# خلا — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A7/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%A7/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%A7.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: خلا

خَلا الشيءُ يَخْلو خُلُوّاً. وخَلَوْتُ به خَلْوَةً وخَلاءً. وخَلَوْتُ به، أي سخِرْتُ به. وخَلَوْتُ إليه، إذا اجتمعتَ معه في خَلْوَةٍ. قال الله تعالى: "وإذا خَلَوْا إلى شياطينهم". ويقال: إلى هنا بمعنى مَعَ، كما قال: "مَنْ أنصاري إلى الله". وقوله تعالى: "وإنْ مِنْ أُمَةٍ إلاَّ خَلا فيها نذيرٌ" أي مضى وأُرْسِلَ. قال أبو عمرو: خَلا لك الشيء وأَخْلى بمعنىً. وأنشد بيتَ معِن بن أوس:
أَعاذِلَ هل يأتي القبـائلَ حَـظُّـهـا		من الموت أم أَخْلى لنا الموتُ وَحْدَنا
وأَخْلَيْتُ المكان: صادفته خالياً. واسْتِخْلاءُ مجلسَه، أي سأله أن يُخْلِيَهُ له. وأَخْلَيْتُ، أي خَلَوْتُ. وأَخْلَيْتُ غيري، يتعدَّى ولا يتعدّى. قال عُتَيُّ بن مالكٍ العُقَيليّ:
أتيتُ مع الحُدَّاثِ لَيْلى فلم أُبِـنْ		فأَخْلَيْتُ فاسْتَعْجَمْتُ عند خَلائي
وأُخْلَيْتُ عن الطعام، أي خَلَوْتُ عنه. وخالَيْتُ الرجل: تاركته. وتَخَلَّيْتُ: تفرّغتُ. وخَلَّيْتُ عنه. وخَلّيْتُ سبيله، فهو مُخَلَّى. ورأيته مُخَلَّياً. قال الشاعر:
مالي أَراكَ مُـخَـلِّـياً		أين السلاسلُ والقـيودُ
أَغَلا الحديدُ بأرضكـمْ		أم ليس يَضْبِطُكَ الحديدُ
وتقول: أنا منكَ خَلاءٌ، أي بَراءٌ. إذا جعلته مصدراً لم تُثَنِّ ولم تجمع، وإذا جعلته اسماً على فَعيلٍ ثنّيت وجمعت وأنّثت فقلت: أنا خَليٌّ منك، أي بريء منك، وفي المثل: خلاؤُكَ أقنى لحياتك، أي منزلُك إذا خلوتَ فيه ألزم لحيائك. والخَلاءُ ممدودٌ: المُتَوَضَّأُ. والخَلاءُ أيضاً: المكان لا شيءَ به. والخَلِيَّةُ: الناقة تُطْلق من عِقالها ويُخَلَّى عنها. ويقال للمرأة: أنتِ خَلِيَّةٌ، كناية عن الطلاق. والخَلِيّةُ: الناقة تُعطَف مع أخرى على ولدٍ واحدٍ فتدِرَّان عليه وتَتَخلّى أهلُ البيت بواحدةٍ يحلُبونها. والخَلِيَّةُ أيضاً: السَفِينة العظيمة. وتقول: أنا خِلْوٌ من كذا، أي خالٍ. والخَلِيَّةُ أيضاً: بيتُ النحل الذي تُعسِّل فيه. وخَلا كلمةٌ يستثنى بها، وتَنصب ما بعدها وتُجَرّ. تقول: جاءُوني خَلا زيداً، تنصب بها إذا جعلتها فعلاً وتضمر فيه الفاعل، كأنّكَ قلت: خَلا مَن جاءني من زيد. وإذا قلت خَلا زيدٍ فجررتَ فهي عند بعض النحويين حرفُ جرٍّ بمنزلة حاشا، وعند بعضهم مصدر مضاف. وأمَّا ما خَلا فلا يكون فيما بعدها إلاّ النصب، تقول: جاءُوني ما خَلا زيداً؛ لأنَّ خَلا لا تَكون بعد ما إلاّ صلة لها، وهي معها مصدر، كأنّك قلت: جاءُوني خُلُوَّ زيدٍ، أي خُلُوَّهُمْ من زيد، تريد خالِينَ من زيدٍ. وقولهم: افْعَلْ كذا وخَلاكَ ذمٌّ، أي أعذَرْتَ وسقط عنك الذَمُّ. والخَليُّ: الخالي من الهمِّ، وهو خلاف الشجيّ. وقال الأصمعيّ: الخَالي من الرجال: الذي لا زوجةَ له. قال: والقرون الخاليَةُ، هم المواضي. والخَلى مقصوراً: الرطب من الحشيش، الواحدة خَلاةٌ. وجاء في المثل: عَبْدٌ وخلّى في يديه أي إنه مع عبوديته غنيٌّ. وتقول: خَلَيْتُ الخَلى واخْتَلَيْتُهُ، أي جَزَرته وقطعته، فانْخَلى. والمِخْلى: ما يُجَزُّ به الخَلى. والمِخْلاةُ: ما يُجعَل فيه الخَلى. والمِخْلاةُ: ما يُجعَلُ فيه الخَلى. قال ابن السكيت: خَلَيْتُ دابّتي أَخْليها، إذا جززت له الخَلى. والسيف يَخْتَلي، أي يقطع. والمُخْتَلونَ والخالُونَ: الذين يَخْتَلونَ الخَلى ويقطعونه. وأَخْلَتِ الأرض، أي كثُر خَلاها.

### Türkçe

**خَلا** şey **يَخْلو** **خُلُوّاً**. Ve onunla **خَلَوْتُ** **خَلْوَةً** ve **خَلاءً**. Ve onunla **خَلَوْتُ**; yani onunla alay ettim. Ve ona **خَلَوْتُ إليه**; onunla bir **خَلْوَةٍ** içinde toplandığın zaman. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve **خَلَوْا إلى شياطينهم** olduklarında”. Ve denir ki: buradaki **إلى** “**مَعَ**” mânâsınadır; şu sözde olduğu gibi: “**مَنْ أنصاري إلى الله**”. Ve O’nun sözü (Teâlâ): “**وإنْ مِنْ أُمَةٍ إلاَّ خَلا فيها نذيرٌ**” yani geçti ve gönderildi. Ebû Amr dedi ki: “**خَلا لك** şey” ve “**أَخْلى**” bir mânâdadır. Ve Ma‘în b. Evs’in beytini okudu:
أَعاذِلَ هل يأتي القبـائلَ حَـظُّـهـا		من الموت أم أَخْلى لنا الموتُ وَحْدَنا

Ve “mekânı **أَخْلَيْتُ**”: onu boş buldum. Ve “meclisini **اسْتِخْلاءُ**”: yani ondan, onu kendisi için boşaltmasını istedi. Ve **أَخْلَيْتُ**, yani **خَلَوْتُ**. Ve **أَخْلَيْتُ** başkasını; geçişli olur ve geçişsiz olur. ‘Uteyy b. Mâlik el-‘Uqaylî dedi ki:
أتيتُ مع الحُدَّاثِ لَيْلى فلم أُبِـنْ		فأَخْلَيْتُ فاسْتَعْجَمْتُ عند خَلائي

Ve yemekten **أُخْلَيْتُ**; yani ondan **خَلَوْتُ**. Ve adamı **خالَيْتُ**: onu terk ettim. Ve **تَخَلَّيْتُ**: boşaldım (meşguliyetten kurtuldum). Ve ondan **خَلَّيْتُ**. Ve yolunu **خَلّيْتُ**; o da **مُخَلَّى**dır. Ve onu **مُخَلَّياً** gördüm. Şair dedi ki:
مالي أَراكَ مُـخَـلِّـياً		أين السلاسلُ والقـيودُ
أَغَلا الحديدُ بأرضكـمْ		أم ليس يَضْبِطُكَ الحديدُ

Ve dersin ki: “Ben senden **خَلاءٌ**um”; yani berîyim. Onu mastar yaptığın zaman ikil yapmazsın ve çoğul yapmazsın; onu **فَعيلٍ** üzere bir isim yaptığın zaman ikil yapar, çoğul yapar ve müennes yaparsın; şöyle dersin: “Ben senden **خَليٌّ**im”; yani senden berîyim. Ve meselde: “**خلاؤُكَ أقنى لحياتك**”; yani içinde yalnız kaldığın zaman meskenin, hayân için daha bağlayıcıdır. Ve **الخَلاءُ** (medli): abdest bozulan yer. Ve **الخَلاءُ** ayrıca: içinde hiçbir şey olmayan yer. Ve **الخَلِيَّةُ**: devesi; bağı çözülüp salıverilir ve ondan uzak durulur. Ve kadına denir: “Sen **خَلِيَّةٌ**sin”; boşamaya kinaye olarak. Ve **الخَلِيّةُ**: bir yavru üzerine başka bir deveyle birlikte bağlanan deve; ikisi ona süt verir ve ev halkı birini sağmak üzere bırakıp ayrılır. Ve **الخَلِيَّةُ** ayrıca: büyük gemi. Ve dersin ki: “Ben şundan **خِلْوٌ**um”; yani boşum. Ve **الخَلِيَّةُ** ayrıca: içinde bal yapılan arı evi. Ve **خَلا** kendisiyle istisna yapılan bir kelimedir; kendisinden sonrasını nasb eder ve cer eder. Dersin ki: “Bana geldiler **خَلا زيداً**”; onu fiil yaptığın zaman onunla nasb edersin ve içinde fâili gizlersin; sanki sen şöyle demişsin gibi: “Bana gelenlerden Zeyd hariç **خَلا**”. Ve “**خَلا زيدٍ**” dediğin zaman, onu cer ettiysen; bazı nahivcilere göre o, **حرفُ جرٍّ**dür, **حاشا** menzilesinde; bazılarına göre ise izafetli bir mastardır. “**ما خَلا**”ya gelince; ondan sonrasında ancak nasb olur; dersin ki: “Bana geldiler **ما خَلا زيداً**”; çünkü **خَلا** “**ما**”dan sonra ancak ona bir sıla olarak olur; ve o, onunla birlikte bir mastardır; sanki sen şöyle demişsin gibi: “Bana geldiler **خُلُوَّ زيدٍ**”; yani onların Zeyd’den boş oluşu; Zeyd’den boş olanlar kastedersin. Ve onların sözü: “Şunu yap ve **خَلاكَ ذمٌّ**”; yani özür beyan ettin ve kınama senden düştü. Ve **الخَليُّ**: gamdan boş olan; o, **الشجيّ**nin zıddıdır. Ve el-Asma‘î dedi ki: erkeklerden **الخَالي**: karısı olmayan kimsedir. Dedi ki: ve **القرون الخاليَةُ**; onlar geçmişlerdir. Ve **الخَلى** (maksûr): ottan yaş olan; bir tanesi **خَلاةٌ**dır. Ve meselde geldi: “**عَبْدٌ وخلّى في يديه**”; yani köleliğiyle beraber zengindir. Ve dersin ki: **خَلَيْتُ الخَلى** ve **اخْتَلَيْتُهُ**; yani onu biçtim ve kestim; böylece **انْخَلى**. Ve **المِخْلى**: **الخَلى**nın biçildiği şey. Ve **المِخْلاةُ**: **الخَلى**nın içine konulduğu şey. Ve **المِخْلاةُ**: **الخَلى**nın içine konulduğu şey. İbn es-Sikkît dedi ki: “Binek hayvanımı **خَلَيْتُ**; onu **أَخْليها**”; ona **الخَلى** biçtiğin zaman. Ve kılıç **يَخْتَلي**; yani keser. Ve **المُخْتَلونَ** ve **الخالُونَ**: **الخَلى**yı **يَخْتَلونَ** ve onu kesenlerdir. Ve yer **أَخْلَتِ**; yani onun **خَلا**sı çoğaldı.
