# خف (خ-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والفاء
خف ، فخ : مستعملان .
خف : قال الليث : الخُفُّ خُفُّ البعير ، وهو
مجمع فِرْسِنِه .
تقول العرب : هذا خُفُّ البعير ، وهذه
فِرْسِنُهُ ، والْخُفُّ ما يَلْبَسُهُ الإنسان .
ورُوِي عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( لا سَبَقَ إلاّ
في خُفٍّ أو نَصْلٍ أَوْ حَافِرٍ ) ( ، فالْخُفُّ :
الإبل ها هنا ، والحافر الخيل ، والنَّصل :
السَّهم الذي يُرْمَى به ، ومجازه : لا سَبَق
إلا في ذي خُفٍّ ، أو ذِي حافرٍ ، أو ذِي
نَصْلٍ .
وقال الليث : الخِفَّةُ : خِفَّةُ الوَزن ، وخِفَّةُ
الحال .
وخِفَّةُ الرجل : طَيْشُه وخفَّته في عمله ،
والفعلُ من ذلك كُلِّه : خَفَّ يَخِفُّ خِفَّةً ،
فهو خَفِيفٌ ، فإذا كان خَفِيفَ القلب متوقّداً
فهو خُفَافٌ ، يُنْعَتُ به الرجلُ ، كأنه أَخَفٌّ من الخَفِيفِ ، وكذلك : بِعِيرٌ خُفَافٌ ،
وأنشد :
جَوْزٌ خُفَافٌ قَلْبَهُ مُثَقَّلٌ
ويقال : أَخَفَّ الرجل : إذا خَفَّتْ حالُه
ورقَّت .
وفي الحديث : ) ( نَجَا الْمُخِفُّونَ ) ( ، وأَخَفَّ
الرجل : إذا كان قليل الثَّقَلِ في سفره أو حضَره .
والْخُفوفُ : سرعة السير من المنزل ،
يقال : حان الخُفوُفُ ، وخَفَّ القوم : إذا
ارتحلوا مسرعين ، وقال لَبِيدٌ :
خَفَّ الْقَطِينُ فَرَاحُوا مِنْكَ أَوْ بَكَرُوا
والخِفُّ كل شيء خَفَّ مَحْمِلُهُ . وقال امْرُؤ
القَيْس :
يَطِيرُ الْغُلامُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِه
ويقال : جاءت الإبل على خُفٍّ واحد : إذا
تَبعَ بعضُها بعضاً ، مقطورةً كانت أو غيرَ
مقطورة ، وخَفَّ فلان لفلان : إذا أطاعه
وانقاد له ، وخفَّتِ الأُتُنِ لعَيْرِها : إذا
أطاعته ، وقال الرَّاعي ، يصف العَيْرَ وأُتُنَه :
نَفَى بالْعِراكِ حَوالِيَّها
فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ
واسْتَخَفَّ فلانٌ بحقِّي : إذا استهان به ،
واسْتَخَفَّه الفرحُ : إذا ارتاح لأمر ، واستَخفَّه
فلان : إذا استجهله فحمله على اتِّبَاعِه في
غيِّه .
ومنه قول الله جلّ وعزَّ : ( ولا يستخفنك الذين لا يوقنون ( [ الرُّوم : 60 ] .
وفي حديث عطاء أنَّه قال : ) ( خِفُّوا عَلَى
الأَرْضِ ) ( .
قال أبو عبيد : أراد : خِفُّوا في السجود
ولا تُرْسِلْ نفسَك إرسالاً ثقيلاً فيؤَثِّرَ في
جبْهتك .
ورُوِيَ عن مجاهِدٍ نحوُه . قال : إِذَا
سَجَدْتَ فَتَخَافَّ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : خَفْخَفَ : إذا
حرَّك قميصَه الجديد فَسَمِعْتَ له خفْخَفَةً ،
أي صَوْتاً .
وقال المُفَضَّلُ : الخُفخُوفُ الطائر الذي
يقال له : الْمِيسَاقُ ، وهو الذي يُصَفِّقُ
بجناحيه إذا طار .
قال : وفَخْفَخَ الرَّجل : إذا فاخر بالباطل .
فخ : قال الليث : الفَخِيخُ دون الغَطيط في
النوم ، تقول : سمعْت له فَخِيخاً ، والأَفْعَى
له فَخِيخٌ .
قلت : أما الأفعى فإنه يقال في فعله فَحَّ
يَفِحُّ فِحِيحاً ، بالحاء .
قاله الأصمعي وأبو خَيْرَةَ الأعرابي .
وقال شمِر : الفَحِيحُ لِما سِوَى الأسْوَدِ من
الحَيَّات ، بِفِيهِ كأنه نَفَسٌ شديد .
قال : والْحَفِيفُ مِن جَرْشِ بعضِه ببعض .
قلتُ : ولم أسمع لأَحد في الأفعى وسائر
الحيَّات فَخِيخٌ بالَخاء ، وهو عندي غلط ،
اللَّهُمَّ إلا أن تكون لُغةً لبعض العَرَب
لا أعْرِفها ، فإن اللغاتِ أكثرُ من أن يحيطَ
بها رجل واحد .
وقال الأصمعي : فَحَّتِ الأفعى تَفِحُّ إذا
سمعتَ صوتَها من فمها ، فأَما الكَشِيشُ
فصوتُهَا مِنْ جِلْدَتِها .
وقال الليث : الفَخُّ مُعَرَّب ، وهو من كلام
العجم .
قلت : العرب تسمي الْفَخَّ : الطَّرْقَ .
وقال الفَرَّاءُ : الحِضْبُ سرعة أَخْذِ الطَّرْق
الرَّهْدَنَ ، قال : والطَّرْقُ الْفَخُّ .
وقال أبو العبَّاسِ في قوله :
يَزُخُّها ثُمَّ يَنامُ الفَخَّهْ
قال : قال ابنُ الأعرابي : الْفَخَّةُ أَنْ يَنَامَ
على قَفاه ويَنفُخَ من الشِّبَع .
وقال غيره : امرأةٌ فَخٌّ وَفَخَّةٌ : قذِرَةٌ ،
وأنشد :
أَلَسْتَ ابْنَ سَوْداءِ المْحَاجِرِ فَخَّةٍ
لها عُلْبَةٌ لَخْوَى ووَطْبٌ مُجَزَّمُ

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الفاء**
**خف** ، **فخ** : kullanımdadırlar .
**خف** : **الليث** dedi : **الخُفُّ** devenin **خُفّ**udur; o,
onun **فِرْسِن**inin birleştiği yerdir .
Araplar der ki : bu, devenin **خُفّ**udur; şu da
onun **فِرْسِن**idir; ve **الْخُفُّ** insanın giydiği şeydir .
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi : ) ( **لا سَبَقَ** إلاّ
في **خُفٍّ** أو **نَصْلٍ** أَوْ **حَافِرٍ** ) ( , öyleyse **الْخُفُّ** :
burada develerdir; ve **الحافر** atlar; ve **النَّصل** :
kendisiyle atılan oktur; ve onun mecazı: **لا سَبَق**
ancak **ذِي خُفٍّ**de, yahut **ذِي حافرٍ**de, yahut **ذِي**
**نَصْلٍ**dedir .
Ve **الليث** dedi : **الخِفَّةُ** : ağırlığın **خِفَّة**si, ve hâlin **خِفَّة**si .
Ve adamın **خِفَّة**si : onun taşkınlığı ve işinde hafifliğidir;
ve bunun hepsinden fiil: **خَفَّ يَخِفُّ خِفَّةً** ,
o hâlde o **خَفِيفٌ**dur; eğer kalbi hafif, tutuşmuş olursa
o **خُفَافٌ**dur; onunla adam nitelenir; sanki o, **الخَفِيف**den daha hafiftir.
Ve aynı şekilde: **بِعِيرٌ خُفَافٌ** ,
ve inşad etti:
جَوْزٌ خُفَافٌ قَلْبَهُ مُثَقَّلٌ
Ve denilir: **أَخَفَّ** adam: hâli hafiflediği
ve inceldiği zaman .
Hadiste: ) ( نَجَا الْمُخِفُّونَ ) ( , ve **أَخَفَّ**
adam: yolculuğunda yahut ikametinde az yük sahibi olduğu zaman .
Ve **الْخُفوفُ** : menzilden yürüyüşün süratidir;
denilir: **حان الخُفوُفُ**; ve **خَفَّ** kavim: hızlıca
göçtükleri zaman; ve **لَبِيدٌ** dedi:
خَفَّ الْقَطِينُ فَرَاحُوا مِنْكَ أَوْ بَكَرُوا
Ve **الخِفُّ** her şeydir ki yükü hafif olmuştur. Ve **امْرُؤ
القَيْس** dedi:
يَطِيرُ الْغُلامُ الْخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِه
Ve denilir: develer **خُفٍّ** واحد üzere geldi: bazıları bazısını
takip ettiği zaman; bağlı olarak da olsa bağlı olmayarak da; ve **خَفَّ** falan falana:
ona itaat ettiği ve ona boyun eğdiği zaman; ve **خفَّتِ الأُتُنِ** kendi **عَيْر**ine:
ona itaat ettiği zaman; ve **الرَّاعي** dedi, **العَيْر**i ve onun **أُتُن**ünü vasfederek:
نَفَى بالْعِراكِ حَوالِيَّها
فَخَفَّتْ له خُذُفٌ ضُمَّرُ
Ve **اسْتَخَفَّ** falan benim hakkımı: onu hafife aldığı zaman;
ve **اسْتَخَفَّه** sevinç: bir işten rahatladığı zaman; ve **استَخفَّه**
falan: onu cahil saydığı zaman; böylece onu kendi azgınlığında
ona uymaya sevk etti .
Ve ondan, Allah جلّ وعزَّ’ün sözü: ( ولا يستخفنك الذين لا يوقنون ( [ **الرُّوم** : 60 ] .
Ve **عطاء** hadîsinde, dediği rivayet olundu: ) ( **خِفُّوا** عَلَى
الأَرْضِ ) ( .
**أبو عبيد** dedi : murad etti: secdede **خِفُّوا**
ve kendini ağır bir salıverişle salıverme ki
alnında iz bıraksın .
**مجاهد**’den de bunun benzeri rivayet olundu. Dedi: secde ettiğin zaman
**فَتَخَافَّ** .
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **خَفْخَفَ** : yeni gömleğini
hareket ettirdiği zaman, böylece onun için bir **خفْخَفَةً** işittin;
yani bir ses .
Ve **المُفَضَّلُ** dedi: **الخُفخُوفُ** kendisine **الْمِيسَاقُ** denilen kuştur;
ve o, uçtuğu zaman iki kanadıyla çırpandır .
Dedi: ve **فَخْفَخَ** adam: bâtıl ile övündüğü zaman .

**فخ** : **الليث** dedi: **الفَخِيخُ** uykuda **الغَطيط**tan aşağıdır;
dersin: onun için bir **فَخِيخاً** işittim; ve **الأَفْعَى** için bir **فَخِيخٌ** vardır .
Dedim: **الأفعى**ya gelince, onun fiilinde **فَحَّ
يَفِحُّ فِحِيحاً** denilir; **الحاء** ile .
Bunu **الأصمعي** ve **أبو خَيْرَةَ الأعرابي** söyledi .
Ve **شمِر** dedi: **الفَحِيحُ** **الأسْوَد** dışındaki
yılanlar içindir; ağzında sanki şiddetli bir nefes gibi .
Dedi: ve **الْحَفِيفُ** onun bazısının bazısına sürtünmesindendir .
Dedim: **الأفعى** ve diğer
yılanlar hakkında **فَخِيخٌ**u **الخاء** ile hiç kimseden işitmedim; ve o, benim yanımda yanlıştır;
ancak bazı Arapların bir dili olması müstesna ki
ben onu bilmem; zira diller, bir tek adamın
kuşatacağından daha çoktur .
Ve **الأصمعي** dedi: **فَحَّتِ الأفعى تَفِحُّ**: ağzından sesini
işittiğin zaman; ama **الكَشِيشُ**
onun sesidir, derisindendir .
Ve **الليث** dedi: **الفَخُّ** muarrabdır; ve o, Acemlerin
sözündendir .
Dedim: Araplar **الْفَخَّ**a **الطَّرْقَ** adını verir .
Ve **الفَرَّاءُ** dedi: **الحِضْبُ** **الطَّرْق**ı **الرَّهْدَنَ**ı alma süratidir;
dedi: ve **الطَّرْقُ** **الْفَخُّ**dur .
Ve **أبو العبَّاسِ** şu sözünde:
يَزُخُّها ثُمَّ يَنامُ الفَخَّهْ
dedi: **ابنُ الأعرابي** dedi: **الْفَخَّةُ** sırtüstü yatması
ve tokluktan üflemesidir .
Ve başkası dedi: kadın **فَخٌّ** ve **وَفَخَّةٌ**: pistir;
ve inşad etti:
أَلَسْتَ ابْنَ سَوْداءِ المْحَاجِرِ فَخَّةٍ
لها عُلْبَةٌ لَخْوَى ووَطْبٌ مُجَزَّمُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1])**)
  (**خد**) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ** insanın yanağıdır; onunla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesidir. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; belki de yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (**خر**) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkantı ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve “**خَرَّتْ** **تخُِرّ**” olmuştur. Ve adam için, karnı çalkalanınca, “karnı çalkalandı” diye “**قد تخَرْخَر**” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, demektir. Ebû Harâş dedi, bir kılıcı vasfederken:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “ona **قَشَب** etti” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; ve Tufeyl’in şu sözü de böyledir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** konulmuş bir akbabadır ki avlansın. **ناهِضٌ**: yaşça yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin ki: “**خرّ الماءُ الأرضَ**”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**; onun teki **خَرير**’dir; iki tepe arasında alçak, akıp giden yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  Bazı Arapların Lebîd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü tane oraya düşer. Ve kulağın **خُرُّ**’u: deliğidir; buna benzetilmiştir.
  (**خز**) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir şeyin içine saplanmasıdır; ikincisi ise hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ**; duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “onu okla **خَزَّهُ**” denir; yani onu onunla attı ve onu onda sabitledi. Ve onu mızrakla dürttü de onu **فاختَزَّهُ**([5]). İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**” sözlerine gelince, yani güçlü; bu babdandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani sabitlemece sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**: tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi ki:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (**خس**) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliğidir; ikincisi şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: değersizdir; “adam kendini **خَسَّ** etti ve **أخَسَّ** etti” denir; yani değersiz bir fiil işledi. Ve bu babdandır: “dişi deve **خَسِيسَتَها**’sını geçti” denir; yani **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçti ve **البُزُول**’a yetişti. Ve bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “kavim işi **تَخَاسَّ** etti”, yani onu dolaştırdılar ve yarıştılar; hangisi onu alacak. Ve “bu işler aralarında **خِساس**tır” denir; yani devrîdir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (**خش**) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da girme ve dâhil olmadır. “Adam şerre **خَشَّ** etti” denir: girdi. Ve adam **مِخَشٌّ**: geceye atılgan, cesur. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü oraya girilir. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Ve babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir araya gelen ve iç içe giren kavimdir. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. “Onu **خَشَشْتُ**” denir; o da **مخشوشٌ** olur; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun hayvanlarıdır. Başının küçüklüğüyle nitelenen **الخَِشاشُ** adama gelince, fetha ile de kesra ile de söylenir. Ve bu kıyastır; çünkü o, hakkıyla işe sokulur. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Ve babdandır—görünüşte kıyastan uzak olsa da—**الخُشَشَاوانِ**: iki kulağın arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine de **خُشَّاء**([15]) denir. Arapların sözünde, fâ’sı dammeli, ‘ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** gelmiştir; aslında onda harekeleme vardır.
  (**خص**) **الخاء** ve **الصاد** düzenli, kıyaslı bir asıldır; o da açıklığa ve gedik oluşa delâlet eder. O hâlde **الخَصَاص**: ocak taşları arasındaki açıklıklardır. Ve aya “bulutun **خَصَاصة**’sından göründü” denir. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gediktir.
  Ve babdandır: “falancayı bir şeyle **خَصَصْتُ** onu **خَصُوصِيَّةً** ile” ( **الخاء**’ın fethasıyla([17]) ); ve bu kıyastır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasına bir açıklık koymuş olur; genellik bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.
  (**خض**) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı; ikincisi ise bir rutubetle birlikte şeyde çalkantıdır.
  Birincisi **الخَضَض**: beyaz **الخرز([18])**; cariyeler onu takar. Ve ahmak adam **خَضَاض**’dır. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve “cariyenin üzerinde **خَضَاضٌ** yok” denir; yani üzerinde süsten bir şey yok. Mana: üzerinde, zikrine başladığımız **الخَضَض** bile yoktur. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Diğer asla gelince: su **تَخَضْخض** etti. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve “**نبت خُضَخِضٌ**” denir; yani suyu çok. Dersin ki: sanki sululuğundan çalkalanıyor.
  Babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahihse—dediler ki: “falancayla **خاضَضْتُ**” yani onunla karşılıklı alışveriş yaptım([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (**خط**) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da uzayıp giden bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği çizgi. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler ki: o **الخَطُّ**tur. Ve şöyle rivayet edilir: “Peygamberlerden bir peygamber çizgi çizerdi; kim onun çizgisi gibi çizerse onun ilmi gibi bilir.” Ve babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan **خَطُّ اليمامة**; ve ona nispetle **الرِّماحُ الخَطِّيّة**. Ve babdandır **الخُطَّة**; o da hâldir; “o, kötü bir **خُطَّة** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış yer olan **الأرضُ الخطيطة** babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Buna delil İbn Abbâs’ın sözü: “Allah onun yıldızını **خَطَّأَ** etti”; yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  “Falancanın başında **خُطْيةٌ([21])** var” sözlerine gelince; bir kavim dedi ki: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki o, çizilen ve iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (**خف**) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da ağırlık ve vakar ile çelişen bir şeydir. “Şey **خَفَّ** eder, **يَخِفُّ** **خِفَّةً** ile” denir; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**dur. Ve “adam **أَخَفَّ** etti” denir; yani hâli hafifledi. Ve **أخَفَّ**: biniti hafif olunca. Ve “kavim **خَفَّ** etti”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giydiğinde hafifler. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—**النَّعل**’dan daha uzun olan([22])—o bir benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olandır. Dedi ki:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Köpeklerin seslerine([24]) gelince, onlara **الخَفْخفة** denir; o da baba yakındır.
  (**خق**) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyde ezilme ve yırtılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** de denir; o, yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yırtığının genişlemesidir. Ve bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”; yani ferci ses çıkarınca. Ve suyu çekilip kuruyan ve çatlayıp parçalanan([25]) gölete **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi ki:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (**خل**) **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yakındır; bunun dönüşü ya inceliğe ya da açıklığadır. Bab, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال** **الأخِلَّة**’nin tekilidir. Ve “falanca **خِلَلَه**’sini ve **خُلالته**’sini yer” denir; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığını. Ve **الخَلُّ**: **الخِلال** ile elbiseyi kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ** de bundandır; sanki ikiniz birbirinizin arasına girmişsiniz; **الكِساء**’ın **يُخَلُّ** edilmesi gibi.
  Ve babdandır **الرجل الخَلُّ**; o, ince yapılıdır. Dedi ki:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  Ve **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü ince yapılıdır. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü ince olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o da **البَلَح**’tır.
  Açıklığa gelince: iki şey arasındaki **الخَلَل**. Ve “şeyi **خَلَّل** etti” denir; yani kapsamlı kılmadı. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir açıklıktır. Ve **الخليل**: fakir; şu sözde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل** ki **السِّيَتَيْنِ**’in sırtlarına giydirilen kayışlardır([31]); bu, inceliklerindendir; sanki her biri bir **خِلّة**dir([32]). Ve **الخَلّ**: boyunda başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.
  (**خم**) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: birincisi kokunun değişmesi; ikincisi bir şeyi temizlemektir. Birincisi: “et **خَمَّ** etti” sözleri; yani kokusu değişti. İkincisi: “ev **خُمّ** edildi” sözleri; yani süpürüldü. Ve kuyunun **خُمَامة**’si: temizlenince toprağından süpürülen şeydir. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o, **مخموم القلبِ**’dir” denir; yani her türlü hile ve bozukluktan kalbi temizdir.
  (**خن**) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da seslerden bir şeyin zayıflıkla taklididir. Aslı **خَنَّ**’dır; ağlayınca; **خنيناً** ile. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açık etmeyiştir. Ve develerde **الخُنان**: insanlarda nezle gibidir. Ve **الْخُنّة**: **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين**: gizli gülüştür. Ve “**المَخَنّة** burundur” derler. Eğer böyleyse, **الخُنّة**’nin yeri olduğu içindir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “onun **مَِخَنَّتَه**’sine bastı” denir; yani onu zelil kıldı([33]); sanki iki ayağını burnunun üzerine koydu.
  (**خأ**) **الخاء** ve uzatılmış **الهمزة** kıyaslanan bir asıl değildir; onda, sahihliği bilinmeyen tek bir harf zikredilmiştir. Dediler ki: “**خاءِبك علينا**”; yani acele et. Ve Kümeyt’ten inşâd ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (**خب**) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi şeyin boyuna uzamasıdır; ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi: **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayıp giden yoldur. Sonra onunla boyuna yırtılan bez parçası benzetilir. Ve buna, etten olan **الخَبِيبة** de hamledilir; o, ondan bir dilimdir.
Ve diğerine gelince: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “deniz **خَبَّ** etti”den türemiştir: çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Ve bundan **الخَبَبُ**: koşmanın bir türüdür. Ve “**مُخِبَّاً** geldi” denir. Ve ondan: “bitki **خَبَّ** etti”; yani kurudu ve kökünden söküldü([35]); sanki **يَخُبّ** eder; yürüdüğü vehmedildi. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkantısıdır. Bütün bunlar zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır, doğru bir bağ üzerinde sabit değildir. Ama Ferrâ’nın naklettiği: “falancadan benim için **خَوَابُّ** var”; o, akrabalıklardır; teki **خابٌّ**dur; bu, bence birinci babdandır; çünkü o, uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama “**خبْخِبوا** عنكم من الظهيرة” sözleri; yani serinleyin; bu bundan değildir; o, maklûbdandır; geçmişti.
  (**خت**) **الخاء** ve **التاء** bir asıl değildir; çünkü **تاء**’sı **سين**’den bedeldir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “Allah onun nasibini **أَخَتَّ** etti” denir: yani onu daha değersiz kıldı. Bu, “**مررت بالنَّات**” diyenin dilindedir; **بالناس** ister. Ve onların “falanca **أخَتَّ** etti” dediklerini zikrettiler: utandı. Eğer sahihse, manası: utandığı değersiz bir şey getirdi. Ve inşâd ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden değersiz bir şey getirmezsin.
  (**خث**) **الخاء** ve **الثاء** bir asıl da değildir, üzerine dönülecek sahih bir fer‘ de değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler ki: **الخُثّ**; sığır dışkılarından **أُوخِفَ** edilip onunla bir şey sıvanandır; bu bir şey değildir. Ve **الخُثُّ** denir: selin bıraktığı, sonra kuruyup kararan sel köpüğü.
  (**خج**) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzensiz bir hâlde çalkantı ve hafifliğe delâlet eder. “**ريحٌ خَجُوجٌ**” denir; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Asma‘î derdi ki: **الخَجُوج** şiddetli, acı olandır. Ve **الخجخجة**’nin büzülme ve utanma olduğu söylenir. Ve “adam **خَجْخَجَ** etti” dediler; yani içindekini açığa vurmadı. Ve “deve yürüyüşünde **اختَجَّ** etti” denir; yani doğrulmadı. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Babın hepsi tektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخفيف: بإزاء الثقيل، ويقال ذلك تارة باعتبار المضايفة بالوزن، وقياس شيئين أحدهما بالآخر، نحو: درهم خفيف، وردهم ثقيل. والثاني: يقال باعتبار مضايفة الزمان، نحو: فرس خفيف، وفرس ثقيل: إذا عدا أحدهما أكثر من الآخر في زمان واحد. الثالث: يقال خفيف فيما يستحليه الناس، وثقيل فيما يستوخمه، فيكون الخفيف مدحا، والثقيل ذما، ومنه قوله تعالى: ﴿الآن خفف الله عنكم﴾ [الأنفال/66]، ﴿فلا يخفف عنهم﴾ [البقرة/86]، وأرى أن من هذا قوله: ﴿حملت حملا خفيفا﴾ [الأعراف/189]. الرابع: يقال خفيف فيمن يطيش، وثقيل فيما فيه وقار، فيكون الخفيف ذما، والثقيل مدحا. الخامس: يقال خفيف في الأجسام التي من شأنها أن ترجحن إلى أسف كالأرض والماء، يقالك خف يخف خفا وخفة، وخففه تخفيفا وتخفف تخففا، واستخففته، وخف المتاع: الخفيف منه، وكلام خفيف على اللسان، قال تعالى: ﴿فاستخف قومه فأطاعوه﴾ [الزخرف/54]، أي: حملهم أن يخفوا معه، أو وجدهم خفافا في أبدانهم وعزائمهم، وقيل: معناه وجدهم طائشين، وقوله تعالى: ﴿فمن ثقلت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم﴾ [المؤمنون/102 - 103]، فإشارة إلى كثرة الأعمال الصالحة وقلتها، ﴿ولا يستخفنك﴾ [الروم/60]، أي: لا يزعجنك ويزيلنك عن اعتقادك بما يوقعون من الشبه، وخفوا عن منازلهم: ارتحلوا منها في خفة، والخف: الملبوس، وخف النعامة والبعير تشبيها بخف الإنسان.

##### Türkçe

- **الخفيف**: **الثقيل**’in karşısında; ve bu, bazen ağırlıkla izafet (mukayese) itibarıyla ve iki şeyden birini diğeriyle ölçmek itibarıyla söylenir; şu gibi: hafif dirhem, ağır dirhem. İkincisi: zaman izafeti itibarıyla söylenir; şu gibi: hafif at ve ağır at: ikisinden biri, bir zaman içinde ötekinden daha çok koştuğu zaman. Üçüncüsü: insanların hoş bulduğu şeyde **خفيف** denir, tiksindiği şeyde **ثقيل**; böylece **الخفيف** övgü, **الثقيل** yergi olur; bundan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿الآن خفف الله عنكم﴾ [الأنفال/66], ﴿فلا يخفف عنهم﴾ [البقرة/86]; ve ben, bunun da bundan olduğuna kaniyim: ﴿حملت حملا خفيفا﴾ [الأعراف/189]. Dördüncüsü: şaşırıp sapıtan kimse hakkında **خفيف** denir; vakar bulunan şeyde **ثقيل**; böylece **الخفيف** yergi, **الثقيل** övgü olur. Beşincisi: tabiatı gereği aşağıya (alta) meyleden cisimlerde, yer ve su gibi, **خفيف** denir; **خف** يخف **خفا** ve **خفة**; ve onu **خففه** **تخفيفا**; ve **تخفف** **تخففا**; ve ben onu **استخففته**; ve **خف المتاع**: ondan hafif olan; ve dil üzerinde hafif söz. Yüce Allah dedi: ﴿فاستخف قومه فأطاعوه﴾ [الزخرف/54], yani: onları, onunla birlikte hafiflik etmeye sevk etti; yahut onları bedenlerinde ve azimlerinde hafifler buldu; ve denildi ki: manası, onları şaşkın/sapıtanlar buldu. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فمن ثقلت موازينه فأولئك الذين خسروا أنفسهم﴾ [المؤمنون/102 - 103]; o hâlde, salih amellerin çokluğuna ve azlığına bir işarettir. ﴿ولا يستخفنك﴾ [الروم/60], yani: onların şüphelerden vaki kıldıkları şeyle seni rahatsız etmesin ve seni inancından gidermesin. Ve **خفوا عن منازلهم**: onlardan hafiflik içinde göçtüler. Ve **الخف**: giyilen (şey). Ve devekuşunun ve devenin **خف**’i, insanın **خف**’ine benzetme yoluyla.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَفَّ
1 خَفَّ خف , aor. خَفِ٣َ , inf. n. خِفَّةٌ (JK, S, Msb, K, &c.) and خَفٌّ (Msb, K) and خَفَّةٌ and تَخَوُّفٌ, but this last belongs to art. خوف, (K,) contr. of ثَقُلَ [both properly and tropically]; (Msb;) properly, (TA,) It (a thing, S, Msb) was, or became, خَفِيف [i. e. light] (JK, S, Msb, K, TA) of weight, (JK,) in body, or material substance. (TA.) Hence the saying of 'Atà, in a trad., خِفُّوا عَلَى الأَرْضِ, meaning [Be ye, or bear ye, lightly upon the ground] in prostration: (A'Obeyd, TA:) or, as some relate it, ↓ خَفِّفُوا: i. e. prostrate yourselves [lightly upon the ground;] not heavily, so as to make marks, or impressions, upon your foreheads: and in another trad. it is said, ↓ اـِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ When thou prostratest thyself, put thy forehead upon the ground lightly: but A 'Obeyd says that some say فَتُجَافِ, [i. e. فَتُجَافِ عَضُدَيْكَ عَنْ جَنْبَيْكَ,] with ج. (TA [See 3 in art. جفو.]) [Hence also,] خَفَّ المِيزَانُ The balance had one of its two scales light, so that it rose. (TA.) ― -b2- [Used tropically, it means (assumed tropical:) It, or he, was, or became, light in estimation, lightly esteemed, or of little account.] ― -b3- And (tropical:) He was, or became, خَفِيف [i. e. light as meaning active, agile, &c.,] in work: (TA:) he was, or became, brisk, lively, sprightly, active, agile, prompt, and quick; syn. نَشِطَ. (Msb and TA in art. نشط.) You say, خَفَّ فِى عَمَلِهِ وَخِدْمَتِهِ (tropical:) He was, or became, [brisk, &c., or] obedient and submissive, in his work and his service: (TA:) and خَفَّ لَهُ فِى الخِدْمَةِ (tropical:) [He was, or became, brisk, &c., to him in service], aor. يَخِفُّ, inf. n. خِفَّةٌ: (S:) and in like manner, خَفَّ لِفُلَانٍ (tropical:) He was, or became, [promptly] obedient and submissive, to such a one. (TA.) [Hence,] خَفَفْتُ اـِلَى فُلَانٍ (assumed tropical:) [I was, or became, brisk, lively, or sprightly, in behaviour to such a one]. (S in art. هش.) And خَفَّتِ الأُنْثَى لِلْفَحْلِ (tropical:) The female was, or became, submissive to the male. (A, TA.) And خَفَّتِ الأُتُنُ لِعَيْرِهَا (tropical:) The she-asses obeyed their he-ass. (K, TA.) And خُفَّ اـِلَى العَدُوِّ, inf. n. خُفُوفٌ, (assumed tropical:) He hastened to the enemy. (Msb.) And خَفَّ القَوْمُ عَنْ وَطَنِهِمْ, (K, * TA,) inf. n. خُفُوفٌ, (TA,) (tropical:) The people, or party, removed, or departed, or journeyed, quickly from their home: or, as some say, simply removed, or departed, or journeyed, from it. (TA.) ― -b4- (tropical:) He was, or became, خَفِيف [or light] in intellect, or understanding: (TA:) [and in conduct, or behaviour: generally meaning] (assumed tropical:) he was, or became, light, inconstant, unsteady, irresolute, or fickle; or light of intellect; lightwitted; syn. طَاشَ: (Msb:) the inf. n. of the verb in this sense is خِفَّةٌ. (Msb and K &c. in art. طيش, and TA in the present art.) [But sometimes, when relating to the intellect, or understanding, it means, (assumed tropical:) He was, or became, quick, acute, or sharp; and clever, or ingenious: see خَفِيفٌ.] And you say of him whose hearing is good, فِى أُذُنِهِ خِفَّةٌ (tropical:) [In his ear is quickness, acuteness, or sharpness, of hearing]. (TA in art. ثقل.) ― -b5- [(assumed tropical:) He was, or became, flurried, agitated, or excited, by reason of fear, and by anger, or the like: see 10. ― -b6- (assumed tropical:) He was, or became, lighthearted, or cheerful; one whose company, or converse, was acceptable and cheering.] You say, خَفَّ فُلَانٌ عَلَى المَلِكِ (assumed tropical:) Such a one was, or became, acceptable and cheering to the king. (TA.) ― -b7- [(assumed tropical:) It (an action, or an affair, and a case, or the like,) was, or became, light, or easy: and it become alleviated.] You say, خَفَّتْ عَلَيْهِ الحَرَكَةُ (assumed tropical:) [Motion, or moving, was, or became, easy to him]; opposed to ثَقُلَتْ. (TA.) And خَفَّتْ حَالُهُ: see 4. ― -b8- [(assumed tropical:) It (a word) was light, or easy, of utterance: and in like manner said of a sound, (assumed tropical:) it was, or became, light to the ear; or slight. ― -b9- (assumed tropical:) It (food) was, or became, light to the stomach; easy of digestion. ― -b10- Said of the hair of the head, and of the beard, (assumed tropical:) It was, or became, light, thin, or scanty.] ― -b11- Said of a people, or company of men, (قَوْمٌ,) inf. n. خُفُوفٌ, it means قَلُّوا وَقَدْ خَفَّتْ زَحْمَتُهُمْ [i. e. (assumed tropical:) They became few in number, their crowding having diminished]. (S.) ― -b12- Said of rain, [&c.,] (assumed tropical:) It diminished; decreased; or was, or became, [light, or] deficient. (TA.) ― -b13- [Said of a blow, a disease, an affection of the mind, &c., It was, or became, light, slight, or inconsiderable.] ― -b14- خَفَّتْ مَنَازِلُهُمْ مِنْهُمْ وَمَضَوْا (assumed tropical:) [means Their abodes became clear of them, and they went away]. (K * and TA in art. شول.)

خفّفهُ
2 خفّفهُ خفف خففه خففة He made it, or rendered it, خَفِيف [i. e. light, both properly and tropically: the tropical significations are shown by the preceding paragraph, and by explanations of خَفِيفٌ; and some by what here follows]: (Msb:) تَخْفِيفٌ is the contr. of تَثْقِيلٌ. (S, K.) ― -b2- Hence, in the Kur [ii. 174], ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ (assumed tropical:) [That is an alleviation from your Lord]. (TA.) Hence also, in a trad. [respecting the estimates to be made by the collectors of the poor-rate], خَفِّفُوا الخَرْصَ (assumed tropical:) [Make ye the conjectural computation of the quantity of the fruit upon palm-trees &c. light to the owners, or moderate;] go not to the utmost length in the خرص. (TA.) [And خفّف عَنْهُ (assumed tropical:) He made light, or alleviated, his burden, suffering, distress, uneasiness, or the like, by removing from him somewhat thereof; he alleviated him; he relieved him: see Kur iv. 32 and viii. 67 &c.] And خَفِّفُوا عَلَى الأَرْضِ: see 1; second sentence. [And خفّف فِى عَمَلِهِ (assumed tropical:) He relaxed, or remitted, in his work.] ― -b3- [تَخْفِيفٌ also signifies (assumed tropical:) The making a word light, or easy, of utterance, by the suppression of hemzeh, or by its conversion into ا or ى or تَثْقِيلٌ; opposed to تَحْقِيقٌ and تَحْقِيقٌ: and by making a double consonant single; opposed to تَثْقِيلٌ and تَشْدِيدٌ: and by making a movent consonant quiescent; opposed to تَثْقِيلٌ and تَحْرِيكٌ: each of these changes in a word is said to be لِلتَّخْفِيفِ for the purpose of alleviating the utterance. Also, in like manner, (assumed tropical:) The making a sound light to the ear, or slight; opposed to تَثْقِيلٌ. And (assumed tropical:) The suppressing of hemzeh; opposed to تَحْقِيقٌ.]

احفّ
4 احفّ احف أحف حاف حف حفي He made an arrow light, by scraping or paring it. (L in art. حوذ.) ― -b2- See also 10. -A2- He was, or became, unburdened, or unencumbered, or without anything that burdened him heavily: (Msb:) or he was, or became, little burdened or encumbered, in journeying, (JK, TA,) or in his residence at home. (TA.) ― -b2- And i. q. حَالُهُ ↓ خَفَّتْ [i. e. (tropical:) His state, or condition, was, or became, light, little encumbered, easy, or alleviated: or it was, or became, that of one having a small family to maintain: or that of having little property: or that of having little property and a small family to maintain]: (JK, S, K, TA: [see حَالٌ:]) and, as some add, رَقَّتْ [i. e., (assumed tropical:) it was, or became, narrow in its circumstances, or evil: it is used in contr. senses: though رَقَّتْ seems to be here intended as explanatory of خَفَّتْ]. (TA.) ― -b3- اخفّ القَوْمُ (assumed tropical:) The people's beasts were, or became, خِفَاف [i. e. light as meaning active, agile, or brisk]: (AZ, S:) or the people had such beasts. (K.)

تخفّف
5 تخفّف تخفف خف خفف [He lightened his clothing; or clad himself lightly: but for this I know no other authority than modern usage]. ― -b2- تخفّف مِنْهُ: see 10. -A2- Also He put on, or wore, a خُفّ [i. e. boot], or خِفَاف [i. e. boots]: (K, accord. to different copies:) or تخفّف بِالخُفِّ, (JK,) or تخفّف الخُفَّ, (TA,) he put on, or wore, the خُفّ (JK, TA) on the foot. (TA.)

تخافّ
6 تخافّ أخاف تخاف خاف He pressed, or bore, lightly [upon a thing]; contr. of تثاقل. (K, * TA.) Hence the saying, in a trad., اـِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ explained above: see 1, second sentence. (TA.)

استخفّهُ
10 استخفّهُ أستخفه استخفه استخفة ٱستخف ٱستخفى ٱستخفه contr. of اِسْتَثْقَلَهُ; (S, K, TA;) He deemed it, or him, خَفِيف [i. e. light, properly and tropically]. (TA.) He found it light, or easy, to carry, (Bd in xvi. 82, and TA,) and to remove. (Bd ibid.) ― -b2- استخفّ بِهِ (assumed tropical:) He held him, or it, (namely, a man's right, or due, or just claim, Msb, TA,) in light, or little, estimation or account, or in contempt; he contemned, or despised, him, or it. (S, Msb, TA.) ― -b3- استخفّ الهَمْزَةَ (assumed tropical:) [He deemed the hemzeh light, or easy, of utterance]. (TA.) ― -b4- استخفّهُ also signifies (assumed tropical:) He demanded, or desired, his خِفَّة [i. e. briskness, or promptness]; as also مِنْهُ ↓ تَخَفَّفَ: (TA:) and (assumed tropical:) it (a thing) incited him, or excited him, to briskness, liveliness, or sprightliness; syn. اِسْتَهَشَّهُ; (JK and K and TA in art. هش;) and أَطْرَبَهُ: (Har p. 139:) and (assumed tropical:) he incited him, or excited him, to lightness, levity, or unsteadiness, so as to induce him to follow him in his error: (TA:) [and simply] (tropical:) he excited him to lightness, levity, or unsteadiness; (Ksh and Bd and Jel in the Kur xxx. last verse;) flurried him, or disquieted him: (Ksh and Bd ibid.:) and (tropical:) it flurried him, so that he became unsteady; said of impatience; and of a lively emotion of the heart or mind; (TA;) and of fear; (MA;) and of anger: (T in art. حمل:) and ↓ اخفّهُ (assumed tropical:) he angered him, (TA,) and deprived him of his forbearance, moderation, patience, staidness, or calmness, and incited him, or excited him, to levity, or unsteadiness. (K, * TA.) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ, in the Kur xliii. 54, means (assumed tropical:) And he demanded, or desired, of his people, briskness, or promptness, in obeying him: or فاستخفّ أَحْلَامَهُمْ [and he held in light estimation their qualities of forbearance, moderation, patience, or staidness]: (Bd:) or he incited, or excited, his people to be promptly obedient and submissive (أَنْ يَخِفُّوا) to him and to that which he desired of them; like اِسْتَفَزَّ: (Ksh:) or he incited, or excited, his people to levity, or unsteadiness, (الخِفَّة,) and ignorance, foolishness, or wrong conduct. (Msb.) And you say, استخفّ فُلَانًا عَنْ رَأْيِهِ (assumed tropical:) He incited, or excited, such a one to ignorance, foolishness, or wrong conduct, and levity, or unsteadiness, so as to make him swerve from his right sentiment, opinion, or judgment; (Az, K, TA;) as also استفزّهُ عن رأيه. (Az, TA.)

خُفٌّ
خُفٌّ خف A boot; (KL, PS, &c.;) a certain thing that is worn (JK, S, Msb, K, TA) upon the foot: (TA:) pl. خِفَافٌ (S, L, Msb, K) and أَخْفَافٌ [which is a pl. of pauc.]. (L, TA.) Hence, رَجَعَ بِخُفَّىْ حُنَيْنٍ [He returned with the two boots of Honeyn]; a saying which originated thus: (A 'Obeyd, TA:) an Arab of the desert bargained with Honeyn the اـِسْكَاف [or maker of shoes and boots], (K,) who was of the people of El-Heereh, (TA,) for a pair of boots, until he angered him, (K,) and Honeyn desired to anger the Arab: (TA:) so when the Arab of the desert departed, Honeyn took one of his two boots and threw it down in the way, and then he threw down the other in another place; and when the Arab passed by one of them, he said, “ How like is this to the boot of Honeyn ! and if the other were with it, I would take it: ” and he went on: and when he came to the other, he repented of having left the former: and Honeyn had lain in wait for him: therefore when the Arab went away in search of the former [boot], Honeyn betook himself to the camel that he rode, and what was upon it, and went away therewith; and the Arab came, having with him nothing but a pair of boots; and it was said, (K,) i. e. his people said to him, (TA,) “ What hast thou brought from thy journey? ” and he answered, جِئْتُكُمْ بِخُفَّىْ حُنَيْنٍ [“ I have brought you the two boots of Honeyn ”]: and this became a prov., applied on the occasion of one's despairing of an object of want, and returning disappointed: (K:) thus the case is related by A 'Obeyd, and by most others after him. (TA.) Accord. to ISk, Honeyn was a strong man, who asserted his relationship to Asad Ibn-Hلshim Ibn-'Abd-Menلf, and came to 'Abd-El-Muttalib, wearing a pair of red boots, [formerly distinctive of kings and men of high rank,] and said, “ O my paternal uncle, I am the son of Asad the son of Hلshim the son of 'Abd-Menلf: ” but 'Abd-El-Muttalib said, “ No, by the garments of my father Hلshim, I know not in thee the natural qualities of Hلshim; therefore return thou: ” so he returned: and it was said, رَجَعَ حُنَيْنٌ بِخُفَّيْهِ [Honeyn returned with his pair of boots]. (O, K, &c.) As to the saying of the rلjiz,
يَحْمِلُ فِى سَحْقٍ مِنَ الخِفَافِ
تَوَادِيًا سُوِّينَ مِنْ خِلَافِ
he means thereby [He carries, in] a pastor's bag (كِنْف) made of the leg of a خُفّ [or boot, wooden implements to be tied upon the dugs of she-camels, made of different trees]. (S. See خِلَافٌ.) ― -b2- The foot (KL, PS) of the camel; (S, Msb, KL, PS;) the whole (مَجْمَع) of the فِرْسِن of the camel; (JK, K, TA;) of the male and of the female; corresponding to the حَافِر [or hoof] of the horse: (TA:) and sometimes of the ostrich, (K,) because resembling that of the camel: (TA:) but of no other than these two: (K:) of the masc. gender; whereas فِرْسِنٌ [its syn.] is fem.: (TA:) pl. أَخْفَافٌ. (S, Msb, K.) ― -b3- [And hence, by a synecdoche, for ذَوَاتُ خُفٍّ,] (tropical:) Camels; coupled with حَافِرٌ as meaning horses, [and sometimes asses or mules], (Mgh, TA, *) and ظِلْفٌ [as meaning sheep or goats or other cloven-hoofed beasts]. (TA.) You say, مَالَهُ خُفٌّ وَلَاحَافِرٌ وَلَا ظِلْفٌ (tropical:) [meaning He possesses not camels, nor horses or asses or mules, nor sheep or goats or other cloven-hoofed beasts]. (TA.) You say also, جَآءَتِ الاـِبِلُ عَلَىخُفٍّ وَاحِدٍ, meaning (tropical:) The camels came following one another, the head of each [except the first] being at the tail of the next [before it], whether tied together in a file or not. (L.) ― -b4- An aged camel: (K:) [and a weak camel:] or, as some say, a bulky camel: pl. أَخْفَافٌ. (TA.) It is said in a trad., يُحْمَى مِنَ الأَراَكِ مَا لَمْ تَنَلْهُ أَخْفَافُ الاـِبِلِ [Of the trees called اراك, what the aged and weak of camels cannot reach may be prohibited]: i. e. what is near, thereof, to the place of pasturage is not to be prohibited, but is to be left for the aged and weak camels, that cannot go far in search of pasture: (As, O, Msb:) or what camels cannot reach (Msb, TA) by means of their اخفاف, (Msb,) by walking thereto, (TA,) may be prohibited: (Msb, TA:) or it means, what camels cannot reach with their heads may be prohibited [to be shaken or beaten off for them]. (Mgh.) ― -b5- (tropical:) The sole, or part that touches the ground, of the foot of a man. (M, K, TA.) ― -b6- (tropical:) A tract of ground (S, A, O, L) more rugged, (S, O, L,) or longer, (A,) than such as is termed نَعْلٌ: (S, A, O, L:) or a rugged piece of ground. (K.)

خِفٌّ
خِفٌّ خف : see خَفِيفٌ, in four places. -A2- Also A company consisting of few persons. (S, K.) You say, خَرَجَ فُلَانٌ فِى خِفٍّ مِنْ أَصْحَابِهِ Such a one went forth among a company consisting of few persons of his companions. (S.)

خِفَّةٌ
خِفَّةٌ خف خفه خفة an inf. n. of 1 [in almost all of its senses, proper and tropical; and much used as a simple subst., signifying Lightness: (assumed tropical:) levity: &c.]. (JK, S, Msb, K, &c.)

خُفَافٌ
خُفَافٌ خف خفاف خفيف : see what next follows, in four places.

خَفِيفٌ
خَفِيفٌ خفيف a part. n. of 1 [in all its senses, proper and tropical, signifying Light: &c.]: (JK, S, * Msb, K, * TA:) as also ↓ خِفٌّ [in the proper sense] (JK, * S, * Msb, K, * TA) and ↓ خُفَافٌ: (S, * K, * TA:) the first is applied to a thing; as also ↓ the second, (Msb,) which signifies anything light to carry, (TA,) [as also the first;] and light in weight but heavy in price, not incommoding the bearer: (Har p. 139:) and the first and ↓ third are also applied to a man: (S, TA:) but, as some say, the first means [light] in body [as well as in tropical senses]; and ↓ the third, (assumed tropical:) [light] in [the sense of possessing] quickness or acuteness or sharpness, and cleverness or ingeniousness: and [in like manner] خَفِيفُ القَلْبِ signifies (assumed tropical:) quick, acute, or sharp, in intellect; and خَفِيفُ الرُّوحِ, the same; or clever, or ingenious: the pl. of the first is خِفَافٌ and أَخْفَافٌ and أَخِفَّآءُ; the first of which three pls. is also pl. of ↓ خُفَافٌ: and hence, in the Kur [ix. 41], اِنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا [explained in art. ثقل]. (TA.) ↓ خِفٌّ is also applied to a boy, (S, TA,) meaning Light to carry; (TA;) as in the saying of Imra-el-Keys,
يَزِلُّ الغُلَامُ الخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ
[The boy that is light to carry slips from the parts of his (the horse's) back whereon the rider sits]: (S: so in my copies:) or يُزِلُّ الغُلَامَ الخِفَّ [he makes the boy that is light to carry to slip]: and [it is said that] it means also (assumed tropical:) the hardy, strong, or sturdy, boy. (TA.) And خَفِيفٌ signifies also Little burdened or encumbered in journeying, or in residence at home; like ↓ خِفٌّ and ↓ مُخِفٌّ. (TA.) [Hence,] رَجُلٌ خَفِيفُ ذَاتِ اليَدِ (assumed tropical:) A poor man. (TA.) ― -b2- [(assumed tropical:) Brisk, lively, sprightly, active, agile, prompt, and quick. Hence,] خَفِيفٌ اـِلَى الخَيْرِ [(assumed tropical:) Prompt, or quick, to do good]. (TA in art. هش.) ― -b3- [(assumed tropical:) Light, or easy, of utterance: and (assumed tropical:) light to the ear; light in sound. Hence,] النُّونُ الخَفِيفَةُ [(assumed tropical:) The lightsounding ن; as in يَفْعَلَنْ &c.]; contr. of الثَّقِيلَةُ: and also applied to the tenween. (TA.) ― -b4- [(assumed tropical:) Light, thin, or scanty; applied to the hair of the head &c. Hence,] هُوَ خَفِيفُ العَارِضَيْنِ [(assumed tropical:) He is light, thin, or scanty,] in the hair of the two sides of the cheeks, (S and O and Msb in art. عرض,) and of the beard. (O in that art.) ― -b5- الخَفِيفُ A certain kind of metre of verse; [namely, the eleventh;] the measure of which consists of فَاعِلَاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلَاتُنْ [in each hemistich]. (K [in which is added “ six times, ” a mistake for “ six feet ”].)

خَفَّافُ
خَفَّافُ خف خفاف خفيف [A maker, or seller, of boots (خِفَافٌ, pl. of خُفٌّ).] (TA.)

مُخِفٌّ
مُخِفٌّ مخف : see خَفِيفٌُ.

العَوْرَةُ المُخَفَّفَةُ
[ العَوْرَةُ المُخَفَّفَةُ العورة المخففه العورة المخففة (assumed tropical:) The part, or parts, of the person which it is improper, but not grossly indecent, to expose: so in the law-books: see art. عور.]

##### Türkçe

**خَفَّ**
1 **خَفَّ** **خف** , muzâri‘ı **خَفِ٣َ** , mastar ismi **خِفَّةٌ** (JK, S, Msb, K, &c.) ve **خَفٌّ** (Msb, K) ve **خَفَّةٌ** ve **تَخَوُّفٌ**, fakat bu sonuncusu **خوف** maddesine aittir, (K,) **ثَقُلَ**’ün zıddı [gerek hakikî gerek mecazî]; (Msb;) hakikatte, (TA,) O (bir şey, S, Msb) ağırlıkça, (JK,) cisimde yahut maddî cevherde (TA.) **خَفِيف** [yani hafif] oldu yahut hafifleşti. (JK, S, Msb, K, TA.) Bundan dolayı ‘Atâ’nın bir rivayetteki sözü: **خِفُّوا عَلَى الأَرْضِ**, mânâsı [Yere hafif olun yahut yere hafifçe yüklenin] secdede: (A'Obeyd, TA:) yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere ↓ **خَفِّفُوا**: yani secde edin [yere hafifçe;] ağır değil; alınlarınızda izler yahut çöküntüler yapacak şekilde değil: ve başka bir rivayette şöyle denir, ↓ **اـِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ** “Secde ettiğinde, alnını yere hafifçe koy”: fakat A ‘Obeyd der ki bazıları **فَتُجَافِ** der, [yani **فَتُجَافِ عَضُدَيْكَ عَنْ جَنْبَيْكَ**,] **ج** ile. (TA [**جفو** maddesinde 3’e bak.]) [Bundan ayrıca,] **خَفَّ المِيزَانُ** Terazinin iki kefesinden biri hafif oldu da yukarı kalktı. (TA.) ― -b2- [Mecazen, (varsayılan mecaz:) O, yahut o kimse, kıymetçe hafif oldu yahut hafifleşti; hafife alındı; yahut değeri az oldu.] ― -b3- Ve (mecaz:) O, işte **خَفِيف** [yani faal, çevik, vb. mânâsında hafif] oldu yahut hafifleşti: (TA:) yani atik, canlı, şen, faal, çevik, çabuk itaat eden ve süratli oldu; eş anlamlısı **نَشِطَ**. (Msb ve TA, **نشط** maddesinde.) Şöyle dersin: **خَفَّ فِى عَمَلِهِ وَخِدْمَتِهِ** (mecaz:) O, işinde ve hizmetinde [atik vb. oldu yahut] itaatkâr ve boyun eğici oldu: (TA:) ve **خَفَّ لَهُ فِى الخِدْمَةِ** (mecaz:) [ona hizmette atik vb. oldu], muzâri‘ı **يَخِفُّ**, mastar ismi **خِفَّةٌ**: (S:) ve aynı şekilde, **خَفَّ لِفُلَانٍ** (mecaz:) O, falana [derhal] itaatkâr ve boyun eğici oldu. (TA.) [Bundan,] **خَفَفْتُ اـِلَى فُلَانٍ** (varsayılan mecaz:) [Ben falana karşı davranışta atik, canlı yahut şen oldum]. (S, **هش** maddesinde.) Ve **خَفَّتِ الأُنْثَى لِلْفَحْلِ** (mecaz:) Dişi, erkeğe boyun eğici oldu yahut boyun eğdi. (A, TA.) Ve **خَفَّتِ الأُتُنُ لِعَيْرِهَا** (mecaz:) Dişi eşekler, kendi erkek eşeklerine itaat etti. (K, TA.) Ve **خُفَّ اـِلَى العَدُوِّ**, mastar ismi **خُفُوفٌ**, (varsayılan mecaz:) O, düşmana acele etti. (Msb.) Ve **خَفَّ القَوْمُ عَنْ وَطَنِهِمْ**, (K, * TA,) mastar ismi **خُفُوفٌ**, (TA,) (mecaz:) Kavim yahut topluluk, yurtlarından çabucak göçtü yahut ayrıldı yahut yolculuğa çıktı: yahut bazılarınca, sadece oradan göçtü yahut ayrıldı yahut yolculuğa çıktı. (TA.) ― -b4- (mecaz:) O, akılda yahut anlayışta **خَفِيف** [yahut hafif] oldu yahut hafifleşti: (TA:) [ve davranışta: genellikle mânâsı] (varsayılan mecaz:) hafif, kararsız, dengesiz, azimli olmayan yahut dönek oldu; yahut aklı hafif oldu; aklı kıt oldu; eş anlamlısı **طَاشَ**: (Msb:) bu mânâda fiilin mastar ismi **خِفَّةٌ**’dir. (Msb ve K &c. **طيش** maddesinde, ve TA bu maddede.) [Fakat bazen, akıl yahut anlayışla ilgili olduğunda, (varsayılan mecaz:) O, çabuk kavrayan, keskin yahut zeki oldu; ve kurnaz yahut ince zekâlı oldu: **خَفِيفٌ**’e bak.] Ve işitmesi iyi olan kimse hakkında şöyle dersin: **فِى أُذُنِهِ خِفَّةٌ** (mecaz:) [Kulağında işitmede çabukluk, keskinlik yahut sivrilik vardır]. (TA, **ثقل** maddesinde.) ― -b5- [(varsayılan mecaz:) O, korku sebebiyle ve öfke yahut benzeriyle telaşlandı, çalkalandı yahut heyecanlandı: 10’a bak.] ― -b6- (varsayılan mecaz:) O, gönlü ferah yahut neşeli oldu; sohbeti yahut beraberliği makbul ve ferahlatıcı olan kimse oldu.] Şöyle dersin: **خَفَّ فُلَانٌ عَلَى المَلِكِ** (varsayılan mecaz:) Falan, krala makbul ve ferahlatıcı oldu yahut öyle oldu. (TA.) ― -b7- [(varsayılan mecaz:) O (bir fiil yahut bir iş ve bir hâl vb.) hafif yahut kolay oldu; ve hafifledi.] Şöyle dersin: **خَفَّتْ عَلَيْهِ الحَرَكَةُ** (varsayılan mecaz:) [Hareket etmek ona kolay oldu]; zıddı **ثَقُلَتْ**. (TA.) Ve **خَفَّتْ حَالُهُ**: 4’e bak. ― -b8- [(varsayılan mecaz:) O (bir söz) söylenişçe hafif yahut kolay oldu: ve aynı şekilde bir ses hakkında (varsayılan mecaz:) kulağa hafif geldi yahut hafif oldu.] ― -b9- (varsayılan mecaz:) O (yiyecek) mideye hafif oldu yahut hafifleşti; sindirimi kolay oldu. ― -b10- Başın saçı ve sakal hakkında söylendiğinde, (varsayılan mecaz:) O, hafif, ince yahut seyrek oldu yahut seyrekleşti.] ― -b11- Bir kavim yahut erkekler topluluğu (**قَوْمٌ**) hakkında, mastar ismi **خُفُوفٌ**, mânâsı **قَلُّوا وَقَدْ خَفَّتْ زَحْمَتُهُمْ** [yani (varsayılan mecaz:) Sayıca azaldılar; kalabalıklıkları azalmıştı]. (S.) ― -b12- Yağmur hakkında [&c.,] (varsayılan mecaz:) Azaldı; eksildi; yahut [hafif oldu yahut] noksan oldu. (TA.) ― -b13- [Bir darbe, bir hastalık, zihnin bir etkilenmesi vb. hakkında: O, hafif, küçük yahut önemsiz oldu.] ― -b14- **خَفَّتْ مَنَازِلُهُمْ مِنْهُمْ وَمَضَوْا** (varsayılan mecaz:) [mânâsı: Meskenleri onlardan boşaldı ve gidip gittiler]. (K * ve TA, **شول** maddesinde.)

**خفّفهُ**
2 **خفّفهُ** **خفف** **خففه** **خففة** O, onu **خَفِيف** [yani hafif; gerek hakikî gerek mecazî: mecazî mânâlar önceki paragrafla ve **خَفِيفٌ**’ün açıklamalarıyla gösterilmiştir; ve bazıları burada gelenle]: (Msb:) **تَخْفِيفٌ**, **تَثْقِيلٌ**’ün zıddıdır. (S, K.) ― -b2- Bundan dolayı Kur’ân’da [ii. 174], **ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ** (varsayılan mecaz:) [Bu, Rabbinizden bir hafifletmedir]. (TA.) Bundan ayrıca, bir rivayette [zekât toplayıcılarının yapacağı tahminler hakkında], **خَفِّفُوا الخَرْصَ** (varsayılan mecaz:) [Hurma ağaçlarındaki meyve vb. miktarının tahminî hesabını sahiplerine hafif tutun yahut mutedil yapın;] **خرص**’ta en uç sınıra varmayın. (TA.) [Ve **خفّف عَنْهُ** (varsayılan mecaz:) O, onun yükünü, acısını, sıkıntısını, huzursuzluğunu yahut benzerini, ondan bir kısmını kaldırmak suretiyle hafifletti; onu hafifletti; onu rahatlattı: Kur’ân iv. 32 ve viii. 67 vb.’ye bak.] Ve **خَفِّفُوا عَلَى الأَرْضِ**: 1’e bak; ikinci cümle. [Ve **خفّف فِى عَمَلِهِ** (varsayılan mecaz:) O, işinde gevşedi yahut işi hafifletti.] ― -b3- [**تَخْفِيفٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) bir kelimeyi, hemzenin düşürülmesiyle yahut onun **ا** veya **ى**’ye çevrilmesiyle yahut **تَثْقِيلٌ** ile, söylenişçe hafif kılmak; zıddı **تَحْقِيقٌ** ve **تَحْقِيقٌ**: ve şeddeli harfi tek yapmak; zıddı **تَثْقِيلٌ** ve **تَشْدِيدٌ**: ve harekeli harfi sâkin yapmak; zıddı **تَثْقِيلٌ** ve **تَحْرِيكٌ**: kelimedeki bu değişikliklerin her birine, telaffuzu hafifletme maksadıyla **لِلتَّخْفِيفِ** denir. Yine aynı şekilde, (varsayılan mecaz:) bir sesi kulağa hafif yahut hafifçe kılmak; zıddı **تَثْقِيلٌ**. Ve (varsayılan mecaz:) hemzenin düşürülmesi; zıddı **تَحْقِيقٌ**.]

**احفّ**
4 **احفّ** **احف** **أحف** **حاف** **حف** **حفي** O, oku kazıyıp yontmak suretiyle hafif yaptı. (L, **حوذ** maddesinde.) ― -b2- 10’a da bak. -A2- O, yükten arınmış yahut yükü azalmış yahut kendisini ağır biçimde yükleyen bir şey olmaksızın oldu yahut öyle oldu: (Msb:) yahut yolculukta, (JK, TA,) yahut evde ikamette (TA.) az yüklü yahut az külfetli oldu yahut öyle oldu. (TA.) ― -b2- Ve **حَالُهُ** ↓ **خَفَّتْ** ile aynı mânâdadır [yani (mecaz:) Hâli yahut durumu hafif oldu, az külfetli oldu, kolay oldu yahut hafifledi: yahut bakmakla yükümlü olduğu ailesi az olanın hâli oldu: yahut malı az olanın hâli oldu: yahut malı az ve bakmakla yükümlü olduğu ailesi küçük olanın hâli oldu]: (JK, S, K, TA: [**حَالٌ**’a bak:]) ve bazılarınca eklenir, **رَقَّتْ** [yani, (varsayılan mecaz:) geçim şartları daraldı yahut kötü oldu: zıt mânâlarda kullanılır: gerçi burada **رَقَّتْ**, **خَفَّتْ**’in açıklaması olarak kastedilmiş görünür]. (TA.) ― -b3- **اخفّ القَوْمُ** (varsayılan mecaz:) Kavmin hayvanları **خِفَاف** [yani faal, çevik yahut atik mânâsında hafif] oldu yahut öyle oldu: (AZ, S:) yahut kavmin böyle hayvanları vardı. (K.)

**تخفّف**
5 **تخفّف** **تخفف** **خف** **خفف** [O, elbisesini hafifletti; yahut hafif giyindi: fakat bunun için modern kullanımdan başka bir delil bilmiyorum]. ― -b2- **تخفّف مِنْهُ**: 10’a bak. -A2- Ayrıca O, bir **خُفّ** [yani mest] yahut **خِفَاف** [yani mestler] giydi: (K, farklı nüshalara göre:) yahut **تخفّف بِالخُفِّ**, (JK,) yahut **تخفّف الخُفَّ**, (TA,) o, ayağa **خُفّ**’u giydi yahut onu giydi. (JK, TA) (TA.)

**تخافّ**
6 **تخافّ** **أخاف** **تخاف** **خاف** O, bir şeyin üzerine hafifçe bastı yahut hafifçe yüklendi; **تثاقل**’in zıddı. (K, * TA.) Bundan dolayı bir rivayetteki söz: **اـِذَا سَجَدْتَ فَتَخَافَّ** yukarıda açıklanmıştır: 1’e bak, ikinci cümle. (TA.)

**استخفّهُ**
10 **استخفّهُ** **أستخفه** **استخفه** **استخفة** **ٱستخف** **ٱستخفى** **ٱستخفه** **اِسْتَثْقَلَهُ**’ün zıddıdır; (S, K, TA;) O, onu yahut onu (kimseyi) **خَفِيف** [yani hafif; hakikî ve mecazî] saydı. (TA.) O, onu taşımada, (Bd, xvi. 82’de, ve TA,) ve kaldırıp götürmede (Bd, aynı yerde) hafif yahut kolay buldu. ― -b2- **استخفّ بِهِ** (varsayılan mecaz:) O, onu yahut onu (yani bir kimsenin hakkını yahut alacağını yahut haklı talebini, Msb, TA,) hafif yahut az bir değer ve hesapta tuttu yahut hor gördü; onu küçümsedi yahut aşağıladı. (S, Msb, TA.) ― -b3- **استخفّ الهَمْزَةَ** (varsayılan mecaz:) [O, hemzeyi söylenişçe hafif yahut kolay saydı]. (TA.) ― -b4- **استخفّهُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) O, onun **خِفَّة**’sini [yani atikliğini yahut çabukluğunu] istedi yahut arzuladı; bunun gibi **مِنْهُ** ↓ **تَخَفَّفَ**: (TA:) ve (varsayılan mecaz:) o (bir şey) onu atikliğe, canlılığa yahut şenliğe sevk etti yahut kışkırttı; eş anlamlısı **اِسْتَهَشَّهُ**; (JK ve K ve TA, **هش** maddesinde;) ve **أَطْرَبَهُ**: (Har s. 139:) ve (varsayılan mecaz:) onu, hatasında kendisine uymaya sevk etmek üzere hafifliğe, laubaliliğe yahut dengesizliğe kışkırttı yahut sevk etti: (TA:) [ve sadece] (mecaz:) onu hafifliğe, laubaliliğe yahut dengesizliğe sevk etti; (Ksh ve Bd ve Jel, Kur’ân xxx. son âyetinde;) onu telaşlandırdı yahut huzursuz etti: (Ksh ve Bd, aynı yerde:) ve (mecaz:) onu telaşlandırdı da dengesiz oldu; sabırsızlık hakkında söylenir; ve kalbin yahut zihnin canlı bir heyecanı hakkında; (TA;) ve korku hakkında; (MA;) ve öfke hakkında: (T, **حمل** maddesinde:) ve ↓ **اخفّهُ** (varsayılan mecaz:) onu öfkelendirdi, (TA,) ve onu hilimden, itidalden, sabırdan, vakar yahut sükûnetten mahrum etti ve onu laubaliliğe yahut dengesizliğe sevk etti yahut kışkırttı. (K, * TA.) Kur’ân’da xliii. 54’te **فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ**, mânâsı (varsayılan mecaz:) Ve o, kavminden kendisine itaatte atiklik yahut çabukluk istedi: yahut **فاستخفّ أَحْلَامَهُمْ** [ve onların hilim, itidal, sabır yahut vakar niteliklerini hafif gördü]: (Bd:) yahut o, kavmini, kendisine ve onlardan istediği şeye derhal itaatkâr ve boyun eğici olmaya (**أَنْ يَخِفُّوا**) sevk etti yahut kışkırttı; **اِسْتَفَزَّ** gibi: (Ksh:) yahut o, kavmini hafifliğe yahut dengesizliğe (**الخِفَّة,**) ve cehalete, ahmaklığa yahut kötü davranışa sevk etti yahut kışkırttı. (Msb.) Ve şöyle dersin: **استخفّ فُلَانًا عَنْ رَأْيِهِ** (varsayılan mecaz:) O, falanı cehalete, ahmaklığa yahut kötü davranışa ve hafifliğe yahut dengesizliğe sevk etti yahut kışkırttı; böylece onu doğru kanaatinden, görüşünden yahut hükmünden saptırdı; (Az, K, TA;) bunun gibi **استفزّهُ عن رأيه**. (Az, TA.)

**خُفٌّ**
**خُفٌّ** **خف** Bir mest; (KL, PS, &c.;) ayağa giyilen belirli bir şey: (JK, S, Msb, K, TA:) çoğulu **خِفَافٌ** (S, L, Msb, K) ve **أَخْفَافٌ** [ki bu, azlık çoğuludur]. (L, TA.) Bundan dolayı, **رَجَعَ بِخُفَّىْ حُنَيْنٍ** [Huneyn’in iki mestiyle döndü]; bu sözün çıkışı şöyledir: (A 'Obeyd, TA:) bir bedevî, El-Heereh halkından olan (TA,) **اـِسْكَاف** [yahut ayakkabı ve mest yapan] Huneyn ile, (K,) bir çift mest hakkında pazarlık etti; nihayet onu öfkelendirdi, (K,) ve Huneyn bedevîyi öfkelendirmek istedi: (TA:) böylece bedevî ayrılınca, Huneyn iki mestinden birini alıp yola attı, sonra ötekini başka bir yere attı; bedevî bunlardan birine uğrayınca dedi ki: “Bu, Huneyn’in mestine ne kadar benziyor! öteki de bununla beraber olsaydı alırdım:” ve yürüdü: ötekine varınca, birincisini bırakmış olmaktan pişman oldu: Huneyn de ona pusu kurmuştu: bu yüzden bedevî birincisini aramak için gidince, Huneyn onun bindiği deveye ve üzerindekilere yöneldi ve onları alıp gitti; bedevî ise yanında bir çift mestten başka bir şey olmaksızın geldi; ve denildi ki, (K,) yani kavmi ona dedi ki, (TA,) “Yolculuğundan ne getirdin?” o da cevap verdi: **جِئْتُكُمْ بِخُفَّىْ حُنَيْنٍ** [“Size Huneyn’in iki mestini getirdim”]: ve bu, ihtiyaç duyulan bir şeyden ümidini kesip eli boş dönme hâlinde darbımesel oldu: (K:) A 'Obeyd ve ondan sonra çoğu kimse olayı böyle nakleder. (TA.) ISk’ye göre Huneyn, güçlü bir adamdı; Asad İbn-Hâşim İbn-‘Abd-Menâf’a nisbet iddia etti ve ‘Abd-El-Muttalib’e, kırmızı bir çift mest giyerek geldi, [eskiden krallara ve yüksek rütbelilere mahsus] ve dedi ki: “Ey amcam, ben Asad’ın oğlu, Hâşim’in oğlu, ‘Abd-Menâf’ın oğluyum:” fakat ‘Abd-El-Muttalib dedi ki: “Hayır; babam Hâşim’in elbiseleri hakkı için, sende Hâşim’in tabii niteliklerini bilmiyorum; öyleyse dön:” böylece döndü: ve denildi ki, **رَجَعَ حُنَيْنٌ بِخُفَّيْهِ** [Huneyn iki mestiyle döndü]. (O, K, &c.) Râciz’in sözüne gelince,
يَحْمِلُ فِى سَحْقٍ مِنَ الخِفَافِ
تَوَادِيًا سُوِّينَ مِنْ خِلَافِ
bununla kastı: bir çobanın torbasında (**كِنْف**) bir **خُفّ**’un [yahut dişi develerin memelerine bağlanacak tahta aletlerin; farklı ağaçlardan yapılmış] bacağından yapılmış (S. **خِلَافٌ**’a bak.) [şeyler] taşır. ― -b2- Devenin ayağı (KL, PS); (S, Msb, KL, PS;) devenin **فِرْسِن**’inin bütünü (**مَجْمَع**); (JK, K, TA;) erkek ve dişide; atın **حَافِر**’ine [yani toynağına] karşılık gelir: (TA:) ve bazen deve ayağına benzediği için devekuşununki hakkında da (K,) [söylenir]: (TA:) fakat bu ikisinden başkası için değil: (K:) müzekkerdir; hâlbuki [eş anlamlısı] **فِرْسِنٌ** müennestir: (TA:) çoğulu **أَخْفَافٌ**. (S, Msb, K.) ― -b3- [Ve buradan, **ذَوَاتُ خُفٍّ** yerine bir mecaz-ı mürsel ile,] (mecaz:) develer; **حَافِرٌ** ile birlikte atlar mânâsında [ve bazen eşekler yahut katırlar], (Mgh, TA, *) ve **ظِلْفٌ** [koyun yahut keçi yahut diğer çift tırnaklı hayvanlar] mânâsında. (TA.) Şöyle dersin: **مَالَهُ خُفٌّ وَلَاحَافِرٌ وَلَا ظِلْفٌ** (mecaz:) [mânâsı: Onun ne devesi, ne atı yahut eşeği yahut katırı, ne de koyunu yahut keçisi yahut diğer çift tırnaklı hayvanı vardır]. (TA.) Yine şöyle dersin: **جَآءَتِ الاـِبِلُ عَلَىخُفٍّ وَاحِدٍ**, mânâsı (mecaz:) Develer, birbirini takip ederek geldi; her birinin [ilk hariç] başı, bir sonrakinin [önündekinin] kuyruğundaydı; ister sıra hâlinde bağlanmış olsun ister olmasın. (L.) ― -b4- Yaşlı bir deve: (K:) [ve zayıf bir deve:] yahut bazılarınca iri bir deve: çoğulu **أَخْفَافٌ**. (TA.) Bir rivayette denir: **يُحْمَى مِنَ الأَراَكِ مَا لَمْ تَنَلْهُ أَخْفَافُ الاـِبِلِ** [**اراك** denilen ağaçlardan, develerin yaşlı ve zayıflarının erişemediği şeyler koruma altına alınır]: yani otlak yerine yakın olanı yasaklanmaz; yaşlı ve zayıf develere bırakılır; çünkü onlar otlak aramak için uzağa gidemez: (As, O, Msb:) yahut develerin (Msb, TA) **اخفاف**’larıyla, (Msb,) yani oraya yürüyerek (TA,) erişemediği şeyler yasaklanabilir: (Msb, TA:) yahut mânâsı: develerin başlarıyla erişemediği şeyler [onlar için silkelenip dökülmek üzere] yasaklanabilir. (Mgh.) ― -b5- (mecaz:) İnsanın ayağının tabanı yahut yere değen kısmı. (M, K, TA.) ― -b6- (mecaz:) **نَعْلٌ** denilenden daha engebeli, (S, O, L,) yahut daha uzun, (A,) bir arazi parçası: (S, A, O, L:) yahut engebeli bir yer parçası. (K.)

**خِفٌّ**
**خِفٌّ** **خف**: **خَفِيفٌ**’e bak, dört yerde. -A2- Ayrıca az kişiden oluşan bir topluluk. (S, K.) Şöyle dersin: **خَرَجَ فُلَانٌ فِى خِفٍّ مِنْ أَصْحَابِهِ** Falan, arkadaşlarından az kişiden oluşan bir topluluk içinde çıktı. (S.)

**خِفَّةٌ**
**خِفَّةٌ** **خف** **خفه** **خفة** 1’in [hemen bütün mânâlarında, hakikî ve mecazî] bir mastar ismidir; ve çokça yalın isim olarak kullanılır; “hafiflik” mânâsına gelir: (varsayılan mecaz:) laubalilik: vb.]. (JK, S, Msb, K, &c.)

**خُفَافٌ**
**خُفَافٌ** **خف** **خفاف** **خفيف**: aşağıda gelen şeye bak, dört yerde.

**خَفِيفٌ**
**خَفِيفٌ** **خفيف** 1’in [bütün mânâlarında, hakikî ve mecazî, “hafif” vb. mânâsında] bir ism-i fâilidir: (JK, S, * Msb, K, * TA:) ve ayrıca ↓ **خِفٌّ** [hakikî mânâda] (JK, * S, * Msb, K, * TA) ve ↓ **خُفَافٌ**: (S, * K, * TA:) birincisi bir şeye uygulanır; ve ayrıca ↓ ikincisi de, (Msb,) ki taşımada hafif olan her şey mânâsına gelir, (TA,) [birincisi de böyledir;] ve ağırlıkça hafif fakat fiyatça ağır olup taşıyana eziyet etmeyen: (Har s. 139:) ve birincisi ile ↓ üçüncüsü insana da uygulanır: (S, TA:) fakat bazılarınca birincisi, bedende [ve mecazî mânâlarda da] hafif demektir; ve ↓ üçüncüsü, (varsayılan mecaz:) çabukluk yahut keskinlik yahut sivrilik ve zekâ yahut ince zekâlılık mânâsında [hafif] demektir: ve aynı şekilde **خَفِيفُ القَلْبِ** (varsayılan mecaz:) akılda çabuk, keskin yahut sivri demektir; ve **خَفِيفُ الرُّوحِ** de böyledir; yahut zeki yahut ince zekâlı: birincinin çoğulu **خِفَافٌ** ve **أَخْفَافٌ** ve **أَخِفَّآءُ**’dur; bu üç çoğulden ilki, ↓ **خُفَافٌ**’un da çoğuludur: ve bundan dolayı Kur’ân’da [ix. 41], **اِنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا** [**ثقل** maddesinde açıklanmıştır]. (TA.) ↓ **خِفٌّ** ayrıca bir oğlana da uygulanır, (S, TA,) mânâsı: taşımada hafif; (TA;) İmru’ul-Kays’ın sözünde olduğu gibi,
يَزِلُّ الغُلَامُ الخِفُّ عَنْ صَهَوَاتِهِ
[Taşımada hafif olan oğlan, onun (atın) binicinin oturduğu sırt kısımlarından kayar]: (S: nüshalarımda böyle:) yahut **يُزِلُّ الغُلَامَ الخِفَّ** [taşımada hafif olan oğlanı kaydırır]: ve [denilmiştir ki] ayrıca (varsayılan mecaz:) dayanıklı, güçlü yahut çetin oğlan mânâsına da gelir. (TA.) Ve **خَفِيفٌ** ayrıca yolculukta yahut evde ikamette az yüklü yahut az külfetli mânâsına gelir; ↓ **خِفٌّ** ve ↓ **مُخِفٌّ** gibi. (TA.) [Bundan,] **رَجُلٌ خَفِيفُ ذَاتِ اليَدِ** (varsayılan mecaz:) Fakir bir adam. (TA.) ― -b2- [(varsayılan mecaz:) Atik, canlı, şen, faal, çevik, çabuk ve süratli. Bundan,] **خَفِيفٌ اـِلَى الخَيْرِ** [(varsayılan mecaz:) Hayır yapmaya çabuk yahut süratli]. (TA, **هش** maddesinde.) ― -b3- [(varsayılan mecaz:) Söylenişçe hafif yahut kolay: ve (varsayılan mecaz:) kulağa hafif; seste hafif. Bundan,] **النُّونُ الخَفِيفَةُ** [(varsayılan mecaz:) Hafif sesli **النون**; **يَفْعَلَنْ** vb.’de olduğu gibi]; zıddı **الثَّقِيلَةُ**: ve ayrıca tenvîne de uygulanır. (TA.) ― -b4- [(varsayılan mecaz:) Hafif, ince yahut seyrek; başın saçı vb.’ye uygulanır. Bundan,] **هُوَ خَفِيفُ العَارِضَيْنِ** [(varsayılan mecaz:) O, hafiftir, incedir yahut seyrektir,] iki yanağın yanlarındaki kıllarda, (S ve O ve Msb, **عرض** maddesinde,) ve sakalda. (O, o maddede.) ― -b5- **الخَفِيفُ** Şiirin belirli bir vezni; [yani on birinci;] ölçüsü her mısrada **فَاعِلَاتُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَاعِلَاتُنْ**’dan oluşur. (K [orada “altı defa” eklenmiştir; “altı tef‘île” yerine bir hatadır].)

**خَفَّافُ**
**خَفَّافُ** **خف** **خفاف** **خفيف** [mestlerin (**خِفَافٌ**, **خُفٌّ**’un çoğulu) yapanı yahut satanı]. (TA.)

**مُخِفٌّ**
**مُخِفٌّ** **مخف**: **خَفِيفٌُ**’e bak.

**العَوْرَةُ المُخَفَّفَةُ**
[ **العَوْرَةُ المُخَفَّفَةُ** **العورة المخففه** **العورة المخففة** (varsayılan mecaz:) Açığa çıkarılması uygun olmayan, fakat ağır derecede edepsizlik sayılmayan beden kısmı yahut kısımları: fıkıh kitaplarında böyledir: **عور** maddesine bak.]
