# خلج (خ-ل-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ل - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والجيم واللام معهما
خ ج ل، خ ل ج، ج ل خ، ل خ ج مستعملات
خجل:
الخَجَلُ: أن يفعل الإنسان فعلا يتشور منه فيستحي، وقد خَجَّلْته أنا تَخجيلا، وأَخْجَلَهُ فعله.
وخَجِلَ البعير إذا سار في الطين فبقي كالمتحير.
وخَجِل الحمض خَجَلاً: طال والتف.
والخَجَلُ: البطر، قال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "إنكن إذا جعتن دقعتن، وإذا شبعتن خَجِلْتُنَّ". أي: أشرتن وبطرتن.
خلج: خَلَجَ الرجل حاجبيه عن عينيه، واخْتَلَجَ حاجباه وعيناه. إذا تحركتا. قال:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما
والخَلْجُ: جذبك شيئاً أخرجته من شيءن ويقال للميت: اخْتُلجَ من بينهم فذهب به.
وإذا مد الطاعن رمحهُ عن جانب، قيل: خَلَجَه. قال:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ
ويقال: إن الخَلْجَ: الانتزاع، قال:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ
والفحل - إذا أُخْرِج من الشوك قبل أن يقدر فقد خُلِجَ، أي: يِزعَ وأُخْرِج، وإذا أخرج بعد الفدور قيل: عدل فانعدل. قال:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ
واحْتَلَج في صَدْره هم أو أمر، وتَخالَجَتْني الهموم، أي، تنازعتني.
وتقول: بيننا وبينهم خُلْجَةٌ، وهي بقدر ما يمشي حتى يعيي مرة واحدة.
وناقةخَلوجٌ إذا اختُلِجَتْ عن ولدها فقل لبنها.
وخَلِجَ البعير خَلَجاً فهو أَخْلَجُ: تقبض عصب عضده حتى يُعالَجَ بعد ذلك فيستطلق، ويعود، وإنما قيل له: خَلَجٌ، لأن جذبه يَخْلِجُ عضده.
وسحابة خَلُوجٌ: متفرقة بلغة هذيل. والخلود: من السحاب: الكثير الماء، الشديد البرق، وجَفْنَةٌ خَلوج: كثيرة الأخذ، قعيرة.
وناقة خَلُوجٌ: كثيرة اللبن. ويقال: هي التي تَخْلِجُ السير من سرعتها. ويقال: التي تحن إلى ولدها.
وخَلَجَتْهُ الخَوالجُ، أي: شغلته الشواغل.
والخَليجُ: النهر الذي يَخْتَلِجُ في شق من النهر الأعظم. وجناحا النهر: خليجاه، قال أبو النجم:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ
والمجنون يَتَخلَّجُ في مشيته، أي: يتمايل، كالمجتذب يمنةً ويسرةً، قال:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ
والخليج: ما اعوج من البيتِ، وخَلَج، أي: فسد في نواحيه، وقوله:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
أي: نحى شيءا عن شيء.
جلخ: الجَلْخُ في النطاح: الأخراج، والدعسُ: الإدخال.
لخج: اللَّخَجُ: أسوأ الغمص. وعين لخجةٌ: لزقة بالغمص.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم** ve **اللام**’ın onlarla birlikte olduğu bab
**خ ج ل**، **خ ل ج**، **ج ل خ**، **ل خ ج** kullanımdadırlar

**خجل**:
**الخَجَلُ**: insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar da utanır; ben onu **تَخجيلا** ile utandırdım; ve onun fiili onu utandırdı.
Ve deve, çamurda yürüdüğü zaman **خَجِلَ** olur; böylece şaşkın gibi kalır.
Ve ekşi ot **خَجَلاً** ile **خَجِلَ**: uzadı ve dolandı.
Ve **الخَجَلُ**: azgınlık (şımarıklık)tır; Peygamber صلى الله عليه وعلى آله وسلم dedi ki: “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دقعتن** edersiniz; doyduğunuzda ise **خَجِلْتُنَّ** edersiniz.” Yani: işaret ettiniz ve azdınız (şımarıp azgınlaştınız).

**خلج**: **خَلَجَ** adam, kaşlarını gözlerinden (yana) çekti; ve **اخْتَلَجَ** kaşları ve gözleri; hareket ettikleri zaman. Dedi ki:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما

Ve **الخَلْجُ**: senin bir şeyi, bir şeyden çıkardığın bir şeyi çekmendir; ve ölü için denir: aralarından **اخْتُلجَ** de onu götürdü.
Ve mızraklayan, mızrağını bir yandan uzattığı zaman, ona **خَلَجَه** denir. Dedi ki:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ

Ve denir ki: şüphesiz **الخَلْجَ**: söküp alma (koparma)dır; dedi ki:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ

Ve aygır — eğer dikenlerden, güç yetiremeden önce çıkarılırsa, **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekildi ve çıkarıldı; ve gevşemeden sonra çıkarılırsa “döndü de döndü” denir. Dedi ki:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ

Ve göğsünde bir tasa veya iş **احْتَلَج** etti; ve tasalar beni **تَخالَجَتْ**; yani: beni çekiştirdiler.
Ve dersin: bizimle onların arasında bir **خُلْجَةٌ** vardır; o, bir defa yoruluncaya kadar yürüdüğü miktar kadardır.
Ve bir dişi deve **خَلوجٌ**dur; yavrusundan **اختُلِجَتْ** (çekilip alındı)ği zaman; böylece sütü azaldı.
Ve deve **خَلِجَ** olur, **خَلَجاً** ile; o halde o **أَخْلَجُ**dur: pazusunun siniri büzülür; sonra bunun ardından tedavi edilir de çözülür, ve döner; ona ancak **خَلَجٌ** denmiştir; çünkü onun çekmesi, pazusunu **يَخْلِجُ** eder.
Ve bir bulut **خَلُوجٌ**dur: Hüzeyl lehçesinde dağınık. Ve **الخلود**: buluttan; suyu çok olan, şimşeği şiddetli olan. Ve bir çanak **خَلوج**: alması çok, derin.
Ve bir dişi deve **خَلُوجٌ**: sütü çok. Ve denir ki: o, sürati sebebiyle yürüyüşü **تَخْلِجُ** edendir. Ve denir ki: yavrusuna özlem duyan.
Ve onu **الخَوالجُ** **خَلَجَتْهُ**; yani: meşguliyetler onu meşgul etti.
Ve **الخَليجُ**: büyük nehrin bir yarığında **يَخْتَلِجُ** eden nehirdir. Ve nehrin iki kanadı: onun iki **خليجاه**’ıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ

Ve deli, yürüyüşünde **يَتَخلَّجُ** eder; yani: sağa ve sola çekilip götürülen gibi sallanır. Dedi ki:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ

Ve **الخليج**: evden eğrilen şeydir; ve **خَلَج**; yani: çevrelerinde bozuldu. Ve onun sözü:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
yani: bir şeyi bir şeyden yana itti.

**جلخ**: **الجَلْخُ** boynuzlaşmada: çıkarma; ve **الدعسُ**: sokmadır.

**لخج**: **اللَّخَجُ**: ayıplamanın en kötüsüdür. Ve bir göz **لخجةٌ**: ayıplamaya yapışık.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَلَجَهُ يَخْلِجُهُ خَلْجاً، واخْتَلَجَهُ، إذا جذبَه وانتزَعه. وخَلَجَتْ عينه تَخْلِجُ وتَخْلُجُ خُلوجاً، واخْتَلَجَتْ، إذا طارت. وخَلَجَهُ بعينه، أي غَمَزَه. وخَلَجَني كذا، أي شَغَلَني. يقال: خَلَجَتْهُ أمورُ الدنيا. والخَلَجُ، بالتحريك: أن يشتكي الرجُل عظامَه من عملٍ أو من طول مَشْي وتعب. تقول منه: خَلِجَ، بالكسر. وتَخَلَّجَ المفلوجُ في مِشيته، أي تفكَّكَ وتَمايَل. وتَخالَجَ في صدري منه شيءٌ، وذلك إذا شككتَ. والخَلوجُ من النوق: التي اخْتُلِجَ عنها ولدُها فقلَّ لذلك لبنُها. وقد خَلَجْتُها، أي فطمتُ ولدَها. والخليجُ من البحر: شَرْمٌ منه. والخليجُ: النَهر. ويقال: جانِباه خليجاه. والخَليجُ: الحبل، قال ابن السكّيت: لأنّه يَجذِب ما شُدَّ به. والخُلُجُ أيضاً: سُفُنٌ صِغار دونَ العَدَوْليِّ، والمَخْلوجةُ: الطَعنة ذاتَ اليمين وذات الشِمال. وقد خَلَجْتُهُ، إذا طَعَنْتَه. والمَخْلوجَةُ: الرأي المصيب. قال الحطيئة:
وكنتُ إذا دارت رحى الأَمْرِ رُعْتُهُ		بمخلوجة فيها من العجز مَصْرِفُ

##### Türkçe

**خَلَجَهُ** **يَخْلِجُهُ** **خَلْجاً** ve **اخْتَلَجَهُ**: onu çektiği ve koparıp çıkardığı zaman.

**وخَلَجَتْ عينه** **تَخْلِجُ** ve **تَخْلُجُ** **خُلوجاً** ve **اخْتَلَجَتْ**: fırladığı zaman.

**وخَلَجَهُ بعينه**: yani ona gözle işaret etti (göz kırptı).

**وخَلَجَني كذا**: yani beni meşgul etti.

Denir ki: **خَلَجَتْهُ أمورُ الدنيا**. Dünya işleri onu meşgul etti.

**والخَلَجُ** (harekeli olarak): erkeğin kemiklerinden, bir işten yahut uzun yürüyüş ve yorgunluktan dolayı şikâyet etmesidir. Ondan şöyle dersin: **خَلِجَ** (kesre ile).

**وتَخَلَّجَ المفلوجُ في مِشيته**: yani gevşedi ve sallandı.

**وتَخالَجَ في صدري منه شيءٌ**: ve bu, şüphe ettiğin zaman olur.

Develerden **الخَلوجُ**: yavrusu kendisinden çekilip alınmış olan; bu sebeple sütü azalan (deve). Ve ben onu **خَلَجْتُها**: yani yavrusunu sütten kestim.

Denizden **الخليجُ**: ondan bir yarıktır (koy/kol).

**والخليجُ**: nehir. Ve denir ki: **جانِباه خليجاه**. Onun iki yanı iki nehridir.

**والخَليجُ**: ip. İbnü’s-Sikkît dedi ki: çünkü onunla bağlanan şeyi çeker.

**والخُلُجُ** da: **العَدَوْليِّ**’den aşağı küçük gemilerdir. **والمَخْلوجةُ**: sağdan ve soldan olan (iki yandan olan) mızrak darbesi. Ve ben onu **خَلَجْتُهُ**: onu mızrakladığım zaman.

**والمَخْلوجَةُ**: isabetli görüş. Hutay’e dedi ki:
وكنتُ إذا دارت رحى الأَمْرِ رُعْتُهُ		بمخلوجة فيها من العجز مَصْرِفُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ج ل
خجل ، خلج ، جلخ ، لخج : مستعمَلة .
خجل : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال للنساء :
) ( إنكُنَّ إذا جُعْتُنَّ دَقِعْتُنَّ ، وإذا شَبِعْتُنَّ
خَجِلْتُنِّ ) ( .
قال أبو عُبَيْد : قال أبو عمرٍ و : الْخَجَلُ :
الكسَل والتّوَاني عن طَلَب الرِّزق .
قال : وهو مأخوذ من الإنسان يَبقَى ساكناً
لا يتحرَّكُ ولا يتكلَّمُ ، ومنه قيل للإنسان :
قد خَجِلَ إذا بَقِيَ كذلك .
قال الكُميتُ :
وَلَمْ يَدْقَعُوا عِنْدَمَا نَابَهُمْ
لِوَقْعِ الْحُرُوبِ وَلَمْ يَخْجَلُوا
أي : لم يبْقَوا فيها بَاهِتين كالإنسان
المتحيِّرِ الدّهِشِ ، وَلكنهم جَدُّوا فِيهَا .
وقال غيرُه : ) ( لم يخجلوا ) ( : لم يَبْطَرُوا
ويَأْشَروا .
قال أبو عبيد : وهذا أشْبَهُ الوَجْهَيْن
بالصواب .
قال : وأمَّا حدِيثُ أبي هُرَيرةِ : ) ( إنَّ رَجُلاً
مَرَّ بِوَادٍ خَجِلٍ مُغِن ) ( فليس مِنْ هذا ولكنه
الكَثِيرُ النَّبَاتِ الملتَفِّ .
وأخبرني المنْذِريُّ عن أبي العبَّاس أنه
قال : الدَّقَعُ سُوءُ احتمال الفَقْر ، والْخَجَلُ
سوء احتمال الغِنَى .
قال ذلك ابن الأعرابيِّ .
وقال الليث : الْخَجَلُ أن يَفْعَل الإنسان
فعْلاً يَتَشَوَّر منه ، فيستحي ، وقد خَجَّلْتُهُ
وأَخْجَلْتُه ، والبعيرُ إذا ارْتَطَم في الْوَحَل
فقد خجِلَ .
ويقال : جَلَّلْتُ البعيرَ جُلاًّ خَجِلاً أي :
واسعاً يضطربُ عليه ، وأخجَلَ الحَمْضُ
إذا طال والْتَفَّ ، فهو مُخْجِلٌ .
وقال ابن شُمَيْلٍ : خَجِلَ الرجل إذا الْتَبَسَ
عليه أمرُه ، والْخَجِلُ : الثَّوْبُ الواسع
الطويل .
سَلمةُ عن الفرّاء : الخَجَلُ الاسترخاء من
الحياءِ ، ويكونُ مِنَ الذُّلِّ ، والْخَجلُ كثرة
تشقيق الذَّناذِنِ .
وأنشد :
عَلَيَّ ثَوْبٌ خَجِلٌ خَبيثُ
مِدْرَعَةٌ كِسَاؤُهَا مَثْلوُثُ
والخَجَلُ : الْبَطَرُ ، والْخَجَلُ : التِفَافُ
النَّباتِ وحُسْنُه .
لخج : قال ابن شُمَيْلٍ : اللَّخَجُ أَسْوَأُ الغَمَصِ
تقول : عَينٌ لَخِجَةٌ لَزِقَةٌ بالغَمَص .
قلتُ : هذا عندي شَبِيهٌ بالتصحيف
والصواب : لَخِخَتْ عَيْنُه بخاءَيْن ولِحِحَت
بحاءين إذا التَصقَتْ من الغَمَص .
قال ذلك ابنُ الأعرابيِّ وغيرُه ، وأَمَّا
اللَّخَجُ فإنه غيرُ مَعْرُوفٍ في كلام العرب ،
ولا أدري ما هو ؟ .
خلج : في الحديث . ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى
بِأَصْحَابِه صَلاَةً جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءةِ ، وَقَرَأَ
قارِىءٌ خَلْفَهُ فَجَهَرَ ، فَلَمَّا سَلًّمَ قَالَ : لَقَدْ
ظَنَنْتُ أَنَّ بَعْضكُمْ خَالجَنِيهَا ) ( .
مَعْنَى قَوْلِه : ) ( خَالجَنِيهَا ) ( أي : نازَعَني
القراءةَ ، فجهر فيما جَهَرْتُ فيه فنَزَعَ ذلك
مِنْ لساني ما كُنتُ أقرَؤُه ، ولم أستمِرَّ عليه
وأصْلُ الْخَلْجِ : الجَذْبُ والنًّزْع .
وقال الليث : يقال : خَلَجَ الرجل حاجِبَيْه
عن عيْنَيْه ، واخْتَلج حاجباه وعيناه إذا
تحرَّكَتَا ، وأنشد :
يُكلِّمُني وَيَخْلِجُ حَاجِبَيْهِ
لأحْسِبَ عِنْدَهُ عِلْماً قَدِيماً
وأخبرني المنذِرِيُّ عن الحَرَّانيّ عن ابن
السكيت قال : يقال في الأمثال :
) ( الرَّأْيُ مَخْلُوجَةٌ وَليْسَتْ بِسُلْكَى ) ( .
قال : وقولُه : ) ( مَخْلُوجَةٌ ) ( أي : يَضْرِبُ مَرَّة
كذا ، ومرة كذا ، حتى يَصِحَّ صوابُه .
قال : والسُّلْكَى : المستقيمة .
وقال في مَعْنَى قولِ الشاعر :
نَطْعُنُهم سُلْكَى وَمَخْلُوجَةً
كَرَّكَ لأْمَيْنِ عَلَى نابِلِ
يقول : يَذْهَبُ الطعنُ فيهم ويرجع كما ترُدُّ
سهمين على رَامٍ رَمَى بها .
قال : والسُّلْكَى : الطَّعْنَةُ المستقيمة
والْمخلُوجَةُ : على اليمين وعلى اليسار .
ويقال : تخَالَجَتْه الهمومُ إذا كان له هَمٌّ في
ناحية وهَمٌّ في ناحية كأَنه يَجْذِبُه إليه .
وقال شمر : يقال إنني لَبَيْنَ خالِجَيْن في
ذلك الأمر أي : نفْسَيْنِ ، وما يُخَالِجُنِي في
ذلك الأمر شَكٌّ أي : ما أشُكُّ فيه ، وقوم
خُلُجٌ إذا شُكَّ في أنسابهم ، فتنازَعَ النسبَ
قومٌ ، وتنازعه آخرون .
ومنه قول الكُمَيْت :
أَمْ أَنتُم خُلُجٌ أَبْنَاءُ عُهَّارِ
وقال الليث : إذا مَدَّ الطاعنُ رُمْحَه عن
جانبٍ قيل : خلَجَهُ .
قال : والْخَلْجُ كالانتزاع .
قال : والفَحْلُ إذا أُخْرِجَ من الشّوْلِ قبل
فُدُورِه فقد خُلِجَ أي : نُزِع وأُخرج ، وإن
أُخْرِجَ بعد فُدُورِه فقد عُدِل فانعدل ،
وأنشد :
فَحْلٌ هِجَانٌ تَولَّى غَيْرَ مَخلُوجِ
ويقال : اختَلَجَ في صدري هَمٌّ ،
وتخَالَجتْنِي الهمُومُ أي : تنازعتني .
الحرَّانيُّ عن ابن السكيت قال : الْخَلْجُ
الجَذْبُ ، وقد خلَجَهُ يَخْلِجُه خلْجاً إذا
جَذِبه .
قال العَجَّاجُ :
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاً
ومنه قيل : ناقةٌ خَلُوجٌ إذا جُذِبَ عنها
وَلَدُها بِذَبحٍ أو مَوْت ، ومنه سُمِّي خَلِيجُ
النهر خَلِيجاً ، ويقال للحَبْل : خَلِيجٌ لأنه
يَجذبُ ما شُدُّ به ، ويقال : قد خَلَجَهُ بعينه
إذا غَمَزَه .
قال الرَّاجِز :
جارِيَةٌ منْ شَعْبِ ذِي رُعَيْنِ
حَيَّاكةٌ تمشِي بِعُلْطَتَيْنِ
قد خَلَجَتْ بحاجِبٍ وعَينِ
يا قَوْمُ خَلُّوا بَيْنَها وَبَيْني
)
قال : والْخَلَجٌ بالتحريك أن يشتكِيَ الرجلُ
لحمُه وعِظامُه من عملٍ عَمِلَهُ ، أو من طُولِ
مَشْي وتَعَبٍ .
وقال الليث : إنَّما يكون الْخَلَجُ من تَقَبُّض
العَصَبِ في العَضُد حتَّى يُعَالَجَ بعد ذلك
فيَسْتَطْلِقَ ، وإنما قيل له : خَلَجٌ لأنَّ جَذْبَه
يَخْلِج عضُدَه .
قال : وسحابةٌ خَلُوجٌ : كثيرةُ الماء شديدةُ
البَرْق ، وناقة خَلُوجٌ : كثيرة اللَّبَنِ ، تحِنُّ
إلى وَلَدها ، ويقال : هي التي تَخْلِجُ
السَّيْرَ ، مِنْ سُرْعتها .
قلتُ : والقول في النَّاقَةِ الْخَلُوجِ : ما قاله
ابن السِّكِّيت ، وهو قولُ الأصمعيِّ وأَبِي
زِيدٍ .
وقال الليث : يقال خَلَجَتْهُ الْخَوالِجُ أي :
شغلَتْه الشواغل . وأنشد :
وَتخْلِجُ الأَشْكَالُ دُونَ الأشْكَالْ
ويقال للمفقود من بين القوم وللميِّت : قد
اخْتُلِجَ من بينهم ، فذُهِبَ به .
والخَلِيجُ : نَهْرٌ في شِقٍّ من النَّهْرِ الأعْظَم ،
وجناحا النهر : خَلِيجَاه : وأنشد :
إلَى فَتًى فَاضَ أَكُفَّ الْفِتْيَانْ
فَيْضَ الْخَلِيجِ مَدَّةُ خَلِيجَانْ
والمجنونُ يَتَخَلَّجُ في مِشيته أي : يتمايل
كأنما يُجْتَذَبُ مَرَّةً يمنةً ومرَّة يَسرةً ، ومنه
قول الشاعر :
أَقْبَلَتْ تَنْفُضُ الْخَلاَءَ بِعَيْنَيْهَا
وَتَمْشِي تَخَلُّجُ الْمَجنُون
والْخَلِيجُ : ما اعْوَجَّ من البيت ، والْخَلْعُ :
فسادٌ في ناحية البيت ، وقوله :
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاَ
أي : نَحَّى شيئاً عن شيء .
قال : والْخَلْجُ : ضرْبٌ من النكاح وهو
إخراجُه ، والدّعْسُ إدْخَالُهُ ، ورجُلٌ
مُخْتَلِجٌ : وهو الذي نُقِلَ عن قومه ونَسَبُهُ
فيهم إلى قوم آخرين ، فاخْتُلِفُ في نسبه
وتُنُوزعَ فيه .
وقال أبو مِجْلَزٍ : إذا كان الرجل مُخْتَلِجاً
فسرَّكَ ألاَّ تَكْذِبَ فانسُبْه إلى أُمُّهِ .
وقال غيرُه : همُ الْخُلُجُ للذين انتقلوا
بنسبهم إلى غيرهم .
أبو العبَّاس عن ابنِ الأعرابيِّ قال :
الْخُلُجُ : التَّعِبُون ، والْخُلُجُ : المرتعِدُو
الأَبدان . والْخُلُجُ : الحِبَال .
عمْرو عن أبيه قال : الْخِلاَجُ : العِشق الذي
ليس بمُحْكَم .
الليث : الْمختَلِجُ من الوجوه : القليلُ
اللحم ، الضامِرُ .
وقال المُخَبَّلُ :
وَتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفَةِ لاَ
ظَمْآنُ مُخْتَلِجٌ وَلاَ جَهْمُ
اللِّحيانيُّ : خَلَجَتِ المرأة وَلَدَها تَخْلِجُهُ ،
وجذَبَتْه تجذِبُه إذا فَطَمَتْهُ .
وقال أَعْرَابِيٌّ : لا تَخْلجِ الْفَصِيلَ عنْ أُمِّهِ
فإن الذئبَ عالِمٌ بمكان الفصيل اليتيم أي :
لا تُفَرِّق بيْنَه وبين أُمِّهِ .
وقال ابنُ مُقْبِلٍ يصف فرساً :
وأَخلَجَ نَهَّاماً إذَا الْخَيْلُ أَوْعَثَتْ
جَرَى بِسِلاَحِ الْكَهْلِ والْكَهْلِ أَجْرَدا
وَالأخْلَجُ : الطويل من الخيل الذي يَخْلِجُ
الشَّدَّ خَلْجا أي : يجذبه كما قال طَرَفَةُ :
خُلُجُ الشَّدِّ مُشِيحَاتُ الْحُزُمْ
والْخِلاَجُ والْخِلاَسُ : ضُرُوبٌ من البُرُودِ
مُخَطَّطَةٌ .
قال ابن أحْمَرَ :
إذِ انْفَرَجَتْ عَنْهُ سَمَادِيرُ خلْقِهِ
بِبُرْدَيْنِ مِنْ ذَاكَ الخِلاَج المُسَهَّمِ
ويروى :
. . . مِنْ ذَاكَ الخِلاَسِ . .
وفي حديث شُرَيْحٍ : ) ( أَنَّ نِسْوَةً شَهِدْنَ عِنْدَهُ
عَلَى صَبيٍّ وَقَعَ حيّاً يَتَخَلَّجُ أي : يتحرَّك ،
فَقَالَ : إنَّ الْحَيَّ يَرَثُ الْميِّتَ ، أَتَشْهَدْنَ
بالاسْتِهْلالِ ؟ فَأَبْطَلَ شهادتهنَّ ) ( .
وقال شَمِرٌ : التَّخَلُّجُ : التَّحَرُّكُ ، يقال :
تخَلَّجَ الشيءُ تَخَلُّجا واخْتلَج اخْتِلاَجاً إذا
اضطرب وتحرك .
ومنه يقال : اخْتَلَجَتْ عينُه ، وخَلَجَتْ تَخْلِجُ
خُلُوجاً وخَلَجَاناً . وخَلَجْتُ الشيءَ :
حرَّكْتُه .
وقال الْجَعْدِيُّ :
وَفَى ابنُ خُرَيْقٍ يَوْمَ يَدْعُو نِسَاؤُكُمْ
حَوَاسِرَ يَخْلِجَن الْجِمَالَ المَذَاكِيَا
قال أبو عمرو : يَخْلِجْنَ : يُحَرِّكْنَ .
وقال أبو عَدْنَانَ : أنشدني حمَّادُ بْنُ
عَمَّارِ بْنِ سَعِيدٍ :
يَارُبَّ مُهْرٍ حَسَنٍ وَقَاحٍ
مُخَلَّجٍ مٍ نْ لَبَنِ اللِّقَاحِ
قال : الْمُخلَّجُ : الَّذي قد سَمِنَ ، فَلَحْمُهُ
يَتَخَلَّجُ تَخَلُّجَ العَيْنِ أي : يضطرب .
قال : والتَّخَلُّجُ في المشي : مِثْلُ التَخَلُّعِ ،
وقال جَرِيرٌ :
وَأَشْفِي مِنْ تَخَلُّجِ كُلِّ جِنٍّ
وَأَكْوِي النَّاظِرِينَ مِنَ الخُنَانِ
جلخ : أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرٍ و : الْجِلْوَاخُ :
الواسعُ من الأَوْدِيَةِ ، ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم )
أنه قال : ) ( أَخَذَنِي جِبْرِيلُ وَمِيكائِيلُ فَصَعِدَا
بِي ، فإذَا أَنَا بَنَهْريْنِ جِلْوَاخَيْنِ ، فَقُلْتُ :
ما هَذَانِ النَّهرَانِ ؟ قالَ جِبْرِيلُ : سُقْيا أَهْلِ
الدُّنْيَا ) ( .
وقال ابنُ الأعرابيَّ : اجْلَخَّ الشيخُ أي :
ضَعُفَ وفَتَرَ عَظَامُه وأعْضَاؤُه ، وأنشد :
لا خَيْرَ في الشَّيْخِ إذَا مَا اجْلَخَّا
واطْلَخَّ مَاءُ عَيْنِهِ وَلخَّا
اطْلَخَّ _ أي : سال .
وقال أبو العبَّاسِ : جَخَّ وَجَخّى وَاجْلَخَّ إذا
فتح عَضُدَيه في السُّجود .
قال : والْجُلاَخُ : الوَادِي العَمِيقُ .
وأنشد أبو عمرو بنُ العَلاَء :
أَلاَ ليْتَ شِعْري هَلْ أَبيتَنَّ لَيْلَةً
بأَبْطَحَ جِلْوَاخٍ بأَسْفَلِهِ نَخْلُ ؟
أبو عُبَيْدٍ عن الفراء : سَيْلٌ جُلاَخٌ وَجُرَافٌ
أي : كثير .

##### Türkçe

خ ج ل
**خجل** , **خلج** , **جلخ** , **لخج** : kullanımdadır.

**خجل** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara şöyle dediği rivayet edilmiştir:
) ( “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دَقِعْتُنَّ** olursunuz; doyduğunuzda da
**خَجِلْتُنِّ** olursunuz.” ) ( .

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi ki: **الْخَجَلُ** :
rızık talebinden gevşeklik ve ağırdan alma.

Dedi: O, insanın sakin kalmasından alınmıştır;
hareket etmez ve konuşmaz; bundan dolayı insana:
böyle kaldığında “**خَجِلَ**” denilmiştir.

Kümeyt dedi ki:
وَلَمْ يَدْقَعُوا عِنْدَمَا نَابَهُمْ
لِوَقْعِ الْحُرُوبِ وَلَمْ يَخْجَلُوا

Yani: onda, şaşkınlık içindeki, hayrete düşmüş, sersemlemiş insan gibi
şaşkın kalmadılar; fakat onda ciddiyet gösterdiler.

Başkası dedi ki: ) ( **لم يخجلوا** ) ( : azgınlık etmediler
ve şımarıp taşkınlık yapmadılar.

Ebû Ubeyd dedi: Bu, iki vechin
doğruya daha benzer olanıdır.

Dedi: Ebû Hureyre hadisine gelince: ) ( “Şüphesiz bir adam
bitkisi çok, sık bir **خَجِلٍ** **مُغِن** vadiye uğradı.” ) ( bu bundan değildir; fakat o,
bitkisi çok, birbirine girmiş olandır.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki
dedi: **الدَّقَعُ** fakirliği kötü taşıma; **الْخَجَلُ** ise
zenginliği kötü taşıma.

Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Leys dedi: **الْخَجَلُ** insanın
bir iş yapmasıdır ki ondan dolayı **يَتَشَوَّر** olur; sonra utanır; “onu utandırdım” anlamında **خَجَّلْتُهُ**
ve **أَخْجَلْتُه** (denir). Deve, çamura saplanıp
şiddetle çarptığında, artık **خجِلَ** olmuştur.

Ve denir: “Deveyi **جُلاًّ خَجِلاً** örttüm” yani:
üzerinde geniş, üzerinde çalkalanan (örtü). Ve **أخجَلَ** **الحَمْضُ**
uzayıp birbirine dolandığında; o, **مُخْجِلٌ**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Adamın işi kendisine karıştığında **خَجِلَ** olur; **الْخَجِلُ** : geniş
uzun elbise.

Selame, Ferrâ’dan: **الخَجَلُ** hayâdan kaynaklanan gevşemedir;
zillet(ten) de olur. Ve **الْخَجلُ** **الذَّناذِنِ**’in çok
yarılıp çatlamasıdır.

Ve şu şiir okundu:
عَلَيَّ ثَوْبٌ خَجِلٌ خَبيثُ
مِدْرَعَةٌ كِسَاؤُهَا مَثْلوُثُ

Ve **الخَجَلُ** : azgınlık. Ve **الْخَجَلُ** : bitkinin
dolanıp sıklaşması ve güzelliği.

**لخج** : İbn Şümeyl dedi: **اللَّخَجُ** çapaklanmanın en kötüsüdür;
dersin ki: **عَينٌ لَخِجَةٌ**; çapakla yapışkan.

Dedim: Bu, bana göre tashife benzer;
doğrusu: “gözü, iki **خاء** ile **لَخِخَتْ** oldu” ve iki **حاء** ile **لِحِحَت** oldu; çapaktan yapıştığında.

Bunu İbnü’l-A‘râbî ve başkası söyledi. Ama
**اللَّخَجُ** Arapların sözünde bilinen değildir;
bilmiyorum, o nedir? .

**خلج** : hadiste: ) ( “Şüphesiz Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ashabına, kıraati açıktan yaptığı bir namaz kıldırdı; arkasında bir okuyucu okudu da açıktan okudu; selâm verince dedi ki: ‘Gerçekten zannettim ki bazınız onu bana **خَالجَنِيهَا** etti.’ ” ) ( .

Sözünün manası: ) ( **خَالجَنِيهَا** ) ( yani: kıraatte benimle çekişti;
benim açıktan okuduğum yerde o da açıktan okudu; bu da
dilimden, okuyor olduğum şeyi çekip aldı; onun üzerinde devam etmedim.

**الْخَلْجِ**’in aslı: çekme ve söküp çıkarma.

Leys dedi: “Adam, kaşlarını gözlerinden **خَلَجَ** etti” denir; kaşları ve gözleri
hareket ettiğinde **اخْتَلج** (denir). Ve şu şiir okundu:
يُكلِّمُني وَيَخْلِجُ حَاجِبَيْهِ
لأحْسِبَ عِنْدَهُ عِلْماً قَدِيماً

Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: mesellerde şöyle denir:
) ( “**الرَّأْيُ مَخْلُوجَةٌ وَليْسَتْ بِسُلْكَى**” ) ( .

Dedi: ) ( **مَخْلُوجَةٌ** ) ( sözü, yani: bir defa şöyle vurur,
bir defa böyle; ta ki doğrusu sahih olsun.

Dedi: **السُّلْكَى** : dosdoğru olan.

Şairin sözünün manasında dedi ki:
نَطْعُنُهم سُلْكَى وَمَخْلُوجَةً
كَرَّكَ لأْمَيْنِ عَلَى نابِلِ

Diyor ki: saplama onlarda gider ve döner; tıpkı
iki okun, onları atan bir okçuya geri dönmesi gibi.

Dedi: **السُّلْكَى** : dosdoğru saplama;
**الْمخلُوجَةُ** : sağa ve sola (olan).

Ve denir: **تخَالَجَتْه** dertler; bir tarafta bir derdi,
bir tarafta bir derdi olduğunda; sanki onu kendine çekiyor.

Şemir dedi: “Şu işte ben iki **خالِجَيْن** arasındayım” denir; yani: iki nefis (iki düşünce). “Şu işte beni bir şüphe **يُخَالِجُنِي** etmez” yani: onda şüphe etmem. Ve soylarında şüphe edilen kavim: **خُلُجٌ**; nesebi bir kavim çekişir, başkaları da çekişir.

Bundan Kümeyt’in sözü:
أَمْ أَنتُم خُلُجٌ أَبْنَاءُ عُهَّارِ

Leys dedi: Saplayan, mızrağını bir yandan uzattığında “onu **خلَجَهُ** etti” denir.

Dedi: **الْخَلْجُ** söküp çekip alma gibidir.

Dedi: Erkek deve, **الشّوْلِ**’den **فُدُورِه**’nden önce çıkarılırsa, artık **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekilip çıkarıldı. **فُدُورِه**’nden sonra çıkarılırsa, **عُدِل** edilmiştir de (o da) yönelip yönelmiştir. Ve şu şiir okundu:
فَحْلٌ هِجَانٌ تَولَّى غَيْرَ مَخلُوجِ

Ve denir: Göğsümde bir dert **اختَلَجَ** etti;
ve dertler beni **تخَالَجتْنِي** etti; yani: beni çekiştirdi.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الْخَلْجُ**
çekmedir; “onu **خلَجَهُ** **يَخْلِجُه** **خلْجاً**” denir; çektiğinde.

A‘câc dedi ki:
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاً

Bundan dolayı: yavrusu, boğazlama veya ölümle kendisinden çekilip alındığında deveye **خَلُوجٌ** denilmiştir. Bundan dolayı nehrin koluna **خَلِيجُ** denilmiştir. Ve ipe **خَلِيجٌ** denir; çünkü bağlandığı şeyi çeker. Ve “gözüyle onu **خَلَجَهُ** etti” denir; onu göz kırparak işaret ettiğinde.

Recez söyleyen dedi ki:
جارِيَةٌ منْ شَعْبِ ذِي رُعَيْنِ
حَيَّاكةٌ تمشِي بِعُلْطَتَيْنِ
قد خَلَجَتْ بحاجِبٍ وعَينِ
يا قَوْمُ خَلُّوا بَيْنَها وَبَيْني
)

Dedi: Hareke ile **الْخَلَجُ**: adamın, yaptığı bir işten, yahut uzun yürüyüş ve yorgunluktan, etinin ve kemiklerinin ağrımasıdır.

Leys dedi: **الْخَلَجُ** ancak, pazudaki sinirin büzüşmesinden olur; sonra bunun ardından tedavi edilir de açılır. Ona **خَلَجٌ** denmesi ancak şundandır: onun çekmesi, pazusunu **يَخْلِج** eder.

Dedi: **سحابةٌ خَلُوجٌ**: suyu çok, şimşeği şiddetli. Ve **ناقة خَلُوجٌ**: sütü çok; yavrusuna inler. Ve denir: o, sürüşü **تَخْلِجُ** eder; süratinden.

Dedim: **النَّاقَةِ الْخَلُوجِ** hakkında söz, İbnü’s-Sikkît’in dediğidir; bu, Asma‘î’nin ve Ebû Zeyd’in sözüdür.

Leys dedi: “Onu meşguliyetler **خَلَجَتْهُ**” denir; yani: meşgul eden şeyler onu oyaladı. Ve şu şiir okundu:
وَتخْلِجُ الأَشْكَالُ دُونَ الأشْكَالْ

Ve kavmin arasından kaybolan ve ölü için: “aralarından **اخْتُلِجَ** oldu” denir; yani: götürüldü.

**الخَلِيجُ** : büyük nehrin bir yarığındaki nehir. Nehrin iki kanadı: **خَلِيجَاه**. Ve şu şiir okundu:
إلَى فَتًى فَاضَ أَكُفَّ الْفِتْيَانْ
فَيْضَ الْخَلِيجِ مَدَّةُ خَلِيجَانْ

Deli, yürüyüşünde **يَتَخَلَّجُ** eder; yani: sallanır; sanki bir defa sağa, bir defa sola çekilip durur. Bundan şairin sözü:
أَقْبَلَتْ تَنْفُضُ الْخَلاَءَ بِعَيْنَيْهَا
وَتَمْشِي تَخَلُّجُ الْمَجنُون

**الْخَلِيجُ** : evden eğrilen şey. **الْخَلْعُ** : evin bir tarafında bozukluk. Ve onun sözü:
فَإِنْ يَكُنْ هَذَا الزَّمَانُ خَلَجاَ

Yani: bir şeyi bir şeyden ayırdı.

Dedi: **الْخَلْجُ** : nikâhın bir türüdür; o, çıkarılmasıdır; **الدّعْسُ** ise sokulmasıdır. Ve **رجلٌ مُخْتَلِجٌ**: kavminden nakledilmiş, nesebi onlarda başka bir kavme nispet edilmiş kimsedir; nesebinde ihtilaf edilmiş ve onda çekişilmiştir.

Ebû Miclaz dedi: Adam **مُخْتَلِجاً** olursa, sana hoş gelsin ki yalan söylemeyesin; onu annesine nispet et.

Başkası dedi: Nesebini başkasına nakledenler için onlar **الْخُلُجُ**’dür.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki:
**الْخُلُجُ** : yorgun olanlar. **الْخُلُجُ** : bedenleri titreyenler. **الْخُلُجُ** : ipler.

Amr, babasından dedi ki: **الْخِلاَجُ** : sağlam olmayan aşk.

Leys: Yüzlerden **الْمختَلِجُ**: eti az, zayıf olan.

Mukhabbal dedi ki:
وَتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفَةِ لاَ
ظَمْآنُ مُخْتَلِجٌ وَلاَ جَهْمُ

Lihyânî: Kadın, çocuğunu **خَلَجَتِ**; onu **تَخْلِجُهُ**; yani: onu çekti; onu sütten kestiğinde.

Bir bedevî dedi: **الْفَصِيلَ**’i annesinden **تَخْلجِ** etme; çünkü kurt, yetim yavrunun yerini bilir; yani: onunla annesinin arasını ayırma.

İbn Mukbil, bir atı vasfederek dedi ki:
وأَخلَجَ نَهَّاماً إذَا الْخَيْلُ أَوْعَثَتْ
جَرَى بِسِلاَحِ الْكَهْلِ والْكَهْلِ أَجْرَدا

**وَالأخْلَجُ** : atlardan uzun olan; **الشَّدَّ**’i **خَلْجا** eder; yani: çeker; Tarfâ’nın dediği gibi:
خُلُجُ الشَّدِّ مُشِيحَاتُ الْحُزُمْ

**الْخِلاَجُ** ve **الْخِلاَسُ** : çizgili,
**البُرُودِ**’dan türlerdir.

İbn Ahmer dedi ki:
إذِ انْفَرَجَتْ عَنْهُ سَمَادِيرُ خلْقِهِ
بِبُرْدَيْنِ مِنْ ذَاكَ الخِلاَج المُسَهَّمِ

Şöyle de rivayet edilir:
. . . مِنْ ذَاكَ الخِلاَسِ . .

Şüreyh hadîsinde: ) ( “Şüphesiz birtakım kadınlar onun yanında, canlı düşmüş, **يَتَخَلَّجُ** eden bir çocuk hakkında şahitlik ettiler; yani: hareket ediyordu. O da dedi ki: ‘Diri, ölüye mirasçı olur; doğumda ses çıkarma (**الاسْتِهْلالِ**) üzerine şahitlik eder misiniz?’ Böylece onların şahitliğini iptal etti.” ) ( .

Şemir dedi: **التَّخَلُّجُ** : hareket etmektir. Denir: şey **تخَلَّجَ** **تَخَلُّجاً** ve **اخْتلَج** **اخْتِلاَجاً**; çalkalanıp hareket ettiğinde.

Bundan: “gözü **اخْتَلَجَتْ** etti” denir; ve **خَلَجَتْ** **تَخْلِجُ** **خُلُوجاً** ve **خَلَجَاناً**. “Şeyi **خَلَجْتُ**”: onu hareket ettirdim.

Ca‘dî dedi ki:
وَفَى ابنُ خُرَيْقٍ يَوْمَ يَدْعُو نِسَاؤُكُمْ
حَوَاسِرَ يَخْلِجَن الْجِمَالَ المَذَاكِيَا

Ebû Amr dedi: **يَخْلِجْنَ** : hareket ettirirler.

Ebû Adnân dedi: Hammâd b. Ammâr b. Sa‘îd bana şu şiiri okuttu:
يَارُبَّ مُهْرٍ حَسَنٍ وَقَاحٍ
مُخَلَّجٍ مٍ نْ لَبَنِ اللِّقَاحِ

Dedi: **الْمُخلَّجُ** : semirmiş olandır; eti, gözün seğirmesi gibi **يَتَخَلَّجُ** eder; yani: çalkalanır.

Dedi: Yürüyüşte **التَّخَلُّجُ** : **التَخَلُّعِ** gibidir. Cerîr dedi ki:
وَأَشْفِي مِنْ تَخَلُّجِ كُلِّ جِنٍّ
وَأَكْوِي النَّاظِرِينَ مِنَ الخُنَانِ

**جلخ** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الْجِلْوَاخُ** : vadilerden geniş olan. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği rivayet edilmiştir: ) ( “Cebrâil ve Mîkâîl beni aldı da beni yukarı çıkardılar; bir de baktım ki ben iki **جِلْوَاخَيْنِ** nehrin yanındayım. Dedim ki: ‘Bu iki nehir nedir?’ Cebrâil dedi ki: ‘Dünya ehlinin suyu (sulaması).’ ” ) ( .

İbnü’l-A‘râbî dedi: “İhtiyar **اجْلَخَّ** etti” yani: zayıfladı; kemikleri ve uzuvları gevşedi. Ve şu şiir okundu:
لا خَيْرَ في الشَّيْخِ إذَا مَا اجْلَخَّا
واطْلَخَّ مَاءُ عَيْنِهِ وَلخَّا

**اطْلَخَّ** yani: aktı.

Ebû’l-Abbâs dedi: **جَخَّ** ve **جَخّى** ve **اجْلَخَّ**; secdede
iki pazusunu açtığında.

Dedi: **الْجُلاَخُ** : derin vadi.

Ebû Amr b. Alâ’ şu şiiri okudu:
أَلاَ ليْتَ شِعْري هَلْ أَبيتَنَّ لَيْلَةً
بأَبْطَحَ جِلْوَاخٍ بأَسْفَلِهِ نَخْلُ ؟

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **سَيْلٌ جُلاَخٌ** ve **جُرَافٌ** yani: çok.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
  (خلم)  الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
  (خلو)  الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق، لأنّها إذا طُلّقت فقد خَلَتْ عن بعلها. ويقال خلا لِيَ الشّيءُ وأخلى. قال:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  والخَلِيّة: الناقة تُعطَف على غير ولدِها، لأنّها كأنّها خَلَتْ من ولدها الأول. والقرون الخالية: الموَاضِي. والمكان الخَلاء: الذي لا شيءَ به. ويقال ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً، أي دَع ذِكرَ زيدٍ، اخْلُ من ذكر زيد. ويقال: افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ، أي عَدَاك وخلَوْت منه وخلا منك.
  ومما شذَّ عن الباب الخَلِيَّة: السفينة، وبيت النَّحل. والخَلا: الحشيش. وربَّما عبَّرُوا عن الشيء الذي يخلُو من حافِظِه بالخَلاة، فيقولون: هو خَلاَةٌ لكذا([2])، أي هو مِمَّن  يُطْمَع فيه ولا حافِظَ له. وهو من الباب الأوّل.
  وقال قوم: الخَلْيُ القَطْع، والسيف يَخْتَلِي، أي يقتَطع. فكأنَّ الخلا سُمِّي بذلك لأنّه يُخْتَلى، أي يُقْطَع.
  ومن الشاذّ عن الباب: خلا به، إذا سَخِر به.
  (خلب)  الخاء واللام والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها إمالة الشيء إلى نفسك، والآخر شيءٌ يشمل شيئاً، والثالث فسادٌ في الشيء.
  فالأوّل: مِخْلب الطائر؛ لأنه يَخْتلِب به الشيءَ إلى نَفْسه. والمِخْلب: المِنْجل لا أسنانَ لـه. ومن الباب الخِلاَبَة: الخِداع، يقال خَلَبَه بمنطقِه. ثمَّ يحمل على هذا ويُشتقُّ منه البَرْق الخُلَّب: الذي لا ماءَ معه، وكأنّه يَخْدَع، كما يقال للسَّراب خادعٌ.
  وأما الثاني: فالخُلْبُ اللِّيف، لأنه يشمل الشّجرة. والخِلْب، بكسر الخاءِ: حِجاب القَلْب، ومنه قيل للرجل: "هو خِلْبُ نِساءٍ"، أي يحبُّه النساء.
  والثالث: الخُلْب، وهو الطِّين والحمْأَة، وذلك ترابٌ يفسده. ثم يشتقّ منه امرأةٌ خَلْبَنٌ، وهي *الحَمْقَاء. وليست من الخِلابة. ويقال للمهزولة خَلْبَنٌ أيضاً.
  فأمَّا الثوب المخلَّب فيقولون: إنّه الكثيرُ الألوان، وليس كذلك، إنَّما المُخَلَّبُ الذي نُقِش نقوشاً على صورِ مَخَالِيبَ، كما يقال مُرَجَّلٌ للذي عليه صُوَرُ الرِّجال([3]).
  (خلج)  الخاء واللام والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لَيٍّ وفَتْلٍ وقِلّةِ استقامة. فمن ذلك الخليجُ، وهو ماء يَمِيل مَيْلَةً عن مُعْظَم الماءِ فيستقرُّ. وخليجا النَّهر أو البحر: جناحاه([4]). وفلان يتخلَّج في مِشيته، إذا كان يتمايَلُ. ومن ذلك قولهم: خَلَجنِي عن الأمر، أي شَغَلني، لأنَّه إذا شغله عنه فقد مال به عنه. والمخلوجة: الطَّعنة التي ليست بمستوِية، في قول امرئ القيس:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  فالسُّلْكَى: المستوية. والمخلوجة: المنحرفة المائلة.
  ومنه قولهم: خَلَجْتُ الشّيءَ من يده، أي نزعتُه. وخالَجْت فُلاناً: نازعتُه. وفي الحديثِ في قراءة القرآن: "لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها([6])". والخليج: الرَّسَن، سُمِّي بذلك لأنّه يُلوَى لَيّاً ويُفْتَل فَتْلاً. قال:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  ويقال خلجَتْه الخوالجُ، كما يقال عَدَتْه العَوادِي. وأما قولُ الحطيئة:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  فإنّه يصِفُ الرَّأي، وشبَّهَه بالحبل المحكَم المفتول. فهذا إذاً تشبيهٌ. ويجوز أن يكون لمَّا قيل: فيها عن العَجز مصرفٌ، جعلَها مخلوجة، لأنّه قد عُدِل بها عن العَجز.
  فأمّا قولهم: خُلِجَتِ النَّاقةُ، وذلك إذا فطَمتْ ولدها فقَلَّ لبنُها، فهو من الباب، لأنّه عُدِلَ بها عن ولدها وعدَل ولَدُها عنها. ويقال سحابٌ مخلوجٌ: متفرِّق. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنّ قِطعةً منه تميل عن الأُخرى. والخَلَجُ: فسادٌ وداءٌ([9]). وهو من الباب.
  (خلد)  الخاء واللام والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثبات والملازمَة، فيقال: خَلَدَ: أقام، وأخلَدَ أيضاً. ومنه جَنَّةُ الخُلْدِ. قال ابن أحمر:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  ويقولون رجلٌ مُخْلَدٌ ومُخْلِد([10])، إذا أبطأ عنه المشِيب. وهو من الباب، لأنَّ الشَّباب قد لازمَه ولازَمَ هو الشباب. ويقال أخْلَدَ إلى الأرض إذا لَصِق بها. قال الله تعالى: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. فأما قوله تعالى: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [فهو] من الخُلْد، وهو البقاء، أي لا يموتون. وقال آخرون: من الخِلَد، والخِلَدُ: جمع خِلَدة وهي القُرْط. فقوله: ﴿مُخَلّدُونَ﴾ أي مقرَّطون مشنَّفون. قال:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  وهذا قياسٌ صحيح، لأنّ الخِلَدةَ ملازمةٌ للأُذُن.
  والخَلَد: البال، وسمِّي بذلك لأنّه مستقرٌّ [في] القلب ثابتٌ.
  (خلس)  الخاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الاختطاف والالتماع. يقال اختلَسْتُ الشَّيءَ. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الخُلْسَة". وقولهم: أَخْلَسَ رأسُه، إذا خالَطَ سوادَه البياضُ، كأنَّ السوادَ اخْتُلِس منه فصارَ لُمَعاً. وكذلك أخْلَسَ النّبتُ، إذا اختلط يابسُه برطْبِه.
  (خلص)  الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به.
  (خلط)  الخاء واللام والطاء أصلٌ واحد مخالفٌ للباب الذي قَبلَه، بل هو مُضَادٌّ لـه. تقول: خلَطْت الشَّيءَ بغيره فاختلط. ورجل مِخْلَطٌ، أي حَسَن المداخَلة للأمورِ. وخِلافُه المِزْيل. قال أوس:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  والخليط: المجاوِر. ويقال: الخِلْط السّهمُ ينبُتُ عودُه على عِوَجٍ، فلا يزالُ يتعوّجُ وإن قُوِّم. وهذا من الباب؛ لأنّه ليس يُخَالَط في الاستقامة. ويقال استَخْلَط *البعيرُ، وذلك أن يَعْيا بالقَعْو على النّاقة([13]) ولا يَهتدِي لذلك، فيُخْلَطَ له ويُلْطَف له.
  (خلع)  الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها.
  ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف.
  (خلف)  الخاء واللام والفاء أصولٌ ثلاثة: أحدُها أن يجيءَ شيءٌ بعدَ شيءٍ يقومُ مقامَه، والثاني خِلاف قُدَّام، والثالث التغيُّر.
  فالأوّل الخَلَف. والخَلَف: ما جاء بعدُ. ويقولون: هو خَلَفُ صِدْقٍ من أبيه. وخَلَف سَوْءٍ من أبيه. فإذا لم يذكُروا صِدقاً ولا سَوْءاً قالوا للجيِّد خَلَف وللرديِّ خَلْف. قال الله تعالى: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. والخِلِّيفَى: الخِلافة، وإنَّما سُميِّت خلافةً لأنَّ الثَّاني يَجيءُ بَعد الأوّلِ قائماً مقامَه. وتقول: قعدتُ خِلافَ فُلانٍ، أي بَعْده. والخوالفُ في قوله تعالى: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] هنَّ النِّساء، لأنَّ الرِّجال يغِيبُون في حُروبهم ومغاوراتِهِمْ وتجاراتِهم وهنّ يخلُفْنهم في البيوت والمنازل. ولذلك يقال: الحيُّ خُلُوفٌ، إذا كان الرِّجال غُيَّباً والنِّساء مُقيماتٍ. ويقولون في الدعاء: "خَلَف اللهُ عليك" أي كانَ الله تعالى الخليفة عليك لمن فَقَدْتَ مِن أبٍ أو حميم. و"أَخْلَف الله لك" أي عوَّضك من الشيء الذاهب ما يكُونُ يقومُ بَعده ويخلُفه. والخِلْفة: نبتٌ ينبت بعد الهشيم. وخِلْفَةُ الشجرِ: ثمرٌ يخرُج بَعد الثَّمر. قال:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  وقال زهيرٌ فيما يصحّح([21]) جميعَ ما ذكرناه:
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])يقول: إذا مرَّتْ هذه خَلفَتْها هذه.
  ومن الباب الخَلْف([23])، وهو الاستِقاء، لأنَّ المستقِيَينِ يتخالفانِ، هذا بَعْدَ ذا، وذاك بعد([24]) هذا. قال في الخَلْف:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  يقال: أخْلَفَ، إذا استَقَى.
  والأصل الآخر خَلْفٌ([26])، وهو غير قَدّام. يقال: هذا خلفي، وهذا قدّامي. وهذا مشهورٌ. وقال لبيد:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُهاومن الباب الخِلْف، الواحد من أخلاف الضَّرع. وسمِّي بذلك لأنّه يكون خَلْفَ ما بعده.
  وأمّا الثالث *فقولهم خَلَف فُوه، إذا تغيَّرَ، وأخْلَفَ. وهو قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك". ومنه قول ابن أحمر:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  ومنه الخِلاف في الوَعْد. وخَلَفَ الرَّجُلُ عن خُلق أبيه: تغيَّر. ويقال الخليف: الثَّوب يَبلَى وسطُه فيُخرَج البالي منه ثم يُلْفَق، فيقال خَلَفْتُ الثَّوبَ أخْلُفُه. وهذا قياسٌ في هذا وفي البابِ الأوّل.
  ويقال وعَدَني فأخلفْتُه، أي وجدته قد أخلفَني. قال الأعشى:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  فأمّا قولُه:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  فمن أنَّ هذِي تخلُف هَذِي. وأمّا قولهم: اختلفَ النَّاسُ في كذا، والناس خلْفَةٌ أي مختلِفون، فمن الباب الأوّل؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يُنَحِّي قولَ صاحبه، ويُقيم نفسَه مُقام الذي نَحّاه. وأمّا قولهم للناقة الحامل خَلِفَةٌ فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويجوز أن يُلْطَف له فيقالَ إنّها تأتي بولدٍ، والولدُ خَلَفٌ. وهو بعيد. وجمع الخَلِفة  المخَاض، وهُنَّ الحوامل.
  ومن الشاذِّ عن الأصول الثلاثة: الخَلِيفُ، وهو الطّريقُ بين الجبلَين. فأمّا الخالفة من عَُمَُد البيت، فلعلَّه أن يكون في مؤخّر البيت، فهو من باب الخَلْف والقُدّام. ولذلك يقولون: فلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته، إذا كان غير مقدَّمٍ فيهم.
  ومن باب التغيُّر والفسادِ البَعيرُ الأخلَفُ، وهو الذي يمشِي في شِقٍّ، من داءٍ يعتريه.
  (خلق)  الخاء واللام والقاف أصلان: أحدهما تقدير الشيء، والآخر مَلاسَة الشيء.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَلَقْت الأديم للسِّقاء، إذا قَدَّرْتَه. قال:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  وقال زهير:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  ومن ذلك الخُلُق، وهي السجيَّة، لأنّ صاحبَه قد قُدِّر عليه. وفلانٌ خَليق بكذا، وأَخْلِقْ به، أي ما أخْلَقَهُ، أي هو ممَّن يقدَّر فيه ذلك. والخَلاقُ: النَّصيب؛ لأنّه قد قُدِّرَ لكلِّ أحدٍ نصيبُه.
  ومن الباب رجلٌ مُخْتَلَقٌ: تامُّ الخَلْق. والخَلْق: خَلْق الكذِب، وهو اختلاقُه واختراعُه وتقديرُه في النَّفس. قال الله تعالى: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  وأمّا الأصل الثاني فصخرة خَلْقَاء، أي مَلْساء. وقال:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])ويقال اخلَوْلَقَ السَّحابُ: استَوَى. ورسمٌ مخْلَولِقٌ، إذا استوى بالأرض. والمُخلَّق: السّهم المُصْلَح.
  ومن هذا الباب أخْلَقَ الشَّيءُ وخَلُِق، إذا بَلِيَ. وأخلقْتُهُ أنا: أبليتُه. وذلك أنَّه إذا أخْلَقَ امْلاسَّ وذهب زِئْبِرُه. ويقال المُخْتَلَق من كلِّ شيء: ما اعتدَلَ. قال رُؤبة:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  والخَلُوق معروفٌ، وهو الخِلاَق أيضاً. وذلك أنّ الشيء إذا خُلِّق مَلُسَ. ويقال ثوبٌ خَلَقٌ ومِلحَفَةٌ خَلَق، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وإنما قيل للسَّهم المُصلَح مُخَلَّقٌ لأنّه يصير أملس. وأمّا الخُلَيْقاءُ في الفَرَس كالعِرنين من الإنسان.
-------------------------------------------------ـ
([1]) لمعن بن أوس المزني، كما في اللسان (خلا).
([2]) لم يرد هذا التعبير في المعاجم المتداولة صريحاً. وأصل الخلاة الطائفة من الخلا. وفي اللسان: "وقول الأعشى:
وحولي بكر وأشياعها *** ولست خلاة لمن أوعدن    أي لست بمنزلة الخلاة يأخذها الآخذ كيف يشاء، بل أنا في عز ومنعة".
([3]) ويقال أيضاً "ممرجل" للذي عليه صور المراجل. و"مرحل" بالحاء المهملة، للذي عليه صور الرحال.
([4]) في المجمل: "وجناحا النهر: خليجاه".
([5]) من قصيدة في ديوانه 148-150.
([6]) في الحديث "أن النبي صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارئ خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها"، أي نازعني القراءة. اللسان.
([7]) لتميم بن مقبل كما في اللسان (خلج). وأنشده في المجمل.
([8]) صدره كما في الديوان 110 واللسان (خلج): * وكنت إذا دارت رحى الأمر رعته *
([9]) الخلج: فساد في ناحية البيت. والخلج أيضاً أن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أو طول مشي وتعب. اللسان.
([10]) لم تذكر المعاجم الضبط الأول. وتعليله فيما بعد دليل على صحتها عنده.
([11]) البيت في اللسان (خلد، قوز). وقد ضبط "مخلدات" في الأصل بكسرتين وضمتين.
([12]) في ديوان أوس 20: "يجدني ابن عم"، والرواية هنا مستقيمة. وقبله:
ألا أعتب ابن العم إن كان ظالما *** وأغفر عنه الجهل إن كان أجهلا([13]) في الأصل: "بالقفو على الناقة" صوابه بالعين، وهو أن يرسل نفسه عليها.
([14]) في الأصل: "اختلعها". والذي في المعاجم المتداولة "خلعها" و"اختلعت هي".
([15]) في الأصل: "فمن"، وأثبت ما في اللسان.
([16]) في الأصل: "النصح".
([17]) لامرئ القيس في معلقته.
([18]) في الأصل: "كأنه أعضاءه يريد أن يتخلع".
([19]) البيت لأبي دهبل الجمحي، كما في الحيوان (4: 10) والخزانة (3: 279). وبعضهم ينسبه إلى الأحوص، كما في الكامل 218. وفي حواشيه "أبو الحسن: الصحيح أنه ليزيد يصف جارية". وهذه النسبة الأخيرة هي التي ذكرها ياقوت في رسم "الماطرون".
([20]) في جميع المصادر المتقدمة: "خرفة" بالراء، وهو اسم لكل ما يجتنى. ولم يرد البيت في اللسان (خلف، خرف، ربع، جلق). ورواية "خلفة" وردت في المخصص (11: 9).
([21]) في الأصل: "يصح".
([22]) البيت من معلقته المشهورة.
([23]) الخلف، بالفتح، ومثله "الخلفة" بالكسر.
([24]) في الأصل :" بعدها"
([25]) للحطيئة في ديوانه 39 واللسان (خلف 435). راث: أبطأ. وفي الأصل: "القطارات" تحريف. وفي الديوان: "راث خلقها" بالقاف، وفسره السكري بقوله: "أي أبطأ شبابها" ثم نبه على رواية الفاء، ونسبها إلى أبي عمرو.
([26]) في اللسان: "وهي تكون اسماً وظرفاً. فإذا كانت اسماً جرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها".
([27]) ديوان الأعشى 150 واللسان (ثوى، خلف)، وقد سبق في ثوي (1: 393).
([28]) البيت في نوادر أبي زيد 95.
([29]) البيت للكميت كما في المجمل، وليس في قصيدته التي على هذا الوزن من الهاشميات.
([30]) للأعشى في ديوانه 73 واللسان (خلق).
([31]) ديوان رؤبة 106. وأنشده في المخصص (11: 56).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء واللام وما يثلثهما**)
  (**خلم**)  **الخاء واللام والميم** tek bir asıldır; ülfet ve ملازمة’ye delâlet eder. Şu hâlde **الخِلْم**: ceylanların inidir; sonra ondan **الخِلْم** türetilmiştir; o da **الخِدْن**’dir. Asıl tektir.
  (**خلو**)  **الخاء واللام والحرف المعتل** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden soyunmasına delâlet eder. “O, şundan **خِلْوٌ**’dur” denir; ondan çıplak/arınmış olduğu vakit. Ev ve başkası **خَلَتِ**; **تخلُو**. **الخَلِيّ**: gamdan boş olan. **امرأةٌ خَلِيَّة**: boşanmaya kinayedir; çünkü boşandığı vakit kocasından **خَلَتْ** olmuştur. “Şey bana **خلا** ve **أخلى** oldu” da denir. Dedi ki:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  **الخَلِيّة**: devedir; kendi yavrudu olmayanın üzerine meylettirilir/alıştırılır; çünkü sanki ilk yavrusundan **خَلَتْ** olmuştur. **القرون الخالية**: geçmiş olanlar. **المكان الخَلاء**: içinde hiçbir şey olmayan. “Evde hiç kimse yok; **خلا زَيْدٍ** ve **زيداً** (hariç)” denir; yani Zeyd’in zikrini bırak; Zeyd’in zikrinden boş ol. “Şunu yap; ve **خَلاَك ذَمٌّ**” denir; yani senden başka/ seni aşarak; ondan boşaldın ve o da senden boşaldı.
  بابtan şâz olanlardan: **الخَلِيَّة**: gemi ve arı evi. **الخَلا**: ot. Bazen, koruyucusundan boş olan şeye **الخَلاة** ile ibare ederler; “O, şuna **خَلاَةٌ**’dır([2])” derler; yani kendisinden ümit edilenlerdendir ve onun koruyucusu yoktur. Ve o, birinci babtandır.
  Bir kavim dedi: **الخَلْيُ** kesmedir; kılıç **يَخْتَلِي**; yani kesip koparır. Sanki **الخلا** bununla adlandırıldı; çünkü o **يُخْتَلى** olur; yani kesilir.
  بابtan şâz olanlardan: “Onunla **خلا به**” (baş başa kaldı) denir; onunla alay ettiği vakit.
  (**خلب**)  **الخاء واللام والباء** üç asıldır: birincisi, şeyi kendine doğru meylettirmektir; ikincisi, bir şeyi kuşatan bir şeydir; üçüncüsü, şeyde bir bozulmadır.
  Birincisi: kuşun **مِخْلب**’i; çünkü onunla şeyi kendine doğru **يَخْتلِب** eder. **المِخْلب**: dişleri olmayan oraktır. بابtan **الخِلاَبَة**: aldatmadır; “Onu sözüyle **خَلَبَه**” denir. Sonra bu üzerine حمل edilir ve ondan **البَرْق الخُلَّب** türetilir: yanında su olmayan; sanki aldatır; seraba “aldatıcı” denildiği gibi.
  İkincisine gelince: **الخُلْبُ** liftir; çünkü ağacı kuşatır. **الخِلْب** (خاء’nın kesresiyle): kalbin perdesidir; ondan dolayı erkeğe “o, **خِلْبُ نِساءٍ**’dır” denmiştir; yani kadınlar onu sever.
  Üçüncüsü: **الخُلْب**; o, çamur ve balçıktır; bu, onu bozan bir topraktır. Sonra ondan **امرأةٌ خَلْبَنٌ** türetilir; o, **الحَمْقَاء**’dır. **الخِلابة**’den değildir. Zayıf/çelimsiz olana da **خَلْبَنٌ** denir.
  **الثوب المخلَّب**’e gelince, “çok renkli olan” derler; öyle değildir; ancak **المُخَلَّب**: **مَخَالِيبَ** suretleri üzere nakışlarla nakşedilmiş olandır; tıpkı üzerinde erkek suretleri olana **مُرَجَّلٌ** denildiği gibi([3]).
  (**خلج**)  **الخاء واللام والجيم** tek bir asıldır; bükme, burma ve az doğruluğa delâlet eder. Bundan **الخليج**: sudur; suyun çoğundan bir meyille meyleder de durulur/yerleşir. Nehrin yahut denizin iki **خليجا**’sı: iki kanadıdır([4]). “Falan yürüyüşünde **يتخلَّج** eder” (salınır) denir; meyillenip sallandığı vakit. Bundan onların sözü: “Beni işten **خَلَجنِي**” yani beni meşgul etti; çünkü onu ondan meşgul edince onu ondan yana meylettirmiş olur. **المخلوجة**: düz olmayan mızrak darbesidir; İmru’ul-Kays’ın sözünde:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  **السُّلْكَى**: düz olan. **المخلوجة**: eğri, meyilli olan.
  Ondandır: “Şeyi onun elinden **خَلَجْتُ**” yani onu çekip aldım. “Falanla **خالَجْت**” yani onunla çekiştim. Kur’ân okuma hakkında hadiste: “**لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها**([6])”. **الخليج**: yulardır; bununla adlandırıldı; çünkü bükülerek bükülür ve burularak burulur. Dedi ki:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  “Ona **الخوالجُ** **خلجَتْه**” denir; “Ona **العَوادِي** **عَدَتْه**” denildiği gibi. Hutay’e’nin sözüne gelince:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  o, görüşü vasfeder; onu sağlam burulmuş ipe benzetmiştir. Bu ise bir teşbihtir. “İçinde aczden bir **مصرفٌ** vardır” denildiğinde, onu **مخلوجة** kılmış olması da câizdir; çünkü onunla aczden sapılmıştır.
  “Deve **خُلِجَتِ**” sözüne gelince; bu, yavrusunu sütten kestiği ve sütü azaldığı vakittir; o, babtandır; çünkü onunla yavrusundan saptırılmıştır ve yavrusu da ondan sapmıştır. “**سحابٌ مخلوجٌ**” denir: dağınık. Eğer sahih ise o, babtandır; çünkü ondan bir parça ötekinden yana meyleder. **الخَلَجُ**: bozulma ve hastalıktır([9]). O, babtandır.
  (**خلد**)  **الخاء واللام والدال** tek bir asıldır; sebat ve ملازمة’ye delâlet eder. “**خَلَدَ**” denir: ikamet etti; **أخلَدَ** da. Ondandır **جَنَّةُ الخُلْدِ**. İbn Ahmer dedi:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  “Adam **مُخْلَدٌ** ve **مُخْلِد**” derler([10]); ihtiyarlık ondan geciktiği vakit. O, babtandır; çünkü gençlik ona ملازمة olmuştur ve o da gençliğe ملازمة olmuştur. “Yere **أخْلَدَ**” denir; ona yapıştığı vakit. Allah تعالى dedi: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. Allah تعالى’nın sözüne gelince: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]؛ o, **الخُلْد**’dendir; o da bekadır; yani ölmezler. Başkaları dedi: **الخِلَد**’dendir; **الخِلَدُ**: **خِلَدة**’nin cem’idir; **خِلَدة** ise küpedir. Şu hâlde ﴿**مُخَلّدُونَ**﴾: küpelenmiş, şenfelenmiş demektir. Dedi ki:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  Bu sahih bir قياس’tır; çünkü **الخِلَدة** kulağa ملازمة’dir.
  **الخَلَد**: baldir; bununla adlandırıldı; çünkü kalpte yerleşik, sabit olandır.
  (**خلس**)  **الخاء واللام والسين** tek bir asıldır; o da kapıp alma ve parıldamadır. “Şeyi **اختلَسْتُ**” denir. Hadiste: “**لا قَطْعَ في الخُلْسَة**”. “Başı **أَخْلَسَ**” denir; siyahına beyaz karıştığı vakit; sanki siyahlıktan bir şey kapılıp alınmış da parıltılar olmuştur. Bitki de **أخْلَسَ** eder; kurusu yaşına karıştığı vakit.
  (**خلص**)  **الخاء واللام والصاد** tek, muntarid bir asıldır; o, şeyin arıtılması ve ıslah edilmesidir. “Onu şundan **خلَّصتُ**” ve “o **خَلَصَ**” derler. **خُلاصة السَّمْنِ**: içine hurma yahut kavut atılan şeydir; onunla arınsın diye.
  (**خلط**)  **الخاء واللام والطاء** önceki babın hilâfına tek bir asıldır; bilakis ona zıttır. “Şeyi başkasıyla **خلَطْت**; o da **اختلط**” dersin. **رجل مِخْلَطٌ**: işlere güzel karışıp giren demektir. Onun zıddı **المِزْيل**’dir. Evs dedi:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  **الخليط**: komşudur. “**الخِلْط**: oku” denir; sapı eğrilik üzere biter; doğrultulsa da eğrilmeye devam eder. Bu babtandır; çünkü doğrulukta karışık/uyumlu değildir. “Deve **استَخْلَط** etti” denir; bu, dişi devenin üzerine **القَعْو** ile yorulması([13]) ve buna yol bulamamasıdır; ona karıştırılır ve ona yumuşak davranılır.
  (**خلع**)  **الخاء واللام والعين** muntarid tek bir asıldır; o, bir şeyin, onunla yahut onun üzerinde kuşanılmış olan şeyden ayrılmasıdır. “Elbiseyi **خلعتُ**; onu **أخْلَعُهُ** **خَلْعاً**” dersin. “Vali **خُلِع**; **يُخْلَعُ** **خَلْعاً**” denir. Bu, neredeyse ancak aşağı olanın, kendisinden daha yukarı olanı indirmesinde söylenir; yoksa “Emir, falan beldenin valisini **خَلَع** etti” denmez; ancak “onu azletti” denir. “Adam karısını boşadı” denir. Eğer bu, kadın tarafından olursa “Onu **خالعَتْه** ve **اختَلَعَتْ**” denir([14]); çünkü ona verdiği bir şeyle kendini ondan fidye ile kurtarır. Hadiste: “**المختلِعات هنَّ المنافقات**” yani([15]) kocaları kendilerine zarar vermediği hâlde kocalarıyla **يخالِعْن** olanlar. **الخالِع**: olgunlaşmış **البُسر**’dir([16]); çünkü rutubetinden dolayı kabuğunu **يَخْلَع** eder; tıpkı “**فَسَقَتِ الرُّطَبَة**” denildiği gibi; kabuğundan çıktığı vakit.
  Babtandır: “Başak **خَلَعَ** etti” denir; **سَفاً**’ı olduğu vakit; sanki onu çıkarmış da onu dışarı çıkarmıştır. **الخليع**: ehlinin onu çıkardığı kimsedir; suç işlerse onun suçu ile aranmazlar; ona suç işlenirse onun için talepte bulunmazlar. Bu, onun sözüdür:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  **الخليع**: kurttur; ve ne çıkarılma ile **خُلِع** edilmiştir! **الخليع الصائد** de denir. “Falan yürüyüşünde **يتخلَّعُ** eder” denir; yani sallanır; sanki uzuvları **تتخلَّع** etmek ister([18]). **الخالع**: deveye isabet eden bir hastalıktır. “Onda **خالعٌ** var” denir; o, çöktüğünde kalkmaya güç yetiremeyendir. Bu, sanki uzuvları yerden düşene dek çıkmış gibidir. **الخَوْلَع**: dokunma gibi kalbe arız olan bir korkudur; bu, babın kıyasıdır; sanki kalp **خُلِع** edilmiştir. “Kavim **تخالَعَ** etti” denir; aralarındaki ahdi bozdukları vakit.
  (**خلف**)  **الخاء واللام والفاء** üç asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyden sonra gelip onun yerini tutmasıdır; ikincisi, **قُدَّام**’ın zıddıdır; üçüncüsü, değişmedir.
  Birincisi **الخَلَف**’tir. **الخَلَف**: sonra gelen şeydir. “O, babasından **خَلَفُ صِدْقٍ**’tır” derler. “Babasından **خَلَف سَوْءٍ**’dür” (kötü halef) derler. **صِدقاً** ve **سَوْءاً** zikretmezlerse, iyiye **خَلَف** ve kötüye **خَلْف** derler. Allah تعالى dedi: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. **الخِلِّيفَى**: **الخِلافة**’dir; ancak ona **خلافة** denildi; çünkü ikinci, birinciden sonra gelip onun yerini tutar. “Falanın **خِلافَ**’ına oturdum” dersin; yani ondan sonra. Allah تعالى’nın sözü: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] içindeki **الخوالفُ** kadınlardır; çünkü erkekler savaşlarında, baskınlarında ve ticaretlerinde kaybolup giderler; kadınlar ise evlerde ve menzillerde onların yerine kalırlar. Bundan dolayı “kabile **خُلُوفٌ**’tur” denir; erkekler gaip, kadınlar mukim olduğu vakit. Duada “**خَلَف اللهُ عليك**” derler; yani Allah تعالى, baba yahut yakınlardan kaybettiğin kimseye karşı senin üzerinde halef olsun. “**أَخْلَف الله لك**” derler; yani giden şeyden sonra onun yerini tutacak ve onu takip edecek şeyi sana tazmin etti. **الخِلْفة**: kuru ot kırıntısından sonra biten bitkidir. **خِلْفَةُ الشجرِ**: meyveden sonra çıkan meyvedir. Dedi ki:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  Züheyr, zikrettiklerimizin tümünü tashih eder tarzda dedi([21]):
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])  der ki: bunlar geçtiğinde şu bunların arkasından gelir.
  Babtandır **الخَلْف**([23]); o, su çekmedir; çünkü su çeken iki kişi birbirinin ardından gelir; bu şunun ardından, şu da bunun ardından([24]). **الخَلْف** hakkında dedi:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  “**أخْلَفَ** etti” denir; su çektiği vakit.
  Diğer asıl: **خَلْفٌ**’tur([26]); o, **قَدّام**’ın gayrıdır. “Bu arkamdır; bu önüm” denir. Bu meşhurdur. Lebîd dedi:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها  Babtandır **الخِلْف**: memenin **أخلاف**’ından bir tanesi. Bununla adlandırıldı; çünkü o, ondan sonranın arkasında olur.
  Üçüncüsüne gelince: “Ağzı **خَلَف** etti” derler; değiştiği vakit; **أخْلَفَ** da. Bu, صلى الله عليه وآله وسلم’in sözüdür: “**لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك**”. Ondandır İbn Ahmer’in sözü:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  Ondandır: vaadde **الخِلاف**. “Adam, babasının huyundan **خَلَفَ** etti” (değişti). **الخليف** denir: ortası yıpranan elbise; yıpranan kısmı çıkarılır, sonra yamalanır; “Elbiseyi **خَلَفْتُ**; onu **أخْلُفُه**” denir. Bu, bunda ve birinci babta bir قياس’tır.
  “Bana söz verdi; ben de onu **أخلفْتُه**” denir; yani onu beni **أخلفَ** etmiş buldum. A‘şâ dedi:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  Şu sözüne gelince:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  bu, şunun bunun ardından gelmesindendir. “İnsanlar şunda **اختلفَ** etti” ve “insanlar **خلْفَةٌ**’dir” yani ihtilaflıdırlar sözüne gelince; o, birinci babtandır; çünkü onların her biri, arkadaşının sözünü bir yana iter ve kendini, bir yana ittiğinin yerine koyar. Hamile deveye **خَلِفَةٌ** demelerine gelince; asıldan şâz olması câizdir; ve ona yumuşak bir yön bulunması da câizdir; denir ki: o, bir yavru getirir; yavru ise **خَلَفٌ**’tir. Bu uzaktır. **الخَلِفة**’nin cem’i **المخَاض**’dır; onlar hamilelerdir.
  Üç asıldan şâz olanlardan: **الخَلِيفُ**; o, iki dağ arasındaki yoldur. Eve ait direklerden **الخالفة**’ye gelince; belki evin arka tarafındadır; o hâlde **الخَلْف** ve **القُدّام** babındandır. Bundan dolayı “Falan, ev halkının **خالِفَةُ**’sidir” derler; onların içinde önde gelen olmadığı vakit.
  Değişme ve bozulma babındandır: **البَعيرُ الأخلَفُ**; o, kendisine arız olan bir hastalıktan dolayı bir yanda yürüyendir.
  (**خلق**)  **الخاء واللام والقاف** iki asıldır: birincisi, şeyi takdir etmektir; ikincisi, şeyin pürüzsüzlüğüdür.
  Birincisine gelince: “Su tulumu için deriyi **خَلَقْت**” sözleri; onu takdir ettiğin vakit. Dedi ki:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  Züheyr dedi:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  Ondandır **الخُلُق**; o, seciyedir; çünkü sahibi onun üzerine takdir edilmiştir. “Falan şuna **خَليق**’tir” ve “**أَخْلِقْ** به” denir; yani “onu ne kadar **أخْلَق**!”; yani o, onda bunun takdir edildiği kimselerdendir. **الخَلاقُ**: nasiptir; çünkü her bir kimse için nasibi takdir edilmiştir.
  Babtandır: **رجلٌ مُخْتَلَقٌ**: yaratılışı tam olan. **الخَلْق**: yalanın yaratılmasıdır; o da onu uydurmak, icat etmek ve nefiste takdir etmektir. Allah تعالى dedi: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  İkinci asla gelince: **صخرة خَلْقَاء**; yani pürüzsüz. Dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])  “Bulut **اخلَوْلَقَ** etti” denir: düzleşti. “**رسمٌ مخْلَولِقٌ**” denir; yerle bir olduğu vakit. **المُخلَّق**: ıslah edilmiş oktur.
  Bu babtandır: “Şey **أخْلَقَ** etti ve **خَلُِق** etti” denir; yıprandığı vakit. “Ben onu **أخلقْتُهُ**” (yıprattım) derim. Bu, şundandır: **أخْلَقَ** ettiğinde pürüzsüzleşir ve tüyü gider. “Her şeyden **المُخْتَلَق**” denir: mutedil olan. Ru’be dedi:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  **الخَلُوق** mâlumdur; o, **الخِلاَق** da. Bu, şundandır: şey **خُلِّق** edildiğinde pürüzsüz olur. “**ثوبٌ خَلَقٌ** ve **مِلحَفَةٌ خَلَق**” denir; müzekker ve müennes onda eşittir. Islah edilmiş oka **مُخَلَّقٌ** denilmesi, onun pürüzsüzleşmesindendir. **الخُلَيْقاءُ** ise atta, insandaki **العِرنين** gibidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ل ج
خلـج الشـيء من يده‏:‏ نزعه‏.‏
وأخذت بيده فخلجته من بين أصحابه‏.‏
وخلج الطاعن رمحه من المطعون‏.‏
قال‏:‏ ينوء بصدره والرمـح فيـه ويخلجه خدب كالبعير ومر برمحه مركوزاً فاختلجه أي انتزعه‏.‏
وخالجته الشيء‏:‏ نازعته إياه‏.‏
وإذا عزل الفحل عن الشـول قبـل أن يفـدر قيـل‏:‏ خلـج وإذا عـزل بعـد مـا يفـدر قيـل‏:‏ عـدل‏.‏
وتقـول‏:‏ مـا البحـار كالخلجان ولا اللؤلؤ كالمرجان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خلجت المرأة ولدها‏:‏ فطمته كما يقال‏:‏ جذبته‏.‏
ويقال‏:‏ لا تخلج الفصيل عن أمه فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم أي لا تفرده عنها فإنه إذا رآه وحده أكله‏.‏
ويقال للميت‏:‏ اختلـج مـن بينهـم فذهـب بـه‏.‏
ورجـل مختلـج‏:‏ نقـل عن ديوان قومه إلى ديوان آخرين فنسب إليهم‏.‏
وأردت أن أزورك فخلجني بعض الأشغال‏.‏
وخلجتني الخوالج‏.‏
وخالجني هم‏.‏
واحتضره الهم وتخالجه الشوق‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ إن المحب إذا تخالجـه شوق كذاك الهم يحتضره وتخالجته الهموم‏:‏ تجاذبته هم في ناحية وهم في أخرى‏.‏
وتخالج في صدره شيء‏.‏
وخلج حاجبيه وعينيه‏:‏ حركهما‏.‏
قال أبو عبيدة‏:‏ يكلمني ويخلج حاجبيه لأحسب عنده علماً قديماً وخلجـت عينـه وحاجبـه واختلجـا‏.‏
وفي مثل‏:‏ ‏"‏ أبشر بما سرك عيني تختلج ‏"‏ وخلجتني فلانة بعينها‏:‏ غمزتني لميعاد تضربه أو أمر تحاوله‏.‏
والمجنون يتخلج في مشيته‏:‏ يتفكك ويتمايل كأنه يجتذب شيئاً‏.‏
وجاء فلان بمخلوجة أي ببزلاء خلجت من بين الآراء لصحتها وإحكامها‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ وكنت إذا دارت رحى الحرب رعته بمخلوجة فيها عن العجز مصرف

##### Türkçe

خ ل ج
**خلـج** şeyi elinden: onu çekip çıkardı.
Ve elinden tuttum da onu arkadaşlarının arasından **خلج** ettim.
Ve mızraklayan, mızrağını mızraklanandan **خلج** etti.
Dedi: Göğsüyle ağırlaşır, mızrak onun içindeyken; ve onu, deve gibi hörgüçlü (bir şey) **يخلجه**; ve mızrağı saplanmış olarak geçti de onu **اختلجه** etti; yani onu çekip çıkardı.
Ve onu şeyde **خالجته**: onu ondan çekiştirdim.
Ve eğer aygır, **الشـول**’dan, **يفـدر** etmeden önce ayrılırsa denilir: **خلـج**; ve eğer **يفـدر** ettikten sonra ayrılırsa denilir: **عـدل**.
Ve dersin: Denizler **الخلجان** gibi değildir; ne de inci **المرجان** gibi.
Mecazdan: Kadın çocuğunu **خلجت**: onu sütten kesti; denildiği gibi: onu **جذبته**.
Ve denilir: **الفصيل**’i annesinden **تخلج** etme; çünkü kurt, yetim **الفصيل**’in yerini bilendir; yani onu ondan ayırma; zira onu yalnız görürse onu yer.
Ve ölü için denilir: Onların arasından **اختلـج** edildi de onunla gidildi.
Ve **مختلـج** bir adam: kavminin divanından başka birilerinin divanına nakledildi de onlara nispet edildi.
Ve seni ziyaret etmek istedim de bazı işler beni **خلج** etti.
Ve beni **الخوالج** **خلجت**.
Ve beni bir keder **خالجني** etti.
Ve keder onu bastırdı ve özlem onu **تخالجه** eder.
Ömer b. Ebî Rebîa dedi: Muhib, onu bir özlem **تخالجـه** ederse; işte öylece keder onu bastırır; ve onu kederler **تخالجته** etti: bir yanda bir keder, başka bir yanda bir keder onu çekiştirdi.
Ve göğsünde bir şey **تخالج** etti.
Ve kaşlarını ve gözlerini **خلج** etti: onları oynattı.
Ebû Ubeyde dedi: Benimle konuşur ve kaşlarını **يخلج** eder; yanındaki eski bir ilim sebebiyle sanırım. Ve gözü ve kaşı **خلجـت**; ve ikisi **اختلجـا** etti.
Ve bir meselde: "Seni sevindirenle müjdelen; gözüm **تختلج** eder." Ve falanca kadın beni gözüyle **خلجتني**: belirleyeceği bir buluşma için yahut girişeceği bir iş için bana göz kırptı.
Ve deli yürüyüşünde **يتخلج** eder: gevşer ve sallanır; sanki bir şeyi kendine çeker.
Ve falanca bir **مخلوجة** ile geldi; yani sıhhati ve sağlamlığı sebebiyle görüşlerin arasından **خلجت** edilmiş (seçilip çekilip çıkarılmış) bir **بزلاء** ile.
Hutay’e dedi: Ve ben, savaşın değirmeni döndüğünde, onu, içinde acizlikten bir çıkış bulunan bir **بمخلوجة** ile gözetirdim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَلْجُ: الجَذْبُ.
خَلَجَهُ يَخْلِجُه خَلْجاً، وتَخَلَّجَهُ، واخْتَلَجَهُ إِذا جَبَذَهُ وانْتَزَعَهُ؛ أَنشَد أَبو حنيفة:
إِذا اخْتَلَجَتْها مُنْجِياتٌ، كأَنها
صُدورُ َْراقٍ، ما بِهِنَّ قُطُوعُ
شبه أَصابعه في طولها وقلة لحمها بصدور عَرَاقي الدَّلْو؛ قال العجاج: فإَنْ يَكُنْ هذا الزمانُ خَلَجا،
فقَدْ لَبِسْنا عَيْشَه المُخَرْفَجا
يعني قد خلج حالاً،وانتزعها وبَدَّلَها بغيرها؛ وقال في التهذيب: فإِن يكن هذا الزمان خلجا
أَي نحى شيئاً عن شيء.
وفي الحديث: يَخْتَلِجُونَهُ على باب الجنة أَي يجتذبونه؛ ومنه حديث عمار وأُم سلمة: فاخْتَلَجَها مِنْ جُحْرِها. وفي حديث عَليٍّ في ذكر الحياة: إِن الله جعل الموت خالِجاً لأَشْطانِها أَي مُسْرِعاً في أَخذِ حِبالِها. وفي الحديث: تَنْكَبُ المَخالِجُ عن وضَحِ السبيل أَي الطُّرُقُ المُتَشَعِّبَةُ عن الطريق الأَعظم الواضح.
وفي حديث المغيرة: حتى تَرَوْهُ يَخْلِجُ في قومه أَو يَحْلِجُ أَي يسرع في حُبِّهمْ. وأَخْلَجَ هو: انجذب. وناقة خَلُوجٌ: جُذِبَ عنها ولدها بذبح أَو موت فَحَنَّتْ إِليه وقَلَّ لذلك لبنها، وقد يكون في غير الناقة؛ أَنشد ثعلب:
يَوْماً تَرَى مُرْضِعَةً خَلُوجا
أَراد كلَّ مرضعة؛ أَلا تراه قال بعد هذا:
وكلَّ أُنْثى حَمَلَتْ خَدُوجا،
وكلَّ صاحٍ ثَمِلاً مَرُوجا؟
وإِنما يذهب في ذلك إِلى قوله تعالى: يَومَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وتَضَعُ كلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وتَرَى النَّاسَ سُكارَى وما هُمْ بِسُكارى. وقيل: هي التي تَخلِجُ السَّيْرَ من سُرْعَتِها أَي تجذبه، والجمع خُلُجٌ وخِلاجٌ؛ قال أَبو ذؤيب: أَمِنْك البَرْقُ أَرْقُبُهُ، فَهَاجا،
فَبِتُّ إِخالُه دُهْماً خِلاجا؟
أَمِنك أَي من شِقِّك وناحيتك. دُهْماً: إِبِلاَّ سُوداً. شبه صوت الرعد بأَصوات هذه الخلاج لأَنها تَحَانُّ لفقد أَولادها.
ويقال للمفقود من بين القوم والميت: قد اخْتُلِجَ من بينهم فذهب به. وفي الحديث: لَيَرِدَنَّ عليَّ الحَوضَ أَقوامٌ ثم لَيُخْتَلَجُنَّ دوني أَي يُجْتَذَبونَ ويُقْتَطَعُون. وفي الحديث: فَحَنَّتِ الخَشَبَةُ حَنِينَ النَّاقَةِ الخَلُوجِ؛ هي التي اخْتُلِجَ وَلَدُها أَي انْتُزِعَ منها. والإِخْلِيجَةُ: الناقة المُخْتَلَجَةُ عن أُمها؛ قال ابن سيده: هذه عبارة سيبويه، وحكى السيرافي أَنها الناقة المُخْتَلَجُ عنها وَلَدُها، وحكي عن ثعلب أَنها المرأَة المُخْتَلَجَةُ عن زوجها بموت أَو طلاق، وحكي عن أَبي مالك أَنه نَبْتٌ؛ قال: وهذا لا يطابق مذهب سيبويه لأَنه على هذا اسم وإِنما وضعه سيبويه صفة؛ ومنه سمي خَلِيجُ النهر خَلِيجاً. والخَلِيجُ من البحر: شَرْمٌ منه. ابن سيده: والخَلِيجُ ما انقطع من معظم الماء لأَنه يُجْبَذُ منه، وقد اختُلِجَ؛ وقيل: الخليج شعبة تنشعب من الوادي تُعَبِّرُ بَعْضَ مائه إِلى مكان آخر، والجمع خُلْجٌ وخُلْجانٌ. وخَلِيجَا النهر: جَناحاه. وخَلِيجُ البحر: رِجْلٌ يَخْتَلِجُ منه، قال: هذا قول كراع. التهذيب: والخليج نهر في شق من النهر الأَعظم.وجناحا النهر: خليجاه؛ وأَنشد:
إِلى فَتًى قاضَ أَكُفّ الفِتْيانْ،
فَيْضَ الخَلِيجِ مَدَّهُ خَلِيجانْ
وفي الحديث: أَن فلاناً ساق خَلِيجاً؛ الخلِيجُ: نهر يُقتطع من النهر الأَعظم إِلى موضع ينتفع به فيه.
ابن الأَعرابي: الخُلُجُ التَّعِبُونَ.والخُلُجُ: المُرْتَعِدُو الأَبدانِ.والخُلُجُ: الحِبالُ.
ابن سيده: والخليج الحبل لأَنه يَحْبِذُ ما شُدَّ به. والخليج: الرَّسَنُ لذلك؛ التهذيب: قال الباهلي في قول تميم بن مقبل: فَبَاتَ يُسامي، بَعْدَما شُجَّ رَأْسُه،
فُحُولاً جَمَعْنَاها تَشِبُّ وتَضْرَحُ
وباتَ يُغَنَّى في الخَليج، كأَنه
كُمَيْتٌ مُدَمًّى، ناصِعُ اللَّوْنِ أَقْرَحُ
قال: يعني وتِداً رُبِطَ به فَرَسٌ. يقول: يقاسي هذه الفحول أَي قد شدَّت به، وهي تنزو وترمح. وقوله: يُغَنَّى أَي تَصْهَلُ عنده الخيل. والخَلِيجُ: حَبْلٌ خُلِجَ أَي فتل شزراً أَي فتل على العَسْراءِ؛ يعني مِقْوَدَ الفَرَسِ. كُمَيْتٌ: من نعت الوتد أَي أَحْمَرُ من طَرْفاءَ. قال: وقرحته موضع القطع؛ يعني بياضه؛ وقيل: قرحته ما تمج عليه من الدم والزَّبَدِ. ويقال للوتد خليج لأَنه يجذب الدابة إِذا ربطت إِليه. وقال ابن بري في البيتين: يصف فرساً رُبط بحبل وشدَّ بوتِد في الأَرض فجعل صهيل الفرس غناء له، وجعله كميتاً أَقرَح لما علاه من الزَّبَد والدم عند جذبه الحبل. ورواه الأَصمعي: وبات يُغَنَّى أَي وبات الوتد المربوط به الخيلُ يُغَنَّى بصهيلها أَي بات الوتد والخيل تصهل حوله، ثم قال: أَي كأَن الوتد فرس كميت أَقرَح أَي صار عليه زبد ودم؛ فبالزبد صار أَقرَح، وبالدم صار كميتاً. وقوله: يُسامي أَي يجذب الأَرسان. والشباب في الفرس: أَن يقوم على رجليه. وقوله: تضرح أَي ترمح بأَرجلها.
ابن سيده: وخَلَجَتِ الأُمُّ ولدها تَخْلِجُه، وجذبته تجذبه: فطمته؛ عن اللحياني، ولم يخصَّ من أَيّ نوع ذلك. وخَلَجْتُها: فَطَمْتُ ولَدَها؛ قال أَعرابي: لا تَخْلِجِ الفصيلَ عن أُمه، فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم؛ أَي لا تفرق بينه وبين أُمه.
وتَخَلَّجَ المجنونُ في مشيته: تجاذب يميناً وشمالاً. والمجنون يتخلج في مشيته أَي يتمايل كأَنما يجتذب مرَّة يمنةً ومرة يسرة. وتخَلَّج المفلوج في مشيته أَي تفكك وتمايل؛ ومنه قول الشاعر:
أَقْبَلَتْ تَنْفُضُ الحُلاءَ بِعَيْنَيْـ
ـها، وتَمْشِي تَخَلُّجَ المَجْنُونِ
والتَّخَلُّجُ في المشي: مثل التخلع؛ قال جرير:
وأَشْفِي مِنْ تَخَلُّجِ كلِّ جِنٍّ،
وأَكْوِي النَّاظِرَيْنِ منَ الخُنانِ
وفي حديث الحسن: رأَى رجلاً يمشي مِشْيَةً أَنكرها، فقال: يَخْلِجُ في مِشْيَتِهِ خَلَجَانَ المجنون أَي يجتذب مَرَّةً يَمْنَةً ومَرَّةً يَسْرَةً. والخَلَجان، بالتحريك: مصدر كالنزوان.
والخالِجُ: المَوْتُ، لأَنه يَخْلج الخليقة أَي يجذبها. واخْتَلَجَتِ المَنِيَّةُ القومَ أَي اجتذبتهم.
وخُلِجَ الفَحْلُ: أُخْرِجَ عن الشَّوْل قبل أَن يقدر. الليث: الفحلُ إِذا أُخْرِجَ من الشَّوْلِ قبل قُدُوره فقد خُلِجَ أَي نُزِعَ وأُخرج، وإِن أُخْرِجَ بعد قُدُورِه فقد عُدِلَ فانْعَدَلَ؛ وأَنشد: فَحْلٌ هِجانٌ تَوَلَّى غَيرَ مَخْلُوجِ
وخَلَجَ الشيءَ من يده يَخْلِجُهُ خَلْجاً: انْتزعه.
واخْتَلَجَ الرجلُ رُمْحَه من مركزه: انتزعه. وخَلَجَهُ هَمٌّ يَخْلِجُه: شغَله؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وأَبِيتُ تَخْلِجُني الهُمُومُ، كأَنَّني
دَلْوُ السُّقاةِ، تُمَدُّ بالأَشْطانِ
واخْتَلَجَ في صدري هَمٌّ. الليث: يقال: خَلَجَتْه الخَوالِجُ أَي شغلته الشواغل؛ وأَنشد:
وتَخْلِجُ الأَشكالُ دونَ الأَشكال
وخَلَجَني كذا أَي شغلني. يقال: خَلَجَتْه أُمورُ الدنيا وتَخَالَجَتْه الهموم: نازعته.
وخالَجَ الرجلَ: نازعه.
ويقال: تَخَالَجَتْه الهموم إِذا كان له هَمٌّ في ناحيةٍ وهمٌّ في ناحية كأَنه يجذبه إِليه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، صلى بأَصحابه صلاةً جهر فيها بالقراءة، وقرأَ قارئٌ خلفه فجهر، فلما سلَّم قال: لقد ظَنَنْتُ أَن بعضكم خالَجَنِيها؛ قال: معنة قوله خالجنيها أَي نازعني القراءة فجهر فيما جهرت فيه، فنزع ذلك من لساني ما كنت أَقرؤُه ولم أَستمرّ عليه. وأَصل الخَلْجِ: الجَذْبُ والنزع.
واخْتَلَجَ الشيءُ في صدري وتَخَالَجَ: احْتَكَأَ مع شَكٍّ. وفي حديث عديّ، قال له عليه السلام: لا يَخْتَلِجَنَّ في صدرك أَي لا يتحرَّك فيه شيءٌ من الريبة والشك، ويروى بالحاء، وهو مذكور في موضعه. وأَصل الاختلاج: الحركة والاضطرب؛ ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد سئلت عن لحم الصيد للمحرم، فقالت: إِن يَخْلِجْ في نفسك شيءٌ فَدَعْهُ. وفي الحديث: ما اخْتَلَجَ عِرْقٌ إِلاَّ ويكفر الله به. وفي حديث عبد الرحمن بن أَبي بكر، رضي الله عنهما: أَن الحكم بن أَبي العاصي أَبا مروان كان يجلس خلف النبي، صلى الله عليه وسلم، فإِذا تكلم اخْتَلَجَ بوجهه فرآه، فقال: كن كذلك، فلم يزل يختلج حتى مات؛ أَي كان يحرِّك شفتيه وذقنه استهزاء وحكايةً لفعل سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فبقي يرتعد إِلى أَن مات؛ وفي رواية: فَضُرِبَ بِهَمٍ شهرين ثم أَفاقَ خَلِيجاً أَي صُرِعَ؛ قال ابن الأَثير: ثم أَفاق مُخْتَلَجاً قد أُخذ لحمه وقوَّته، وقيل مرتعشاً. ونَوًى خَلُوجٌ بَيِّنَةُ الخِلاج، مشكوك فيها؛ قال جرير:
هذا هَوًى شَغَفَ القُؤَادَ مُبَرِّحٌ،
ونَوًى تَقَاذَفُ غَيرُ ذاتِ خِلاجِ
وقال شمر: إِني لَبَيْنَ خالِجَيْنِ في ذلك الأَمر أَي نفسين. وما يُخَالِجُني في ذلك الأَمر شكٌّ أَي ما أَشك فيه. وخَلَجَهُ بعينه وحاجبه يَخْلِجُه ويَخْلُجُه خَلْجاً: غمزه؛ قال حبينة بن طريف العكلي ينسب بليلى الأَخيلية:
جارِيَةٌ من شِعْبِ ذِي رُعَيْنِ،
حَيَّاكَةٌ تَمْشِي بِعُلْطَتَيْنِ
قد خَلَجَتْ بِحاجِبٍ وعَيْنِ،
يا قَوْمُ، خَلُّوا بَيْنَها وبَيْني
أَشَدَّ ما خُلِّيَ بيْنَ اثْنَينِ
والعُلْطَة: القلادة. والعين تختلج أَي تضطرب، وكذلك سائر الأَعضاء. الليث: يقال أَخْلَجَ الرجلُ حاجبيه عن عينيه واخْتَلَجَ حاجباه إِذا تحركا؛ وأَنشد:
يُكَلِّمُني ويَخْلِجُ حاجِبَيْه،
لأَحْسِبَ عِنْدَه عِلْماً قديما
وفي حديث شريح: أَن نسوة شهدنَ عنده على صبي وقع حيّاً يَتَخَلَّجُ أَي يتحرَّك، فقال: إِن الحيَّ يرث الميت، أَتشهدن بالاستهلال؟ فأَبطل شهادتهن. شمر: التَّخَلُّجُ التحرُّك؛ يقال: تَخَلَّجَ الشيءُ تَخَلُّجاً واخْتَلَجَ اخْتِلاجاً إِذا اضطرب وتحرَّك؛ ومنه يقال: اخْتَلَجَتْ عينه وخَلَجَتْ تَخْلِجُ خُلوجاً وخَلَجاناً، وخَلَجْتُ الشيءَ: حركته؛ وقال الجعدي:وفي ابن خُرَيْقٍ، يَوْمَ يَدْعُو نِساءَكمْ
حَوَاسِرَ، يَخْلُجْنَ الجِمالَ المَذَاكِيا
قال أَبو عمرو: يَخْلُجْنَ يحرِّكن؛ وقال أَبو عدنان: أَنشدني حماد بن عماد بن سعد:
يا رُبَّ مُهْرٍ حَسَنٍ وَقَاحِ،
مُخَلَّجٍ مِنْ لَبَنِ اللِّقَاحِ
قال: المُخَلَّجُ الذي قد سمن، فلحمه يَتَخَلَّجُ تَخَلُّجَ العين أَي يضطرب.
وخَلَجَتْ عينه تَخْلِجُ وتَخْلُجُ خُلُوجاً واخْتَلَجَتْ إِذا طارت. والخَلْجُ والخَلَجُ: داءٌ يصيب البهائم تَخْتَلِجُ منه أَعضاؤُها. وخَلَجَ الرجلُ رُمْحَهُ يَخْلِجُهُ ويَخْلُجُهُ، واخْتَلَجَهُ: مَدَّهُ من جانب. قال الليث: إِذا مَدَّ الطاعنُ رُمحه عن جانب، قيل: خَلَجَهُ. قال: والخَلْجُ كالانتزاع.
والمَخْلُوجَةُ: الطعنة ذات اليمين وذات الشمال. وقد خَلَجَه إِذا طعنه. ابن سيده: المخلوجة الطعنة التي تذهب يَمْنَةً ويَسْرَةً. وأَمْرُهم مَخْلوجٌ: غير مستقيم. ووقعوا في مَخْلُوجَةٍ من أَمرهم أَي اختلاط؛ عن ابن الأَعرابي. ابن السكيت: يقال في الأَمثال: الرَّأْيُ مَخْلُوجَةٌ وليستْ بِسُلْكَى؛ قال: قوله مخلوجة أَي تصرف مرَّة كذا ومرَّة كذا حتى يصح صوابه، قال: والسُّلكى المستقيمة؛ وقال في معنى قول امرئ القيس: نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومَخْلُوجَةً،
كَرَكِّ لأْمَيْنِ على نابِلِ
يقول: يذهب الطعن فيهم ويرجع كما تَرُدُّ سهمين على رامٍ رمى بهما. قال: والسُّلْكَى الطعنة المستقيمة، والمَخْلُوجَةُ على اليمين وعلى اليسار. والمَخْلُوجَةُ: الرأي المصيب؛ قال الحطيئة:
وكنتُ، إِذا دَارَتْ رَحَى الحَرْبِ، رُعْتُهُ
بِمَخْلُوجَةٍ، فيها عن العَجْزِ مَصْرِفُ
والخَلْجُ: ضَرْبٌ من النكاح، وهو إِخْرَاجُهُ، والدَّعْسُ إِدْخالُه. وخَلَجَ المرأَة يَخْلِجُها خَلْجاً: نَكَحها؛ قال:
خَلَجْتُ لها جارَ اسْتِها خَلَجاتٍ
واخْتَلَجَها: كَخَلَجَها.
والخَلَجُ، بالتحريك: أَن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أَو طول مشي وتعبٍ؛ تقول منه: خَلِجَ، بالكسر؛ قال الليث: إِنما يكون الخَلَجُ من تَقَبُّضِ العَصب في العضد حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق، وإِنما قيل له: خَلَجٌ لأَن جذبه يَخْلُجُ عضده. ابن سيده: وخَلِجَ البعير خَلَجاً، وهو أَخْلَجُ، وذلك أَن يتقبض العصب في العضد حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق. وبيننا وبينهم خُلْجَةٌ: وهو قدر ما يمشي حتى يُعْيي مرَّة واحدة. التهذيب: والخَلَجُ ما اعْوَجَّ من البيت. والخَلَجُ: الفساد في ناحية البيت. وبيت خَلِيجٌ: مُعْوَجٌّ.
والخَلُوجُ من السحاب: المتفرِّق كأَنه خُلِجَ من معظم السحاب، هذلية. وسحابة خَلُوجٌ: كثيرة الماءِ شديدة البرق.وناقة خَلُوجٌ: غزيرة اللبن، من هذا، والجمع خُلُجٌ. التهذيب: وناقة خَلُوجٌ كثير اللبن،تحنُّ إِلى ولدها؛ ويقال: هي التي تَخْلِجُ السَّيْرَ من سُرْعتِها. والخَلُوجُ من النُّوق: التي اخْتُلِجَ عنها ولدها فَقَلَّ لذلك لبنها. وقد خَلَجْتُها أَي فطمت ولدها. والخَلِيجُ: الجَفْنَةُ، والجمع خُلُجٌ؛ قال لبيد: ويُكَلِّلُونَ، إِذا الرِّياحُ تَنَاوَحَتْ،
خُلُجاً تُمَدُّ شَوارِعاً أَيْتَامُها
وجَفْنَةٌ خَلُوجٌ: قعيرة كثيرة الأَخذ من الماء. والخُلُجُ: سُفُنٌ صغار دون العَدَوْليِّ.
أَبو عمرو: الخِلاجُ العِشْق الذي ليس بمحكم.
الليث: المُخْتَلِجُ من الوجوه القليل اللحم الضامر. ابن سيده: المُخْتَلِجُ الضامر؛ قال المخبل:
وتُرِيكَ وَجْهاً كالصَّحِيفَةِ، لا
ظَمْآنُ مُخْتَلِجٌ، ولا جَهْمُ
وفرسٌ إِخْلِيجٌ: جوادٌ سريع؛ التهذيب: وقول ابن مقبل:
وأَخْلَجَ نَهَّاماً، إِذا الخَيْلُ أَوْعَنَتْ،
جَرى بسِلاحِ الكَهْلِ،والكهلُ أَجْرَد
قال: الأَخْلَجُ الطويل من الخيل الذي يَخْلِجُ الشَّدَّ خَلْجاً أَي يجذبه، كما قال طرفة:
خُلُجُ الشَّدِّ مُشِيحاتُ الحُزُمْ
والخِلاجُ والخِلاسُ: ضُرُوبٌ من البرود مخطَّطة؛ قال ابن أَحمر: إِذا انْفَرَجَتْ عنه سَمَادِيرُ خَلْفِهِ،
بِبُرْدَيْنِ مِنْ ذاك الخِلاجِ المُسَهَّمِ
ويروى من ذاك الخِلاسِ.
والخَلِيجُ: قبيلة ينسبون في قريش، وهم قوم من العرب كانوا من عَدْوَانَ، فأَلحقهم عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، بالحرث بن مالك بن النضر بن كنانة، وسمُّوا بذلك لأَنهم اختلجوا من عدوان. التهذيب: وقوم خُلْجٌ إِذا شُك في أَنسابهم فتنازع النسب قوم، وتنازعه آخرون؛ ومنه قول الكميت: أَمْ أَنْتُمُ خُلُجٌ أَبْنَاءُ عُهَّارِ
ورجل مُخْتَلَجٌ: وهو الذي نقل عن قومه ونسبه فيهم إلى قوم آخرين، فاختلف في نسبه وتنوزع فيه. قال أَبو مجلز: إِذا كان الرجل مُخْتَلَجاً فَسَرَّكَ أَن لا تَكْذِبَ فانْسُبْهُ إِلى أُمِّهِ؛ وقال غيره: هم الخُلُجُ الذين انتقلوا بنسبهم إِلى غيرهم. ويقال: رجل مُخْتَلَجٌ إِذا نوزع في نسبه كأَنه جذب منهم وانتزع. وقوله: فانسبه إِلى أُمه أَي إِلى رهطها لا إِليها نفسها.
وخَلِيجٌ الأَعْيَوِيُّ: شاعر ينسب إِلى بني أُعَيٍّ حَيٍّ من جَرْمٍ. وخَلِيجُ بنُ مُنازِلِ بن فُرْعانَ: أَحد العَقَقَة، يقول فيه أَبوه مُنازِل
(* قوله «منازل» كذا بالأصل بضم الميم وفي القاموس بفتحها.): تَظَلَّمَني حَقِّي خَلِيجٌ، وعَقَّني
على حِينِ كانتْ، كالحَنِيِّ، عِظامي
وقول الطرماح يصف كلاباً:
مُوعَباتٌ لأَخْلَجِ الشِّدقِ سَلْعا
مٍ، مُمَرٍّ مَفْتُولَةٍ عَضُدُهْ
كَلْبٌ أَخلج الشِّدْقِ: واسِعُهُ.

##### Türkçe

**الخَلْجُ**: çekme.

Onu **خَلَجَهُ يَخْلِجُه خَلْجاً**; ve onu **تَخَلَّجَهُ**; ve onu **اخْتَلَجَهُ**: onu çektiği ve koparıp aldığı zaman; Ebû Hanîfe inşad etti:

Eğer onu kurtarıcılar **اخْتَلَجَتْها**, sanki o
Iraklı (kova) göğüsleri, onlarda kopma yoktur.

Parmaklarını, uzunluklarında ve etlerinin azlığında, kovanın Iraklılarının göğüslerine benzetti; el-A‘câc dedi:

Eğer bu zaman **خَلَجا** olmuş ise,
artık onun **المُخَرْفَجا** hayatını giydik.

Yani bir hâli çekip kopardı, onu aldı ve onu başkasıyla değiştirdi; ve **التهذيب**’de dedi:

Eğer bu zaman **خلجا** olmuş ise

Yani bir şeyi bir şeyden uzaklaştırdı.

Ve hadiste: cennet kapısında onu **يَخْتَلِجُونَهُ**; yani onu çekerler; ve ondan Ammâr ve Ümmü Seleme hadisi: “Onu deliğinden **فاخْتَلَجَها**.” Ve Ali hadisi, hayatın zikrinde: “Allah ölümü onun iplerine **خالِجاً** kıldı”; yani onun bağlarını almada süratli. Ve hadiste: **المَخالِجُ** yolun açıklığından sapar; yani en büyük açık yoldan dallanıp ayrılan yollar.

Ve Muğîre hadisi: “Onu kavmi içinde **يَخْلِجُ** yahut **يَحْلِجُ** görmedikçe”; yani onların sevgisinde süratlenir. Ve o **أَخْلَجَ**: çekildi. Ve **ناقة خَلُوجٌ**: yavrusu, boğazlama yahut ölümle ondan çekilip alındı da ona özledi ve bunun için sütü azaldı; deve dışında da olabilir; Sa‘leb inşad etti:

Bir gün bir **مُرْضِعَةً خَلُوجا** görürsün.

Her emzireni kastetti; görmüyor musun, bundan sonra dedi:

Ve her dişi, **خَدُوجا** taşıdı,
ve her ayık, sarhoş **مَرُوجا**?

Bunda ancak Yüce Allah’ın sözüne gider: “Onu gördüğünüz gün, her emziren, emzirdiğinden şaşar; her hamile olan yükünü bırakır; insanları sarhoş görürsün, hâlbuki sarhoş değillerdir.” Denildi: o, süratinden yürüyüşü **تَخلِجُ** eder; yani onu çeker; çoğulu **خُلُجٌ** ve **خِلاجٌ**’dır; Ebû Züeyb dedi:

Senden mi şimşeği gözetliyorum; derken coşturdu,
geceledim, onu kara **خِلاجا** (develer) sanırım?

“Senden mi” yani senin tarafından ve yönünden. **دُهْماً**: siyah develer. Gök gürültüsünün sesini bu **الخلاج**’ların seslerine benzetti; çünkü yavrularını kaybetmekten dolayı inlerler.

Ve kavmin arasından kaybolan ve ölen için denir: aralarından **اخْتُلِجَ** de götürüldü. Ve hadiste: “Havza bana mutlaka birtakım kavimler gelir, sonra mutlaka benden yana **لَيُخْتَلَجُنَّ**”; yani çekilip alınırlar ve koparılıp ayrılırlar. Ve hadiste: “Tahta, **النَّاقَةِ الخَلُوجِ** iniltisi gibi inledi”; o, yavrusu **اخْتُلِجَ** edilmiş olandır; yani ondan çekilip alınmıştır. Ve **الإِخْلِيجَةُ**: annesinden **المُخْتَلَجَةُ** olan deve; İbn Sîde dedi: bu, Sîbeveyh’in ifadesidir; es-Sîrâfî, onun “yavrusu kendisinden **المُخْتَلَجُ** olan deve” olduğunu nakletti; Sa‘leb’den, onun “ölüm yahut boşanma ile kocasından **المُخْتَلَجَةُ** olan kadın” olduğu nakledildi; Ebû Mâlik’ten, onun bir bitki olduğu nakledildi; dedi: bu, Sîbeveyh’in mezhebine uymaz; çünkü bu takdirde isimdir; hâlbuki Sîbeveyh onu sıfat olarak koymuştur; ondan dolayı nehrin **خَلِيجُ**’ine **خَلِيجاً** adı verildi.

Ve denizden **الخَلِيجُ**: ondan bir yarıktır. İbn Sîde: ve **الخَلِيجُ**, büyük suyun çoğundan kopan şeydir; çünkü ondan çekilir; ve **اختُلِجَ** edilmiştir; denildi: **الخليج**, vadiden dallanıp ayrılan bir koldur; suyunun bir kısmını başka bir yere geçirir; çoğulu **خُلْجٌ** ve **خُلْجانٌ**’dır. Ve nehrin iki **خَلِيج**’i: iki kanadıdır. Ve denizin **خَلِيجُ**’i: ondan çekilip alınan bir ayaktır; dedi: bu, Kurâ‘ın sözüdür. **التهذيب**: ve **الخليج**, en büyük nehrin bir yanında bir nehirdir. Ve nehrin iki kanadı: onun iki **خليج**’idir; ve inşad etti:

Delikanlıların avuçlarını hükmeden bir delikanlıya,
**الخَلِيجِ**’in feyzi; onun meddi iki **خَلِيج**’dir.

Ve hadiste: falan bir **خَلِيجاً** sürdü; **الخلِيجُ**: en büyük nehirden, kendisinde faydalanılan bir yere doğru koparılan bir nehirdir.

İbnü’l-A‘râbî: **الخُلُجُ** yorgun olanlardır. Ve **الخُلُجُ**: bedenleri titreyenlerdir. Ve **الخُلُجُ**: iplerdir.

İbn Sîde: ve **الخليج** iptir; çünkü onunla bağlanan şeyi çeker. Ve **الخليج**: bunun için yulardır; **التهذيب**: el-Bâhilî, Temîm b. Mukbil’in sözünde dedi:

Başının yarılmasından sonra, geceleyin ona denk tutar,
topladığımız aygırları; şahlanır ve tekmeler.

Ve geceleyin **الخَليج**’de kişnetilir; sanki o
kana bulanmış doru, rengi parlak, **أَقْرَحُ**.

Dedi: yani bir ata bağlanan kazığı. Der ki: bu aygırlarla boğuşur; yani onunla bağlanmışlardır; onlar şahlanır ve tekmeler. Ve sözü **يُغَنَّى**: yani atlar onun yanında kişner. Ve **الخَلِيجُ**: **خُلِجَ** edilmiş ip; yani çapraz bükülmüş; yani sol büküm üzere bükülmüş; yani atın yedeği. **كُمَيْتٌ**: kazığın sıfatındandır; yani **طَرْفاءَ**’dan kırmızı. Dedi: ve onun **قَرْحَتُهُ** kesme yeridir; yani beyazlığı; denildi: **قَرْحَتُهُ**, ondan fışkıran kan ve köpüktür. Ve kazığa **خليج** denir; çünkü ona bağlandığında hayvanı çeker. İbn Berrî iki beyitte dedi: bir atı tasvir eder; bir iple bağlanmış ve yerde bir kazığa sıkıca bağlanmış; atın kişnemesini ona şarkı kıldı; ve onu, ipi çekmesi sırasında üzerine çıkan köpük ve kandan dolayı **كميتاً أَقرَح** kıldı. el-Asma‘î şöyle rivayet etti: “Ve geceleyin **يُغَنَّى**”; yani atların bağlandığı kazık, onların kişnemesiyle **يُغَنَّى**; yani kazık geceleyin, atlar onun etrafında kişner; sonra dedi: yani sanki kazık, doru bir at, **أَقرَح**; yani üzerine köpük ve kan oldu; köpükle **أَقرَح** oldu, kanla **كُمَيْتاً** oldu. Ve sözü **يُسامي**: yani yuları çeker. Ve atta **الشباب**: iki ayağı üzerinde doğrulmasıdır. Ve sözü **تضرح**: yani ayaklarıyla tekmeler.

İbn Sîde: anne, yavrusunu **خَلَجَتِ**; onu **تَخْلِجُه**; ve onu çekti: onu sütten kesti; el-Lihyânî’den; bunun hangi türden olduğunu tahsis etmedi. Ve ben onu **خَلَجْتُها**: yavrusunu sütten kestim; bir bedevî dedi: “Yavru deveyi annesinden **لا تَخْلِجِ**; çünkü kurt, yetim yavrunun yerini bilir”; yani onunla annesi arasını ayırma.

Ve deli, yürüyüşünde **تَخَلَّجَ** etti: sağa sola çekişti. Ve deli yürüyüşünde **يتخلج** eder; yani bir sağa bir sola, sanki bir defa sağa bir defa sola çekiliyormuş gibi sallanır. Ve felçli yürüyüşünde **تخَلَّج** etti; yani gevşedi ve sallandı; şairin sözü bundandır:

Geldi; süsü gözleriyle silker,
ve delinin **تَخَلُّجَ**’u gibi yürür.

Ve yürüyüşte **التَّخَلُّجُ**: **التخلع** gibidir; Cerîr dedi:

Her cinin **تَخَلُّجِ**’ünden şifa bulurum,
ve iki gözü **الخُنان**’dan dağlarım.

Ve Hasan hadisi: bir adamı, hoş görmediği bir yürüyüşle yürürken gördü; dedi ki: yürüyüşünde delinin **خَلَجَانَ**’ı gibi **يَخْلِجُ** eder; yani bir defa sağa bir defa sola çekilir. Ve **الخَلَجان** (harekeli): **النزوان** gibi bir mastardır.

Ve **الخالِجُ**: ölümdür; çünkü yaratılmışı **يَخْلج** eder; yani onu çeker. Ve **اخْتَلَجَتِ المَنِيَّةُ** kavmi: yani onları çekti.

**خُلِجَ الفَحْلُ**: gücü yetmeden önce **الشَّوْل**’dan çıkarıldı. el-Leys: aygır, gücü yetmeden önce **الشَّوْل**’dan çıkarılırsa, **خُلِجَ** olmuştur; yani çekilip alınmış ve çıkarılmıştır; eğer gücü yettikten sonra çıkarılırsa, **عُدِلَ** edilmiştir de **انْعَدَلَ** etmiştir; ve inşad etti:

Soylu bir aygır, **مَخْلُوجِ** olmayanın dışında döndü.

Ve bir şeyi elinden **خَلَجَ** eder; onu **يَخْلِجُهُ خَلْجاً**: onu çekip aldı.

Ve adam, mızrağını yerinden **اخْتَلَجَ** etti: onu çekip aldı. Ve bir keder onu **خَلَجَهُ**; onu **يَخْلِجُه**: onu meşgul etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

Geceleyin, beni kederler **تَخْلِجُ** eder; sanki ben
sulayıcıların kovasıyım; iplerle uzatılır.

Ve göğsümde bir keder **اخْتَلَجَ** etti. el-Leys: denir: **خَلَجَتْه الخَوالِجُ**; yani meşguliyetler onu meşgul etti; ve inşad etti:

Şekiller, şekillerin önünde **تَخْلِجُ** eder.

Ve beni şu **خَلَجَني** etti; yani beni meşgul etti. Denir: dünya işleri onu **خَلَجَتْه** ve kederler onu **تَخَالَجَتْه**: onunla çekişti.

Ve adamla **خالَجَ** etti: onunla çekişti.

Ve denir: kederler onu **تَخَالَجَتْه**; bir tarafta bir kederi, bir tarafta bir kederi olduğu zaman; sanki onu kendine çeker. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabına bir namaz kıldı; onda kıraati açıktan okudu; bir okuyucu onun arkasında okudu da açıktan okudu; selam verince dedi: “Zannettim ki bazınız onu bana **خالَجَنِيها** etti”; dedi: sözünün manası **خالجنيها**: yani kıraatte benimle çekişti; benim açıktan okuduğum yerde o da açıktan okudu; bu, dilimden, okuduğum şeyi çekip aldı; onu sürdürmedim. Ve **الخَلْجِ**’in aslı: çekme ve koparıp almadır.

Ve göğsümde bir şey **اخْتَلَجَ** etti ve **تَخَالَجَ**: şüphe ile birlikte sürtündü. Ve Adiyy hadisi: ona, aleyhisselâm, dedi: “Göğsünde **لا يَخْتَلِجَنَّ**”; yani onda kuşku ve şüpheden bir şey hareket etmesin; hâ ile de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **الاختلاج**’ın aslı: hareket ve çalkantıdır; ondan Âişe hadisi, radıyallahu anha; ihramlı için av eti hakkında soruldu; dedi: “Nefsinde bir şey **يَخْلِجْ** ederse, onu bırak.” Ve hadiste: “Bir damar **ما اخْتَلَجَ** etmez ki Allah onunla kefaret etmesin.” Ve Abdurrahman b. Ebî Bekr hadisi, radıyallahu anhümâ: Hakem b. Ebî’l-Âs, Ebû Mervân, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, arkasında otururdu; konuştuğunda yüzüyle **اخْتَلَجَ** ederdi; onu gördü; dedi: “Böyle ol”; artık ölünceye kadar **يختلج** etti; yani dudaklarını ve çenesini, Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, fiilini alaya alarak ve taklit ederek oynatırdı; ölünceye kadar titrer kaldı; bir rivayette: “İki ay bir kederle vuruldu, sonra **خَلِيجاً** olarak ayıldı”; yani yere serildi; İbnü’l-Esîr dedi: sonra **مُخْتَلَجاً** olarak ayıldı; eti ve kuvveti alınmıştı; denildi: titrek. Ve **نَوًى خَلُوجٌ**: **الخِلاج**’ı açık; onda şüphe vardır; Cerîr dedi:

Bu, yüreği şiddetle saran bir hevadır,
ve **خِلاجِ**’ı olmayan bir uzaklık, savurur.

Ve Şemmer dedi: o işte ben iki **خالِجَيْنِ** arasındayım; yani iki nefis. Ve o işte bana bir şüphe **يُخَالِجُني** etmez; yani onda şüphe etmem. Ve onu gözüyle ve kaşıyla **خَلَجَهُ**; onu **يَخْلِجُه** ve **يَخْلُجُه خَلْجاً**: ona işaret etti; Hubeyne b. Tarîf el-Ukley, Leylâ el-Ahîliyye’ye nispetle dedi:

Zî Ru‘ayn’in geçidinden bir cariye,
iki gerdanlıkla yürüyen bir dokumacı,
bir kaş ve gözle **خَلَجَتْ** etti,
ey kavm, onunla benim aramı boş bırakın,
iki arasına bırakılmanın en şiddetlisi.

Ve **العُلْطَة**: gerdanlıktır. Ve göz **تختلج** eder; yani çalkalanır; diğer organlar da böyledir. el-Leys: denir: adam, kaşlarını gözlerinden **أَخْلَجَ** etti; ve kaşları **اخْتَلَجَ** etti; hareket ettikleri zaman; ve inşad etti:

Benimle konuşur ve iki kaşını **يَخْلِجُ** eder,
onun yanında eski bir ilim var sanırım.

Ve Şurayh hadisi: birtakım kadınlar, yanında, canlı düşmüş bir çocuk hakkında şahitlik ettiler; **يَتَخَلَّجُ** ediyordu; yani hareket ediyordu; dedi: “Canlı, ölüye mirasçı olur; bağırıp çağırmaya şahitlik ediyor musunuz?”; şahitliklerini iptal etti. Şemmer: **التَّخَلُّجُ** hareket etmektir; denir: bir şey **تَخَلَّجَ**; **تَخَلُّجاً**; ve **اخْتَلَجَ**; **اخْتِلاجاً**; çalkalanıp hareket ettiği zaman; ondan denir: gözü **اخْتَلَجَتْ** etti; ve **خَلَجَتْ**; **تَخْلِجُ خُلوجاً** ve **خَلَجاناً**; ve ben bir şeyi **خَلَجْتُ**: onu hareket ettirdim; el-Ca‘dî dedi; İbn Hureyk hakkında, kadınlarınızı çağırdığı gün:

Başları açık; keskin develeri **يَخْلُجْنَ** ederler.

Ebû Amr dedi: **يَخْلُجْنَ**: hareket ettirirler. Ebû Adnân dedi: Hammâd b. İmâd b. Sa‘d bana inşad etti:

Nice güzel ve yüzsüz tay,
sütlü develerin sütünden **مُخَلَّجٍ**.

Dedi: **المُخَلَّجُ**, semirmiş olandır; eti, gözün **تَخَلُّجَ**’u gibi **يَتَخَلَّجُ** eder; yani çalkalanır.

Ve gözü **خَلَجَتْ**; **تَخْلِجُ** ve **تَخْلُجُ خُلُوجاً**; ve **اخْتَلَجَتْ**: sıçradığı zaman. Ve **الخَلْجُ** ve **الخَلَجُ**: bir hastalıktır; hayvanlara isabet eder; ondan dolayı organları **تَخْتَلِجُ** eder. Ve adam mızrağını **خَلَجَ** eder; onu **يَخْلِجُه** ve **يَخْلُجُه**; ve onu **اخْتَلَجَهُ**: onu yandan uzattı. el-Leys dedi: saplayan, mızrağını yandan uzattığı zaman, ona **خَلَجَهُ** denir. Dedi: ve **الخَلْجُ** koparıp alma gibidir.

Ve **المَخْلُوجَةُ**: sağa ve sola olan saplamadır. Ve onu **خَلَجَه**: onu sapladığı zaman. İbn Sîde: **المخلوجة**, sağa ve sola giden saplamadır. Ve onların işi **مَخْلوجٌ**: düzgün değildir. Ve işlerinde bir **مَخْلُوجَةٍ**’ye düştüler; yani karışıklık; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’s-Sikkît: mesellerde denir: “Görüş **مَخْلُوجَةٌ**’dir, **بِسُلْكَى** değildir”; dedi: sözü **مخلوجة**: yani bir defa şöyle bir defa böyle çevrilir; ta ki doğrusu sahih olsun; dedi: ve **السُّلكى** düzgün olandır; İmruü’l-Kays’ın sözünün manasında dedi:

Onlara **سُلْكَى** ve **مَخْلُوجَةً** saplarız,
iki okun, bir okçuya geri dönmesi gibi.

Der ki: saplama onlarda gider ve döner; iki okun, onları atan okçuya geri dönmesi gibi. Dedi: **السُّلْكَى** düzgün saplamadır; **المَخْلُوجَةُ** sağa ve sola olandır. Ve **المَخْلُوجَةُ**: isabetli görüştür; el-Hutay’e dedi:

Savaş değirmeni döndüğünde, ben onu ürkütürdüm
bir **مَخْلُوجَةٍ** ile; onda acizlikten bir çıkış vardır.

Ve **الخَلْجُ**: nikâhın bir türüdür; o, onu çıkarmaktır; ve **الدَّعْسُ** onu sokmaktır. Ve kadınla **خَلَجَ** eder; onu **يَخْلِجُها خَلْجاً**: onunla cinsel ilişkiye girdi; dedi:

Onun için kıçının komşusunu **خَلَجْتُ**; **خَلَجاتٍ**.

Ve onu **اخْتَلَجَها**: onu **خَلَجَها** gibi.

Ve **الخَلَجُ** (harekeli): adamın, yaptığı bir işten yahut uzun yürüyüş ve yorgunluktan dolayı etinden ve kemiklerinden şikâyet etmesidir; bundan: **خَلِجَ** (kesre ile); el-Leys dedi: **الخَلَجُ** ancak pazudaki sinirin kasılmasından olur; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer; ona **خَلَجٌ** denildi; çünkü onun çekmesi pazusunu **يَخْلُجُ** eder. İbn Sîde: deve **خَلِجَ** etti; **خَلَجاً**; o **أَخْلَجُ**’dur; bu, pazudaki sinirin kasılmasıdır; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer.

Ve bizimle onların arasında bir **خُلْجَةٌ** vardır: bir defa yorulana kadar yürüdüğü miktardır. **التهذيب**: ve **الخَلَجُ**, evden eğrilen şeydir. Ve **الخَلَجُ**: evin bir tarafındaki bozulmadır. Ve **بيت خَلِيجٌ**: eğridir.

Ve buluttan **الخَلُوجُ**: dağınık olandır; sanki bulutun çoğundan **خُلِجَ** edilmiştir; Hüzeyl lehçesidir. Ve **سحابة خَلُوجٌ**: suyu çok, şimşeği şiddetli. Ve **ناقة خَلُوجٌ**: sütü bol; bundan dolayı; çoğulu **خُلُجٌ**. **التهذيب**: ve **ناقة خَلُوجٌ** çok sütlüdür; yavrusuna özler; ve denir: o, süratinden yürüyüşü **تَخْلِجُ** eder. Ve develerden **الخَلُوجُ**: yavrusu kendisinden **اخْتُلِجَ** edilmiş olandır; bunun için sütü azaldı. Ve ben onu **خَلَجْتُها**: yani yavrusunu sütten kestim. Ve **الخَلِيجُ**: çanaktır; çoğulu **خُلُجٌ**; Lebîd dedi:

Rüzgârlar karşılıklı estiğinde, taçlandırırlar,
**خُلُجاً**; onun yetimleri sokaklar gibi uzatılır.

Ve **جَفْنَةٌ خَلُوجٌ**: derin, sudan çok alan. Ve **الخُلُجُ**: **العَدَوْليِّ**’den küçük, küçük gemilerdir.

Ebû Amr: **الخِلاجُ** sağlam olmayan aşktır.

el-Leys: yüzlerden **المُخْتَلِجُ**, eti az, zayıf olandır. İbn Sîde: **المُخْتَلِجُ** zayıftır; el-Muhabbal dedi:

Sana, sayfa gibi bir yüz gösterir; ne
susuz bir **مُخْتَلِجٌ**, ne de sert suratlı.

Ve **فرسٌ إِخْلِيجٌ**: hızlı, süratli attır; **التهذيب**: ve İbn Mukbil’in sözü:

Atlar hızlandığında, bir **نَهَّاماً**’ı **أَخْلَجَ** etti,
yaşlının silahıyla koştu; yaşlı ise tüysüzdür.

Dedi: **الأَخْلَجُ**, atlardan uzun olandır; koşuyu **خَلْجاً** **يَخْلِجُ** eder; yani onu çeker; Tarfâ’nın dediği gibi:

Koşuyu **خُلُجُ الشَّدِّ**; kuşakları yana atmışlar.

Ve **الخِلاجُ** ve **الخِلاسُ**: çizgili bürdelerin türleridir; İbn Ahmer dedi:

Arkasının **سَمَادِيرُ**’i ondan açıldığında,
o çizgili **الخِلاجِ**’dan iki bürde ile.

“**الخِلاسِ**” diye de rivayet edilir.

Ve **الخَلِيجُ**: Kureyş’te nispet edilen bir kabiledir; onlar Araplardan bir kavimdir; **عَدْوَانَ**’dan idiler; Ömer b. el-Hattâb, radıyallahu anh, onları Kinâne’den en-Nadr b. Mâlik b. el-Hâris b. Mâlik’e ilhak etti; **عَدْوَانَ**’dan **اختلجوا** ettikleri için bununla adlandırıldılar. **التهذيب**: neseblerinde şüphe edilen kavme **خُلْجٌ** denir; nesep hakkında bir kavim çekişir, başkaları da çekişir; Kümeyt’in sözü bundandır:

Yoksa siz, fahişelerin oğulları, **خُلُجٌ** musunuz?

Ve **رجل مُخْتَلَجٌ**: kavminden nakledilen ve onlarda başka bir kavme nispet edilen kimsedir; nesebinde ihtilaf edilir ve onda çekişilir. Ebû Miclez dedi: adam **مُخْتَلَجاً** olursa, yalan söylememek seni sevindirirse, onu annesine nispet et; başkası dedi: onlar, nesebleriyle başkalarına intikal eden **الخُلُجُ**’dur. Ve denir: **رجل مُخْتَلَجٌ**, nesebinde çekişildiği zaman; sanki onlardan çekilip koparılmıştır. Ve sözü: “onu annesine nispet et”; yani onun topluluğuna; bizzat ona değil.

Ve **خَلِيجٌ الأَعْيَوِيُّ**: Benî U‘ayy’e nispet edilen bir şairdir; Cürm’den bir kabiledir. Ve **خَلِيجُ بنُ مُنازِلِ بن فُرْعانَ**: **العَقَقَة**’dan biridir; babası **مُنازِل** onun hakkında der:

Hakkımı bana zulmetti **خَلِيجٌ**, ve bana asi oldu,
kemiklerim, yay kirişi gibi olduğu bir vakitte.

Ve et-Tırimmâh’ın, köpekleri tasvir ederken sözü:

Geniş ağızlı; **أَخْلَجِ الشِّدقِ**’a karşı koşan,
sert; acı; kolu bükülmüş.

**كَلْبٌ أَخلج الشِّدْقِ**: geniş olanıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ل ج * * خَلَجَتْ * عينه من باب جلس ودخل و * اخْتَلَجَتْ * طارت و * تَخَالَج * في صدري منه شيء أي شككت و * الخَلِيجُ * من البحر شرم منه وهو أيضا النهر وقيل جانباه خليجاه والجمع * خُلُجٌ * بضمتين و * الخَلَنْجُ * شجر فارسي معرب والجمع * الخَلاَنِجُ * بوزن المعالم

##### Türkçe

* خ ل ج * **خَلَجَتْ** gözü, **جلس** ve **دخل** bâbından (geldi); ve **اخْتَلَجَتْ** uçtu; ve göğsümde ondan bir şey **تَخَالَج** etti; yani şüphe ettim. Ve **الخَلِيجُ**: denizden bir koydur; o, aynı zamanda nehirdir. Ve denildi ki: iki yanı onun iki **خليجاه**’ıdır. Çoğulu **خُلُجٌ** (iki ötre ile). Ve **الخَلَنْجُ**: Farsça bir ağaçtır, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **الخَلاَنِجُ** ( **المعالم** vezninde).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خلج يخلج  خلجا من حد ضرب  : جذب، كتخلج واختلج. وخلج الشىء وتخلجه واختلجه إذا جبذه. وأخلج هو: انجذب، كذا في اللسان. قلت: فهو مستدرك على الستة الألفاظ التي أوردها شيخنا في حنج، وفي الحديث  يختلجونه على باب الجنة  أي يجتذبونه، وفي حديث آخر  ليردن على الحوض أقوام ثم ليختلجن دوني  أي يجتذبون ويقتطعون. من المجاز: خلج بعينه وحاجبيه يخلج ويخلج خلجا، إذا  غمز  ، قال حبينة بن طريف العكلى يتشبب بليلى الأخيلية:
  جارية من شعب ذي رعين
  حياكة تمشى بعلطتين
  قد خلجت بحاجب وعين
  يا قوم خلو بينها وبيني
  أشد ما خلى بين اثنين والعلطة: القلادة وعن الليث: يقال: أخلج الرجل حاجبيه عن عينيه، واختلج حاجباه، إذا تحركا، وأنشد:
  يكلمني ويخلج حاجبـيه                      لأحسب عنده علما قديما خلج الشىء وتخلجه واختلجه إذا جبذه، و  انتزع  . وأخذ بيده فخلجه من بين صحبه: انتزعه. و  خلج الطاعن رمحه من المطعون. ومر برمحه مركوزا فاختلجه، أي انتزعه. أنشد أبو حنيفة:
  إذا اختلجتها منجيات كأنـهـا                      صدور عراق ما بهن قطوع شبه أصابعه في طولها وقلة لحمها بصدور عراقي الدلو، قال العجاج:

  فإن يكن هذا الزمان خلجا
  فقد لبسنا عيشه المخرفجا يعنى قد خلج حالا وانتزعها وبدلها بغيرها. واختلجت المنية القوم، أي اجتذبتهم. خلج الشىء  : حرك  ، وقال الجعدى:
  وفي ابن خريق يوم يدعو نساءكمحواسر يخلجن الجمال المذاكيا قال أبو عمرو: يخلجن، أي يحركن. خلج الهم يخلج إذا  شغل  ، أنشد ابن الأعرابي:
  وأبيت تخلجني الهموم كأنني                      دلو السقاة تمد بالأشطـان ومن المجاز: اختلج في صدري هم، وعن الليث: يقال خلجته الخوالج، أي شغلته الشواغل، وأنشد:
  وتخلج الأشكال دون الأشكال  وخلجني كذا، أي شغلني، يقال: خلجته أمور الدنيا. وتخالجته الهموم: نازعته. وخالج الرجل: نازعه. ويقال تخالجته الهموم، إذا كان له هم في ناحية وهم في ناحية، كأنه يجذبه إليه. خلج الرجل رمحه، يخلجه، واختلجه: مده من جانب، قال الليث: إذا مد الطاعن رمحه عن جانب قيل: خلجه. قال والخلج كالانتزاع. وقد خلج، إذا  طعن  ، وسيأتي المخلوجة. خلج  جامع  ، وهو ضرب من النكاح-، وهو إخراجه، والدعس: إدخاله. وخلج المرأة يخلجها خلجا: نكحها قال:
  خلجت لها جار استها خلجات واختلجها، كخلجها. خلج إذا  فطم ولده  . وعبارة المحكم: وخلجت الأم ولدها تخلجه، وجذبته تجذبه: فطمته، عن اللحياني، ولم يخص من أي نوع ذلك. وخلجتها: فطمت ولدها. خلج إذا فطم  ولد ناقته  خاصة، قال أعرابي: لا تخلج الفصيل عن أمه فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم، أي لا تفرق بينه وبين أمه، وهو مجاز، وفسره الزمخشري وقال: أي لا تفرده عنها، فإنه إذا رآه وحده أكله. من المجاز: خلجت  العين تخلج  ، بالكسر،  وتخلج  ، بالضم، خلجا، وخلوجا  ، مصدر الباب الثاني، وخلجانا، محركة، زاده شمر، كما يأتي، إذا  طارت  ، ومثله في الصحاح،  كاختلجت  وتخلجت، وفسره غيرهما باضطربت، قال شمر: التخلج: التحرك، يقال: تخلج الشىء تخلجا، واختلج اختلاجا إذا اضطرب وتحرك، ومنه يقال: اختلجت عينه وخلجت تخلج خلوجا وخلجانا. انتهى. ووقع في كلام الأقدمين العموم في العين وغيرها، ففي لسان العرب: وخلجه بعينه وحاجبه يخلجه ويخلجه خلجا: غمزه، والعين تختلج، أي تضطرب، وكذلك سائر الأعضاء. قال الليث: يقال أخلج الرجل حاجبيه عن عينيه، واختلج حاجباه إذا تحركا، وأنشد:
  يكلمني ويخلج حاجبـيه                      لأحسب عنده علما قديما ومثله في الأساس، وفي الحديث  ما اختلج عرق إلا ويكفر الله به  وفي مثل  أبشر بما يسرك عني، وعينى تختلج  وخلجتني فلانة بعينها: غمزتني لميعاد تضربه أو أمر تحاوله. وتذكرت هنا ما قرأته قديما في تفسير نور الدين بن الجزار تلميذ الشونى، رحمهم الله تعالى ما نصه:
  لعينى هذه نـبـأ                      وللعينين أنـبـاء
  ومقلة عينى اليمنى                      إذا ما رف بكـاء

  وقد ألفوا في اختلاج الأعضاء كتبا، وبنوا عليها قواعد، ليس هذا محل ذكرها. خلج الرجل  كفرح  خلجا، بالتحريك، إذا  اشتكى  لحمه  وعظامه من عمل  يعمله  أو طول مشى وتعب  . وقال الليث: إنما يكون الخلج من تقبض العصب في العضد، حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق، وإنما قيل له خلج لأن جذبه يخلج عضده. وفي المحكم: وخلج البعير يخلج خلجا، وهو أخلج، وذلك أن يتقبض العصب في العضد حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق.  والخلوج  ، كصبور  : ناقة اختلج  أي جذب  عنها ولدها  بذبح أو موت فحنت إليه  فقل  لذلك  لبنها  ، وقد يطون في غير الناقة، أنشد ثعلب:
  يوما ترى مرضعة خلوجا
  وكل أنثى حملت خدوجا وإنما يذهب في ذلك إلى قوله تعالى  يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما أرضعت وتضع كل ذات حمل حملها وترى الناس سكارى وما هم بسكارى  ويقال: ناقة خلوج: غزيرة اللبن، مأخوذ من سحابة خلوج، كما يأتي، وفي التهذيب: وناقة خلوج: كثيرة اللبن تحن إلى ولدها يقال هي  التي تخلج السير من سرعتها  أي تجذبه، والجمع خلج وخلاج، قال أبو ذؤيب:
  أمنك البرق أرقبه فهاجا                      فبت إخاله دهما خلاجا دهما: إبلا سودا، شبه صوت الرعد بأصوات هذه الخلاج، لأنها تحان لفقد أولادها. الخلوج من  السحاب: المتفرق  ، كأنه خولج من معظم السحاب، هذلية،  أو الكثير الماء  ، يقال: سحابة خلوج، إذا كانت كثيرة الماء شديدة البرق، وناقة خلوج: غزيرة اللبن، من هذا. في التهذيب  الخليج  نهر في شق من  النهر  الأعظم، وجناحا النهر خليجاه، وأنشد:
  إلى فتى فاض أكف الفتيان
  فيض الخليج مدة خليجان وفي الحديث:  إن فلانا ساق خليجا  الخليج: نهر يقتطع من النهر الأعظم إلى موضع ينتفع به فيه. الخليج  : شرم من البحر  وقال ابن سيده: هو ما انقطع من معظم الماء، لأنه يجبذ منه، وقد اختلج. وقيل: الخليج: شعبة تنشعب من الوادي تعبر بعض مائه إلى مكان آخر، والجمع خلج وخلجان. الخليج  الجفنة  والجمع خلج، قال لبيد:
  ويكللون إذا الرياح تناوحت                      خلجا تمد شوارعا أيتامها وجفنه خلوج: قعيرة كثيرة الأخذ من الماء. قال ابن سيده: الخليج  : الحبل  ، لأنه يجبذ ما يشد به، والخليج: الرسن، لذلك. وفي التهذيب: قال الباهلي في قول تميم بن مقبل:
  فبات بسامى بعد ما شج رأسـه                      فحولا جمعناها تشب وتضرح
  وبات يغنى في الخليج كـأنـه                      كميت مدمى ناصع اللون أقرح

  قال: يعنى وتدا ربط به فرس، يقول يقاسى هذه الفحول، أي قد شدت به، وهي تنزو وترمح، وقوله يغنى، أي تصهل عنده الخيل، والخليج: حبل خلج، أي فتل شزرا أي فتل على العسراء يعنى مقود الفرس. كيمت من نعت الوتد، أي أحمر، من طرفاء، قال: وقرحته: موضع القطع، يعنى بياضه، وقيل قرحته: ما تمج عليه من الدم والزبد، ويقال للوتد: الخليج، لأنه يجذب الدابة إذا ربطت إليه. وقال ابن برى في البيتين: يصف فرسا ربط بحبل وشد بوتد في الأرض، فجعل صهيل الفرس غناء له، وجعله كميتا أقرح، لما علاه من الزيد والدم عند جذبه الحبل، ورواه الأصمعي  وبات يغنى أي وبات الوتد المربوط به الخيل يغنى بصهيلها، أي بات الوتد والخيل تصهل حوله، ثم قال: أي كأن الوتد فرس كميت أقرح، أي صار عليه زبد ودم، فبالزبد صار أقرح، وبالدم صار كميتا، وقوله: يسامى، أي يجذب الأرسان، والشباب في الفرس أن يقوم على رجليه. وقوله: تضرح، أي ترمح بأرجلها، كذا في اللسان.  كالأخلج  ، لم أجده في أمهات اللغة، وسيأتي أنه الطويل من الخيل، فربما تصحف على المصنف فليراجع. الخليج  سفينة صغيرة دون العدولى، ج خلج  ، بضم فسكون. الخليج  : جبل بمكة  ، حرسها الله تعالى، كذا في الصلة. من المجاز  تخلج  المجنون في مشيته: تجاذب يمينا وشمالا، والمجنون يتخلج في مشيته، أي يتمايل كأنما يجتذب مرة يمنة ومرة يسرة. وتخلج  المفلوج في مشيته  أي  تفكك وتمايل  ، كأنه يجتذب شيئا، ومنه قول الشاعر:
  أقبلت تنفض الخلاء بعيني                      ها وتمشى تخلج المجنون والتخلج في المشي مثل التخلع، قال جرير:
  وأشفى من تخلج كل جـن                      وأكوى الناظرين من الخنان وفي حديث الحسن  رأى رجلا يمشى مشية أنكرها، فقال: يخلج في مشيته خلجان المجنون  أي يجتذب مرة يمنة ومرة يسرة، والخلجان، بالتحريك، مصدر كالنزوان.  والإخليج  ، بالكسر،  من الخيل: الجواد السريع  ، وفي التهذيب: وقول ابن مقبل:
  وأخلج نهاما إذا الخيل أوعثتجرى بسلاح الكهل والكهل أحردا قال: الأخلج: الطويل من الخيل، الذي يخلج الشد خلجا، أي يجذبه، كما قال طرفة:
  خلج الشد مشيحات الحزم

  الإخليج  : نبت  ، وهو الإخليجة، وحكى ذلك عن أبي مالك قال ابن سيده: وهذا لا يطايق مذهب سيبويه، لأنه على هذا اسم، وإنما وضعه سيبويه صفة. كذا في اللسان.  والخلج -محركة-: الفساد  في ناحية البيت وبيت خليج: معوج، وفي التهذيب: الخلج: ما اعوج من البيت. الخلج  بضمتين  جمع خليج: قبيلة ينسبون إلى قريش، وهم  قوم من العرب كانوا من عدوان فألحقهم  أمير المؤمنين سيدنا  عمر بن الخطاب -رضى الله تعالى عنه- بالحارث بن مالك بن النضر  ابن كنانة، وسموا بذلك لأنهم اختلجوا من عدوان، هكذا نص عبارة اللسان والمعارف لابن قتيبة، وعليه فالحارث أخو فهر، والذي في الصحاح والروض للسهيلي: الحارث ابن فهر، واسم الخلج قيس، قاله شيخنا. الخلج  : المرتعدو الأبدان  ، وعن ابن الأعرابي: الخلج: التعبون. الخلج  : القوم المشكوك في نسبهم  ، وفي التهذيب: وقوم خلج إذا شك في أنسابهم فتنازع النسب قوم وتنازعه آخرون، ومنه قول الكميت:
  أم أنتم خلج أبناء عهار في حديث شريح  أن نسوة شهدن عنده على صبي وقع حيا يتخلج، فقال: إن الحي يرث الميت، أتشهدن بالاستهلال  فأبطل شهادتهن.. قال شمر: التخلج: التحرك، يقال  تخلج  الشىء تخلجا، واختلج اختلاجا إذا  اضطرب وتحرك  ، ومنه يقال: اختلجت عينه، وقد تقدم. وقال أبو عدنان: أنشدني حماد بن عمار بن سعد:
  يا رب مهر حسن وقاح
  مخلج من لبن اللقاح قال: المخلج: الذي قد سمن فلحمه يتخلج تخلج العين، أي يضطرب. من المجاز:  تخالج في صدري شىء  ، أي  شككت  ، واختلج الشىء في صدري وتخالج: احتكأ مع شك، وفي حديث عدى، قال له عليه السلام  لا يختلجن في صدرك  أي لا يتحرك فيه شىء من الريبة والشك، ويروى بالحاء، وهو مذكور فلي موضعه. وأصل الاختلاج الحركة والاضطراب، ومنه حديث عائشة رضى الله عنها، وقد سئلت عن لحم الصيد للمحرم فقالت  إن يختلج في نفسك شىء فدعه  .  ووجه مختلج: قليل اللحم  ضامر، قاله الليث، واقتصر ابن سيده على الأخيرة، قال المخبل:
  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم  والخلج، كفلز: البعيد  ، أنشد الأصمعي لإباد بن القعقاع الدبيرى:
  إذا تمطت نازحا خلجا
  مرتا ترى الهام به مثبجا خلج  كدمل: رجل  وهو أبو عبد الملك الآتي ذكره. خلج  ككتف في لغتيه  ، أي وخلج بالكسر،  شاعر  من بنى أعى حي من جرم، وهو عبد الله بن الحارث بن عمرو بن وهب، لقب بقوله:
  كأن تخالج الأشطان فيهـم                      شآبيب تجوج من الغوادي الخلج  بالضم: لقب قيس بن الحارث  ، وفي نسخة أخرى  لقب قيس الفهرى، وينظر هذا مع ما تقدم من عبارة شيخنا: مهم سارية بن زنيم الخلجى، روى عن النبي صلى الله عليه وسلم، وعنه أبو حرزة يعقوب بن مجاهد، ذكره ابن أبي حاتم عن أبيه. الخلاج والخلاس  ككتاب: ضرب من البرود المخططة  ، قال ابن أحمر:
  إذا انفرجت عنه سمادير حلقةببردين من ذاك الخلاج المسهم

  ويروى  من ذاك الخلاس  . من المجاز:  خالج قلبي أمر  ، أي  نازعني فيه فكر  ، وفي الحديث  أن النبي، صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارىء خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها أي نازعني القراءة فجهر فيما جهرت فيه فنزع ذلك من لساني ما كنت أقرؤه ولم أستمر عليه  . وأصل الخلج الجذب والنزع. وعن شمر: وما يخالجني في ذلك الأمر شك، أي ما أشك فيه.  وأبو الخليج عائذ بن شريح بن الحضرمى  وفي نسخة  شريح الحضرمى  بإسقاط لفظ ابن  تابعي  . أبو شبيل  خليج العقيلي، من الفصحاء الرشيديين  وهو القائل:
  وتاب خلـيج تـوبة قـرشـية                      مباركة غـراء حـين يتـوب
  وكان خليج فاتكا في زمـانـه                      له في النساء الصالحات نصيب  وعبد الملك بن خلج  الصنعاني  كدمل من أتباع التابعين  .  والخلنج، كسمند: شجر  ، فارسي  معرب  ، يتخذ من خشبه الأواني، قال عبد الله بن قيس الرقيات:
  تلبس الجيش بالجيوش وتسقى                      لبن البخت في عساس الخلنج وفي اللسان: قيل: هو كل جفنة وصحفة وآنية صنعت من خشب ذي طرائق وأساريع موشاة،  ج، خلائج، قال هميان بن قحافة:
  حتى إذا ما قضت الحوائجا
  وملأت حلابها الخلانجا ثم إن المصنف ذكر الخلنج هنا إشارة إلى أن النون زائدة عنده، وصاحب اللسان وغيره ذكروه في ترجمة مستقلة، مستدلين بأن الألفاظ العجمية لا تعرف أصولها من فروعها بل كلها في الظاهر أصول، قاله شيخنا. واشتهر بهذه النسبة عبد الله بن محمد بن أبي يزيد الخلنجي الفقيه الحنفي، ولى قضاء الشرقية في أيام ابن أبي دواد، ومات سنة 253.  والمخلوجة: الطعنة ذات اليمين وذات الشمال  ، وقد خلجه، إذا طعنه. ابن سيده: المخلوجة: الطعنة التي تذهب يمنة ويسرة. وأمرهم مخلوجة: غير مستقيم. ووقعوا في مخلوجة من أمرهم، أي اختلاط، عن ابن الأعرابي. ابن السكيت: يقال في الأمثال  الرأي مخلوجة وليست بسلكى  أي يصرف مرة كذا ومرة كذا حتى يصح صوابه. قال: والسلكى المستقيمة، وقال في معنى قول امرئ القيس:
  نطعنهم سلكى ومخلوجة                      كرك لأمين على نابل يقولك يذهب الطعن فيهم ويرجع كما ترد سهمين على رام رمى بهما. المخلوجة  : الرأى المصيب  قال الحطيئة:
  وكنت إذا دارت رحى الحرب رعته                      بمخلوجة فيها عن العجز مصرف ثم إن تأخير ذكر المخلوجة مع كونها من المجرد الأصل، بعد المزيد الذي هو الخلنج، قد بحث فيه الشيخ على المقدسي في حواشيه، وتبعه شيخنا.

  ومما يستدرك على المصنف في هذه المادة: في حديث على في ذكر الحياة إن الله جعل الموت خالجا لأشطانها  أي مسرعا في أخذ حبالها. وفي الحديث  تنكب المخالج عن وضح السبيل  أي الطرق المتشعبة عن الطريق الأعظم الواضح. ويقال للميت والمفقود من بيت القوم، قد اختلج من بينهم، فذهب به، وهو مجاز. والإخليجة: الناقة المختلجة عن أمها، قال ابن سيده: هذه عبارة سيبويه، وحكى السيرافي أنها الناقة المختلج عنها ولدها. وحكى عن ثعلب أنها المرأة المختلجة عن زوجها بموت أو طلاق. والخليج: الوتد، وقد تقدم. والخالج: الموت، لأنه يخلج الخليقة، أي يجذبها، وقد تقدم في حديث على رضى الله عنه. وخلج الفحل: أخرج عن الشول قبل أن يفدر، قال الليث: الفحل إذا أخرج من الشول قبل فدوره فقد خلج أي نزع وأخرج، وإن أخرج بعد فدوره فقد عدل فانعدل، وأنشد:
  فحل هجان تولى غير مخلوج كذا في اللسان، وفي حديث عبد الرحمن بن أبي بكر رضى الله عنهما أن الحكم بن أبي العاصى أبا مروان كان يجلس خلف النبي، صلى الله عليه وسلم، فإذا تكلم اختلج بوجهه، فرآه فقال: كن كذلك، فلم يزل يختلج حتى مات  أي كان يحرك شفتيه وذقنه استهزاء وحكاية لفعل سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فبقى يرتعد إلى أن مات، وفي رواية:  فضرب بهم شهرين ثم أفاق خليجا  أي صرع، قال ابن الأثير: ثم أفاق مختلجا قد أخذ لحمه وقوته، وقيل: مرتعشا. ونوى خلوج بينة الخلاج: مشكوك فيها، قال جرير:
  هذا هوى شغف الفؤاد مبرح                      ونوى تقاذف غير ذات خلاج والمخلج -كمعظم-: السمين، وقد تقدم. والخلج والخلج: داء يصيب البهائم تختلج منه أعضاؤها. وبيننا وبينهم خلجة، وهو قدر ما يمشى حتى يعيا مرة واحدة، ويروى بالمهملة، وقد تقدم في محله. وعن أبي عمرو: الخلاج: العشق الذي ليس بمحكم. والأخلج نوع من الخيل، وقد تقدم. ومن المجاز: رجل مختلج: نقل عن ديوان قومه لديوان آخرين فنسب إليهم فاختلف في نسبه وتنوزع فيه، قال أبو مجلز: إذا كان الرجل مختلجا فسرك أن لا تكذب فانسبه إلى أمه، وقال غيره هم الخلج الذين انتقلوا بنسبهم إلى غيرهم، ويقال: رجل مختلج، إذا نوزع في نسبه كأنه جذب منهم وانتزع، وقوله انسبه إلى أمه  أي إلى رهطها لا إليها نفسها. وخليج بن منازل بن فرعان أحد العققة، يقول فيه أبوه منازل:
  تظلمني حقي خليج وعـقـنـي                      على حين كانت كالحنى عظامى والأخلج من الكلاب الواسع الشدق، قال الطرماح يصف كلابا:
  موعبات لأخلج الشدق سلعا                      م ممر مفتولة عـضـده وتراس الخليج قرية بمصر.

##### Türkçe

**خلج** **يخلج** **خلجا**: **حد ضرب**’dan; çekti, **كتخلج** ve **اختلج** gibi. Ve **خلج** bir şeyi, ve **تخلجه**’ni, ve **اختلجه**’ni: onu çektiği zaman. Ve **أخلج** odur: çekildi; **اللسان**’da böyle. Dedim: O, şeyhimizin **حنج**’de zikrettiği altı lafız üzerine bir müstedrektir. Ve hadiste: **يختلجونه على باب الجنة**; yani onu çekip alırlar. Ve başka bir hadiste: **ليردن على الحوض أقوام ثم ليختلجن دوني**; yani çekilip alınırlar ve koparılıp ayrılırlar.

Mecazdan: **خلج** gözüyle ve kaşlarıyla, **يخلج** ve **يخلج** **خلجا**; **غمز** ettiği zaman. **حبينة بن طريف العكلى** **ليلى الأخيلية**’ye teşebbüb ederek dedi:
  Bir cariye, **ذي رعين**’in bir şı‘bından,
  Dokumacı; iki **علطة** ile yürür,
  Bir kaş ve göz ile **قد خلجت** etti,
  Ey kavim, onunla benim aramı boş bırakın.
İki kişinin arasını boş bırakmanın en şiddetlisi. Ve **العلطة**: gerdanlık. Ve **الليث**’ten: denir ki: adam kaşlarını gözlerinden **أخلج** etti; ve kaşları **اختلج** etti; hareket ettikleri zaman. Ve şu beyit okundu:
  Benimle konuşur ve kaşlarını **يخلج** eder;                      onun yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım.

**خلج** bir şeyi ve **تخلجه**’ni ve **اختلجه**’ni: onu çektiği zaman; ve **انتزع** etti. Ve eliyle aldı da onu arkadaşlarının arasından **فخلجه** etti: onu çekip kopardı. Ve **خلج** mızraklayan, mızrağını vurulandan. Ve mızrağı saplanmış olarak geçti de onu **فاختلجه** etti; yani onu çekip çıkardı. **أبو حنيفة** şu beyiti okudu:
  Onu kurtarıcılar **إذا اختلجتها** ettikleri vakit, sanki o                      üzerinde hiç kesik bulunmayan Irak kovalarının göğüsleri gibidir.
Parmaklarını, uzunluklarında ve etlerinin azlığında, Irakî kova göğüslerine benzetti. **العجاج** dedi:

  Eğer bu zaman **خلجا** ise,
  Biz onun **المخرفجا** hayatını giydik.
Yani bir hâli çekip aldı ve onu kopardı ve onu başkasıyla değiştirdi. Ve **اختلجت** ölüm o kavmi: yani onları çekip aldı.

**خلج** bir şeyi: **حرك** etti. Ve **الجعدى** dedi:
  Ve **ابن خريق**’te, kadınlarınızı çağırdığı gün, başı açıklar, **يخلجن** ederler, hatırlı develeri.
**أبو عمرو** dedi: **يخلجن**; yani hareket ettirirler.

**خلج** gam, **يخلج**: **شغل** ettiği zaman. **ابن الأعرابي** şu beyiti okudu:
  Ve gecelerim, gamlar beni **تخلجني** eder; sanki ben                      iplerle uzatılan sakaların kovasıyım.

Mecazdan: Göğsümde bir gam **اختلج** etti. Ve **الليث**’ten: denir ki: onu meşguliyetler **خلجته** etti; yani onu meşgul edenler meşgul etti. Ve şu beyit okundu:
  Şekiller, şekillerin önünde **وتخلج** eder.
Ve beni şöyle **خلجني** etti; yani beni meşgul etti. Denir ki: dünya işleri onu **خلجته** etti. Ve gamlar onu **تخالجته** etti: onunla çekişti. Ve adam **خالج** etti: çekişti. Ve denir ki: gamlar onu **تخالجته** etti; bir tarafta bir gamı, bir tarafta bir gamı olduğu zaman; sanki onu kendine çekiyor.

Adam mızrağını **خلج** etti, onu **يخلجه**; ve onu **اختلجه** etti: onu bir yandan çekti. **الليث** dedi: mızraklayan mızrağını bir yandan çektiği zaman “onu **خلجه** etti” denir. Dedi: ve **الخلج** koparıp çekme gibidir. Ve **قد خلج** etti: **طعن** ettiği zaman; ve **المخلوجة** gelecektir.

**خلج**: **جامع**; ve o, nikâhtan bir darbdir; ve o, onu çıkarmasıdır; ve **الدعس**: onu sokmasıdır. Ve kadını **خلج** etti, onu **يخلجها** **خلجا**: onunla cima etti. Dedi:
  Onun için komşu, kıçını **خلجت** etti, **خلجات** ile.
Ve onu **اختلجها** etti: onu **خلجها** gibi.

**خلج**: çocuğunu **فطم ولده** ettiği zaman. Ve **المحكم**’in ibaresi: anne çocuğunu **خلجت** etti, onu **تخلجه** eder; ve onu çekti, onu çeker: onu sütten kesti; **اللحياني**’den; ve bunun hangi türden olduğuna tahsis yapmadı. Ve onu **خلجتها**: çocuğunu sütten kesti.

**خلج**: özellikle devesinin yavrusunu **فطم ولد ناقته** ettiği zaman. Bir bedevî dedi: **لا تخلج الفصيل عن أمه فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم**; yani onu annesinden ayırma; ve bu mecazdır. Ve **الزمخشري** onu açıkladı ve dedi: yani onu ondan tek başına bırakma; çünkü onu yalnız görürse onu yer.

Mecazdan: Göz **خلجت** eder, **تخلج** eder; kesre ile; ve **تخلج** eder; damme ile; **خلجا** ve **خلوجا**; ikinci bâbın masdarı; ve **خلجانا**, harekeli; **شمر** onu artırdı, geleceği üzere; **طارت** ettiği zaman. Ve bunun benzeri **الصحاح**’tadır; **كاختلجت** ve **تخلجت** gibi. Ve başkaları onu “sarsıldı” diye tefsir etti. **شمر** dedi: **التخلج**: hareket etmektir. Denir ki: şey **تخلج** etti, **تخلجا**; ve **اختلج** etti, **اختلاجا**: sarsıldığı ve hareket ettiği zaman. Ve ondan denir ki: gözü **اختلجت** etti; ve **خلجت** etti, **تخلج** eder, **خلوجا** ve **خلجانا**. Bitti. Ve eskilerin sözünde göz ve başkası hakkında umumilik vaki oldu. **لسان العرب**’da: gözüyle ve kaşıyla onu **خلجه** etti; onu **يخلجه** ve **يخلجه** **خلجا**: ona göz kırptı. Ve göz **تختلج** eder; yani sarsılır; ve diğer organların hepsi de böyledir. **الليث** dedi: denir ki: adam kaşlarını gözlerinden **أخلج** etti; ve kaşları **اختلج** etti: hareket ettikleri zaman. Ve şu beyit okundu:
  Benimle konuşur ve kaşlarını **يخلج** eder;                      onun yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım.
Ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve hadiste: **ما اختلج عرق إلا ويكفر الله به**. Ve meselde: **أبشر بما يسرك عني، وعينى تختلج**. Ve falanca kadın beni gözüyle **خلجتني** etti: bana, vuracağı bir randevuya yahut girişeceği bir işe dair göz kırptı. Ve burada, daha önce **نور الدين بن الجزار**’ın, **الشونى**’nin talebesi, Allah onlara rahmet etsin, tefsirinde okuduğumu hatırladım; lafzı şudur:
  Bu gözüm için bir haber vardır,                      ve iki göz için haberler vardır.
  Ve sağ gözümün bebeği,                      ne zaman titrerse, ağlar.

Ve organların **اختلاج**’ı hakkında kitaplar telif ettiler ve onun üzerine kaideler bina ettiler; burası onların zikri yeri değildir.

Adam **خلج** etti, **كفرح**; **خلجا**, hareke ile: bir iş yaptığı yahut uzun yürüyüş ve yorgunluk sebebiyle etinden ve kemiklerinden **اشتكى** ettiği zaman. Ve **الليث** dedi: **الخلج** ancak pazudaki sinirin kasılması sebebiyle olur; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer. Ve ona **خلج** denildi; çünkü onun çekmesi pazusunu **يخلج** eder. Ve **المحكم**’de: deve **خلج** eder, **يخلج** **خلجا**; ve o **أخلج**’dir; ve bu, pazudaki sinirin kasılmasıdır; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer.

Ve **الخلوج**; **كصبور**: bir dişi deve; yavrusu ondan **اختلج** edildi; yani ondan çekilip alındı; boğazlama yahut ölüm ile; sonra ona özlem duydu; bu sebeple onun sütü azaldı. Ve bazen deve dışında da kullanılır. **ثعلب** şu beyiti okudu:
  Bir gün, **خلوجا** bir emzireni görürsün,
  Ve her gebe dişi, **خدوجا** doğurmuştur.
Bunda, Allah Teâlâ’nın şu sözüne gidilir: **يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما أرضعت وتضع كل ذات حمل حملها وترى الناس سكارى وما هم بسكارى**. Ve denir ki: **ناقة خلوج**: sütü bol; **سحابة خلوج**’dan alınmıştır, geleceği üzere. Ve **التهذيب**’de: **ناقة خلوج**: sütü çok; yavrusuna özlem duyar. Denir ki: o, süratinden dolayı yürüyüşü **التي تخلج السير من سرعتها**; yani onu çeker. Ve cem‘i: **خلج** ve **خلاج**. **أبو ذؤيب** dedi:
  Senden midir şimşek, onu gözetlerim de coşturdu;                      derken onu kara, **خلاجا** sanırım, geceyi geçiririm.
**دهما**: siyah develer. Gök gürültüsünün sesini, bu **الخلاج**’ın seslerine benzetti; çünkü onlar yavrularını kaybetmekten dolayı inlerler.

Buluttan **الخلوج**: dağınık olan; sanki bulutun çoğundan çekilip alınmıştır; **هذلية**. Yahut suyu çok olan. Denir ki: **سحابة خلوج**; suyu çok, şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve **ناقة خلوج**: sütü bol; bundan.

**التهذيب**’de: **الخليج**: büyük nehrin bir yarığında bir nehir. Ve nehrin iki kanadı, onun iki **خليجاه**’ıdır. Ve şu beyit okundu:
  Yiğitlerin avuçları taşan bir yiğide,
  **الخليج**’in feyzi gibi; iki **خليجان** müddetince.
Ve hadiste: **إن فلانا ساق خليجا**. **الخليج**: büyük nehirden, kendisinde faydalanılan bir yere doğru koparılıp ayrılan bir nehirdir.

**الخليج**: denizden bir **شرم**. Ve **ابن سيده** dedi: o, suyun çoğundan kopan şeydir; çünkü ondan çekilip alınır; ve **قد اختلج** edilmiştir. Ve denildi ki: **الخليج**: vadiden dallanıp ayrılan bir şubedir; suyunun bir kısmını başka bir yere geçirir. Ve cem‘i: **خلج** ve **خلجان**.

**الخليج**: **الجفنة**; ve cem‘i: **خلج**. **لبيد** dedi:
  Rüzgârlar karşılıklı estiği vakit, taçlandırırlar                      yetim sokaklarını uzatan **خلجا** ile.
Ve **جفنه خلوج**: derin; sudan çok alan. **ابن سيده** dedi: **الخليج**: **الحبل**; çünkü onunla bağlanan şeyi çeker. Ve **الخليج**: **الرسن**; bunun için.

**التهذيب**’de: **الباهلي** dedi, **تميم بن مقبل**’in şu sözü hakkında:
  Başını yardıktan sonra **سامى**’da geceledi;                      bir yıl boyunca topladıklarımız alevlenir ve parlar.
  Ve **الخليج**’de şarkı söyler halde geceledi; sanki o                      kanlı bir doru at; rengi parlak; yaralı.

Dedi: yani bir kazık; onunla bir at bağlandı; “bu aygırlarla boğuşur” der; yani onunla bağlanmıştır; o da sıçrar ve tepinir. Ve “şarkı söyler” sözü: yani onun yanında atlar kişner. Ve **الخليج**: **خلج** ipi; yani çapraz büküldü; yani sol tarafa büküldü; yani atın yuları. **كيمت** kazığın sıfatındandır; yani kızıl; **طرفاء**’dan. Dedi: ve “onun yarası”: kesme yeri; yani onun beyazlığı. Ve “onun yarası” denildi: kan ve köpükten onun üzerine fışkırttığı şey. Ve kazığa **الخليج** denilir; çünkü ona bağlandığında hayvanı çeker. İbn Berrî iki beyitte dedi: bir ip ile bağlanmış ve yerde bir kazıkla sıkılmış bir atı vasfeder; atın kişnemesini ona şarkı kıldı; ipi çekmesi sırasında üzerine çıkan köpük ve kandan dolayı onu **كميتا أقرح** kıldı. Ve onu Asmaî rivayet etti: “ve geceyi şarkı söyleyerek geçirdi” yani ona atların bağlandığı kazık, onların kişnemesiyle şarkı söyleyerek geceyi geçirdi; yani kazık ve atlar onun çevresinde kişnerken geceyi geçirdi. Sonra dedi: yani sanki kazık **فرس كميت أقرح** idi; yani onun üzerinde köpük ve kan oldu; köpükle **أقرح** oldu, kanla **كميت** oldu. Ve “**يسامى**” sözü: yani yuları çeker. Ve atın **الشباب**’ı: iki ayağı üzerinde durmasıdır. Ve “**تضرح**” sözü: yani ayaklarıyla tepinir; **اللسان**’da böyledir.

**كالأخلج**: onu dillerin ana kaynaklarında bulmadım; ve gelecektir ki o, atlardan uzun olandır; belki musannif üzerinde tashif olmuştur; gözden geçirilsin.

**الخليج**: **العدولى**’dan küçük bir gemi; çoğulu **خلج**; ( **بضم** sonra **سكون** ile).

**الخليج**: Mekke’de bir dağ; Allah Teâlâ onu korusun; **الصلة**’de böyledir.

Mecazdan: **تخلج** delinin yürüyüşünde: sağa ve sola çekişti; ve deli yürüyüşünde **يتخلج** eder; yani bir sağa bir sola çekiliyormuş gibi sallanır. Ve felçlinin yürüyüşünde **تخلج** etmesi: yani gevşedi ve sallandı; sanki bir şeyi çekiyor. Ve ondan şairin sözü:

  “Geldi; gözleriyle boşluğu silkeleyerek;
  ve yürür; delinin **تخلج**’i gibi.”

Ve yürüyüşte **التخلج**, **التخلع** gibidir. Cerîr dedi:

  “Her delinin **تخلج**’inden daha şifalı,
  ve bakanları **الخنان**’dan daha dağlayıcı.”

Hasen’in hadîsinde: yürüyüşünü yadırgadığı bir adam gördü; dedi ki: “yürüyüşünde delinin **خلجان**’ı gibi **يخلج** eder”; yani bir sağa bir sola çekilir. Ve **الخلجان**, harekeli olarak, **النزوان** gibi bir mastardır.

Ve **الإخليج**, kesre ile, atlardan: hızlı koşan iyi at; ve **التهذيب**’de: İbn Mukbil’in sözü:

  “Ve **أخلج** bir **نهاما**; atlar ürkütüldüğünde,
  yaşlının silahıyla koşar; ve yaşlı **أحرد**.”

Dedi: **الأخلج**: atlardan uzun olan; **الشد**’i **خلجا** ile **يخلج** eden; yani onu çeker; Tarfâ’nın dediği gibi:

  “**خلج** etti **الشد**’i; azmin **مشيحات**’ı.”

**الإخليج**: bir bitki; o da **الإخليجة**’dir. Bunu Ebû Mâlik’ten nakletti. İbn Sîde dedi: Bu, Sîbeveyh’in mezhebini taşımaz; çünkü buna göre bu bir isimdir; hâlbuki Sîbeveyh onu ancak bir sıfat olarak koymuştur. **اللسان**’da böyledir.

Ve **الخلج** (harekeli): evin bir tarafındaki bozulma. Ve **بيت خليج**: eğri. Ve **التهذيب**’de: **الخلج**: evden eğrilen şey.

**الخلج** iki damme ile: **خليج**’in çoğulu; Kureyş’e nisbet edilen bir kabile; onlar Araplardan bir kavimdir; **عدوان**’dan idiler; Müminlerin Emîri efendimiz **عمر بن الخطاب** -Allah Teâlâ ondan razı olsun- onları **الحارث بن مالك بن النضر ابن كنانة**’ye ilhak etti; ve böyle adlandırıldılar; çünkü **عدوان**’dan **اختلجوا** ettiler. Bu, **اللسان**’ın ve İbn Kuteybe’nin **المعارف**’inin ibaresinin nassıdır. Buna göre **الحارث**, **فهر**’in kardeşidir. **الصحاح** ve Süheylî’nin **الروض**’unda olan ise: **الحارث ابن فهر**. Ve **الخلج**’in adı **قيس**’tir; bunu şeyhimiz söyledi.

**الخلج**: bedenleri titreyenler. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الخلج**: yorgun olanlar.

**الخلج**: neseblerinde şüphe edilen kavim. Ve **التهذيب**’de: neseblerinde şüphe edilirse “**قوم خلج**”; bir kavim nesebi çekişir, başka kavim de onu çekişir. Ve ondan Kumeyt’in sözü:

  “Yoksa siz, **عهار** oğullarının **خلج**’i misiniz?”

Şurayh’ın hadîsinde: kadınlar onun yanında, canlı düşüp **يتخلج** eden bir çocuk hakkında şahitlik ettiler; dedi ki: “diri, ölüyü miras alır; **بالاستهلال** ile mi şahitlik ediyorsunuz?”; böylece onların şahitliğini iptal etti.

Şemmer dedi: **التخلج**: hareket etmektir; “şey **تخلج** etti **تخلجا**” denir; ve “**اختلج** **اختلاجا**” denir; yani çalkalandı ve hareket etti. Ve ondan “gözü **اختلجت** etti” denir; ve daha önce geçti.

Ebû Adnân dedi: Hammâd b. Ammâr b. Sa‘d bana inşad etti:

  “Ey Rabbim; güzel, yüzsüz bir tay;
  **مخلج**; sağmal develerin sütünden.”

Dedi: **المخلج**: semirmiş olan; eti, gözün **تخلج**’i gibi **يتخلج** eder; yani çalkalanır.

Mecazdan: “göğsümde bir şey **تخالج** etti”: yani şüphe ettim. Ve “göğsümde şey **اختلج** etti” ve “**تخالج**”: şüphe ile birlikte iç içe geçti. Ve Adiyy hadîsinde: ona -aleyhisselâm- dedi ki: “göğsünde **لا يختلجن**”; yani onda şüphe ve kuşkudan bir şey hareket etmesin. Ve **بالحاء** ile rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir.

Ve **الاختلاج**’ın aslı hareket ve çalkantıdır. Ve ondan Âişe’nin hadîsi -Allah ondan razı olsun-: ihramlı için av eti hakkında soruldu; dedi ki: “nefsinde bir şey **يختلج** ederse onu bırak.”

Ve **وجه مختلج**: eti az; zayıf; bunu Leys söyledi. İbn Sîde sonuncusuyla yetindi. Muhabbel dedi:

  “Ve sana, sahife gibi bir yüz gösterir;
  ne susuz **مختلج** ne de somurtkan.”

Ve **الخلج**, **كفلز** gibi: uzak olan. Asmaî, İbâd b. el-Ka‘kâ‘ ed-Dübeyrî için inşad etti:

  “Uzak bir **خلجا** olarak gerinip uzandığında,
  iki kere geçti; başları onda kabarmış görürsün.”

**خلج** **كدمل** gibi: bir adamdır; o, zikri gelecek olan Ebû Abdülmelik’tir.

**خلج** **ككتف** (iki lugatında): yani kesre ile **خلج** de; **شاعر**; **جرم**’den **بنى أعى حي**’dendir; o, Abdullah b. el-Hâris b. Amr b. Vehb’dir; şu sözüyle lakaplandı:

  “Sanki ipler onların içinde **تخالج** eder;
  sabah yağmurlarından coşan sağanaklar.”

**الخلج** damme ile: Kays b. el-Hâris’in lakabıdır. Başka bir nüshada: Kays el-Fihrî’nin lakabıdır. Bu, şeyhimizin daha önceki ibaresiyle birlikte incelenir: “Mühim: Sâriye b. Zenîm el-**خلجى**; Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet etti; ondan Ebû Harze Ya‘kûb b. Mücâhid (rivayet etti); İbn Ebî Hâtim, babasından onu zikretti.”

**الخلاج** ve **الخلاس** **ككتاب** gibi: çizgili bürdelerden bir tür. İbn Ahmer dedi:

  “Ondan ayrıldığında, halka halkasının **سمادير**’leri;
  o **الخلاج**’dan iki bürde ile; **المسهم**.”

Ve rivayet olunur: o **الخلاس**’tan. Mecazdan: **خالج قلبي أمر**; yani onda bir fikir beni çekiştirdi. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabına kıraati açıktan yaptığı bir namaz kıldı; bir okuyucu onun arkasında okudu da açıktan okudu; selam verince dedi ki: “Şüphesiz ben zannettim ki bazınız onu bana **خالجنيها**”; yani kıraatte beni çekiştirdi; benim açıktan okuduğum yerde açıktan okudu da bu, benim okumakta olduğum şeyi dilimden çekip aldı ve onun üzerinde devam etmedim. **الخلج**’in aslı çekme ve söküp çıkarma(dır). Şemr’den: “O işte beni **يخالجني** bir şüphe yok”; yani onda şüphe etmem. Ve Ebû’l-**الخليج**: Âiz b. Şureyh b. el-Hadramî; bir nüshada: Şureyh el-Hadramî, **ابن** lafzı düşürülerek; tâbiî. Ebû Şübeyl: **خليج** el-Ukaylî, reşîdî fasihlerdendir; ve o söyleyendir:

  Ve tövbe etti **خلـيج** Kureyşî bir tövbe ile
                      mübarek, parlak; tövbe ettiği vakit
  Ve idi **خليج** zamanında bir öldürücü
                      onun için saliha kadınlarda bir nasip vardır

Ve Abdülmelik b. **خلج** es-San‘ânî, Dıml’dan, tâbiîlerin tâbilerindendir. Ve **الخلنج**, **سمند** gibi: bir ağaçtır; Farsça, Arapçalaştırılmış; onun odunundan kaplar yapılır. Abdullah b. Kays er-Rukayyât dedi ki:

  Orduyu ordularla giydirirsin ve içirilir
                      **الخلنج**’in büyük taslarında buht sütü

Ve Lisân’da: denildi ki: O, yolları ve damarları nakışlı (moşşâ) olan bir ağaçtan yapılmış her büyük çanak, tabak ve kaptır; çoğulu: **خلائج**. Hemmiyân b. Kahâfe dedi ki:

  Nihayet ihtiyaçları giderdiği vakit
  ve sağmal kaplarını **الخلانجا** ile doldurduğu vakit

Sonra musannif burada **الخلنج**’i zikretti; onda **النون**’un kendi katında زائد olduğuna işaret olarak. Lisân’ın sahibi ve başkaları onu müstakil bir tercemede zikrettiler; delil getirerek ki Acemî lafızların asılları fer‘lerinden bilinmez; bilakis hepsi zahirde asıllardır. Bunu şeyhimiz söyledi. Bu nisbe ile meşhur oldu: Abdullah b. Muhammed b. Ebî Yezîd el-**الخلنجي** el-fakîh el-Hanefî; İbn Ebî Duâd günlerinde Şarkıyye kadılığını üstlendi; 253 yılında öldü. Ve **المخلوجة**: sağa ve sola olan mızrak darbesi; ve onu **خلجه**, onu mızrakladığı zaman. İbn Sîde: **المخلوجة**: sağa ve sola giden mızrak darbesidir. Ve onların işi **مخلوجة**: düzgün olmayan. Ve işlerinden bir **مخلوجة** içine düştüler; yani karışıklık; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’s-Sikkît: mesellerde denir: **الرأي مخلوجة وليست بسلكى**; yani bir kere şöyle bir kere böyle çevrilir, ta ki doğrusu sahih olsun. Dedi ki: ve **السلكى** düzgün olan(dır). Ve İmruü’l-Kays’ın sözünün manasında dedi ki:

  Onlara **سلكى** ve **مخلوجة** ile saplarız
                      iki oka emin olan bir okçu gibi

Söyler: onlarda saplama gider ve döner; iki oku, onları atmış bir atıcıya geri döndürdüğün gibi. **المخلوجة**: isabetli görüş. Hutay’e dedi ki:

  Ve ben idim; harp değirmeni döndüğü vakit onu gözetirdi
                      onda acizlikten bir çevriliş bulunan bir **مخلوجة** ile

Sonra **المخلوجة**’nin zikrinin geciktirilmesi—o, mücerred aslından olduğu halde—**الخلنج** olan mezîdden sonra; bunu şeyh Alâ el-Makdisî haşiyelerinde araştırdı; şeyhimiz de ona tâbi oldu.

Ve bu maddede musannif üzerine istidrâk olunanlardandır: Ali hadîsinde, hayatın zikrinde: “Şüphesiz Allah ölümü onun iplerine **خالجا** kıldı”; yani onun bağlarını almada süratli. Ve hadiste: “Açık büyük yolun açıklığından **المخالج**’den uzak dur”; yani apaçık en büyük yoldan dallanan yollar. Ve kavmin evinden ölü ve kayıp için denir: “Onların arasından **اختلج** olundu”; böylece onunla götürüldü; ve o mecazdır. Ve **الإخليجة**: anasından çekilip alınmış deve; İbn Sîde dedi ki: bu, Sîbeveyh’in ibaresidir; Sîrâfî, onun “yavrusu kendisinden çekilip alınmış deve” olduğunu nakletti. Sa‘leb’den nakletti: onun, ölüm veya boşanma ile kocasından çekilip alınmış kadın olduğudur. Ve **الخليج**: kazık; geçmişti. Ve **الخالج**: ölüm; çünkü o mahlûku **يخلج** eder; yani onu çeker; Ali’nin, radıyallahu anh, hadîsinde geçmişti. Ve **خلج** aygır: **الشول**’dan, **يفدر** etmeden önce çıkarıldı; Leys dedi ki: aygır, **الشول**’dan **فدوره**’ndan önce çıkarılırsa, **خلج** etmiştir; yani sökülüp çıkarılmış ve çıkarılmıştır; eğer **فدوره**’ndan sonra çıkarılırsa, **عدل** etmiştir de **انعدل** etmiştir. Ve şu beyit okundu:

  Kızıl aygır; **مخلوج** olmaksızın döndü

Lisân’da böyledir. Ve Abdurrahman b. Ebî Bekir’in, radıyallahu anhümâ, hadîsinde: Hakem b. Ebî’l-Âsî, Ebû Mervân, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, arkasında otururdu; konuştuğu vakit yüzüyle **اختلج** ederdi; onu gördü de dedi ki: “Böyle ol!”; böylece ölünceye kadar **يختلج** etmeyi sürdürdü; yani dudaklarını ve çenesini, istihza ve Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, fiilini taklit olarak hareket ettirirdi; böylece ölünceye kadar titrer halde kaldı. Ve bir rivayette: “Sonra iki ay onlara vurdu, sonra **خليجا** olarak ayıldı”; yani sara. İbnü’l-Esîr dedi ki: sonra **مختلجا** olarak ayıldı; eti ve kuvveti alınmıştı; ve denildi ki: titreyen. Ve **نوى خلوج بينة الخلاج**: şüpheli. Cerîr dedi ki:

  Bu, gönlü şiddetle saran yakıcı bir hevadır
                      ve **خلاج**’ı olmayan, atışıp duran bir niyet

Ve **المخلج**—**معظم** gibi—: semiz; geçmişti. Ve **الخلج** ve **الخلج**: hayvanlara isabet eden bir hastalık; ondan uzuvları **تختلج** eder. Ve bizimle onların arasında bir **خلجة** vardır; ve o, bir defa yoruluncaya kadar yürünenden olan miktardır; ve **بالمهملة** ile rivayet olunur; yerinde geçmişti. Ebû Amr’dan: **الخلاج**: sağlam olmayan aşk. Ve **الأخلج** atlardan bir türdür; geçmişti. Mecazdan: **رجل مختلج**: kavminin divanından başka birilerinin divanına nakledildi de onlara nisbet edildi; böylece nesebinde ihtilaf edildi ve onda çekişildi. Ebû Miclez dedi ki: erkek **مختلجا** olursa, yalan söylememek seni sevindirirse onu anasına nisbet et. Başkası dedi ki: onlar, nesebleriyle başkalarına intikal eden **الخلج**’dir. Ve denir: **رجل مختلج**, nesebinde çekişildiği zaman; sanki onlardan çekilmiş ve sökülüp alınmış gibi. Ve “onu anasına nisbet et” sözü; yani onun kendisine değil, onun **رهط**’una. Ve **خليج** b. Menâzil b. Fer‘ân, **العققة**’dan biridir; babası Menâzil onun hakkında der ki:

  Hakkımı bana zulmeder **خليج** ve beni **عقني** eder
                      kemiklerim **الحنى** gibi olduğu vakitte

Ve köpeklerden **الأخلج**: çenesi geniş olan. Turammâh, köpekleri vasfederek dedi ki:

  Geniş ağızlı; çenesi geniş **أخلج** için, yutucu
                      geçişi sert; pazusu bükülmüş

Ve **تراس الخليج**: Mısır’da bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَلَجَ
1 خَلَجَ خلج خليج , (S, A, L, Msb, K,) aor. خَلِجَ , (S, K,) or خَلُجَ , (Msb,) inf. n. خَلْجٌ; and ↓ اختلج; (S, L, Msb, TA;) and ↓ تخلّج; (L, TA;) He drew, dragged, pulled, strained, stretched, extended, lengthened, or protracted, (S, L, K,) a thing: (S, * L, TA:) and he pulled out or up, displaced, removed, or took away, (S, A, Msb, K,) a thing, (S, * A, Msb, TA,) and a person. (A.) Thus in the saying, أَخَذَ بِيَدِهِ فَخَلَجَهُ بَيْنِ صَحْبِهِ [He took his hand, and pulled him out from amid his companions]: and خَلَجَ رُمْحَهُ مِنَ المَطْعُونِ [He pulled out his spear from the person pierced]: and رُمْحًا مَرْكُوزًا ↓ اختلج [He pulled out a spear stuck in the ground]. (A, TA.) [See also an ex. in a verse cited voce مَطْرَبٌ.] El-'Ajjلj says,
فَاـِنْ يَكُنْ هٰذَا الزَّمَانُ خَلَجَا
فَقَدْ لَبِسْنَا عَيْشَهُ المُخَرْفَجَا
meaning (assumed tropical:) And if this time has taken away, and exchanged for another, a state [in which we were, we have long enjoyed its plentiful life]. (S.) ― -b2- [Hence,] خُلِجَ, said of a stallion-camel, He was taken away from the females that had passed seven or eight months since the period when they last brought forth, before he had become too languid to cover any longer. (Lth, A, L.) And خَلَجَ, aor. خَلِجَ , (assumed tropical:) He weaned his offspring, or the offspring of his she-camel: (K:) (tropical:) he separated a young camel from the mother. (A.) And خَلَجَتْ وَلَدَهَا (tropical:) She (a mother) weaned her offspring: (M, A:) so accord. to Lh, who does not particularize any kind [of animal]. (M.) And خَلَجَ نَاقَةً (assumed tropical:) He weaned the offspring of a she-camel. (S.) And مِنْ بَيْنِهِمْ ↓ اُخْتُلِجَ (tropical:) [He was taken away from among them]: said of the dead. (A, TA.) ― -b3- خَلَجَنِى كَذَا, (S, K, *) aor. خَلِجَ , (K,) (assumed tropical:) Such a thing occupied me; busied me; or diverted me, by employing my attention, from other things. (S, K, * TA.) You say, خَلَجَتْهُ أُمُورُ الدُّنْيَا (assumed tropical:) [The affairs of the world occupied him, &c.]. (S, TA.) And ↓ خَلَجَتْهُ الخَوَالِجُ (assumed tropical:) Busying [or distracting] affairs busied [or distracted] him. (Lth.) And a poet says,
وَ أَبِيتُ تَخْلِجُنِى الهُمُومُ كَأَنَّنِى
دَلْوُ السُّقَاةِ تُمَدُّ بِالأَشْطَانِ
[And I pass the night,] anxieties busying me [as though I were the bucket of the waterers, drawn from the well by the ropes]. (IAar.) ― -b4- تَخْلِجُ السَّيْرَ, said of a fleet she-camel, (L, K,) (assumed tropical:) She goes, journeys, or travels, quickly. (L.) And خَلَجَ فِى مِشْيَتِهِ: see 5. ― -b5- خَلَجَ, aor. خَلِجَ , also signifies (assumed tropical:) He put (a thing, TA) in motion, or into a state of commotion. (A, K, TA.) You say, خَلَجَ حَاجِبَيْهِ, and عَيْنَيْهِ, (tropical:) He put in motion, or into a state of commotion, his eyebrows, and his eyes. (A.) ― -b6- And خَلَجَ, aor. خَلِجَ (L, K) and خَلُجَ , inf. n. خَلْجٌ, (L, TA,) (assumed tropical:) He made a sign [by a motion] (L, K, TA) بِعَيْنِهِ with his eye, and بِحَاجِبَيْهِ with his eyebrows. (L, TA.) And خَلَجَهُ بِحَاجِبِهِ, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He made a sign to him with his eyebrow. (L.) And خَلَجَهُ بِعَيْنِهِ (assumed tropical:) He made a sign to him with his eye; winked to him. (S, L.) And خَلَجَتْنِى بِعَيْنِهَا (tropical:) She made a sign to me with her eye, or winked to me, to indicate a time or place of appointment, or something that she desired. (A, TA.) ― -b7- See also 8, in two places.

خالجهُ
3 خالجهُ خالج خالجه خالجة , (A, Msb, TA,) inf. n. مُخَالَجَةٌ, (Mgh,) He contended with him, (A, Mgh, * Msb, TA,) [as though drawing, or pulling, him, (see 6,)] namely, a man. (TA.) You say, خالجهُ الشَّىْءَ He contended with him for the thing. (A.) And خَالَجَنِى القِرَآءَةَ (assumed tropical:) He vied with me in reciting the words of prayer, (Mgh, * TA,) uttering aloud what I uttered aloud, so that he took from my tongue what I was reciting, and I did not [or could not] continue to do so. (TA, from a trad.) And خالج قَلْبِى أَمْرٌ (tropical:) A thing, or an affair, troubled my heart with contending thoughts. (K, TA.) And مَا يُخَالِجُنِى فِى ذٰلِكَ الأَمْرِ شَكٌّ (tropical:) [Doubt does not contend with me respecting that affair], meaning I doubt not respecting that affair. (Sh, TA.)

اخلج حَاجِبَيْهِ عَنْ عَيْنَيْهِ
4 اخلج حَاجِبَيْهِ عَنْ عَيْنَيْهِ اخلج حاجبيه عن عينيه اخلج حاجبيه عن عينية (assumed tropical:) [He drew up his eyebrows from his eyes]. (Lth.) -A2- اخلج is also quasi-pass. of خَلَجَ, though this is extr. with respect to analogy, like ابشر [q. v.] &c.; (TA;) signifying It was, or became, drawn, dragged, pulled, &c. (L, TA.)

تخلّج
5 تخلّج تخلج خلج : see 1, first sentence. ― -b2- [Hence,] تخلّج فِى مِشْيَتِهِ He (a paralytic, S, K, or an insane, or a possessed, man, A) walked in a loose manner, as though disjointed, and inclined from side to side, (S, A, K, TA,) as one dragging a thing: (A, TA:) it is similar to تخلّع: (TA:) and signifies also he (an insane, or a possessed, man) inclined from side to side in his gait, (Mgh, * TA,) as though he were drawing along, now to the right and now to the left; and so فى ↓ خَلَجَ مشيته, aor. خَلِجَ , inf. n. خَلَجَانٌ. (TA.) ― -b3- See also 8, in two places. ― -b4- And see 6. -A2- [It branched off, like a خَلِيج, from a large river: occurring in this sense in art. دجل of the T and TA; where دُجَيْل is described as نَهْرٌ صَغِيرٌ يَتَخَلَّجُ مِنْ دِجْلَةَ.]

تَخَالَجَتْهُ الهُمُومُ
6 تَخَالَجَتْهُ الهُمُومُ تخالجته الهموم (tropical:) Anxieties contended with him, one on one side and another on another side, as though each were drawing him to it. (A, L.) And تخالج فِى صَدْرِى شَىْءٌ (S, A, K) and ↓ اختلج (TA) (tropical:) A thing was, or became, unsettled in my bosom, or mind; (TA;) meaning I was in doubt [respecting a thing]; (S, A, K;) as also ↓ تخلّج and تحلّج, (Lth, * As, TA in art. حلج,) or these two mean nearly the same. (Sh, TA in that art; in which see 5, in three places.) [See also 8.]

اختلج
8 اختلج أختلج اختلج ٱختلج , as a trans. v.: see 1, in three places. -A2- Also (tropical:) It (a thing) was, or became, in a state of commotion, or agitation; it quivered, quaked, or throbbed; (Sh, TA;) and so ↓ تخلّج (Sh, K) [and ↓ خَلَجَ, as will be seen from what follows]. You say اختلج حَاجِبَاهُ (assumed tropical:) His eyebrows quivered, or were in a state of commotion. (Lth.) And اختلجت عَيْنُهُ; (S, K;) and ↓ تخلّجت; (TA;) and ↓ خَلَجَتْ, aor. خَلِجَ and خَلُجَ , inf. n. خُلُوجٌ (S, K) and خَلَجَانٌ; (Sh;) (assumed tropical:) His eye quivered, throbbed, or was in a state of commotion; (Sh, L;) i. q. طَارَتْ, (S, K,) i. e., throbbed. (PS, TK.) And اختلج العُضْوُ (assumed tropical:) The member (i. e. any member, L) quivered, &c. (Mgh, L, Msb.) ― -b2- (assumed tropical:) He trembled, quivered, or quaked. (TA.) And اختلج بِوَجْهِهِ (assumed tropical:) He moved about his lips and his chin, mocking and imitating a person talking. (TA, from a trad.) ― -b3- اختلج فِى صَدْرِى هَمٌّ (tropical:) [Anxious thought fluttered in my bosom]. (TA.) See also 6.

خِلْجٌ
خِلْجٌ خلج خليج : see خَلُوجٌ.

خُلُجٌ
خُلُجٌ خلج خليج (assumed tropical:) Persons trembling in the bodies. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) Persons tired, or fatigued. (IAar.) ― -b3- (assumed tropical:) A people whose lineage, or origin, is doubted, (T, K,) so that different persons dispute, one with another, respecting it. (T.) See also مُخْتَلَجٌ.

خَلَنْجٌ
خَلَنْجٌ خلنج : see art. خلنج.

خَلُوجٌ
خَلُوجٌ خلوج Clouds (سَحَاب) separated, or scattered, (K, TA,) as though drawn away from the mass; of the dial. of Hudheyl: (TA:) or clouds, (سحاب, K,) and a cloud, (سَحَابَة, TA,) abounding with water, (K, TA,) and lightening vehemently. (TA.) ― -b2- And hence, (assumed tropical:) A she-camel abounding with milk, and yearning towards her young one. (T, TA.) ― -b3- Also (assumed tropical:) A she-camel, (S, K,) or other female, (TA,) whose young one has been taken from her (S, K) by slaughter or death, and that yearns towards it. (TA,) and whose milk in consequence has become little in quantity. (S, K.) Accord. to some, (L,) (assumed tropical:) A she-camel that goes, journeys, or travels, quickly, by reason of her [natural, not forced,] fleetness. (L, K. *) Pl. ↓ خِلْجٌ [or, rather, this is a quasi-pl. n., like as لِبْنٌ is of لَبُونٌ,] and خِلَاجٌ. (L.)

خَلِيجٌ
خَلِيجٌ خليج A canal, or cut, from a large river; syn. شَرْمٌ مِنْ بَحْرٍ: (S, A, K:) what is cut off from the main mass of water; so called because it is drawn from it: (ISd, TA:) a river cut off from a larger river, extending to a place where use is made of it: a river on one side of a larger river: (TA:) and [simply] a river: (S, A, K:) and خَلِيجَا نَهْرٍ is said to signify the two sides of a river: (S:) or the two wings thereof: and some explain the sing. (خليج) as meaning a branch from a valley, conveying its water to another place: (TA:) pl. خُلْجَانٌ (A, TA) and خُلُجٌ. (TA.)

خَالِجٌ
خَالِجٌ خالج [act. part. n. of 1]. ― -b2- It is said in a trad. of 'Alee, respecting life (الحَيَاة), اـِنَّ اللّٰهَ جَعَلَ المَوْتَ خَالِجًا لِأَشْطَانِهَا, meaning (assumed tropical:) Verily God has made death to be quick in seizing its cords; i. e. the cords of life. (L.) ― -b3- [Hence,] الخَالِجُ is applied to (assumed tropical:) Death; because it draws away mankind. (TA.)

جَالِجَةٌ
[ جَالِجَةٌ جالجه جالجة (assumed tropical:) A busying, or distracting, affair: pl. خَوَالِجُ. Hence,] خَلَجَتْهُ الخَوَالِجُ: see 1.

مَخَلَّجٌ
مَخَلَّجٌ مخلج (assumed tropical:) Fat, so that his flesh quivers. (TA.)

مُخْتَلَجٌ
مُخْتَلَجٌ مختلج (tropical:) A man whose name has been transferred from the register of his own people to that of another people, to whom his lineage, or origin, is consequently ascribed, (A, TA,) and respecting whose lineage, or origin, people differ and dispute: (TA:) accord. to some, i. q. ↓ خُلُجٌ as meaning a people whose reputed origin is transferred so as to be ascribed to another people: and the former signifies also a man whose lineage, or origin, is disputed; as though he were drawn, and pulled away, from his people. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) One whose flesh and strength are taken away. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) A face (Lth, ISd, K) lean, (Lth, ISd,) having little flesh. (K.)

##### Türkçe

**خَلَجَ**
1 **خَلَجَ** **خلج** **خليج** , (S, A, L, Msb, K,) muzâri‘i **خَلِجَ** , (S, K,) veya **خَلُجَ** , (Msb,) mastarı **خَلْجٌ**; ve ↓ **اختلج**; (S, L, Msb, TA;) ve ↓ **تخلّج**; (L, TA;) O, bir şeyi çekti, sürükledi, çekip aldı, zorladı, gerdi, uzattı, uzunca kıldı veya uzattı (prolong etti): (S, * L, TA:) ve o, bir şeyi (S, A, Msb, K,) ve bir kişiyi (A.) çekip çıkardı veya yukarı çekti, yerinden oynattı, uzaklaştırdı yahut alıp götürdü. (S, * A, Msb, TA,) Böylece şu sözde: أَخَذَ بِيَدِهِ فَخَلَجَهُ بَيْنِ صَحْبِهِ [Onun elinden tuttu da onu arkadaşlarının arasından çekip çıkardı]: ve **خَلَجَ** رُمْحَهُ مِنَ المَطْعُونِ [Mızrağını, mızraklanmış olandan çekip çıkardı]: ve رُمْحًا مَرْكُوزًا ↓ **اختلج** [Yere saplanmış bir mızrağı çekip çıkardı]. (A, TA.) [Ayrıca مَطْرَبٌ maddesinde zikredilen bir beyitteki bir örneğe de bak.] El-‘Ajjلj der ki,
فَاـِنْ يَكُنْ هٰذَا الزَّمَانُ خَلَجَا
فَقَدْ لَبِسْنَا عَيْشَهُ المُخَرْفَجَا
mânâsı (mecaz olduğu varsayılarak:) Ve eğer bu zaman, (içinde bulunduğumuz) bir hâli alıp götürmüş ve başka bir hâl ile değiştirmiş ise, biz onun bol hayatını uzun zamandır giymişizdir [= uzun zamandır onun bol yaşayışını tatmışızdır]. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خُلِجَ**, aygır-deve hakkında denir: O, dişilerden—son doğurdukları zamandan beri yedi veya sekiz ay geçmiş olanlardan—, artık daha fazla aşmaya güç yetiremeyecek kadar gevşemeden önce, alınıp uzaklaştırıldı. (Lth, A, L.) Ve **خَلَجَ**, muzâri‘i **خَلِجَ** , (mecaz olduğu varsayılarak:) O, yavrusunu, yahut dişi devesinin yavrusunu sütten kesti: (K:) (mecaz:) genç deveyi anasından ayırdı. (A.) Ve **خَلَجَتْ** وَلَدَهَا (mecaz:) O (anne) yavrusunu sütten kesti: (M, A:) böylece, herhangi bir türü tahsis etmeyen Lh’ye göre. (M.) Ve **خَلَجَ** نَاقَةً (mecaz olduğu varsayılarak:) O, bir dişi devenin yavrusunu sütten kesti. (S.) Ve مِنْ بَيْنِهِمْ ↓ **اُخْتُلِجَ** (mecaz:) [Onların arasından alınıp götürüldü]: ölü hakkında söylenir. (A, TA.) ― -b3- **خَلَجَنِى** كَذَا, (S, K, *) muzâri‘i **خَلِجَ** , (K,) (mecaz olduğu varsayılarak:) Şu şey beni meşgul etti; beni oyaladı; yahut dikkatimi başka şeylerden çevirerek beni alıkoydu. (S, K, * TA.) Sen dersin ki, **خَلَجَتْهُ** أُمُورُ الدُّنْيَا (mecaz olduğu varsayılarak:) [Dünya işleri onu meşgul etti, vb.]. (S, TA.) Ve ↓ **خَلَجَتْهُ** **الخَوَالِجُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Meşgul edici [yahut dikkat dağıtıcı] işler onu meşgul etti [yahut dikkatini dağıttı]. (Lth.) Ve bir şair der ki,
وَ أَبِيتُ تَخْلِجُنِى الهُمُومُ كَأَنَّنِى
دَلْوُ السُّقَاةِ تُمَدُّ بِالأَشْطَانِ
[Ve geceyi geçiririm,] kaygılar beni meşgul eder [sanki ben, iplerle uzatılıp kuyudan çekilen sakaların kovasıyım]. (IAar.) ― -b4- **تَخْلِجُ** السَّيْرَ, hızlı bir dişi deve hakkında denir, (L, K,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, hızlı gider, yol alır veya seyahat eder. (L.) Ve **خَلَجَ** فِى مِشْيَتِهِ: 5’e bak. ― -b5- **خَلَجَ**, muzâri‘i **خَلِجَ** , ayrıca şu mânâya gelir (mecaz olduğu varsayılarak:) O, (bir şeyi, TA) hareket ettirdi, yahut çalkantı hâline soktu. (A, K, TA.) Sen dersin ki, **خَلَجَ** حَاجِبَيْهِ, ve عَيْنَيْهِ, (mecaz:) O, kaşlarını ve gözlerini hareket ettirdi yahut çalkantı hâline soktu. (A.) ― -b6- Ve **خَلَجَ**, muzâri‘i **خَلِجَ** (L, K) ve **خَلُجَ** , mastarı **خَلْجٌ**, (L, TA,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O, bir işaret yaptı (L, K, TA) بِعَيْنِهِ gözüyle ve بِحَاجِبَيْهِ kaşlarıyla. (L, TA.) Ve **خَلَجَهُ** بِحَاجِبِهِ, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ona kaşıyla işaret yaptı. (L.) Ve **خَلَجَهُ** بِعَيْنِهِ (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ona gözüyle işaret yaptı; ona göz kırptı. (S, L.) Ve **خَلَجَتْنِى** بِعَيْنِهَا (mecaz:) O (kadın), bana gözüyle işaret yaptı, yahut bana göz kırptı; bir buluşma vakti veya yeri yahut arzu ettiği bir şeyi belirtmek için. (A, TA.) ― -b7- 8’e de bak, iki yerde.

**خالجهُ**
3 **خالجهُ** **خالج** **خالجَهُ** **خالجة** , (A, Msb, TA,) mastarı **مُخَالَجَةٌ**, (Mgh,) O, onunla çekişti, (A, Mgh, * Msb, TA,) [sanki onu çekiyor yahut çekip alıyormuş gibi, (6’ya bak,)] yani bir adamla. (TA.) Sen dersin ki, **خالجهُ** الشَّىْءَ O, o şey için onunla çekişti. (A.) Ve **خَالَجَنِى** القِرَآءَةَ (mecaz olduğu varsayılarak:) O, dua sözlerini okumada benimle yarıştı, (Mgh, * TA,) benim yüksek sesle söylediğimi yüksek sesle söyleyerek; öyle ki dilimden okumakta olduğumu aldı ve ben (bunu) sürdürmedim [yahut sürdüremedim]. (TA, bir rivayetten.) Ve **خالج** قَلْبِى أَمْرٌ (mecaz:) Bir şey yahut bir iş, çekişen düşüncelerle kalbimi rahatsız etti. (K, TA.) Ve مَا يُخَالِجُنِى فِى ذٰلِكَ الأَمْرِ شَكٌّ (mecaz:) [O iş hakkında şüphe benimle çekişmez], yani o iş hakkında şüphe etmem. (Sh, TA.)

**اخلج حَاجِبَيْهِ عَنْ عَيْنَيْهِ**
4 **اخلج حَاجِبَيْهِ عَنْ عَيْنَيْهِ** **اخلج حاجبيه عن عينيه** **اخلج حاجبيه عن عينية** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Kaşlarını gözlerinden yukarı çekti]. (Lth.) -A2- **اخلج** ayrıca **خَلَجَ**’ın quasi-meçhulüdür; her ne kadar bu, kıyasa göre aykırı ise de, ابشر [bk.] vb. gibi; (TA;) “çekildi, sürüklendi, çekip alındı, vb.” mânâsına gelir. (L, TA.)

**تخلّج**
5 **تخلّج** **تخلج** **خلج** : 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **تخلّج** فِى مِشْيَتِهِ O (felçli, S, K, yahut deli veya cinlenmiş adam, A) gevşek bir tarzda, sanki eklemleri çıkmış gibi ve sağa sola meylederek yürüdü, (S, A, K, TA,) bir şeyi sürükleyen kimse gibi: (A, TA:) **تخلّع**’a benzer: (TA:) ve ayrıca şu mânâya gelir: o (deli veya cinlenmiş adam) yürüyüşünde sağa sola meyletti, (Mgh, * TA,) sanki şimdi sağa şimdi sola çekip sürüklüyormuş gibi; ve bunun gibi, فى ↓ **خَلَجَ** مشيته, muzâri‘i **خَلِجَ** , mastarı **خَلَجَانٌ**. (TA.) ― -b3- 8’e de bak, iki yerde. ― -b4- Ve 6’ya da bak. -A2- [Büyük bir nehirden, bir **خَلِيج** gibi, dal verip ayrıldı: bu mânâda T ve TA’nın دجل maddesinde vârid olmuştur; orada دُجَيْل, نَهْرٌ صَغِيرٌ يَتَخَلَّجُ مِنْ دِجْلَةَ diye vasfedilir.]

**تَخَالَجَتْهُ الهُمُومُ**
6 **تَخَالَجَتْهُ الهُمُومُ** **تخالجته الهموم** (mecaz:) Kaygılar onunla çekişti; biri bir yandan diğeri başka bir yandan; sanki her biri onu kendine çekiyormuş gibi. (A, L.) Ve **تخالج** فِى صَدْرِى شَىْءٌ (S, A, K) ve ↓ **اختلج** (TA) (mecaz:) Göğsümde yahut zihnimde bir şey kararsız oldu yahut kararsız hâle geldi; (TA;) yani (bir şey hakkında) şüphe ettim; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **تخلّج** ve **تحلّج**, (Lth, * As, TA, حلج maddesinde,) yahut bu ikisi buna yakın mânâdadır. (Sh, TA, o maddede; orada 5’e üç yerde bak.) [8’e de bak.]

**اختلج**
8 **اختلج** أختلج **اختلج** **ٱختلج** , geçişli fiil olarak: 1’e bak, üç yerde. -A2- Ayrıca (mecaz:) O (şey) çalkantı yahut titreme hâlinde oldu; titreşti, sarsıldı yahut atıp durdu; (Sh, TA;) ve bunun gibi ↓ **تخلّج** (Sh, K) [ve ↓ **خَلَجَ**, aşağıda görüleceği üzere]. Sen dersin ki **اختلج** حَاجِبَاهُ (mecaz olduğu varsayılarak:) Onun kaşları titreşti yahut çalkantı hâlinde oldu. (Lth.) Ve **اختلجت** عَيْنُهُ; (S, K;) ve ↓ **تخلّجت**; (TA;) ve ↓ **خَلَجَتْ**, muzâri‘i **خَلِجَ** ve **خَلُجَ** , mastarı **خُلُوجٌ** (S, K) ve **خَلَجَانٌ**; (Sh;) (mecaz olduğu varsayılarak:) Onun gözü titreşti, atıp durdu yahut çalkantı hâlinde oldu; (Sh, L;) yani **طَارَتْ**’in aynısıdır, (S, K,) yani atıp durdu. (PS, TK.) Ve **اختلج** العُضْوُ (mecaz olduğu varsayılarak:) Uzuv (yani herhangi bir uzuv, L) titreşti, vb. (Mgh, L, Msb.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılarak:) O titredi, titreşti yahut sarsıldı. (TA.) Ve **اختلج** بِوَجْهِهِ (mecaz olduğu varsayılarak:) Dudaklarını ve çenesini oynattı; konuşan bir kimseyle alay ederek ve onu taklit ederek. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- **اختلج** فِى صَدْرِى هَمٌّ (mecaz:) [Göğsümde bir kaygı çırpındı]. (TA.) 6’ya da bak.

**خِلْجٌ**
**خِلْجٌ** **خلج** **خليج** : **خَلُوجٌ**’a bak.

**خُلُجٌ**
**خُلُجٌ** **خلج** **خليج** (mecaz olduğu varsayılarak:) Bedenlerinde titreyen kimseler. (K.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılarak:) Yorgun yahut bitkin kimseler. (IAar.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılarak:) Nesebi yahut aslı şüpheli olan bir kavim, (T, K,) öyle ki onun hakkında farklı kimseler birbirleriyle çekişir. (T.) **مُخْتَلَجٌ**’a da bak.

**خَلَنْجٌ**
**خَلَنْجٌ** **خلنج** : خلنج maddesine bak.

**خَلُوجٌ**
**خَلُوجٌ** **خلوج** Bulutlar (**سَحَاب**) ayrılmış yahut dağılmış, (K, TA,) sanki kütleden çekilip alınmış gibi; Hudheyl lehçesindendir: (TA:) veya bulutlar, (**سحاب**, K,) ve bir bulut, (**سَحَابَة**, TA,) suca bol, (K, TA,) ve şiddetle şimşek çakan. (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz olduğu varsayılarak:) Sütü bol olan ve yavrusuna özlem duyan bir dişi deve. (T, TA.) ― -b3- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) Yavrusu kesim veya ölüm sebebiyle kendisinden alınmış olan (S, K) ve ona özlem duyan bir dişi deve, (TA,) ve bunun sonucunda sütü miktarca azalmış olan. (S, K.) Bazılarına göre, (L,) (mecaz olduğu varsayılarak:) Doğal (zorlanmış değil) çevikliği sebebiyle hızlı giden, yol alan veya seyahat eden bir dişi deve. (L, K. *) Çoğulu ↓ **خِلْجٌ** [yahut daha doğrusu bu, لِبْنٌ’ün لَبُونٌ’ün quasi-çoğul ismi olması gibi, quasi-çoğul isimdir,] ve **خِلَاجٌ**. (L.)

**خَلِيجٌ**
**خَلِيجٌ** **خليج** Büyük bir nehirden açılmış kanal yahut yarık; eş anlamlısı شَرْمٌ مِنْ بَحْرٍ: (S, A, K:) suyun ana kütlesinden kesilip ayrılan şey; ondan çekilip alındığı için böyle adlandırılmıştır: (ISd, TA:) daha büyük bir nehirden kesilip ayrılmış, kendisinden faydalanılan bir yere kadar uzanan bir nehir: büyük bir nehrin bir yanında olan bir nehir: (TA:) ve [yalnızca] bir nehir: (S, A, K:) ve **خَلِيجَا** نَهْرٍ ifadesinin, bir nehrin iki yanı mânâsına geldiği söylenir: (S:) yahut onun iki kanadı: ve bazıları tekili (**خليج**) şöyle açıklar: bir vadiden ayrılan, suyunu başka bir yere taşıyan bir kol: (TA:) çoğulu **خُلْجَانٌ** (A, TA) ve **خُلُجٌ**. (TA.)

**خَالِجٌ**
**خَالِجٌ** **خالج** [1’in ism-i fâili]. ― -b2- ‘Alee’den, hayat (الحَيَاة) hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: اـِنَّ اللّٰهَ جَعَلَ المَوْتَ خَالِجًا لِأَشْطَانِهَا, mânâsı (mecaz olduğu varsayılarak:) Şüphesiz Allah ölümü, onun iplerini kapmada hızlı kılmıştır; yani hayatın iplerini. (L.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **الخَالِجُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Ölüme uygulanır; çünkü o, insanları çekip alır. (TA.)

**جَالِجَةٌ**
[ **جَالِجَةٌ** **جالجه** **جالجة** (mecaz olduğu varsayılarak:) Meşgul edici yahut dikkat dağıtıcı bir iş: çoğulu **خَوَالِجُ**. Bundan dolayı,] **خَلَجَتْهُ** **الخَوَالِجُ**: 1’e bak.

**مَخَلَّجٌ**
**مَخَلَّجٌ** **مخلج** (mecaz olduğu varsayılarak:) Şişman; öyle ki eti titreşir. (TA.)

**مُخْتَلَجٌ**
**مُخْتَلَجٌ** **مختلج** (mecaz:) Adı, kendi kavminin defterinden başka bir kavmin defterine aktarılmış olan bir adam; bu sebeple nesebi yahut aslı ona nispet edilir, (A, TA,) ve onun nesebi yahut aslı hakkında insanlar ihtilaf eder ve çekişir: (TA:) bazılarına göre, başka bir kavme nispet edilecek şekilde meşhur aslı aktarılmış bir kavim mânâsındaki ↓ **خُلُجٌ** ile aynıdır: ve birincisi ayrıca, nesebi yahut aslı çekişmeli olan bir adam mânâsına gelir; sanki o, kavminden çekilip alınmış ve uzaklaştırılmış gibidir. (TA.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılarak:) Eti ve kuvveti alınmış olan. (TA.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir yüz (Lth, ISd, K) zayıf, (Lth, ISd,) eti az olan. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَلَجَ
خَلَجَ I ( n. ac. خَلْج 1 ),
a.  Drew, pulled.

b.  Busied, occupied, engrossed.

c.  Winked to.

d.  Moved ( thing ).

e.  I ,  U ( n. ac. خُلُوْج 27 ,  خَلَجَاْن 36 ), Quivered, throbbed ( eye ).

خَلِجَ
خَلِجَ A ( n. ac. خَلَج 4 ),
a.  Felt fatigued, tired.

b.  Was, became stinking, putrid.

خَاْلَجَ
خَاْلَجَ III ,
a.  Contended with.

b.  Troubled, disturbed.

تَخَلَّجَ
تَخَلَّجَ V ,
a.  Quivered, trembled.

b.  Staggered, tottered.

تَخَاْلَجَ
تَخَاْلَجَ VI
a.  [ Fī ], Busied, occupied; disturbed, distracted ( the mind: affair ).

اِخْتَلَجَ
اِخْتَلَجَ VIII ,
a.  Quivered, trembled.

b.  see VI .

خَاْلِجَة
خَاْلِجَة 21t , ( pl. خَوَاْلِجُ 41 ),
a.  Trouble, worry.

خَلِيْج
خَلِيْج 25 , ( pl. خُلُج 10 ,  خُلْجَاْن 35 ),
a.  Bay, gulf.

b.  River.

c.  Bank, shore.

##### Türkçe

**خَلَجَ**
**خَلَجَ** I ( mastar-ı isim: **خَلْج** 1 ),
a. Çekti, çekip aldı.

b. Meşgul etti, işgal etti, bütünüyle meşgul etti.

c. Göz kırptı (ona).

d. (Şeyi) hareket ettirdi.

e. I, U ( mastar-ı isim: **خُلُوْج** 27, **خَلَجَاْن** 36 ), (göz) titredi, seğirdi.

**خَلِجَ**
**خَلِجَ** A ( mastar-ı isim: **خَلَج** 4 ),
a. Yorgunluk hissetti, yoruldu.

b. Kokmuş oldu, kokmuş hâle geldi.

**خَاْلَجَ**
**خَاْلَجَ** III ,
a. (Onunla) çekişti.

b. Rahatsız etti, huzursuz etti.

**تَخَلَّجَ**
**تَخَلَّجَ** V ,
a. Titredi, sarsıldı.

b. Sendeledi, yalpaladı.

**تَخَاْلَجَ**
**تَخَاْلَجَ** VI
a. [ Fī ], Meşgul oldu, işgal olundu; (zihin: iş) rahatsız oldu, dağıldı.

**اِخْتَلَجَ**
**اِخْتَلَجَ** VIII ,
a. Titredi, sarsıldı.

b. VI’ya bak.

**خَاْلِجَة**
**خَاْلِجَة** 21t , ( çoğulu **خَوَاْلِجُ** 41 ),
a. Sıkıntı, kaygı.

**خَلِيْج**
**خَلِيْج** 25 , ( çoğulu **خُلُج** 10, **خُلْجَاْن** 35 ),
a. Koy, körfez.

b. Nehir.

c. Kıyı, sahil.
