# خفف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خفف

الخَفَّةُ والخِفّةُ: ضِدُّ الثِّقَلِ والرُّجُوحِ، يكون في الجسم والعقلِ والعملِ. خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً: صار خَفِيفاً، فهو خَفِيفٌ وخُفافٌ، بالضم وقيل: الخَفِيفُ في الجسم، والخُفاف في التَّوَقُّد والذكاء، وجمعها خِفافٌ. وقوله عز وجل: انفروا خِفافاً وثقالاً؛ قال الزجاج أَي مُوسرين أَو مُعْسِرين، وقيل: خَفَّتْ عليكم الحركة أَو ثَقُلَت، وقيل: رُكباناً ومُشاة، وقيل: شُبَّاناً وشيوخاً.
والخِفُّ: كل شيء خَفَّ مَحْمَلُه. والخِفُّ، بالكسر: الخفِيف. وشيءٌ خِفٌّ: خَفِيفٌ؛ قال امرؤ القيس:
يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه،
ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ
(* وفي رواية: يطير الغلامُ الخفُّ. وفي رواية أُخرى: يُزل الغلامَ الخِفَّ.)
ويقال: خرج فلان في خِفٍّ من أَصحابه أَي في جماعة قليلة. وخِفُّ الـمَتاعِ: خَفِيفُه. وخَفَّ المطر: نَقَص؛ قال الجعدي:
فَتَمَطَّى زَمْخَريٌّ وارِمٌ
مِنْ رَبيعٍ، كلَّما خَفَّ هَطَلْ
(* قوله «فتمطى إلخ» في مادة زمخر، قال الجعدي: فتعالى زمخري وارم مالت الاعراق منه واكتهل)
واسْتَخَفَّ فلان بحقي إذا اسْتَهانَ به، واسْتَخَفَّه الفرحُ إذا ارتاح لأَمر. ابن سيده: استخفه الجَزَعُ والطَربُ خَفَّ لهما فاسْتَطار ولم يثبُت. التهذيب: اسْتَخَفَّه الطَّرَب وأَخَفَّه إذا حمله على الخِفّة وأَزال حِلْمَه؛ ومنه قول عبد الملك لبعض جُلسائه: لا تَغْتابَنَّ عندي الرَّعِيّة فإنه لا يُخِفُّني؛ يقال: أَخَفَّني الشيءُ إذا أَغْضَبَك حتى حملك على الطَّيْش، واسْتَخَفَّه: طَلَب خِفَّتَه. التهذيب: اسْتَخَفَّه فلان إذا اسْتَجْهَله فحمله على اتِّباعه في غَيِّه، ومنه قوله تعالى: ولا يَسْتَخفَّنَّكَ الذين لا يوقِنون؛ قال ابن سيده: وقوله تعالى: ولا يَسْتَخِفَّنَّك، قال الزجاج: معناه لا يَسْتَفِزَّنَّك عن دينك أَي لا يُخْرِجَنَّك الذين لا يُوقِنون لأَنهم ضُلاَّل شاكّون. التهذيب: ولا يستخفنك لا يستفزنَّك ولا يَسْتَجْهِلَنَّك؛ ومنه: فاستخَفَّ قومَه فأَطاعوه أَي حملهم على الخِفّة والجهل. يقال: استخفه عن رأْيه واستفزَّه عن رأْيه إذا حمله على الجهل وأَزاله عما كان عليه من الصواب. واستخف به أَهانه. وفي حديث عليّ، كرم اللّه وجهه، لـمَّا استخلفه رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، في غزوة تَبُوكَ قال: يا رسول اللّه يَزْعم المنافقون أَنك اسْتَثْقَلْتَني وتخَفَّفْتَ مني، قالها لما استخلفه في أَهله ولم يمضِ به إلى تلك الغَزاةِ؛ معنى تخففت مني أَي طلبت الخفة بتخليفِك إياي وترك اسْتصْحابي معك. وخَفَّ فلان لفلان إذا أَطاعه وانقاد له. وخَفَّتِ الأُتُنُ لعَيرها إذا أَطاعَتْه؛ وقال الراعي يصف العَير وأُتُنه:
نَفَى بالعِراكِ حَوالِيَّها،
فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ
والخَذُوفُ: ولد الأتان إذا سَمِنَ. واسْتَخَفَّه: رآه خَفيفاً؛ ومنه قول بعض النحويين: استخف الهمزة الأُولى فخففها أَي لم تثقل عليه فخفَّفها لذلك. وقوله تعالى: تَسْتَخِفُّونها يوم ظَعْنِكم؛ أَي يَخِفُّ عليكم حملها.
والنون الخفِيفة: خلاف الثقيلة ويكنى بذلك عن التنوين أَيضاً ويقال الخَفِيّة.
وأَخَفَّ الرجلُ إذا كانت دوابُّه خفافاً. والـمُخِفُّ: القليلُ المالِ الخفيف الحال. وفي حديث ابن مسعود: أَنه كان خَفِيفَ ذات اليد أَي فقيراً قليل المال والحظِّ من الدنيا، ويجمع الخَفِيفُ على أَخفافٍ؛ ومنه الحديث: خرج شُبّانُ أَصحابه وأَخْفافُهم حُسَّراً؛ وهم الذين لا مَتاع لهم ولا سِلاح، ويروى: خِفافُهم وأَخِفّاؤهم، وهما جمع خَفِيف أَيضاً. الليث: الخِفّةُ خِفَّةُ الوَزْنِ وخِفّةُ الحالِ. وخفة الرَّجل: طَيْشُه وخِفَّتُه في عمله، والفعل من ذلك كلِّه خَفَّ يَخِفُّ خِفَّة، فهو خفيف، فإذا كان خَفيفَ القلب مُتَوَقِّداً، فهو خُفافٌ؛ وأَنشد:
جَوْزٌ خُفافٌ قَلْبُه مُثَقَّلُ
وخَفَّ القومُ خُفُوفاً أَي قَلُّوا؛ وقد خَفَّت زَحْمَتُهم. وخَفَّ له في الخِدمةِ يَخِفُّ: خَدَمه. وأَخفَّ الرَّجل، فهو مُخِفٌ وخَفيف وخِفٌّ أَي خَفَّت حالُه ورَقَّت وإذا كان قليل الثَّقَلِ. وفي الحديث: إنَّ بين أَيدِينا عَقَبَةً كَؤُوداً لا يجوزها إلا الـمُخِفّ؛ يريد المخفَّ من الذنوب وأَسبابِ الدنيا وعُلَقِها؛ ومنه الحديث أَيضاً: نَجا المُخِفُّون. وأَخفَّ الرجلُ إذا كان قليل الثَّقَلِ في سفَره أَو حَضَره.والتخفيفُ: ضدُّ التثقيل، واستخفَّه: خلاف اسْتَثْقَلَه. وفي الحديث: كان إذا بعث الخُرَّاصَ قال: خَفِّفُوا الخَرْصَ فإنَّ في المال العرِيّة والوصيّة أَي لا تَسْتَقْصُوا عليهم فيه فإنهم يُطعِمون منها ويُوصون. وفي حديث عَطاء: خَفِّفُوا على الأَرض؛ وفي رواية: خِفُّوا أَي لا تُرْسِلوا أَنفسكم في السجود إرْسالاً ثقيلاً فتؤثِّرُوا في جِباهِكم؛ أَراد خِفُّوا في السجود؛ ومنه حديث مجاهد: إذا سجدتَ فتَخافَّ أَي ضَعْ جبهتك على الأَرض وَضْعاً خفِيفاً، ويروى بالجيم، وهو مذكور في موضعه. والخَفِيفُ: ضَرْبٌ من العروض، سمي بذلك لخِفَّته.
وخَفَّ القوم عن منزلهم خُفُوفاً: ارْتحَلُوا مسرعين، وقيل: ارتحلُوا عنه فلم يَخُصُّوا السرعة؛ قال الأَخطل:
خَفَّ القَطِينُ فَراحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا
والخُفُوفُ: سُرعةُ السير من المنزل، يقال: حان الخُفُوفُ. وفي حديث خطبته في مرضه: أَيها الناس إنه قد دَنا مني خُفوفٌ من بين أَظْهُرِكُمْ أَي حركةٌ وقُرْبُ ارْتِحالٍ، يريد الإنذار بموته، صلى اللّه عليه وسلم. وفي حديث ابن عمر: قد كان مني خفوفٌ أَي عَجَلَةٌ وسُرعة سير. وفي الحديث: لما ذكر له قتلُ أَبي جهل استخفَّه الفَرَحُ أَي تحرك لذلك وخَفَّ، وأَصله السرعةُ. ونَعامة خَفّانةٌ: سريعة.
والخُفُّ: خُفُّ البعير، وهو مَجْمَعُ فِرْسِن البعير والناقة، تقول العرب: هذا خُفّ البعير وهذه فِرْسِنُه. وفي الحديث: لا سَبَق إلا في خُفٍّ أَو نَصْلٍ أَو حافر، فالخُفُّ الإبل ههنا، والحافِرُ الخيلُ، والنصلُ السهمُ الذي يُرمى به، ولا بدّ من حذف مضاف، أَي لا سَبَقَ إلا في ذي خفّ أَو ذي حافِرٍ أَو ذي نَصْلٍ. الجوهري: الخُف واحد أَخْفافِ البعير وهو للبعير كالحافر للفرس. ابن سيده: وقد يكون الخف للنعام، سَوَّوْا بينهما للتَّشابُهِ، وخُفُّ الإنسانِ: ما أَصابَ الأَرضَ من باطن قَدَمِه، وقيل: لا يكون الخف من الحيوان إلا للبعير والنعامة. وفي حديث المغيرة: غَلِيظة الخفّ؛ استعار خف البعير لقدم الإنسان مجازاً، والخُفّ في الأَرض أَغلظ من النَّعْل؛ وأَما قول الراجز:
يَحْمِلُ، في سَحْقٍ من الخِفافِ،
تَوادِياً سُوِّينَ من خِلافِ
فإنما يريد به كِنْفاً اتُّخِذَ من ساقِ خُفٍّ. والخُفُّ: الذي يُلْبَس، والجمع من كل ذلك أَخْفافٌ وخِفافٌ. وتخَفَّفَ خُفّاً: لَبِسه. وجاءت الإبلُ على خُفّ واحد إذا تبع بعضها بعضاً كأَنها قِطارٌ، كلُّ بعير رأْسُه على ذنب صاحبه، مقطورةً كانت أَو غير مقطورة. وأَخَفَّ الرجلَ: ذكر قبيحه وعابَه.
وخَفّانُ: موضع أَشِبُ الغِياضِ كثير الأُسد؛ قال الأَعشى: وما مُخْدِرٌ وَرْدٌ عليه مَهابةٌ،
أَبو أَشْبُلٍ أَضْحى بخَفّانَ حارِدا
وقال الجوهري: هو مأْسَدة؛ ومنه قول الشاعر:
شَرَنْبَث أَطْرافِ البَناننِ ضُبارِمٌ،
هَصُورٌ له في غِيلِ خَفّانَ أَشْبُلُ
والخُفّ: الجمَل الـمُسِنّ، وقيل: الضخْم؛ قال الراجز:
سأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفّا،
والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كيْ تَخِفّا
وفي الحديث: نهى عن حَمْيِ الأَراك إلا ما لم تَنَلْه أَخْفافُ الإبل أََي ما لم تَبْلُغْه أَفواهُها بمشيها إليه.
وقال الأَصمعي: الخُف الجمل الـمُسِنُّ، وجمعه أَخفاف، أَي ما قَرُب من الـمَرْعى لا يُحْمى بل يترك لـمَسانِّ الإبل وما في معناها من الضّعافِ التي لا تَقْوى على الإمعان في طلَبِ الـمَرْعَى.
وخُفافٌ: اسم رجل، وهو خُفافُ بن نُدْبةَ السُّلمي أَحد غِرْبانِ العرب. والخَفْخَفةُ: صوتُ الحُبارى والضَّبُعِ والخِنْزيرِ، وقد خَفْخَفَ؛ قال جرير:
لَعَنَ الإلهُ سِبالَ تَغْلِبَ إنَّهم
ضُرِبوا بكلِّ مُخَفْخِفٍ حَنّان
وهو الخُفاخِفُ. والخَفْخَفةُ أَيضاً: صوتُ الثوب الجديد أَو الفَرْو الجديد إذا لُبِس وحرَّكْتَه. ابن الأَعرابي: خَفْخَفَ إذا حرَّك قميصَه الجديد فسمعت له خَفْخَفةً أَي صوتاً؛ قال الجوهري: ولا تكون الخَفْخَفةُ إلا بعد الجَفْجَفةِ، والخَفْخَفة أَيضاً: صوت القرطاس إذا حرَّكْتَه وقلَبته. وإنها لخَفْخافةُ الصوت أَي كأَن صوتها يخرج من أَنفها. والخُفْخُوفُ: طائر؛ قال ابن دريد: ذكر ذلك عن أَبي الخَطاب الأَخفش، قال ابن سيده: ولا أَدري ما صحته، قال: ولا ذكره أَحد من أَصحابنا. المفضل: الخُفْخُوفُ الطائر الذي يقال له المِيساقُ، وهو الذي يصفق بجناحيه إذا طار.

### Türkçe

**الخَفَّةُ** ve **الخِفّةُ**: **الثِّقَلِ** ve **الرُّجُوحِ**’un zıddı; beden, akıl ve işte olur. **خفَّ يَخِفُّ خَفّاً وخِفَّةً**: hafif oldu; o hâlde o **خَفِيفٌ** ve **خُفافٌ**dur; ( **بالضم** ) ve denildi ki: **الخَفِيفُ** bedende, **الخُفاف** ise parlayışta ve zekâdadır; bunun çoğulu **خِفافٌ**dur. Aziz ve celil olanın sözü: **انفروا خِفافاً وثقالاً**; **الزجاج** dedi ki: yani varlıklı yahut yoksul olarak; ve denildi ki: hareket size hafif geldi yahut ağır geldi; ve denildi ki: binekli ve yaya olarak; ve denildi ki: gençler ve ihtiyarlar olarak.

**والخِفُّ**: yükü hafif olan her şey. **والخِفُّ** (kesre ile): hafif olan. Bir şey **خِفٌّ**: hafiftir; **امرؤ القيس** dedi ki:
يَزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عن صَهَواتِه،
ويُلْوِي بأَثْوابِ العَنِيفِ الـمُثَقَّلِ
(* Bir rivayette: **يطير الغلامُ الخفُّ**. Başka bir rivayette: **يُزل الغلامَ الخِفَّ**.)

Denir ki: falan kimse ashabından bir **خِفٍّ** içinde çıktı; yani az bir topluluk içinde. **وخِفُّ الـمَتاعِ**: onun hafif olanı. **وخَفَّ المطر**: azaldı; **الجعدي** dedi ki:
فَتَمَطَّى زَمْخَريٌّ وارِمٌ
مِنْ رَبيعٍ، كلَّما خَفَّ هَطَلْ
(* “**فتمطى** ilh.” sözü **زمخر** maddesindedir; **الجعدي** dedi ki: **فتعالى زمخري وارم مالت الاعراق منه واكتهل**)

Falan kimse hakkımda **اسْتَخَفَّ** ettiğinde: onu küçümsediği zaman; ve sevinç onu **اسْتَخَفَّه** ettiğinde: bir işten dolayı rahatladığı zaman. **ابن سيده**: onu **الجَزَعُ** ve **الطَربُ** hafifletti; ikisine karşı hafifledi de sıçrayıp yayıldı ve sabit kalmadı. **التهذيب**: onu **الطَّرَب** **اسْتَخَفَّه** etti ve onu **أَخَفَّه** etti; yani onu hafifliğe sevk etti ve onun hilm’ini giderdi; bundan, **عبد الملك**’in meclis arkadaşlarından birine sözü: “Benim yanımda halkı gıybet etmeyesin; çünkü o beni **يُخِفُّني** etmez”; denir ki: bir şey beni **أَخَفَّني** ettiğinde: seni öfkelendirip seni taşkınlığa sevk edince; ve onu **اسْتَخَفَّه**: onun hafifliğini istedi. **التهذيب**: falan kimse onu **اسْتَخَفَّه** ettiğinde: onu cahil saydı da onu kendi sapıklığında kendisine uymaya sevk etti; bundan, yüce Allah’ın sözü: **ولا يَسْتَخفَّنَّكَ الذين لا يوقِنون**; **ابن سيده** dedi ki: yüce Allah’ın sözü **ولا يَسْتَخِفَّنَّك**; **الزجاج** dedi ki: manası: dininden seni **يَسْتَفِزَّنَّك** etmesinler; yani yakîn etmeyenler seni çıkarmasınlar; çünkü onlar şüpheci sapıklardır. **التهذيب**: **ولا يستخفنك**: seni **يستفزنَّك** etmesin ve seni **يَسْتَجْهِلَنَّك** etmesin; bundan: **فاستخَفَّ قومَه فأَطاعوه** yani onları hafifliğe ve cehalete sevk etti. Denir ki: onu görüşünden dolayı **استخفه** etti ve onu görüşünden dolayı **استفزَّه** etti; yani onu cehalete sevk etti ve onu üzerinde bulunduğu doğruluktan uzaklaştırdı. Ve onunla **استخف** etti: onu aşağıladı.

Ali’nin hadisi içinde—Allah yüzünü keremli kılsın—Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onu **تَبُوكَ** gazvesinde yerine vekil kıldığında dedi ki: “Ya Resûlallah, münafıklar senin beni **اسْتَثْقَلْتَني** ettiğini ve benden **تخَفَّفْتَ** ettiğini iddia ediyorlar”; bunu, onu ailesi içinde yerine vekil kıldığı ve onu o gazaya götürmediği için söyledi; **تخففت مني**’nin manası: yani beni geride bırakman ve beni yanında götürmeyi terk etmenle hafifliği talep ettin. Ve falan kimse falan kimseye **خَفَّ** ettiğinde: ona itaat etti ve ona boyun eğdi. **وخَفَّتِ الأُتُنُ لعَيرها**: ona itaat ettiğinde; **الراعي** katırı ve dişi eşeklerini vasfederek dedi ki:
نَفَى بالعِراكِ حَوالِيَّها،
فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ
**والخَذُوفُ**: semirdiği zaman dişi eşeğin yavrusu. Ve onu **اسْتَخَفَّه**: onu hafif gördü; bundan bazı nahivcilerin sözü: “Birinci hemzeyi **استخف** etti de onu **خففها** etti”; yani ona ağır gelmedi de bu yüzden onu hafifletti. Yüce Allah’ın sözü: **تَسْتَخِفُّونها يوم ظَعْنِكم**; yani onun yükü size hafif gelir.

**والنون الخفِيفة**: ağır olanın zıddıdır; bununla tenvin de kinaye edilir; ve **الخَفِيّة** de denir.

Adam **أَخَفَّ** ettiğinde: binekleri hafif olduğunda. **والـمُخِفُّ**: malı az, hâli hafif olan. **ابن مسعود** hadisi içinde: onun **خَفِيفَ ذات اليد** olduğu; yani fakir, malı az ve dünyadan nasibi az; ve **الخَفِيفُ** **أَخفافٍ** üzerine cem edilir; bundan hadis: “Ashabının gençleri ve **أَخْفافُهم** çıplak ayaklı olarak çıktılar”; onlar, eşyası ve silahı olmayanlardır; ve şöyle rivayet edilir: **خِفافُهم** ve **أَخِفّاؤهم**; ikisi de **خَفِيف**’in çoğuludur. **الليث**: **الخِفّةُ** ağırlığın hafifliği ve hâlin hafifliğidir. Adamın **خفة**si: onun taşkınlığı ve işindeki hafifliğidir; bunun hepsinin fiili **خَفَّ يَخِفُّ خِفَّة**’dir; o hâlde o hafiftir; eğer kalbi hafif, parlayıcı ise o **خُفافٌ**dur; ve şu beyit okunmuştur:
جَوْزٌ خُفافٌ قَلْبُه مُثَقَّلُ
**وخَفَّ القومُ خُفُوفاً**: yani azaldılar; onların kalabalığı da hafifledi. Ona hizmette **خَفَّ له في الخِدمةِ يَخِفُّ**: ona hizmet etti. Adam **أَخفَّ** ettiğinde, o **مُخِفٌ** ve **خَفيف** ve **خِفٌّ**dur; yani hâli hafifledi ve inceldi; ve ağır yükü az olduğunda. Hadiste: “Önümüzde sarp bir yokuş vardır; onu ancak **الـمُخِفّ** geçer”; günahlardan ve dünyanın sebeplerinden ve bağlarından hafif olanı kasteder; bundan yine hadis: “**المُخِفُّون** kurtuldu.” Adam **أَخفَّ** ettiğinde: seferinde yahut ikametinde yükü az olduğunda. **والتخفيفُ**: **التثقيل**’in zıddıdır; ve onu **استخفَّه**: onu **اسْتَثْقَلَه**’in hilafıdır. Hadiste: **الخُرَّاصَ** gönderdiğinde derdi ki: “**خَفِّفُوا الخَرْصَ**; çünkü malda **العرِيّة** ve **الوصيّة** vardır”; yani onda onların aleyhine sonuna kadar gitmeyin; çünkü ondan yedirirler ve vasiyet ederler. **عَطاء** hadisi içinde: “**خَفِّفُوا على الأَرض**”; bir rivayette: “**خِفُّوا**”; yani secdede nefislerinizi ağır bir salıverişle salıvermeyin de alınlarınızda iz bırakmayın; secdede **خِفُّوا** demek istedi. Bundan **مجاهد** hadisi: “Secde ettiğinde **فتَخافَّ** et”; yani alnını yere hafif bir koyuşla koy; cim ile de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir.

**والخَفِيفُ**: aruzdan bir türdür; hafifliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır.

Kavim menzillerinden **خَفَّ** ettiğinde **خُفُوفاً**: hızlıca göçtüler; ve denildi ki: ondan göçtüler; hızı tahsis etmedi; **الأَخطل** dedi ki:
خَفَّ القَطِينُ فَراحُوا مِنْكَ أَو بَكَرُوا
**والخُفُوفُ**: menzilden yürüyüşün sürati; denir ki: **حان الخُفُوفُ**. Hastalığındaki hutbesi hadisi içinde: “Ey insanlar, bana sizin aranızdan bir **خُفوفٌ** yaklaştı”; yani bir hareket ve göçün yakınlığı; ölümüyle uyarıyı kasteder—sallallahu aleyhi ve sellem. **ابن عمر** hadisi içinde: “Benden bir **خفوفٌ** oldu”; yani bir acele ve yürüyüş sürati. Hadiste: Ona Ebû Cehil’in öldürülmesi zikredilince sevinç onu **استخفَّه** etti; yani bunun için hareketlendi ve hafifledi; aslı sürattir. **ونَعامة خَفّانةٌ**: hızlı.

**والخُفُّ**: devenin **خُفّ**’udur; devenin ve dişi devenin **فِرْسِن**’inin toplandığı yerdir; Araplar der ki: bu devenin **خُفّ**’udur ve bu onun **فِرْسِنُه**’dir. Hadiste: “**لا سَبَق إلا في خُفٍّ أَو نَصْلٍ أَو حافر**”; burada **الخُفُّ** develerdir, **الحافِرُ** atlar, **النصلُ** ise onunla atılan oktur; ve bir muzafın hazfi zorunludur; yani “**لا سَبَقَ** ancak **ذي خفّ** yahut **ذي حافِرٍ** yahut **ذي نَصْلٍ**’de olur.” **الجوهري**: **الخُف** devenin **أَخْفافِ**’ının tekilidir; deve için, at için **الحافر** gibidir. **ابن سيده**: **الخف** devekuşu için de olabilir; benzerlikten dolayı ikisini eşitlediler. **وخُفُّ الإنسانِ**: ayağının altından yere değen şeydir; ve denildi ki: hayvandan **الخف** ancak deve ve devekuşu için olur. **المغيرة** hadisi içinde: “**غَلِيظة الخفّ**”; insanın ayağı için mecazen devenin **خف**’unu ödünç aldı; ve yerde **الخُفّ** **النَّعْل**’dan daha kalındır. Amma recez söyleyenin sözü:
يَحْمِلُ، في سَحْقٍ من الخِفافِ،
تَوادِياً سُوِّينَ من خِلافِ
Bununla ancak **خُفّ**’un bacağından yapılmış bir siper kasteder. **والخُفُّ**: giyilen şeydir; bunların hepsinin çoğulu **أَخْفافٌ** ve **خِفافٌ**dur. **وتخَفَّفَ خُفّاً**: onu giydi. Develer bir **خُفّ** üzere geldiğinde: birbirini takip ettiklerinde; sanki bir katar gibi; her devenin başı arkadaşının kuyruğu üzerindedir; bağlı katar olsun yahut olmasın. Adamı **أَخَفَّ** etti: onun çirkinini andı ve onu ayıpladı.

**وخَفّانُ**: sık çalılıkları olan, aslanı çok bir yer; **الأَعشى** dedi ki:
وما مُخْدِرٌ وَرْدٌ عليه مَهابةٌ،
أَبو أَشْبُلٍ أَضْحى بخَفّانَ حارِدا
**الجوهري** dedi ki: o bir aslanlıktır; bundan şairin sözü:
شَرَنْبَث أَطْرافِ البَناننِ ضُبارِمٌ،
هَصُورٌ له في غِيلِ خَفّانَ أَشْبُلُ

**والخُفّ**: yaşlı deve; ve denildi ki: iri olan; recez söyleyen dedi ki:
سأَلْتُ عَمْراً بَعْدَ بَكْرٍ خُفّا،
والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كيْ تَخِفّا
Hadiste: **الأَراك**’ı korumayı, develerin **أَخْفافُ**’ının erişmediği şey dışında yasakladı; yani yürüyerek ona varmakla ağızlarının ulaşmadığı şey.

**الأَصمعي** dedi ki: **الخُف** yaşlı devedir; çoğulu **أَخفاف**; yani otlağa yakın olan yer korunmaz; bilakis yaşlı develere ve onların manasındaki, otlak arayışında derine gitmeye güç yetiremeyen zayıflara bırakılır.

**وخُفافٌ**: bir adam adıdır; o, Arapların **غِرْبانِ**’ından biri olan **خُفافُ بن نُدْبةَ السُّلمي**’dir. **والخَفْخَفةُ**: **الحُبارى**’nın, **الضَّبُعِ**’ın ve **الخِنْزيرِ**’in sesidir; ve o **خَفْخَفَ** etti; **جرير** dedi ki:
لَعَنَ الإلهُ سِبالَ تَغْلِبَ إنَّهم
ضُرِبوا بكلِّ مُخَفْخِفٍ حَنّان
Ve o **الخُفاخِفُ**’tir. **والخَفْخَفةُ** ayrıca: yeni elbisenin yahut yeni kürkün giyildiğinde ve onu hareket ettirdiğinde çıkardığı sestir. **ابن الأَعرابي**: yeni gömleğini hareket ettirdiğinde **خَفْخَفَ** eder; onun için bir **خَفْخَفةً** yani bir ses işitirsin. **الجوهري** dedi ki: **الخَفْخَفةُ** ancak **الجَفْجَفةِ**’den sonra olur. **والخَفْخَفة** ayrıca: kâğıdı hareket ettirdiğinde ve çevirdiğinde onun sesidir. Ve o, ses bakımından **لخَفْخافةُ الصوت**tur; yani sanki onun sesi burnundan çıkar.

**والخُفْخُوفُ**: bir kuştur; **ابن دريد** dedi ki: bunu **أَبي الخَطاب الأَخفش**’ten naklen zikretti. **ابن سيده** dedi ki: onun sıhhatini bilmiyorum; dedi ki: ashabımızdan hiç kimse onu zikretmedi. **المفضل**: **الخُفْخُوفُ** kendisine **المِيساقُ** denilen kuştur; o, uçtuğunda iki kanadıyla çırpan kuştur.
