# خلأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خلأ

الخِلاءُ في الإِبل كالحِرانِ في الدَّوابِّ.
خَلأَتِ الناقةُ تَخْلأُ خَلأ وخِلاءً، بالكسر والمدّ، وخُلُوءاً، وهي خَلُوءٌ: بَرَكَتْ، أَو حَرَنَتْ مِنْ غيرِ علةٍ؛ وقيل إِذا لم تَبْرَحْ مَكانَها، وكذلك الجَمَلُ، وخص بعضُهم به الاناثَ من الابل، وقال في الجمل: أَلَحَّ، وفي الفرس: حَرَنَ؛ قال: ولا يقال للجمل: خَلأَ؛ يقال: خَلأَتِ الناقةُ، وأَلَحَّ الجَمَلُ، وحَرَنَ الفرسُ؛ وفي الحديث: أَن ناقة النبي، صلى اللّه عليه وسلم، خَلأَتْ به يومَ الحُدَيْبِيةِ، فقالوا: خَلأَتِ القَصْواءُ؛ فقال رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم: ما خَلأَتْ، وما هُو لها بِخُلُقٍ، ولكن حَبَسَها حابِسُ الفِيلِ. قال زهير يصف ناقة: بآرِزةِ الفَقارةِ لم يَخُنْها *  قِطافٌ في الرِّكاب، ولا خِلاءُ قال الراجز يصف رَحَى يَدٍ فاسْتعارَ ذلك لها:
بُدِّلْتُ، مِن وَصْلِ الغَوانِي البِيضِ،
كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّضيضِ،
تَخْلأُ إِلاَّ بيدِ القَبِيضِ
القَبِيضُ: الرَّجلُ الشديدُ القَبْضِ على الشيء؛ والرَّضِيضُ:حِجارةُ الـمَعادِن فيها الذهبُ والفضة؛ والكَبْداءُ :الضَّخْمةُ الوَسطِ: يعني رَحًى تَطْحَنُ حجارةَ الـمَعْدِنِ؛ وتَخْلأُ: تَقُومُ فلا تجري. وخَلأَ الانسانُ يَخْلأُ خُلُوءاً: لَمْ يَبْرَحْ مكانَه، وقال اللحياني: خَلأَتِ الناقةُ تَخْلأُ خِلاءً، وهي ناقةٌ خالِئٌ بغير هاء، إِذا بَرَكَتْ فلم تَقُمْ، فإِذا قامت ولم تَبْرَحْ قيل: حَرَنَتْ تَحْرُنُ حِراناً، وقال أَبو منصور: والخِلاء لا يكون الا للناقة، وأَكثر ما يكون \<ص:69>
 الخِلاء منها إِذا ضَبِعَتْ، تَبْرك فلا تَثُور. وقال ابن شميل: يقال للجمل: خَلأَ يَخْلأُ خِلاءً: إِذا بَرَكَ فلم يقم. قال: ولا يقال خَلأَ إِلاَّ للجمل. قال أَبو منصور: لم يعرف ابن شميل الخِلاء فجعله للجمل خاصة، وهو عند العرب للناقة، وأَنشد قول زهير: بآرزة الفقارة لم يخنها
والتِّخْلِئُ: الدنيا، وأَنشد أَبو حمزة:
لو كان، في التِّخْلِئِ، زَيْد ما نَفَعْ، *  لأَنَّ زَيْداً عاجِزُ الرَّأْيِ، لُكَعْ(1) (1 قوله «لو كان في التخلئ إلخ» في التكملة بعد المشطور الثاني: إِذا رأى الضيف توارى وانقمع)
ويقال: تِخْلِئٌ وتَخْلِئٌ، وقيل: هو الطعام والشراب؛ يقال: لو كان في التِّخْلِئ ما نفعه. وخالأَ القومُ: تركوا شيئاً وأَخذوا في غيره، حكاه ثعلب، وأَنشد: فلَمَّا فَنى ما في الكَنائنِ خالَؤُوا *  إِلى القَرْعِ من جِلدِ الهِجانِ الـمُجَوَّبِ يقول: فَزِعُوا إِلى السُّيوف والدَّرَقِ.
وفي حديث أُم زَرْع: كنتُ لكِ كأَبِي زَرْعٍ لأُمّ زرعٍ في الأُلْفةِ والرِّفاء لا في الفُرْقةِ والخِلاء. الخِلاء، بالكسر والمدّ: الـمُباعَدةُ والـمُجانَبةُ.

### Türkçe

**الخِلاءُ**: develerde, binek hayvanlarındaki **الحِرانِ** gibidir.

Dişi deve **خَلأَتِ**; **تَخْلأُ**; **خَلأ** ve **خِلاءً** (kesre ve med ile) ve **خُلُوءاً**; ve o, **خَلُوءٌ**dur: çöktü; yahut bir illet olmaksızın **حَرَنَتْ**; ve “yerinden ayrılmadığı zaman” denilmiştir; ve aynı şekilde erkek deve de; ve onların bazısı bunu develerin dişilerine tahsis etti; ve erkek deve hakkında: **أَلَحَّ** dedi; ve at hakkında: **حَرَنَ**; dedi ki: “Erkek deve için: **خَلأَ** denilmez; ‘dişi deve **خَلأَتِ**’ denilir; ‘erkek deve **أَلَحَّ**’ ve ‘at **حَرَنَ**’.” Ve hadiste: Peygamberin devesinin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Hudeybiye günü onunla **خَلأَتْ** olduğu; bunun üzerine “**خَلأَتِ القَصْواءُ**” dedikleri; bunun üzerine Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “**ما خَلأَتْ**; bu onun için bir **خُلُقٍ** değildir; fakat onu filin alıkoyanı alıkoydu.” dedi. Züheyr, bir dişi deveyi vasfederek dedi:
بآرِزةِ الفَقارةِ لم يَخُنْها *  قِطافٌ في الرِّكاب، ولا خِلاءُ

Râciz, bir el değirmenini vasfederek dedi; bunu ona mecaz olarak kullandı:
بُدِّلْتُ، مِن وَصْلِ الغَوانِي البِيضِ،
كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّضيضِ،
تَخْلأُ إِلاَّ بيدِ القَبِيضِ

**القَبِيضُ**: şeye sıkı tutunan şiddetli adam; **الرَّضِيضُ**: içinde altın ve gümüş bulunan maden taşları; **الكَبْداءُ**: orta kısmı iri olan; yani maden taşlarını öğüten bir el değirmeni; ve **تَخْلأُ**: kalkar da akıp gitmez.

Ve insan **خَلأَ** eder; **يَخْلأُ**; **خُلُوءاً**: yerinden ayrılmadı. Lihyânî dedi ki: dişi deve **خَلأَتِ**; **تَخْلأُ**; **خِلاءً**; ve o, (ه olmaksızın) **خالِئٌ** bir dişi devedir; çöktüğü de kalkmadığı zaman; kalktığı da yerinden ayrılmadığı zaman “**حَرَنَتْ**; **تَحْرُنُ**; **حِراناً**” denilir. Ebû Mansûr dedi ki: **الخِلاء** ancak dişi deve için olur; ve ondan **الخِلاء** en çok, **ضَبِعَتْ** olduğu zaman olur; çöker de doğrulup sıçramaz. İbn Şümeyl dedi ki: erkek deve için “**خَلأَ**; **يَخْلأُ**; **خِلاءً**” denilir: çöktüğü de kalkmadığı zaman.
Dedi ki: “**خَلأَ** ancak erkek deve için denilir.” Ebû Mansûr dedi ki: İbn Şümeyl **الخِلاء**’ı bilmedi; onu erkek deveye mahsus kıldı; hâlbuki o, Araplar nezdinde dişi deve içindir; ve Züheyr’in sözünü şahit getirdi:
بآرزة الفقارة لم يخنها

Ve **التِّخْلِئُ**: dünya; Ebû Hamza şunu şahit getirdi:
لو كان، في التِّخْلِئِ، زَيْد ما نَفَعْ، *  لأَنَّ زَيْداً عاجِزُ الرَّأْيِ، لُكَعْ(1)
(1 “لو كان في التخلئ إلخ” sözü, tekmilede ikinci mısraın yarısından sonra:
إِذا رأى الضيف توارى وانقمع)

Ve “**تِخْلِئٌ**” ve “**تَخْلِئٌ**” denilir; ve “o, yiyecek ve içecektir” denilmiştir; “**لو كان في التِّخْلِئ** ما نفعه” denilir.

Ve kavim **وخالأَ** etti: bir şeyi terk ettiler ve başkasına giriştiler; bunu Sa‘leb rivayet etti; ve şunu şahit getirdi:
فلَمَّا فَنى ما في الكَنائنِ خالَؤُوا *  إِلى القَرْعِ من جِلدِ الهِجانِ الـمُجَوَّبِ
Der ki: kılıçlara ve kalkanlara sığındılar.

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ülfette ve **الرِّفاء**’da, ayrılıkta ve **الخِلاء**’da değil, Ümmü Zer‘ için Ebû Zer‘ gibi sana idim.” **الخِلاء** (kesre ve med ile): uzaklaştırma ve kaçınma.
