uygun tâbi olmak ve ona güzellikle edâ etmek; bu, Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir; artık bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için elem verici bir azap vardır(178)﴾ البقرة

**استخف**
﴿Ve Allah, evlerinizden sizin için bir sükûn kıldı; ve en‘âmın derilerinden sizin için evler kıldı; onları göç gününüzde ve ikamet gününüzde hafif bulursunuz; ve yünlerinden, tüylerinden ve kıllarından bir süreye kadar eşya ve meta‘ (kıldı)(80)﴾ النحل
﴿Öyleyse sabret; Allah’ın vaadi haktır; yakîn etmeyenler sakın seni hafife sevk etmesin(60)﴾ الروم ﴿Derken kavmini hafife sevk etti de ona itaat ettiler; şüphesiz onlar fasık bir kavim idiler(54)﴾ الزخرف

مختار الصحاح
● [خفف] خ ف ف: **الخُفُّ** devenin **أخْفَافِ**’ından bir tanedir; ve o, giyilen **الخِفَافِ**’ın da bir tanesidir. **التَّخْفِيفُ** ağırlaştırmanın zıddıdır. **اسْتَخَفَّهُ** onu ağır bulmanın zıddıdır. **اسْتَخَفَ به** onu aşağıladı. **خَفَّ** şey, kesre ile **يخف**: **خِفَّةً**; hafif oldu. O hâlde o **خَفيفا** oldu. Ve adam **أخَفَّ**: hâli hafifledi. Ve hadiste: ﴿Şüphesiz önümüzde sarp bir yokuş vardır; onu ancak **المُخِف** geçer﴾.

الراغب
خف
- **الخفيف**: **الثقيل** karşısındadır; bu, bazen ağırlıkla izafet (mukayese) itibarıyla ve iki şeyden birini diğeriyle ölçme itibarıyla söylenir; meselâ: hafif dirhem ve ağır dirhem. İkincisi: zaman izafeti itibarıyla söylenir; meselâ: hafif at ve ağır at: ikisinden biri, bir zamanda diğerinden daha çok koşarsa. Üçüncüsü: insanların hoş bulduğu şeyde **خفيف** denir; tiksindiği şeyde **ثقيل** denir; böylece **الخفيف** övgü, **الثقيل** yergi olur; bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: }الآن خفف الله عنكم﴿[الأنفال/66]،﴾فلا يخفف عنهم﴿[البقرة/86]؛ ve ben, bunun da şu sözden olduğuna kanaat ederim:﴾حملت حملا خفيفا﴿[الأعراف/189]. Dördüncüsü: şaşırıp sapan kimse hakkında **خفيف** denir; vakar bulunan kimse hakkında **ثقيل** denir; böylece **الخفيف** yergi, **الثقيل** övgü olur. Beşincisi: aşağıya meyletmesi tabiatı olan cisimlerde, yer ve su gibi, **خفيف** denir; **خف يخف خفا وخفة** denir; ve **خففه تخفيفا** ve **تخفف تخففا** ve **استخففته**; ve **خف المتاع**: onun hafif olanı; ve dil üzerinde hafif söz. Allah Teâlâ dedi:﴾فاستخف قومه فأطاعوه﴿[الزخرف/54]؛ yani, onları, onunla birlikte hafif olmaya sevk etti; yahut onları bedenlerinde ve azimlerinde hafifler buldu; ve denildi ki: mânası, onları şaşkın buldu. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾فمن ثقلت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم﴿[المؤمنون/102 - 103]؛ salih amellerin çokluğu ve azlığına işarettir. Ve﴾ولا يستخفنك{ [الروم/60]؛ yani, onların şüphelerden vâki kıldıkları şeyle seni rahatsız edip inancından uzaklaştırmasın. Ve **خفوا عن منازلهم**: hafiflik içinde onlardan göçtüler. Ve **الخف**: giyilen şeydir. Ve devekuşunun ve devenin **خف**’u, insanın **خف**’una benzetme yoluyla (böyledir).

ملخص اللسان
1. **الخَفَّةُ** ve **الخِفّةُ**: **الثِّقَلِ** ve **الرُّجُوحِ**’un zıddıdır; cisimde, akılda ve amelde olur. **خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً**: **خَفِيفاً** oldu; o hâlde o **خَفِيفٌ** ve **خُفافٌ**’dır, damme ile. Ve **التخفيفُ**: ağırlaştırmanın zıddıdır. Ve **استخفَّه**: **اسْتَثْقَلَه**’in hilâfıdır.
2. Ve denildi ki: **الخَفِيفُ** cisimde, **الخُفاف** ise parıldama ve zekâda (kullanılır); ve onun çoğulu **خِفافٌ**’dır.
3. **انفروا خِفافاً وثقالاً**: yani, varlıklı yahut darlıklı; ve denildi ki: hareket size hafif geldi yahut ağır geldi.
4. Ve **الخِفُّ**: yükü hafif olan her şeydir. “Falan, ashabından bir **خِفّ** içinde çıktı” yani az bir cemaat içinde. Ve **خِفُّ الـمَتاعِ**: onun hafif olanı.
5. **وخَفَّ المطر**: azaldı.
6. Ve “Falan, hakkımı **اسْتَخَفَّ** etti” yani onu hafife aldı.
7. Ve “Sevinç onu **اسْتَخَفَّهُ** etti” yani bir işten dolayı ferahladı.
8. “Şey beni **أَخَفَّني** etti” yani seni öfkelendirdi; ta ki seni taşkınlığa sevk etti.
9. **ولا يَسْتَخِفَّنَّك**: dininden seni kışkırtmasın.
10. **واسْتَخَفَّه**: onu hafif gördü.

11. Onun **خَفِيفَ ذات اليد** olduğu; yani fakir, malı ve dünyadan nasibi az (kimse) idi; **الخَفِيفُ** (kelimesi) **أَخفافٍ** üzerine cem‘ edilir.
12. **الخُفُوفُ**: menzilden (çıkışta) yürüyüşün sürati.
13. **الخُفُّ**: devenin **خُفُّ**’ü.

● - خفف: **الخَفَّةُ** ve **الخِفّةُ**: **الثِّقَلِ** ve **الرُّجُوحِ**un zıddı; beden, akıl ve işte olur. **خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً**: hafif oldu; o hâlde o **خَفِيفٌ** ve **خُفافٌ**dur; (bu) zamme iledir. Ve denildi ki: **الخَفِيفُ** bedende (olan), **الخُفاف** ise parıldamada ve zekâdadır; bunun çoğulu **خِفافٌ**dur. Aziz ve celil olanın sözü: **انفروا خِفافاً وثقالاً**; **الزجاج** dedi ki: yani varlıklı yahut darlık içinde olanlar; ve denildi ki: hareket size hafif geldi yahut ağır geldi; ve denildi ki: binekli ve yaya; ve denildi ki: gençler ve ihtiyarlar.

**والخِفُّ**: yükü hafif olan her şey. **والخِفُّ** (kesre ile): hafif olan. Ve bir şey **خِفٌّ**: hafif; **امرؤ القيس** dedi ki:
يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه،
ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ
(* Bir rivayette: يطير الغلامُ الخفُّ. Başka bir rivayette: يُزل الغلامَ الخِفَّ.)

Ve denilir: falan kimse, ashabından bir **خِفٍّ** içinde çıktı; yani az bir topluluk içinde. **وخِفُّ الـمَتاعِ**: onun hafif olanı. Ve **خَفَّ المطر**: azaldı; **الجعدي** dedi ki:
فَتَمَطَّى زَمْخَريٌّ وارِمٌ
مِنْ رَبيعٍ، كلَّما خَفَّ هَطَلْ
(* “فتمطى إلخ” sözü **زمخر** maddesindedir; **الجعدي** dedi ki: فتعالى زمخري وارم مالت الاعراق منه واكتهل)

Ve falan kimse hakkımı **اسْتَخَفَّ** ettiğinde, onu küçümsediği zaman; ve sevinç onu **اسْتَخَفَّه** ettiğinde, bir işten dolayı rahatladığı zaman. **ابن سيده**: onu **الجَزَعُ** ve **الطَربُ** hafif kıldı; ikisine (kapılıp) hafifledi de saçılıp yayıldı ve sebat etmedi. **التهذيب**: **اسْتَخَفَّه الطَّرَب** ve **أَخَفَّه**: onu hafifliğe sevk ettiğinde ve onun **حِلْم**ini giderdiğinde; bundan, **عبد الملك**in meclis arkadaşlarından birine sözü: “Benim yanımda halkı gıybet etme; çünkü o beni **لا يُخِفُّني**”; denilir: bir şey beni **أَخَفَّني** ettiğinde, seni öfkelendirip seni **الطَّيْش**e sevk edinceye kadar; ve **اسْتَخَفَّه**: onun hafifliğini talep etti. **التهذيب**: falan kimse onu **اسْتَخَفَّه** ettiğinde, onu cahil sayıp onu kendi azgınlığında kendisine uymaya sevk ettiğinde; bundan, yüce Allah’ın sözü: **ولا يَسْتَخفَّنَّكَ الذين لا يوقِنون**; **ابن سيده** dedi ki: yüce Allah’ın sözü **ولا يَسْتَخِفَّنَّك**; **الزجاج** dedi ki: manası, seni dininden **لا يَسْتَفِزَّنَّك**; yani yakîn etmeyenler seni çıkarmasın; çünkü onlar şüphe eden sapıklardır. **التهذيب**: **ولا يستخفنك**: seni **لا يستفزنَّك** ve seni **لا يَسْتَجْهِلَنَّك**; bundan: **فاستخَفَّ قومَه فأَطاعوه** yani onları hafifliğe ve cehalete sevk etti. Denilir: onu görüşünden **استخفه** etti ve onu görüşünden **استفزَّه** etti; onu cehalete sevk ettiğinde ve onu üzerinde bulunduğu doğruluktan uzaklaştırdığında. Ve onunla **استخف** etti: onu aşağıladı.

Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın, Resûlullah onu Tebük gazvesinde halef bıraktığında dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, münafıklar, senin beni **اسْتَثْقَلْتَني** ettiğini ve benden **تخَفَّفْتَ** ettiğini iddia ediyorlar”; onu, ailesi içinde halef bıraktığında ve onu o gazveye götürmediğinde söyledi. **تخففت مني**nin manası: yani beni geride bırakman ve beni yanında götürmeyi terk etmenle hafifliği talep ettin.

Ve falan kimse falan kimseye **خَفَّ** ettiğinde: ona itaat etti ve ona boyun eğdi. Ve dişi eşekler, erkek eşeklerine **خَفَّتِ الأُتُنُ لعَيرها**: ona itaat ettiklerinde; ve **الراعي** erkek eşeği ve dişi eşeklerini vasfederek dedi ki:
نَفَى بالعِراكِ حَوالِيَّها،
فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ
**والخَذُوفُ**: semirdiğinde dişi eşeğin yavrusu.

Ve onu **اسْتَخَفَّه**: onu hafif gördü; bundan, bazı nahivcilerin sözü: “İlk hemzeyi **استخف** etti de onu **فخففها** etti”; yani ona ağır gelmedi de bu yüzden onu hafifletti. Ve yüce Allah’ın sözü: **تَسْتَخِفُّونها يوم ظَعْنِكم**; yani onun yükü size hafif gelir.

**والنون الخفِيفة**: ağır olanın zıddı; bununla tenvin de kinaye edilir; ve **الخَفِيّة** de denilir.

Ve adam **أَخَفَّ** ettiğinde: binekleri hafif olduğunda. **والـمُخِفُّ**: malı az, hâli hafif olan. İbn Mesud hadîsinde: onun **خَفِيفَ ذات اليد** olduğu; yani fakir, malı az ve dünyadan nasibi az. Ve **الخَفِيفُ** **أَخفافٍ** üzerine cem edilir; bundan hadîs: “Ashabının gençleri ve onların **أَخْفافُهم**u çıplak (silahsız) olarak çıktı”; onlar, eşyası ve silahı olmayanlardır. Ve rivayet olunur: **خِفافُهم** ve **أَخِفّاؤهم**; ikisi de **خَفِيف**in çoğuludur. **الليث**: **الخِفّةُ** ağırlığın hafifliği ve hâlin hafifliğidir. Ve adamın **خفة**si: onun taşkınlığı ve işindeki hafifliğidir; bunun hepsinin fiili **خَفَّ يَخِفُّ خِفَّة**tir; o hâlde o hafiftir. Eğer kalbi hafif, parıldayıcı ise, o **خُفافٌ**dur; ve şu beyit okunmuştur:
جَوْزٌ خُفافٌ قَلْبُه مُثَقَّلُ

Ve kavim **خَفَّ** etti **خُفُوفاً**: yani azaldılar; onların kalabalıklığı da hafifledi. Ve hizmette ona **خَفَّ له** eder, **يَخِفُّ**: ona hizmet etti. Ve adam **أَخفَّ** etti; o hâlde o **مُخِفٌ** ve **خَفيف** ve **خِفٌّ**dür; yani hâli hafifledi ve inceldi; ve az ağırlıklı olduğunda. Hadîste: “Önümüzde sarp bir yokuş vardır; onu ancak **الـمُخِفّ** geçer”; günahlardan ve dünyanın sebeplerinden ve bağlarından hafif olanı kasteder; bundan hadîs de: “**المُخِفُّون** kurtuldu.” Ve adam **أَخفَّ** ettiğinde: seferinde yahut ikametinde az ağırlıklı olduğunda. **والتخفيفُ**: **التثقيل**in zıddı; ve onu **استخفَّه**: onu **اسْتَثْقَلَه**in hilâfıdır. Hadîste: o, **الخُرَّاصَ**ı gönderdiğinde derdi ki: “**خَفِّفُوا الخَرْصَ**; çünkü malda **العرِيّة** ve **الوصيّة** vardır”; yani onda onlar üzerine istiksâ etmeyin; çünkü ondan yedirirler ve vasiyet ederler. **عَطاء** hadîsinde: “**خَفِّفُوا على الأَرض**”; bir rivayette: “**خِفُّوا**”; yani secdede nefislerinizi ağır bir salıverişle salıvermeyin de alınlarınızda iz bırakmayın; secdede hafif olun demek istedi. Bundan, Mücahid hadîsi: “Secde ettiğinde **فتَخافَّ** et”; yani alnını yere hafif bir koyuşla koy; cim ile de rivayet olunur; o, yerinde zikredilmiştir.

**والخَفِيفُ**: aruzdan bir türdür; hafifliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır.

Ve kavim menzillerinden **خَفَّ** etti **خُفُوفاً**: hızlıca göçtüler; ve denildi ki: ondan göçtüler; hızla olmayı tahsis etmedi. **الأَخطل** dedi ki:
خَفَّ القَطِينُ فَراحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا
**والخُفُوفُ**: menzilden yürüyüşün sürati; denilir: **حان الخُفُوفُ**. Hastalığındaki hutbesi hadîsinde: “Ey insanlar, bana sizin aranızdan bir **خُفوفٌ** yaklaştı”; yani bir hareket ve göçün yakınlığı; ölümüyle uyarıyı kasteder, sallallahu aleyhi ve sellem. İbn Ömer hadîsinde: “Benden bir **خفوفٌ** oldu”; yani bir acele ve yürüyüş sürati. Hadîste: ona Ebû Cehil’in öldürülmesi zikredilince, sevinç onu **استخفَّه** etti; yani bunun için hareketlendi ve hafifledi; aslı sürattir. **ونَعامة خَفّانةٌ**: hızlı.

**والخُفُّ**: devenin **خُفّ**udur; devenin ve dişi devenin **فِرْسِن**inin toplandığı yerdir. Araplar der: “Bu, devenin **خُفّ**udur; bu da onun **فِرْسِنُه**udur.” Hadîste: “**لا سَبَق إلا في خُفٍّ أَو نَصْلٍ أَو حافر**”; burada **الخُفُّ** develerdir; **الحافِرُ** atlar; **النصلُ** ise onunla atılan oktur; ve bir muzafın hazfi zorunludur; yani “**ذي خفّ** yahut **ذي حافِرٍ** yahut **ذي نَصْلٍ**de ancak ödül vardır.” **الجوهري**: **الخُف** devenin **أَخْفافِ**ının biridir; deve için, at için **الحافر** gibidir. **ابن سيده**: ve **الخُف** devekuşu için de olabilir; benzerlikten dolayı ikisini eşit tuttular. Ve insanın **خُفُّ**u: ayağının altından yere isabet eden kısımdır. Ve denildi ki: hayvandan **الخُف** ancak deve ve devekuşu içindir. **المغيرة** hadîsinde: “**غَلِيظة الخفّ**”; insanın ayağı için mecazen devenin **خُفّ**unu ödünç aldı. Ve yerdeki **الخُفّ**, **النَّعْل**den daha kalındır. Ama racizin sözü:
يَحْمِلُ، في سَحْقٍ من الخِفافِ،

**تَوادِياً سُوِّينَ من خِلافِ**: çünkü bununla, **ساقِ خُفٍّ**’dan alınmış bir **كِنْفاً** kastedilir. Ve **الخُفُّ**: giyilen şeydir; bütün bunların çoğulu **أَخْفافٌ** ve **خِفافٌ**’dır. Ve **تخَفَّفَ خُفّاً**: onu giydi. Ve develer, birbirlerini takip ederek sanki bir katar imiş gibi geldiklerinde **خُفّ واحد** üzere geldiler; her deve, başı sahibinin kuyruğu üzerinde (olur); bağlı (maktûra) olsun yahut bağlı olmayan.

Ve **أَخَفَّ الرجلَ**: onun çirkinini andı ve onu ayıpladı.

Ve **خَفّانُ**: sık ağaçlıkları olan, aslanı çok bir yer; **الأَعشى** dedi ki:

Ve üzerinde heybet bulunan bir **وَرْدٌ** sığınağı yoktur ki,
**أَبو أَشْبُلٍ** **خَفّانَ**’da hırçın olarak sabahlamış olsun.

Ve **الجوهري** dedi: o bir **مأْسَدة**’dir; ve ondandır şairin sözü:

Parmak uçları **شَرَنْبَث** (olan), **ضُبارِمٌ** (olan),
**هَصُورٌ**; onun için **غِيلِ خَفّانَ**’da **أَشْبُلُ** vardır.

Ve **الخُفّ**: yaşlı deve; ve denildi ki: iri (olan); **الراجز** dedi ki:

**بَكْرٍ**’den sonra **عَمْراً**’ya bir **خُفّا** sordum,
Ve kova, **تَخِفّا** diye işitilir.

Ve hadiste: **الأَراك**’ın korunmasını, ancak develerin **أَخْفافُ**’ının erişmediği şey müstesna olmak üzere, yasakladı; yani yürüyüşleriyle ona (vararak) ağızlarının ulaşmadığı şey.

Ve **الأَصمعي** dedi: **الخُف** yaşlı devedir; onun çoğulu **أَخفاف**’dır; yani otlağa yakın olan şey korunmaz, bilakis develerin yaşlılarına ve onların mânâsında olan zayıflara bırakılır; ki onlar otlak talebinde ileri gitmeye güç yetiremezler.

Ve **خُفافٌ**: bir adamın adıdır; o, Arapların **غِرْبانِ**’ından biri olan **خُفافُ بن نُدْبةَ السُّلمي**’dir.

Ve **الخَفْخَفةُ**: **الحُبارى**’nın, **الضَّبُعِ**’ın ve **الخِنْزيرِ**’in sesidir; ve **خَفْخَفَ** etmiştir; **جرير** dedi ki:

İlâh, **تَغْلِبَ**’in bıyıklarını lânetledi; çünkü onlar
Her **مُخَفْخِفٍ حَنّان** ile vuruldular.

Ve o, **الخُفاخِفُ**’tur. Ve **الخَفْخَفةُ** ayrıca: yeni elbisenin yahut yeni kürkün giyildiğinde ve onu hareket ettirdiğinde (çıkan) sesidir. **ابن الأَعرابي**: yeni gömleğini hareket ettirdiğinde **خَفْخَفَ** eder; böylece ondan bir **خَفْخَفةً** yani bir ses işitirsin. **الجوهري** dedi: **الخَفْخَفةُ** ancak **الجَفْجَفةِ**’den sonra olur. Ve **الخَفْخَفة** ayrıca: kâğıdın, onu hareket ettirdiğinde ve çevirdiğinde (çıkan) sesidir. Ve muhakkak ki o, ses bakımından **لَخَفْخافةُ**’dır; yani sanki onun sesi burnundan çıkıyor gibidir.

Ve **الخُفْخُوفُ**: bir kuştur; **ابن دريد** dedi: bunu **أَبي الخَطاب الأَخفش**’ten naklen zikretti. **ابن سيده** dedi: onun sıhhatini bilmiyorum; dedi ki: ve onu bizim ashabımızdan hiç kimse zikretmedi. **المفضل**: **الخُفْخُوفُ**, kendisine **المِيساقُ** denilen kuştur; ve o, uçtuğunda iki kanadıyla çarpan (kuş)tur.

مقاييس اللغة:
(**خف**) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da ağırlık ve vakar’a muhalif olan bir şeydir. Denir ki: **خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً**; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**dur. Ve denir ki: **أَخَفَّ الرّجُل**; hâli hafiflediği zaman. Ve **أخَفَّ**; biniti hafif olduğu zaman. Ve **خَفَّ القومُ**: göç ettiler. Amma **الخُفُّ** ise, kapıdandır; çünkü yürüyen kimse onu giymişken hafifler. Ve **خُفُّ البَعير** de ondandır. Amma yerdeki **الخُفُّ** ki **النَّعل**’dan([22]) daha uzundur, o bir benzetmedir. [Ve] **الخِفُّ**: **الخَفِيف**. Dedi ki:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
Amma köpeklerin sesleri([24]) için **الخَفْخفة** denir; o, kapıya yakındır.

القاموس المحيط:
**الخُفُّ** (ötre ile): devenin **فِرْسِن**’inin birleşim yeridir; ve devekuşu için de olabilir; yahut **الخُفُّ** ancak ikisi için olur.
Çoğulu: **أخْفَافٌ**; ve: giyilen **الخِفاف**’ın bir teki; ve **تَخَفَّفَ**: onu giydi; ve yerden: kalın olan; ve insandan: ayağının içinden yere isabet eden şey; ve: yaşlı deve. Ve bir bedevî, **حُنَيْناً الإِسْكافَ** ile iki **خُفّ** üzerine pazarlık etti, nihayet onu öfkelendirdi; bedevî göç edince, **حُنَيْنٌ** iki **خُفّ**ünden birini aldı da yola attı; sonra ötekini başka bir yere attı; bedevî ikisinden birine uğrayınca dedi ki: Bu, **خُفِّ حُنَيْنٍ**’e ne kadar benziyor; eğer öteki de yanında olsaydı onu alırdım; ve geçti. Ötekine varınca, birincisini bırakmasına pişman oldu; hâlbuki **حُنَيْنٌ** ona pusu kurmuştu; bedevî birincisini aramak için gidince, **حُنَيْنٌ** onun binitine ve üzerindekilere yöneldi de onunla gitti; bedevî geldi, yanında iki **خُفّ**ten başka bir şey yoktu; denildi ki: seferinden ne getirdin? dedi ki: “Size **خُفَّيْ حُنَيْنٍ** ile geldim”; böylece, ihtiyaçtan ümitsizlik ve hüsranla dönme sırasında darb-ı mesel olarak gitti.

**ابنُ السِّكِّيتِ**: **حُنَيْنٌ** şiddetli bir adamdır; **أَسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنافٍ**’a nisbet iddia etti; **عبدَ المُطَّلِبِ**’e geldi, üzerinde iki kırmızı **خُفّ** vardı; dedi ki: ey amca, ben **ابنُ أسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنافٍ**’ım; **عبدُ المُطَّلِبِ** dedi ki: **وثِيابِ أبي هاشِمٍ** hakkı için hayır; sende **هاشِمٍ**’in seciyelerini tanımıyorum; dön. Döndü; denildi ki: “**رَجَعَ حُنَيْنٌ بخُفَّيْهِ**”.

Ve **الخِفُّ** (kesre ile): **الخفيفُ**; ve az topluluk. Ve **غُراب** gibi: **الخفيفُ**; ve **خَفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً**; kesresiyle, ve fetha da edilir; ve **تَخَوُّفاً**; bu, lafzından değildir; yeri **خ و ف**’tadır. Ve **خُفافُ بنُ نُدْبَةَ** ve **ابنُ إيْماءَ** ve **ابنُ نَضْلَةَ**: sahâbîlerdir. Ve **خَفَّانُ** ( **عَفَّانٍ** gibi): Kûfe yakınında bir aslanlık yerdir. Ve **خَفَّتِ الْأُتُنُ لعَيْرِها**: ona itaat etti; ve sırtlan **تَخِفُّ خَفّاً** (fetha ile): bağırdı; ve kavim: hızlıca göç ettiler. Ve **كَتَنُّورٍ** gibi: sırtlan. Ve **أَميرٍ** gibi: arûzdan **فاعِلاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فاعِلاتُنْ** üzere olan; altı defa.

Ve **امْرَأَةٌ خَفْخَافَةٌ**: sanki sesi iki burun deliğinden çıkıyor gibidir. Ve **الخُفْخُوفُ** (ötre ile): iki kanadıyla çırpan bir kuştur.

Ve **ضِبْعانٌ خَفَاخِفُ**: sesi çok olanlar. Ve **أخَفَّ**: hâli hafifledi; ve kavim: onlara hafif binitler oldu; ve falanı: onun hilm’ini giderdi ve onu hafifliğe sevk etti. Ve **التَّخْفيفُ**: **التَّثْقيلِ**’in zıddıdır. Ve **الخَفْخَفَةُ**: yeme sırasında sırtlanların ve köpeklerin sesi; ve yeni gömleği hareket ettirmek. Ve **اسْتَخَفَّهُ**: **اسْتَثْقَلَهُ**’in zıddı; ve falanı görüşünden: onu cehalete ve hafifliğe sevk etti ve onu, üzerinde bulunduğu doğruluktan uzaklaştırdı. Ve **التَّخافُّ**: **التَّثاقُلِ**’ün zıddıdır.

تاج العروس:
خ ف ف
**الْخُفٌّ** (ötre ile): deve ve dişi devenin **فِرْسِن**’inin birleşim yeridir; Araplar der: bu, devenin **خُفُّ**’üdür; bu da onun **فِرْسِن**’idir. Ve **الجَوْهَرِيُّ** dedi ki: **الخُفُّ**: devenin **أَخْفَاف**’ının bir tekidir; ve deve için, at için **الحَافِر** gibidir. Ve **المُحْكَم**’de: **الخُفُّ** devekuşu için de olabilir; benzerlikten dolayı ikisini eşit tuttular. Dedi ki: yahut **الخُفُّ** ancak ikisi için olur; **أَخْفَافٌ**. Ve **الخُفُّ** ayrıca: ayakta giyilen **الخِفَاف**’ın bir tekidir; ve **اللِّسَان**’da olduğu gibi, **أَخْفَافٍ** üzerine de cem olunur. Ve **تَخَفَّفَ الرَّجُلُ إِيّاهُ**: onu giydi.

Ve yerden **الخَفُّ**: kalın olan; **الصِّحاح** ve **العُبَاب**’da: **النَّعْل**’dan daha kalındır; bu mecazdır. Ve mecazdandır: insandan **الخف**: ayağının içinden yere isabet eden şey; **المُحْكَم** ve **الخُلاَصة**’da olduğu gibi. Ve **الخُفُّ**: yaşlı deve; ve denildi ki: iri olan. **الرَّاجِزُ** dedi ki:
" سَأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفَّا
" والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كَيْ تَخِفَّا
Onun inşadı **س م ع**’da geçmişti; cem’i: **أَخْفَافٌ**. Ve bununla **الأَصْمَعِيُّ** hadisi tefsir etti: “**نَهَى عَنْ حَمْىَ الأَرَاكِ إِلاَّ ما لم يَنَلْهُ أَخْفَافُ الإِبِلِ**”; dedi ki: yani otlağa yakın olan korunmaz; bilakis, develerin yaşlılarına ve onların manasındaki, otlak aramada ileri gitmeye güç yetiremeyen zayıflara bırakılır. Ve dedi ki: başkası: manası, yani yürüyüşleriyle ona vararak ağızlarıyla ulaşmadıkları şey.

Ve onların sözü: **رَجَعَ بخُفَّيْ حُنَيْنٍ**. **أَبو عُبَيْدٍ** dedi ki: aslı şudur: bir bedevî, Hîre halkından olan **حُنَيْناً الإِسْكَافَ** ile iki **خُفّ** üzerine pazarlık etti, nihayet onu öfkelendirdi; bedevîyi kızdırmak istedi; bedevî göç edince, **حُنَيْنٌ** iki **خُفّ**ünden birini aldı da yola attı; sonra ötekini başka bir yere attı; bedevî ikisinden birine uğrayınca dedi ki: bu, **خُفِّ حُنَيْنٍ**’e ne kadar benziyor; eğer öteki de yanında olsaydı onu alırdım; ve geçti. Ötekine varınca, birincisini bırakmasına pişman oldu; hâlbuki **حُنَيْنٌ** ona pusu kurmuştu; bedevî birincisini aramak için gidince, **حُنَيْنٌ** onun binitine ve üzerindekilere yöneldi de onunla gitti; bedevî geldi, yanında iki **خُفّ**ten başka bir şey yoktu; denildi ki, yani kavmi ona dedi: seferinden ne getirdin? dedi ki: size **خُفَّيْ حُنَيْنٍ** ile geldim. Böylece gitti; ve **العُبَاب**’da: ihtiyaçtan ümitsizlik ve hüsranla dönme sırasında darb-ı mesel olarak gitti.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **حُنَيْنٌ** şiddetli bir adamdır; **أَسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنَافٍ**’a nisbet iddia etti; derken **عبدَ المُطَّلِبِ**’e geldi, üzerinde iki kırmızı **خُفَّانِ** vardı; dedi ki: “Ey amca, ben **أَسدِ بنِ هاشِمِ بنِ عبدِ مَنَافٍ**’ın oğluyum.” Bunun üzerine **عبدُ المُطَّلِبِ** dedi ki: “Hayır; **أَبي هَاشِمٍ**’in elbiseleri hakkı için, sende **هَاشِمٍ**’in **شَمَائِلَ**’ini tanımıyorum; dön.” Böylece döndü; denildi ki: “**حُنَيْنٌ** iki **خُفَّيْهِ** ile döndü.” İşte **الصَّاغَانِيُّ** **العُبَابِ**’da, **الزَّمَخْشَرِيُّ** **المُسْتَقْصَى**’da, **المَيْدَانِيُّ** **مَجْمَعِ الأَمْثَال**’da ve **المَقَامَاتِ** şârihleri iki vechi böylece nakletti; onların çoğu **أَبو عُبَيْدٍ**’in söylediğiyle yetindi.

**الْخِفُّ** (kesre ile): **الْخَفِيفُ**; denilir: “Şey **خِفٌّ**”: yani hafiftir. Ve her şey ki yükü hafif olmuştur, o **خِفٌّ**’dür. **امْرُؤُ القَيْسِ** dedi ki:
" يَزِلُّ الْغُلاَمُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ
ويَلْوِي بِأَثْوَابِ الْعَنِيفِ الْمُثَقَّلِ

Ve **الخِفُّ**: az topluluk; denilir: “Falan, ashabından bir **خِفٍّ** içinde çıktı”: yani az bir topluluk içinde. Ve **الخُفَافُ** ( **غُرَابٍ** gibi): **الْخَفِيفُ**; **طُوالٍ** ve **طَوِيلٍ** gibi. **أَبو النَّجْمِ** dedi ki:
" وقد جَعَلْنَا في وَضِينِ الأَحْبُلِ
" جَوْزَ خُفَافٍ قَلْبُهُ مُثَقَّلِ

Yani: kalbi hafiftir, bedeni ağırdır. Ve denildi ki: **الخَفِيفُ** cisimde, **الخُفَافُ** ise tutuşmada ve zekâda olur. İkisinin cem‘i **خِفَافٌ**’dır. Ondandır O’nun (azze ve celle) sözü:
( انْفِرُوا خِفَافاً وثِقَالاً ) .

**الزَّجَّاجُ** dedi ki: yani varlıklı yahut darlık içinde olanlar. Ve denildi ki: hareket size hafif geldi yahut ağır geldi. Ve denildi ki: binekli ve yaya. Ve denildi ki: gençler ve ihtiyarlar. Ve “**خَفَّ** **يَخِفُّ** **خَفّاً** ve **خِفَّةً**” (kesresiyle; ve fetha da olunur). İkincisine **الجَوْهَرِيُّ** yetindi; ve “**تَخَوُّفاً**” (bu onun lafzından değildir; yeri **خ و ف**’tadır, geleceği üzere): yani hafif oldu; cisimde, akılda ve amelde olur; son ikisinde mecazdır. O hâlde o **خِفٌّ** ve **خَفِيفٌ** ve **خُفافٌ**’dır. Ondandır **عَطاءٍ**’ın sözü: " **خِفُّوا علَى الأَرْضِ** " . **أَبو عُبَيْدٍ** dedi ki: yani secdede; **الجِيمِ** ile de rivayet olunur.

Ve **خُفَافُ بنُ نُدْبَةَ**; annesi odur; babası **عُمَيْرُ بنُ الحارِثِ بنِ عمرِو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيُّ**’dir: **قَيْسٍ**’in süvarilerinden ve şairlerindendir; fethi görmüştür; zikri daha önce de **" ن د ب "**’de ve **" غ ر ب "**’de geçti. **خُفافُ ابنُ إِيْمَاءَ**. **خُفَافُ بنُ نَضْلَةَ الثَّقَفِيُّ**: onun bir heyeti vardır; ondan **ذَابِلُ بنُ طُفَيْلٍ** rivayet etti; sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun.

Ve **خَفّانُ** ( **عَفَّان** gibi): bir yerdir; **الصِّحاحِ**’ta olduğu üzere bir aslanlıktır. **اللِّسَانِ**’da: sık ağaçlıklı, aslanı çok bir yer. **العُبَابِ**’da: **الْكُوفَةِ** yakınında. **الأَسَاسِ**’ta: **الكُوفَةِ**’nin sevâdında bir ağaçlık. Ondandır onların sözü: “Sanki onlar **خَفَّانَ**’ın aslanlarıdır.” **الجَوْهَرِيُّ** şairin sözünü inşâd etti:
شَرَنْبَثُ أَطْرَافِ الْبَنَانِ ضُبَارِمٌ ... هَصُورٌ لَهُ في غِيلِ خَفَّانَ أَشْبُلُ

Ve **اللِّيْثُ** inşâd etti:
" تَحِنُّ إِلَى الدَّهْنَا بِخَفَّانَ نَاقَتِي
وأَيْنَ الهَوَى مِنْ صَوْتِهَا المُتَرَنِّمِ

Ve başkası **الأَعْشَى** için inşâd etti:
ومَا مُخْدِرٌ وَرْدٌ عَلَيْهِ مَهَابَةٌ ... أَبو أَشْبلٍ أَضْحَى بِخَفَّانَ حَارِدَا

Mecazdandır: “**خَفَّتِ الأُتُنُ لِعَيْرِهَا**”: ona itaat ettiğinde. Ondandır **الرَّاعِي**’nin sözü:
نَفَى بِالْعِرَاكِ حَوَالِيَّهَا ... فَخَفَّتْ لَهُ خُذُفٌ ضُمَّرُ

Ve ( **خ ذ ف** )’te daha önce geçti. **الأَسَاسِ**’ta: “**خَفَّتِ الأُنْثَى للفَحْلِ**”: ona zelil oldu ve boyun eğdi. İbn Düreyd dedi ki: “**خَفَّتِ الضَّبُعُ تَخِفُّ خَفّاً**” (fetha ile): bağırdığında; **الجَمْهَرَةِ**’nin nassında böyledir; ve musannifin sözünde fethanın zikri istidrâktir.

Mecazdandır: “**خَفَّ الْقَوْمُ عَن وَطَنِهِم خُفُوفاً**”: hızlıca göçtüler. Ve denildi ki: ondan göçtüler; sürati tahsis etmedi. **الأَعْشَى** dedi ki:
" خَفَّ الْقَطِينُ فَرَاحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا
وأَزْعَجَتْهُم نَوىً في صَرْفِهَا غِيَرُ

Ve denildi: **خَفُّوا خُفُوفاً**: azaldıkları ve kalabalıklıkları hafiflediği zaman. **الخَفُّوفُ** ( **تَنُّورٍ** gibi): İbn Abbâd’dan; sırtlan. **الخَفِيفُ** ( **أَمِيرٍ** gibi): arûzdan, **فَاعِلاَتُنْ مُسْتَفْعِلُن** üzerine bina edilmiş olan şey; nüshalarda böyle(ce)dir; doğrusu ise: **فاعِلاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلاَتُنْ**; **العُبابِ** ve **التَّكْمِلَةِ**’nin nassı olduğu üzere altı defa; hafifliğinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve (bir) kadın: **خَفْخَافَةُ الصَّوْتِ**; yani: sanki sesi iki burun deliğinden çıkıyor. Ve **الْخُفْخُوفُ** (damme ile): bir kuş; İbn Düreyd bunu Ebû’l-Hattâb el-Ahfeş’ten nakletti. İbn Sîde dedi: onun sıhhatini bilmiyorum. El-Mufaddal dedi: o, uçtuğu zaman iki kanadıyla çırpan şeydir; ona **المِيسَاقُ** denir. Ve (iki) sırtlan: **خَفَاخِفُ**; çok sesli(ler). Diğer nüshaların tamamında **خَفاخِف**’in **خ**’sının fethasıyla ve **كَثيرُو** da selâmet cem‘i yolu üzere(dir); bu, nüshacıların bir yanlışıdır. Doğrusu: **خُفَاخِفُ** ( **عُلاَبِطٍ** gibi) ve “çok sesli” tekil ile; ve **ضِبْعَانٌ** da erkeğe (delâlet eden) kesre ile; **العُبَابِ** ve **اللِّسَانِ**’ın nassı olduğu üzere; şeyhimiz de buna ayrıca dikkat çekti.

Mecazdan: **أَخَفَّ الرَّجُلُ**: hâli hafiflediği zaman; **الصِّحَاحِ**’ta olduğu gibi. Başkası ekledi: ve inceldi; seferinde yahut ikametinde az ağırlıklı idi; o hâlde o **مُخِفٌّ** ve **خَفِيفٌ** ve **خِفٌّ**’tür. Ondan hadis: “**نَجَا الْمُخِفُّونَ**”; yani: dünyanın sebeplerinden ve onun bağlarından (kurtuldular). Mâlik b. Dînâr’dan: içinde bulunduğu bir evde yangın vuku buldu; insanlar eşyaları taşımakla meşgul oldu; Mâlik asasını ve torbasını aldı, sıçradı, yangını geçti ve dedi: “**فَازَ المُخِفُّونَ ورَبِّ الكَعْبَةِ**”. Ve denilir: falan **مُخِفّاً** geldi. **أَخَفَّ الْقَوْمُ**: onlara hafif binekler oldu; Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti. **أَخَفَّ فُلاناً**: onu öfkelendirdiği, hilm(ini) giderdiği ve onu hafifliğe ve taşkınlığa sevk ettiği zaman; onun hilmi ile onu (taşkınlığa) sevk etmesi arasında kalb cinası vardır. Ondan, Abdülmelik’in bazı meclis arkadaşlarına sözü: “Yanımda raiyyeyi gıybet etmeyin; çünkü o beni **يُخِفُّنِي** etmez.” Ve **التَّخْفِيفُ**: **التَّثْقِيلِ**’in zıddı. Ondan, yüce söz(ü): “**ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ**”. Ve ondan hadis: “Harrâsları gönderdiği zaman dedi ki: **خَفِّفُوا الخَرْصَ فَإِنَّ في الْمَالِ الْعَرِيَّةَ والْوَصِيَّةَ**”; yani: onda onların aleyhine sonuna kadar gitmeyin; çünkü onlar ondan yedirirler ve vasiyet ederler. Atâ hadisi(nde): “**خَفِّفُوا علَى الأَرْضِ**”; ve “**خِفُّوا**” diye rivayet edilir; az önce geçti; yani: secdede kendinizi ağır bir salıverişle salıvermeyin de alınlarınızda iz bıraksın. Ve **الْخَفْخَفَةُ**: sırtlanların sesi; İbn Düreyd söyledi; sırtlan **خَفْخَفَ** etti. Denildi: **الخَفْخَفَةُ**: yemek esnasında köpeklerin sesi; Zemahşerî nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَفْخَفَةُ**: yeni gömleği hareket ettirmenin sesi – başkası ekledi: yahut yeni kürkün – giyildiği zaman. Ve **اسْتَخَفَّهُ**: **اسْتَثْقَلَهُ**’nin zıddı; yani: onu hafif gördü. Ondan, yüce söz(ü): “**تَسْتَخِفُّونَهَا يَوُمَ ظَعْنِكُمْ**”; yani: onun yükü size hafif gelir. Ve ondan bazı nahivcilerin sözü: **اسْتَخَفَّ الهَمْزَةَ الأُولَى فَخَفَّفَها**; yani: ona ağır gelmedi, bu yüzden onu hafifletti. **اسْتَخَفَّ فُلاناً عَن رَأْيِهِ**: onu cehalete sevk ettiği zaman. Ve ondan bazı nahivcilerin sözü: **اسْتَخَفَّ الهَمْزَةَ الأُولَىفَخَفَّفَها**; yani: ona ağır gelmedi, bu yüzden onu hafifletti. **اسْتَخَفَّ فُلاناً عَن رَأْيِهِ**: onu cehalete ve hafifliğe sevk ettiği, onu üzerinde bulunduğu doğruluktan uzaklaştırdığı zaman. Ve aynı şekilde: **اسْتَفَرَّه عِن رَأْيِهِ**; Ezherî nakletti. Yüce söz(ü)ne gelince: “**وَلاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لاَ يُوقِنُونَ**”; Zeccâc dedi ki: manası: seni kışkırtmasınlar ve seni cahil yerine koymasınlar. Ondan: “**فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ**”; yani: onları hafifliğe ve cehalete sevk etti. Ve **التَّخَافُّ**: **التَّثَاقُلِ**’ün zıddı. Ondan Mücâhid hadisi; Habîb b. Ebî Sâbit ona sormuştu: “Secdenin alnımda iz bırakmasından korkuyorum.” Dedi ki: “Secde ettiğin zaman **فَتَخَافَّ**”; yani: alnını yere hafif bir koyuşla koy. Ebû Ubeyd dedi: insanların bazısı **فَتَجَافَ** ( **الجيم** ile) derler; bende mahfuz olan **الخَاءِ** iledir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **خَفَّ المَطَرُ**: azaldı. Ca‘dî dedi:
فَتَمَطِّي زَمْخَرِيٌّ وَارِمٌ ... مِن رَبِيعٍ كُلَّمَا خَفَّ هَطَلْ

Ve **اسْتَخَفَّ فُلانٌ بحَقِّي**: onu küçümsediği zaman. Ve aynı şekilde: **اسْتَخَفَّهُ الجَزَعُ والطَّرَبُ**: ikisine karşı hafifledi; böylece taşkınlaştı ve sebat etmedi; bu mecazdır. Ve **اسْتَخَفَّهُ**: onun hafifliğini talep etti. Ve **اسْتَخَفهُ**: onu cahil saydı; böylece onu kendi azgınlığında ona uymaya sevk etti. Ve **تَخَفَّفَ فُلانٌ لِفُلانٍ**: ona itaat ettiği ve ona boyun eğdiği zaman. Ve **خَفَّ** işinde ve hizmetinde de böyledir; bu mecazdır. Ondan: **غُلامٌ خِفٌّ**: yani çevik; şahidi zikredilmiştir. Ve **خَفَّ فُلانٌ علَى المَلِكِ**: onu kabul etti ve onunla ünsiyet etti. Ve **النُّونُ الخَفِيفَةُ**: **الثَّقِيلَةِ**’nin hilâfı; bununla tenvînden de kinaye edilir; ve denilir: **الْخَفِيَّةُ**. Ve (bir) adam: **خَفِيفُ ذاتِ الْيَدِ**: yani fakir. Ve **الخَفِيفُ** **أَخْفَافٍ** ve **خِفَافٍ** ve **أَخِفَّاءَ** üzerine cem‘ edilir; ve bunların hepsiyle hadis rivayet edilmiştir: “**خَرَجَ شُبَّانُ أَصحابِهِ وأَخْفَافُهُم حُسَّراً**”. Ve **خَفَّ المِيزَانُ**: kalktı. Ve **خِفَّةُ الرَّجُلِ**: onun taşkınlığı. Ve **الخُفُوفُ** (damme ile): menzilden yürüyüşün sürati. Ondan İbn Ömer hadisi: “**قد كان مِنِّي خُفُوفٌ**”; yani: acele ve yürüyüş sürati. Ve (bir) devekuşu: **خَفَّانَةٌ**: hızlı; Leys söyledi; **اللِّسَانِ** ve **المُحِيطِ** sahibi nakletti. Sâgânî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu **الحَاءِ المُهْمَلَةِ** iledir. Ve o, **خَفِيفُ العَارِضَيْنِ**’dir. Ve **خَفِيفُ الرُّوحِ**: zarif. Ve **خَفِيفُ القَلْبِ**: zeki. Ve denilir: onun ne **خُفٌّ**’u vardır ne **حَافِرٌ**’i ne **ظِلْفٌ**’ü; ve hadis de böyledir: “**لاَ سَبْقَ إلاَّ في خُفٍّ أَو حَافِرٍ أَو نَصْلٍ**”; bunların hepsi, muzâfın hazfiyle mecazdır. Ve denilir: develer **علَى خُفٍّ واحدٍ** üzere geldi: bazısı bazısını takip ettiği zaman; sanki bir katar gibidir; her deve, sahibinin kuyruğu üzerinde başı (olacak şekilde) – çekili olsun yahut çekili olmasın – **اللِّسَانِ** ve **الأَسَاسِ**’ta böyle(ce)dir; bu mecazdır. Ve **أَخَفَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ**: onun çirkinini andı ve onu ayıpladı. Ve **الخَفْخَفَةُ**: toy kuşunun ve domuzun sesi. Cevherî dedi: **الخَفْخَفَةُ** ancak **الجَفْجَفَةِ**’den sonra olur. Ve **الخَفْخَفَة** ayrıca: kâğıdı hareket ettirdiğin ve çevirdiğin zaman onun sesi. Ve **الخَفَّانُ**: kükürt; Sâgânî nakletti. Ve el-Mübârek b. Kâmil **الخَفَّافُ**: muhaddis. Ve Ebû Abdillah Muhammed b. el-**الخَفيفِ** eş-Şîrâzî, şeyhü’ş-şüyûh, meşhurdur. Ve ( **زُبَيْرٍ** gibi): **الخُفَيْفُ** b. Mes‘ûd b. Câriye b. Ma‘kıl; câhiliye süvarilerinden biri; o, “**ق ش ر**”de zikri geçen Ebû’l-Ukeyşir’dir. Ve Benû **خُفَافٍ** ( **غُرَابٍ** gibi): Benû Süleym’den bir batın; onlardan ed-Dahhâk b. Şeybân el-**الخُفافِيُّ**; Ruşâtî onu zikretti. Ve fetha ve teşdîd ile: Ahmed b. Muhammed b. İmrân el-**الخَفَّافِيُّ** el-İsterâbâzî; Nasr b. el-Feth es-Semerkandî’den; İbnü’s-Sem‘ânî onu zikretti. Ve **الخُفُّ** (damme ile): Tücîb’den Benû Rumeyle’nin mevlâsı Halef b. Amr b. Yezîd b. Halef’in lakabı; İbn Yûnus söyledi; ve oğlu Abdülvehhâb, Demîre’de, iki yüz yetmiş senesinden sonra, muhaddis; onun zikri geçti.
