# خلج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خلج

خلج يخلج  خلجا من حد ضرب  : جذب، كتخلج واختلج. وخلج الشىء وتخلجه واختلجه إذا جبذه. وأخلج هو: انجذب، كذا في اللسان. قلت: فهو مستدرك على الستة الألفاظ التي أوردها شيخنا في حنج، وفي الحديث  يختلجونه على باب الجنة  أي يجتذبونه، وفي حديث آخر  ليردن على الحوض أقوام ثم ليختلجن دوني  أي يجتذبون ويقتطعون. من المجاز: خلج بعينه وحاجبيه يخلج ويخلج خلجا، إذا  غمز  ، قال حبينة بن طريف العكلى يتشبب بليلى الأخيلية:
  جارية من شعب ذي رعين
  حياكة تمشى بعلطتين
  قد خلجت بحاجب وعين
  يا قوم خلو بينها وبيني
  أشد ما خلى بين اثنين والعلطة: القلادة وعن الليث: يقال: أخلج الرجل حاجبيه عن عينيه، واختلج حاجباه، إذا تحركا، وأنشد:
  يكلمني ويخلج حاجبـيه                      لأحسب عنده علما قديما خلج الشىء وتخلجه واختلجه إذا جبذه، و  انتزع  . وأخذ بيده فخلجه من بين صحبه: انتزعه. و  خلج الطاعن رمحه من المطعون. ومر برمحه مركوزا فاختلجه، أي انتزعه. أنشد أبو حنيفة:
  إذا اختلجتها منجيات كأنـهـا                      صدور عراق ما بهن قطوع شبه أصابعه في طولها وقلة لحمها بصدور عراقي الدلو، قال العجاج:

  فإن يكن هذا الزمان خلجا
  فقد لبسنا عيشه المخرفجا يعنى قد خلج حالا وانتزعها وبدلها بغيرها. واختلجت المنية القوم، أي اجتذبتهم. خلج الشىء  : حرك  ، وقال الجعدى:
  وفي ابن خريق يوم يدعو نساءكمحواسر يخلجن الجمال المذاكيا قال أبو عمرو: يخلجن، أي يحركن. خلج الهم يخلج إذا  شغل  ، أنشد ابن الأعرابي:
  وأبيت تخلجني الهموم كأنني                      دلو السقاة تمد بالأشطـان ومن المجاز: اختلج في صدري هم، وعن الليث: يقال خلجته الخوالج، أي شغلته الشواغل، وأنشد:
  وتخلج الأشكال دون الأشكال  وخلجني كذا، أي شغلني، يقال: خلجته أمور الدنيا. وتخالجته الهموم: نازعته. وخالج الرجل: نازعه. ويقال تخالجته الهموم، إذا كان له هم في ناحية وهم في ناحية، كأنه يجذبه إليه. خلج الرجل رمحه، يخلجه، واختلجه: مده من جانب، قال الليث: إذا مد الطاعن رمحه عن جانب قيل: خلجه. قال والخلج كالانتزاع. وقد خلج، إذا  طعن  ، وسيأتي المخلوجة. خلج  جامع  ، وهو ضرب من النكاح-، وهو إخراجه، والدعس: إدخاله. وخلج المرأة يخلجها خلجا: نكحها قال:
  خلجت لها جار استها خلجات واختلجها، كخلجها. خلج إذا  فطم ولده  . وعبارة المحكم: وخلجت الأم ولدها تخلجه، وجذبته تجذبه: فطمته، عن اللحياني، ولم يخص من أي نوع ذلك. وخلجتها: فطمت ولدها. خلج إذا فطم  ولد ناقته  خاصة، قال أعرابي: لا تخلج الفصيل عن أمه فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم، أي لا تفرق بينه وبين أمه، وهو مجاز، وفسره الزمخشري وقال: أي لا تفرده عنها، فإنه إذا رآه وحده أكله. من المجاز: خلجت  العين تخلج  ، بالكسر،  وتخلج  ، بالضم، خلجا، وخلوجا  ، مصدر الباب الثاني، وخلجانا، محركة، زاده شمر، كما يأتي، إذا  طارت  ، ومثله في الصحاح،  كاختلجت  وتخلجت، وفسره غيرهما باضطربت، قال شمر: التخلج: التحرك، يقال: تخلج الشىء تخلجا، واختلج اختلاجا إذا اضطرب وتحرك، ومنه يقال: اختلجت عينه وخلجت تخلج خلوجا وخلجانا. انتهى. ووقع في كلام الأقدمين العموم في العين وغيرها، ففي لسان العرب: وخلجه بعينه وحاجبه يخلجه ويخلجه خلجا: غمزه، والعين تختلج، أي تضطرب، وكذلك سائر الأعضاء. قال الليث: يقال أخلج الرجل حاجبيه عن عينيه، واختلج حاجباه إذا تحركا، وأنشد:
  يكلمني ويخلج حاجبـيه                      لأحسب عنده علما قديما ومثله في الأساس، وفي الحديث  ما اختلج عرق إلا ويكفر الله به  وفي مثل  أبشر بما يسرك عني، وعينى تختلج  وخلجتني فلانة بعينها: غمزتني لميعاد تضربه أو أمر تحاوله. وتذكرت هنا ما قرأته قديما في تفسير نور الدين بن الجزار تلميذ الشونى، رحمهم الله تعالى ما نصه:
  لعينى هذه نـبـأ                      وللعينين أنـبـاء
  ومقلة عينى اليمنى                      إذا ما رف بكـاء

  وقد ألفوا في اختلاج الأعضاء كتبا، وبنوا عليها قواعد، ليس هذا محل ذكرها. خلج الرجل  كفرح  خلجا، بالتحريك، إذا  اشتكى  لحمه  وعظامه من عمل  يعمله  أو طول مشى وتعب  . وقال الليث: إنما يكون الخلج من تقبض العصب في العضد، حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق، وإنما قيل له خلج لأن جذبه يخلج عضده. وفي المحكم: وخلج البعير يخلج خلجا، وهو أخلج، وذلك أن يتقبض العصب في العضد حتى يعالج بعد ذلك فيستطلق.  والخلوج  ، كصبور  : ناقة اختلج  أي جذب  عنها ولدها  بذبح أو موت فحنت إليه  فقل  لذلك  لبنها  ، وقد يطون في غير الناقة، أنشد ثعلب:
  يوما ترى مرضعة خلوجا
  وكل أنثى حملت خدوجا وإنما يذهب في ذلك إلى قوله تعالى  يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما أرضعت وتضع كل ذات حمل حملها وترى الناس سكارى وما هم بسكارى  ويقال: ناقة خلوج: غزيرة اللبن، مأخوذ من سحابة خلوج، كما يأتي، وفي التهذيب: وناقة خلوج: كثيرة اللبن تحن إلى ولدها يقال هي  التي تخلج السير من سرعتها  أي تجذبه، والجمع خلج وخلاج، قال أبو ذؤيب:
  أمنك البرق أرقبه فهاجا                      فبت إخاله دهما خلاجا دهما: إبلا سودا، شبه صوت الرعد بأصوات هذه الخلاج، لأنها تحان لفقد أولادها. الخلوج من  السحاب: المتفرق  ، كأنه خولج من معظم السحاب، هذلية،  أو الكثير الماء  ، يقال: سحابة خلوج، إذا كانت كثيرة الماء شديدة البرق، وناقة خلوج: غزيرة اللبن، من هذا. في التهذيب  الخليج  نهر في شق من  النهر  الأعظم، وجناحا النهر خليجاه، وأنشد:
  إلى فتى فاض أكف الفتيان
  فيض الخليج مدة خليجان وفي الحديث:  إن فلانا ساق خليجا  الخليج: نهر يقتطع من النهر الأعظم إلى موضع ينتفع به فيه. الخليج  : شرم من البحر  وقال ابن سيده: هو ما انقطع من معظم الماء، لأنه يجبذ منه، وقد اختلج. وقيل: الخليج: شعبة تنشعب من الوادي تعبر بعض مائه إلى مكان آخر، والجمع خلج وخلجان. الخليج  الجفنة  والجمع خلج، قال لبيد:
  ويكللون إذا الرياح تناوحت                      خلجا تمد شوارعا أيتامها وجفنه خلوج: قعيرة كثيرة الأخذ من الماء. قال ابن سيده: الخليج  : الحبل  ، لأنه يجبذ ما يشد به، والخليج: الرسن، لذلك. وفي التهذيب: قال الباهلي في قول تميم بن مقبل:
  فبات بسامى بعد ما شج رأسـه                      فحولا جمعناها تشب وتضرح
  وبات يغنى في الخليج كـأنـه                      كميت مدمى ناصع اللون أقرح

  قال: يعنى وتدا ربط به فرس، يقول يقاسى هذه الفحول، أي قد شدت به، وهي تنزو وترمح، وقوله يغنى، أي تصهل عنده الخيل، والخليج: حبل خلج، أي فتل شزرا أي فتل على العسراء يعنى مقود الفرس. كيمت من نعت الوتد، أي أحمر، من طرفاء، قال: وقرحته: موضع القطع، يعنى بياضه، وقيل قرحته: ما تمج عليه من الدم والزبد، ويقال للوتد: الخليج، لأنه يجذب الدابة إذا ربطت إليه. وقال ابن برى في البيتين: يصف فرسا ربط بحبل وشد بوتد في الأرض، فجعل صهيل الفرس غناء له، وجعله كميتا أقرح، لما علاه من الزيد والدم عند جذبه الحبل، ورواه الأصمعي  وبات يغنى أي وبات الوتد المربوط به الخيل يغنى بصهيلها، أي بات الوتد والخيل تصهل حوله، ثم قال: أي كأن الوتد فرس كميت أقرح، أي صار عليه زبد ودم، فبالزبد صار أقرح، وبالدم صار كميتا، وقوله: يسامى، أي يجذب الأرسان، والشباب في الفرس أن يقوم على رجليه. وقوله: تضرح، أي ترمح بأرجلها، كذا في اللسان.  كالأخلج  ، لم أجده في أمهات اللغة، وسيأتي أنه الطويل من الخيل، فربما تصحف على المصنف فليراجع. الخليج  سفينة صغيرة دون العدولى، ج خلج  ، بضم فسكون. الخليج  : جبل بمكة  ، حرسها الله تعالى، كذا في الصلة. من المجاز  تخلج  المجنون في مشيته: تجاذب يمينا وشمالا، والمجنون يتخلج في مشيته، أي يتمايل كأنما يجتذب مرة يمنة ومرة يسرة. وتخلج  المفلوج في مشيته  أي  تفكك وتمايل  ، كأنه يجتذب شيئا، ومنه قول الشاعر:
  أقبلت تنفض الخلاء بعيني                      ها وتمشى تخلج المجنون والتخلج في المشي مثل التخلع، قال جرير:
  وأشفى من تخلج كل جـن                      وأكوى الناظرين من الخنان وفي حديث الحسن  رأى رجلا يمشى مشية أنكرها، فقال: يخلج في مشيته خلجان المجنون  أي يجتذب مرة يمنة ومرة يسرة، والخلجان، بالتحريك، مصدر كالنزوان.  والإخليج  ، بالكسر،  من الخيل: الجواد السريع  ، وفي التهذيب: وقول ابن مقبل:
  وأخلج نهاما إذا الخيل أوعثتجرى بسلاح الكهل والكهل أحردا قال: الأخلج: الطويل من الخيل، الذي يخلج الشد خلجا، أي يجذبه، كما قال طرفة:
  خلج الشد مشيحات الحزم

  الإخليج  : نبت  ، وهو الإخليجة، وحكى ذلك عن أبي مالك قال ابن سيده: وهذا لا يطايق مذهب سيبويه، لأنه على هذا اسم، وإنما وضعه سيبويه صفة. كذا في اللسان.  والخلج -محركة-: الفساد  في ناحية البيت وبيت خليج: معوج، وفي التهذيب: الخلج: ما اعوج من البيت. الخلج  بضمتين  جمع خليج: قبيلة ينسبون إلى قريش، وهم  قوم من العرب كانوا من عدوان فألحقهم  أمير المؤمنين سيدنا  عمر بن الخطاب -رضى الله تعالى عنه- بالحارث بن مالك بن النضر  ابن كنانة، وسموا بذلك لأنهم اختلجوا من عدوان، هكذا نص عبارة اللسان والمعارف لابن قتيبة، وعليه فالحارث أخو فهر، والذي في الصحاح والروض للسهيلي: الحارث ابن فهر، واسم الخلج قيس، قاله شيخنا. الخلج  : المرتعدو الأبدان  ، وعن ابن الأعرابي: الخلج: التعبون. الخلج  : القوم المشكوك في نسبهم  ، وفي التهذيب: وقوم خلج إذا شك في أنسابهم فتنازع النسب قوم وتنازعه آخرون، ومنه قول الكميت:
  أم أنتم خلج أبناء عهار في حديث شريح  أن نسوة شهدن عنده على صبي وقع حيا يتخلج، فقال: إن الحي يرث الميت، أتشهدن بالاستهلال  فأبطل شهادتهن.. قال شمر: التخلج: التحرك، يقال  تخلج  الشىء تخلجا، واختلج اختلاجا إذا  اضطرب وتحرك  ، ومنه يقال: اختلجت عينه، وقد تقدم. وقال أبو عدنان: أنشدني حماد بن عمار بن سعد:
  يا رب مهر حسن وقاح
  مخلج من لبن اللقاح قال: المخلج: الذي قد سمن فلحمه يتخلج تخلج العين، أي يضطرب. من المجاز:  تخالج في صدري شىء  ، أي  شككت  ، واختلج الشىء في صدري وتخالج: احتكأ مع شك، وفي حديث عدى، قال له عليه السلام  لا يختلجن في صدرك  أي لا يتحرك فيه شىء من الريبة والشك، ويروى بالحاء، وهو مذكور فلي موضعه. وأصل الاختلاج الحركة والاضطراب، ومنه حديث عائشة رضى الله عنها، وقد سئلت عن لحم الصيد للمحرم فقالت  إن يختلج في نفسك شىء فدعه  .  ووجه مختلج: قليل اللحم  ضامر، قاله الليث، واقتصر ابن سيده على الأخيرة، قال المخبل:
  وتريك وجها كالصحيفة لا                      ظمآن مختلج ولا جهـم  والخلج، كفلز: البعيد  ، أنشد الأصمعي لإباد بن القعقاع الدبيرى:
  إذا تمطت نازحا خلجا
  مرتا ترى الهام به مثبجا خلج  كدمل: رجل  وهو أبو عبد الملك الآتي ذكره. خلج  ككتف في لغتيه  ، أي وخلج بالكسر،  شاعر  من بنى أعى حي من جرم، وهو عبد الله بن الحارث بن عمرو بن وهب، لقب بقوله:
  كأن تخالج الأشطان فيهـم                      شآبيب تجوج من الغوادي الخلج  بالضم: لقب قيس بن الحارث  ، وفي نسخة أخرى  لقب قيس الفهرى، وينظر هذا مع ما تقدم من عبارة شيخنا: مهم سارية بن زنيم الخلجى، روى عن النبي صلى الله عليه وسلم، وعنه أبو حرزة يعقوب بن مجاهد، ذكره ابن أبي حاتم عن أبيه. الخلاج والخلاس  ككتاب: ضرب من البرود المخططة  ، قال ابن أحمر:
  إذا انفرجت عنه سمادير حلقةببردين من ذاك الخلاج المسهم

  ويروى  من ذاك الخلاس  . من المجاز:  خالج قلبي أمر  ، أي  نازعني فيه فكر  ، وفي الحديث  أن النبي، صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارىء خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها أي نازعني القراءة فجهر فيما جهرت فيه فنزع ذلك من لساني ما كنت أقرؤه ولم أستمر عليه  . وأصل الخلج الجذب والنزع. وعن شمر: وما يخالجني في ذلك الأمر شك، أي ما أشك فيه.  وأبو الخليج عائذ بن شريح بن الحضرمى  وفي نسخة  شريح الحضرمى  بإسقاط لفظ ابن  تابعي  . أبو شبيل  خليج العقيلي، من الفصحاء الرشيديين  وهو القائل:
  وتاب خلـيج تـوبة قـرشـية                      مباركة غـراء حـين يتـوب
  وكان خليج فاتكا في زمـانـه                      له في النساء الصالحات نصيب  وعبد الملك بن خلج  الصنعاني  كدمل من أتباع التابعين  .  والخلنج، كسمند: شجر  ، فارسي  معرب  ، يتخذ من خشبه الأواني، قال عبد الله بن قيس الرقيات:
  تلبس الجيش بالجيوش وتسقى                      لبن البخت في عساس الخلنج وفي اللسان: قيل: هو كل جفنة وصحفة وآنية صنعت من خشب ذي طرائق وأساريع موشاة،  ج، خلائج، قال هميان بن قحافة:
  حتى إذا ما قضت الحوائجا
  وملأت حلابها الخلانجا ثم إن المصنف ذكر الخلنج هنا إشارة إلى أن النون زائدة عنده، وصاحب اللسان وغيره ذكروه في ترجمة مستقلة، مستدلين بأن الألفاظ العجمية لا تعرف أصولها من فروعها بل كلها في الظاهر أصول، قاله شيخنا. واشتهر بهذه النسبة عبد الله بن محمد بن أبي يزيد الخلنجي الفقيه الحنفي، ولى قضاء الشرقية في أيام ابن أبي دواد، ومات سنة 253.  والمخلوجة: الطعنة ذات اليمين وذات الشمال  ، وقد خلجه، إذا طعنه. ابن سيده: المخلوجة: الطعنة التي تذهب يمنة ويسرة. وأمرهم مخلوجة: غير مستقيم. ووقعوا في مخلوجة من أمرهم، أي اختلاط، عن ابن الأعرابي. ابن السكيت: يقال في الأمثال  الرأي مخلوجة وليست بسلكى  أي يصرف مرة كذا ومرة كذا حتى يصح صوابه. قال: والسلكى المستقيمة، وقال في معنى قول امرئ القيس:
  نطعنهم سلكى ومخلوجة                      كرك لأمين على نابل يقولك يذهب الطعن فيهم ويرجع كما ترد سهمين على رام رمى بهما. المخلوجة  : الرأى المصيب  قال الحطيئة:
  وكنت إذا دارت رحى الحرب رعته                      بمخلوجة فيها عن العجز مصرف ثم إن تأخير ذكر المخلوجة مع كونها من المجرد الأصل، بعد المزيد الذي هو الخلنج، قد بحث فيه الشيخ على المقدسي في حواشيه، وتبعه شيخنا.

  ومما يستدرك على المصنف في هذه المادة: في حديث على في ذكر الحياة إن الله جعل الموت خالجا لأشطانها  أي مسرعا في أخذ حبالها. وفي الحديث  تنكب المخالج عن وضح السبيل  أي الطرق المتشعبة عن الطريق الأعظم الواضح. ويقال للميت والمفقود من بيت القوم، قد اختلج من بينهم، فذهب به، وهو مجاز. والإخليجة: الناقة المختلجة عن أمها، قال ابن سيده: هذه عبارة سيبويه، وحكى السيرافي أنها الناقة المختلج عنها ولدها. وحكى عن ثعلب أنها المرأة المختلجة عن زوجها بموت أو طلاق. والخليج: الوتد، وقد تقدم. والخالج: الموت، لأنه يخلج الخليقة، أي يجذبها، وقد تقدم في حديث على رضى الله عنه. وخلج الفحل: أخرج عن الشول قبل أن يفدر، قال الليث: الفحل إذا أخرج من الشول قبل فدوره فقد خلج أي نزع وأخرج، وإن أخرج بعد فدوره فقد عدل فانعدل، وأنشد:
  فحل هجان تولى غير مخلوج كذا في اللسان، وفي حديث عبد الرحمن بن أبي بكر رضى الله عنهما أن الحكم بن أبي العاصى أبا مروان كان يجلس خلف النبي، صلى الله عليه وسلم، فإذا تكلم اختلج بوجهه، فرآه فقال: كن كذلك، فلم يزل يختلج حتى مات  أي كان يحرك شفتيه وذقنه استهزاء وحكاية لفعل سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فبقى يرتعد إلى أن مات، وفي رواية:  فضرب بهم شهرين ثم أفاق خليجا  أي صرع، قال ابن الأثير: ثم أفاق مختلجا قد أخذ لحمه وقوته، وقيل: مرتعشا. ونوى خلوج بينة الخلاج: مشكوك فيها، قال جرير:
  هذا هوى شغف الفؤاد مبرح                      ونوى تقاذف غير ذات خلاج والمخلج -كمعظم-: السمين، وقد تقدم. والخلج والخلج: داء يصيب البهائم تختلج منه أعضاؤها. وبيننا وبينهم خلجة، وهو قدر ما يمشى حتى يعيا مرة واحدة، ويروى بالمهملة، وقد تقدم في محله. وعن أبي عمرو: الخلاج: العشق الذي ليس بمحكم. والأخلج نوع من الخيل، وقد تقدم. ومن المجاز: رجل مختلج: نقل عن ديوان قومه لديوان آخرين فنسب إليهم فاختلف في نسبه وتنوزع فيه، قال أبو مجلز: إذا كان الرجل مختلجا فسرك أن لا تكذب فانسبه إلى أمه، وقال غيره هم الخلج الذين انتقلوا بنسبهم إلى غيرهم، ويقال: رجل مختلج، إذا نوزع في نسبه كأنه جذب منهم وانتزع، وقوله انسبه إلى أمه  أي إلى رهطها لا إليها نفسها. وخليج بن منازل بن فرعان أحد العققة، يقول فيه أبوه منازل:
  تظلمني حقي خليج وعـقـنـي                      على حين كانت كالحنى عظامى والأخلج من الكلاب الواسع الشدق، قال الطرماح يصف كلابا:
  موعبات لأخلج الشدق سلعا                      م ممر مفتولة عـضـده وتراس الخليج قرية بمصر.

### Türkçe

**خلج** **يخلج** **خلجا**: **حد ضرب**’dan; çekti, **كتخلج** ve **اختلج** gibi. Ve **خلج** bir şeyi, ve **تخلجه**’ni, ve **اختلجه**’ni: onu çektiği zaman. Ve **أخلج** odur: çekildi; **اللسان**’da böyle. Dedim: O, şeyhimizin **حنج**’de zikrettiği altı lafız üzerine bir müstedrektir. Ve hadiste: **يختلجونه على باب الجنة**; yani onu çekip alırlar. Ve başka bir hadiste: **ليردن على الحوض أقوام ثم ليختلجن دوني**; yani çekilip alınırlar ve koparılıp ayrılırlar.

Mecazdan: **خلج** gözüyle ve kaşlarıyla, **يخلج** ve **يخلج** **خلجا**; **غمز** ettiği zaman. **حبينة بن طريف العكلى** **ليلى الأخيلية**’ye teşebbüb ederek dedi:
  Bir cariye, **ذي رعين**’in bir şı‘bından,
  Dokumacı; iki **علطة** ile yürür,
  Bir kaş ve göz ile **قد خلجت** etti,
  Ey kavim, onunla benim aramı boş bırakın.
İki kişinin arasını boş bırakmanın en şiddetlisi. Ve **العلطة**: gerdanlık. Ve **الليث**’ten: denir ki: adam kaşlarını gözlerinden **أخلج** etti; ve kaşları **اختلج** etti; hareket ettikleri zaman. Ve şu beyit okundu:
  Benimle konuşur ve kaşlarını **يخلج** eder;                      onun yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım.

**خلج** bir şeyi ve **تخلجه**’ni ve **اختلجه**’ni: onu çektiği zaman; ve **انتزع** etti. Ve eliyle aldı da onu arkadaşlarının arasından **فخلجه** etti: onu çekip kopardı. Ve **خلج** mızraklayan, mızrağını vurulandan. Ve mızrağı saplanmış olarak geçti de onu **فاختلجه** etti; yani onu çekip çıkardı. **أبو حنيفة** şu beyiti okudu:
  Onu kurtarıcılar **إذا اختلجتها** ettikleri vakit, sanki o                      üzerinde hiç kesik bulunmayan Irak kovalarının göğüsleri gibidir.
Parmaklarını, uzunluklarında ve etlerinin azlığında, Irakî kova göğüslerine benzetti. **العجاج** dedi:

  Eğer bu zaman **خلجا** ise,
  Biz onun **المخرفجا** hayatını giydik.
Yani bir hâli çekip aldı ve onu kopardı ve onu başkasıyla değiştirdi. Ve **اختلجت** ölüm o kavmi: yani onları çekip aldı.

**خلج** bir şeyi: **حرك** etti. Ve **الجعدى** dedi:
  Ve **ابن خريق**’te, kadınlarınızı çağırdığı gün, başı açıklar, **يخلجن** ederler, hatırlı develeri.
**أبو عمرو** dedi: **يخلجن**; yani hareket ettirirler.

**خلج** gam, **يخلج**: **شغل** ettiği zaman. **ابن الأعرابي** şu beyiti okudu:
  Ve gecelerim, gamlar beni **تخلجني** eder; sanki ben                      iplerle uzatılan sakaların kovasıyım.

Mecazdan: Göğsümde bir gam **اختلج** etti. Ve **الليث**’ten: denir ki: onu meşguliyetler **خلجته** etti; yani onu meşgul edenler meşgul etti. Ve şu beyit okundu:
  Şekiller, şekillerin önünde **وتخلج** eder.
Ve beni şöyle **خلجني** etti; yani beni meşgul etti. Denir ki: dünya işleri onu **خلجته** etti. Ve gamlar onu **تخالجته** etti: onunla çekişti. Ve adam **خالج** etti: çekişti. Ve denir ki: gamlar onu **تخالجته** etti; bir tarafta bir gamı, bir tarafta bir gamı olduğu zaman; sanki onu kendine çekiyor.

Adam mızrağını **خلج** etti, onu **يخلجه**; ve onu **اختلجه** etti: onu bir yandan çekti. **الليث** dedi: mızraklayan mızrağını bir yandan çektiği zaman “onu **خلجه** etti” denir. Dedi: ve **الخلج** koparıp çekme gibidir. Ve **قد خلج** etti: **طعن** ettiği zaman; ve **المخلوجة** gelecektir.

**خلج**: **جامع**; ve o, nikâhtan bir darbdir; ve o, onu çıkarmasıdır; ve **الدعس**: onu sokmasıdır. Ve kadını **خلج** etti, onu **يخلجها** **خلجا**: onunla cima etti. Dedi:
  Onun için komşu, kıçını **خلجت** etti, **خلجات** ile.
Ve onu **اختلجها** etti: onu **خلجها** gibi.

**خلج**: çocuğunu **فطم ولده** ettiği zaman. Ve **المحكم**’in ibaresi: anne çocuğunu **خلجت** etti, onu **تخلجه** eder; ve onu çekti, onu çeker: onu sütten kesti; **اللحياني**’den; ve bunun hangi türden olduğuna tahsis yapmadı. Ve onu **خلجتها**: çocuğunu sütten kesti.

**خلج**: özellikle devesinin yavrusunu **فطم ولد ناقته** ettiği zaman. Bir bedevî dedi: **لا تخلج الفصيل عن أمه فإن الذئب عالم بمكان الفصيل اليتيم**; yani onu annesinden ayırma; ve bu mecazdır. Ve **الزمخشري** onu açıkladı ve dedi: yani onu ondan tek başına bırakma; çünkü onu yalnız görürse onu yer.

Mecazdan: Göz **خلجت** eder, **تخلج** eder; kesre ile; ve **تخلج** eder; damme ile; **خلجا** ve **خلوجا**; ikinci bâbın masdarı; ve **خلجانا**, harekeli; **شمر** onu artırdı, geleceği üzere; **طارت** ettiği zaman. Ve bunun benzeri **الصحاح**’tadır; **كاختلجت** ve **تخلجت** gibi. Ve başkaları onu “sarsıldı” diye tefsir etti. **شمر** dedi: **التخلج**: hareket etmektir. Denir ki: şey **تخلج** etti, **تخلجا**; ve **اختلج** etti, **اختلاجا**: sarsıldığı ve hareket ettiği zaman. Ve ondan denir ki: gözü **اختلجت** etti; ve **خلجت** etti, **تخلج** eder, **خلوجا** ve **خلجانا**. Bitti. Ve eskilerin sözünde göz ve başkası hakkında umumilik vaki oldu. **لسان العرب**’da: gözüyle ve kaşıyla onu **خلجه** etti; onu **يخلجه** ve **يخلجه** **خلجا**: ona göz kırptı. Ve göz **تختلج** eder; yani sarsılır; ve diğer organların hepsi de böyledir. **الليث** dedi: denir ki: adam kaşlarını gözlerinden **أخلج** etti; ve kaşları **اختلج** etti: hareket ettikleri zaman. Ve şu beyit okundu:
  Benimle konuşur ve kaşlarını **يخلج** eder;                      onun yanında eski bir bilgi bulunduğunu sanırım.
Ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve hadiste: **ما اختلج عرق إلا ويكفر الله به**. Ve meselde: **أبشر بما يسرك عني، وعينى تختلج**. Ve falanca kadın beni gözüyle **خلجتني** etti: bana, vuracağı bir randevuya yahut girişeceği bir işe dair göz kırptı. Ve burada, daha önce **نور الدين بن الجزار**’ın, **الشونى**’nin talebesi, Allah onlara rahmet etsin, tefsirinde okuduğumu hatırladım; lafzı şudur:
  Bu gözüm için bir haber vardır,                      ve iki göz için haberler vardır.
  Ve sağ gözümün bebeği,                      ne zaman titrerse, ağlar.

Ve organların **اختلاج**’ı hakkında kitaplar telif ettiler ve onun üzerine kaideler bina ettiler; burası onların zikri yeri değildir.

Adam **خلج** etti, **كفرح**; **خلجا**, hareke ile: bir iş yaptığı yahut uzun yürüyüş ve yorgunluk sebebiyle etinden ve kemiklerinden **اشتكى** ettiği zaman. Ve **الليث** dedi: **الخلج** ancak pazudaki sinirin kasılması sebebiyle olur; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer. Ve ona **خلج** denildi; çünkü onun çekmesi pazusunu **يخلج** eder. Ve **المحكم**’de: deve **خلج** eder, **يخلج** **خلجا**; ve o **أخلج**’dir; ve bu, pazudaki sinirin kasılmasıdır; sonra bunun ardından tedavi edilir de gevşer.

Ve **الخلوج**; **كصبور**: bir dişi deve; yavrusu ondan **اختلج** edildi; yani ondan çekilip alındı; boğazlama yahut ölüm ile; sonra ona özlem duydu; bu sebeple onun sütü azaldı. Ve bazen deve dışında da kullanılır. **ثعلب** şu beyiti okudu:
  Bir gün, **خلوجا** bir emzireni görürsün,
  Ve her gebe dişi, **خدوجا** doğurmuştur.
Bunda, Allah Teâlâ’nın şu sözüne gidilir: **يوم ترونها تذهل كل مرضعة عما أرضعت وتضع كل ذات حمل حملها وترى الناس سكارى وما هم بسكارى**. Ve denir ki: **ناقة خلوج**: sütü bol; **سحابة خلوج**’dan alınmıştır, geleceği üzere. Ve **التهذيب**’de: **ناقة خلوج**: sütü çok; yavrusuna özlem duyar. Denir ki: o, süratinden dolayı yürüyüşü **التي تخلج السير من سرعتها**; yani onu çeker. Ve cem‘i: **خلج** ve **خلاج**. **أبو ذؤيب** dedi:
  Senden midir şimşek, onu gözetlerim de coşturdu;                      derken onu kara, **خلاجا** sanırım, geceyi geçiririm.
**دهما**: siyah develer. Gök gürültüsünün sesini, bu **الخلاج**’ın seslerine benzetti; çünkü onlar yavrularını kaybetmekten dolayı inlerler.

Buluttan **الخلوج**: dağınık olan; sanki bulutun çoğundan çekilip alınmıştır; **هذلية**. Yahut suyu çok olan. Denir ki: **سحابة خلوج**; suyu çok, şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve **ناقة خلوج**: sütü bol; bundan.

**التهذيب**’de: **الخليج**: büyük nehrin bir yarığında bir nehir. Ve nehrin iki kanadı, onun iki **خليجاه**’ıdır. Ve şu beyit okundu:
  Yiğitlerin avuçları taşan bir yiğide,
  **الخليج**’in feyzi gibi; iki **خليجان** müddetince.
Ve hadiste: **إن فلانا ساق خليجا**. **الخليج**: büyük nehirden, kendisinde faydalanılan bir yere doğru koparılıp ayrılan bir nehirdir.

**الخليج**: denizden bir **شرم**. Ve **ابن سيده** dedi: o, suyun çoğundan kopan şeydir; çünkü ondan çekilip alınır; ve **قد اختلج** edilmiştir. Ve denildi ki: **الخليج**: vadiden dallanıp ayrılan bir şubedir; suyunun bir kısmını başka bir yere geçirir. Ve cem‘i: **خلج** ve **خلجان**.

**الخليج**: **الجفنة**; ve cem‘i: **خلج**. **لبيد** dedi:
  Rüzgârlar karşılıklı estiği vakit, taçlandırırlar                      yetim sokaklarını uzatan **خلجا** ile.
Ve **جفنه خلوج**: derin; sudan çok alan. **ابن سيده** dedi: **الخليج**: **الحبل**; çünkü onunla bağlanan şeyi çeker. Ve **الخليج**: **الرسن**; bunun için.

**التهذيب**’de: **الباهلي** dedi, **تميم بن مقبل**’in şu sözü hakkında:
  Başını yardıktan sonra **سامى**’da geceledi;                      bir yıl boyunca topladıklarımız alevlenir ve parlar.
  Ve **الخليج**’de şarkı söyler halde geceledi; sanki o                      kanlı bir doru at; rengi parlak; yaralı.

Dedi: yani bir kazık; onunla bir at bağlandı; “bu aygırlarla boğuşur” der; yani onunla bağlanmıştır; o da sıçrar ve tepinir. Ve “şarkı söyler” sözü: yani onun yanında atlar kişner. Ve **الخليج**: **خلج** ipi; yani çapraz büküldü; yani sol tarafa büküldü; yani atın yuları. **كيمت** kazığın sıfatındandır; yani kızıl; **طرفاء**’dan. Dedi: ve “onun yarası”: kesme yeri; yani onun beyazlığı. Ve “onun yarası” denildi: kan ve köpükten onun üzerine fışkırttığı şey. Ve kazığa **الخليج** denilir; çünkü ona bağlandığında hayvanı çeker. İbn Berrî iki beyitte dedi: bir ip ile bağlanmış ve yerde bir kazıkla sıkılmış bir atı vasfeder; atın kişnemesini ona şarkı kıldı; ipi çekmesi sırasında üzerine çıkan köpük ve kandan dolayı onu **كميتا أقرح** kıldı. Ve onu Asmaî rivayet etti: “ve geceyi şarkı söyleyerek geçirdi” yani ona atların bağlandığı kazık, onların kişnemesiyle şarkı söyleyerek geceyi geçirdi; yani kazık ve atlar onun çevresinde kişnerken geceyi geçirdi. Sonra dedi: yani sanki kazık **فرس كميت أقرح** idi; yani onun üzerinde köpük ve kan oldu; köpükle **أقرح** oldu, kanla **كميت** oldu. Ve “**يسامى**” sözü: yani yuları çeker. Ve atın **الشباب**’ı: iki ayağı üzerinde durmasıdır. Ve “**تضرح**” sözü: yani ayaklarıyla tepinir; **اللسان**’da böyledir.

**كالأخلج**: onu dillerin ana kaynaklarında bulmadım; ve gelecektir ki o, atlardan uzun olandır; belki musannif üzerinde tashif olmuştur; gözden geçirilsin.

**الخليج**: **العدولى**’dan küçük bir gemi; çoğulu **خلج**; ( **بضم** sonra **سكون** ile).

**الخليج**: Mekke’de bir dağ; Allah Teâlâ onu korusun; **الصلة**’de böyledir.

Mecazdan: **تخلج** delinin yürüyüşünde: sağa ve sola çekişti; ve deli yürüyüşünde **يتخلج** eder; yani bir sağa bir sola çekiliyormuş gibi sallanır. Ve felçlinin yürüyüşünde **تخلج** etmesi: yani gevşedi ve sallandı; sanki bir şeyi çekiyor. Ve ondan şairin sözü:

  “Geldi; gözleriyle boşluğu silkeleyerek;
  ve yürür; delinin **تخلج**’i gibi.”

Ve yürüyüşte **التخلج**, **التخلع** gibidir. Cerîr dedi:

  “Her delinin **تخلج**’inden daha şifalı,
  ve bakanları **الخنان**’dan daha dağlayıcı.”

Hasen’in hadîsinde: yürüyüşünü yadırgadığı bir adam gördü; dedi ki: “yürüyüşünde delinin **خلجان**’ı gibi **يخلج** eder”; yani bir sağa bir sola çekilir. Ve **الخلجان**, harekeli olarak, **النزوان** gibi bir mastardır.

Ve **الإخليج**, kesre ile, atlardan: hızlı koşan iyi at; ve **التهذيب**’de: İbn Mukbil’in sözü:

  “Ve **أخلج** bir **نهاما**; atlar ürkütüldüğünde,
  yaşlının silahıyla koşar; ve yaşlı **أحرد**.”

Dedi: **الأخلج**: atlardan uzun olan; **الشد**’i **خلجا** ile **يخلج** eden; yani onu çeker; Tarfâ’nın dediği gibi:

  “**خلج** etti **الشد**’i; azmin **مشيحات**’ı.”

**الإخليج**: bir bitki; o da **الإخليجة**’dir. Bunu Ebû Mâlik’ten nakletti. İbn Sîde dedi: Bu, Sîbeveyh’in mezhebini taşımaz; çünkü buna göre bu bir isimdir; hâlbuki Sîbeveyh onu ancak bir sıfat olarak koymuştur. **اللسان**’da böyledir.

Ve **الخلج** (harekeli): evin bir tarafındaki bozulma. Ve **بيت خليج**: eğri. Ve **التهذيب**’de: **الخلج**: evden eğrilen şey.

**الخلج** iki damme ile: **خليج**’in çoğulu; Kureyş’e nisbet edilen bir kabile; onlar Araplardan bir kavimdir; **عدوان**’dan idiler; Müminlerin Emîri efendimiz **عمر بن الخطاب** -Allah Teâlâ ondan razı olsun- onları **الحارث بن مالك بن النضر ابن كنانة**’ye ilhak etti; ve böyle adlandırıldılar; çünkü **عدوان**’dan **اختلجوا** ettiler. Bu, **اللسان**’ın ve İbn Kuteybe’nin **المعارف**’inin ibaresinin nassıdır. Buna göre **الحارث**, **فهر**’in kardeşidir. **الصحاح** ve Süheylî’nin **الروض**’unda olan ise: **الحارث ابن فهر**. Ve **الخلج**’in adı **قيس**’tir; bunu şeyhimiz söyledi.

**الخلج**: bedenleri titreyenler. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الخلج**: yorgun olanlar.

**الخلج**: neseblerinde şüphe edilen kavim. Ve **التهذيب**’de: neseblerinde şüphe edilirse “**قوم خلج**”; bir kavim nesebi çekişir, başka kavim de onu çekişir. Ve ondan Kumeyt’in sözü:

  “Yoksa siz, **عهار** oğullarının **خلج**’i misiniz?”

Şurayh’ın hadîsinde: kadınlar onun yanında, canlı düşüp **يتخلج** eden bir çocuk hakkında şahitlik ettiler; dedi ki: “diri, ölüyü miras alır; **بالاستهلال** ile mi şahitlik ediyorsunuz?”; böylece onların şahitliğini iptal etti.

Şemmer dedi: **التخلج**: hareket etmektir; “şey **تخلج** etti **تخلجا**” denir; ve “**اختلج** **اختلاجا**” denir; yani çalkalandı ve hareket etti. Ve ondan “gözü **اختلجت** etti” denir; ve daha önce geçti.

Ebû Adnân dedi: Hammâd b. Ammâr b. Sa‘d bana inşad etti:

  “Ey Rabbim; güzel, yüzsüz bir tay;
  **مخلج**; sağmal develerin sütünden.”

Dedi: **المخلج**: semirmiş olan; eti, gözün **تخلج**’i gibi **يتخلج** eder; yani çalkalanır.

Mecazdan: “göğsümde bir şey **تخالج** etti”: yani şüphe ettim. Ve “göğsümde şey **اختلج** etti” ve “**تخالج**”: şüphe ile birlikte iç içe geçti. Ve Adiyy hadîsinde: ona -aleyhisselâm- dedi ki: “göğsünde **لا يختلجن**”; yani onda şüphe ve kuşkudan bir şey hareket etmesin. Ve **بالحاء** ile rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir.

Ve **الاختلاج**’ın aslı hareket ve çalkantıdır. Ve ondan Âişe’nin hadîsi -Allah ondan razı olsun-: ihramlı için av eti hakkında soruldu; dedi ki: “nefsinde bir şey **يختلج** ederse onu bırak.”

Ve **وجه مختلج**: eti az; zayıf; bunu Leys söyledi. İbn Sîde sonuncusuyla yetindi. Muhabbel dedi:

  “Ve sana, sahife gibi bir yüz gösterir;
  ne susuz **مختلج** ne de somurtkan.”

Ve **الخلج**, **كفلز** gibi: uzak olan. Asmaî, İbâd b. el-Ka‘kâ‘ ed-Dübeyrî için inşad etti:

  “Uzak bir **خلجا** olarak gerinip uzandığında,
  iki kere geçti; başları onda kabarmış görürsün.”

**خلج** **كدمل** gibi: bir adamdır; o, zikri gelecek olan Ebû Abdülmelik’tir.

**خلج** **ككتف** (iki lugatında): yani kesre ile **خلج** de; **شاعر**; **جرم**’den **بنى أعى حي**’dendir; o, Abdullah b. el-Hâris b. Amr b. Vehb’dir; şu sözüyle lakaplandı:

  “Sanki ipler onların içinde **تخالج** eder;
  sabah yağmurlarından coşan sağanaklar.”

**الخلج** damme ile: Kays b. el-Hâris’in lakabıdır. Başka bir nüshada: Kays el-Fihrî’nin lakabıdır. Bu, şeyhimizin daha önceki ibaresiyle birlikte incelenir: “Mühim: Sâriye b. Zenîm el-**خلجى**; Nebî sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet etti; ondan Ebû Harze Ya‘kûb b. Mücâhid (rivayet etti); İbn Ebî Hâtim, babasından onu zikretti.”

**الخلاج** ve **الخلاس** **ككتاب** gibi: çizgili bürdelerden bir tür. İbn Ahmer dedi:

  “Ondan ayrıldığında, halka halkasının **سمادير**’leri;
  o **الخلاج**’dan iki bürde ile; **المسهم**.”

Ve rivayet olunur: o **الخلاس**’tan. Mecazdan: **خالج قلبي أمر**; yani onda bir fikir beni çekiştirdi. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabına kıraati açıktan yaptığı bir namaz kıldı; bir okuyucu onun arkasında okudu da açıktan okudu; selam verince dedi ki: “Şüphesiz ben zannettim ki bazınız onu bana **خالجنيها**”; yani kıraatte beni çekiştirdi; benim açıktan okuduğum yerde açıktan okudu da bu, benim okumakta olduğum şeyi dilimden çekip aldı ve onun üzerinde devam etmedim. **الخلج**’in aslı çekme ve söküp çıkarma(dır). Şemr’den: “O işte beni **يخالجني** bir şüphe yok”; yani onda şüphe etmem. Ve Ebû’l-**الخليج**: Âiz b. Şureyh b. el-Hadramî; bir nüshada: Şureyh el-Hadramî, **ابن** lafzı düşürülerek; tâbiî. Ebû Şübeyl: **خليج** el-Ukaylî, reşîdî fasihlerdendir; ve o söyleyendir:

  Ve tövbe etti **خلـيج** Kureyşî bir tövbe ile
                      mübarek, parlak; tövbe ettiği vakit
  Ve idi **خليج** zamanında bir öldürücü
                      onun için saliha kadınlarda bir nasip vardır

Ve Abdülmelik b. **خلج** es-San‘ânî, Dıml’dan, tâbiîlerin tâbilerindendir. Ve **الخلنج**, **سمند** gibi: bir ağaçtır; Farsça, Arapçalaştırılmış; onun odunundan kaplar yapılır. Abdullah b. Kays er-Rukayyât dedi ki:

  Orduyu ordularla giydirirsin ve içirilir
                      **الخلنج**’in büyük taslarında buht sütü

Ve Lisân’da: denildi ki: O, yolları ve damarları nakışlı (moşşâ) olan bir ağaçtan yapılmış her büyük çanak, tabak ve kaptır; çoğulu: **خلائج**. Hemmiyân b. Kahâfe dedi ki:

  Nihayet ihtiyaçları giderdiği vakit
  ve sağmal kaplarını **الخلانجا** ile doldurduğu vakit

Sonra musannif burada **الخلنج**’i zikretti; onda **النون**’un kendi katında زائد olduğuna işaret olarak. Lisân’ın sahibi ve başkaları onu müstakil bir tercemede zikrettiler; delil getirerek ki Acemî lafızların asılları fer‘lerinden bilinmez; bilakis hepsi zahirde asıllardır. Bunu şeyhimiz söyledi. Bu nisbe ile meşhur oldu: Abdullah b. Muhammed b. Ebî Yezîd el-**الخلنجي** el-fakîh el-Hanefî; İbn Ebî Duâd günlerinde Şarkıyye kadılığını üstlendi; 253 yılında öldü. Ve **المخلوجة**: sağa ve sola olan mızrak darbesi; ve onu **خلجه**, onu mızrakladığı zaman. İbn Sîde: **المخلوجة**: sağa ve sola giden mızrak darbesidir. Ve onların işi **مخلوجة**: düzgün olmayan. Ve işlerinden bir **مخلوجة** içine düştüler; yani karışıklık; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’s-Sikkît: mesellerde denir: **الرأي مخلوجة وليست بسلكى**; yani bir kere şöyle bir kere böyle çevrilir, ta ki doğrusu sahih olsun. Dedi ki: ve **السلكى** düzgün olan(dır). Ve İmruü’l-Kays’ın sözünün manasında dedi ki:

  Onlara **سلكى** ve **مخلوجة** ile saplarız
                      iki oka emin olan bir okçu gibi

Söyler: onlarda saplama gider ve döner; iki oku, onları atmış bir atıcıya geri döndürdüğün gibi. **المخلوجة**: isabetli görüş. Hutay’e dedi ki:

  Ve ben idim; harp değirmeni döndüğü vakit onu gözetirdi
                      onda acizlikten bir çevriliş bulunan bir **مخلوجة** ile

Sonra **المخلوجة**’nin zikrinin geciktirilmesi—o, mücerred aslından olduğu halde—**الخلنج** olan mezîdden sonra; bunu şeyh Alâ el-Makdisî haşiyelerinde araştırdı; şeyhimiz de ona tâbi oldu.

Ve bu maddede musannif üzerine istidrâk olunanlardandır: Ali hadîsinde, hayatın zikrinde: “Şüphesiz Allah ölümü onun iplerine **خالجا** kıldı”; yani onun bağlarını almada süratli. Ve hadiste: “Açık büyük yolun açıklığından **المخالج**’den uzak dur”; yani apaçık en büyük yoldan dallanan yollar. Ve kavmin evinden ölü ve kayıp için denir: “Onların arasından **اختلج** olundu”; böylece onunla götürüldü; ve o mecazdır. Ve **الإخليجة**: anasından çekilip alınmış deve; İbn Sîde dedi ki: bu, Sîbeveyh’in ibaresidir; Sîrâfî, onun “yavrusu kendisinden çekilip alınmış deve” olduğunu nakletti. Sa‘leb’den nakletti: onun, ölüm veya boşanma ile kocasından çekilip alınmış kadın olduğudur. Ve **الخليج**: kazık; geçmişti. Ve **الخالج**: ölüm; çünkü o mahlûku **يخلج** eder; yani onu çeker; Ali’nin, radıyallahu anh, hadîsinde geçmişti. Ve **خلج** aygır: **الشول**’dan, **يفدر** etmeden önce çıkarıldı; Leys dedi ki: aygır, **الشول**’dan **فدوره**’ndan önce çıkarılırsa, **خلج** etmiştir; yani sökülüp çıkarılmış ve çıkarılmıştır; eğer **فدوره**’ndan sonra çıkarılırsa, **عدل** etmiştir de **انعدل** etmiştir. Ve şu beyit okundu:

  Kızıl aygır; **مخلوج** olmaksızın döndü

Lisân’da böyledir. Ve Abdurrahman b. Ebî Bekir’in, radıyallahu anhümâ, hadîsinde: Hakem b. Ebî’l-Âsî, Ebû Mervân, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, arkasında otururdu; konuştuğu vakit yüzüyle **اختلج** ederdi; onu gördü de dedi ki: “Böyle ol!”; böylece ölünceye kadar **يختلج** etmeyi sürdürdü; yani dudaklarını ve çenesini, istihza ve Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, fiilini taklit olarak hareket ettirirdi; böylece ölünceye kadar titrer halde kaldı. Ve bir rivayette: “Sonra iki ay onlara vurdu, sonra **خليجا** olarak ayıldı”; yani sara. İbnü’l-Esîr dedi ki: sonra **مختلجا** olarak ayıldı; eti ve kuvveti alınmıştı; ve denildi ki: titreyen. Ve **نوى خلوج بينة الخلاج**: şüpheli. Cerîr dedi ki:

  Bu, gönlü şiddetle saran yakıcı bir hevadır
                      ve **خلاج**’ı olmayan, atışıp duran bir niyet

Ve **المخلج**—**معظم** gibi—: semiz; geçmişti. Ve **الخلج** ve **الخلج**: hayvanlara isabet eden bir hastalık; ondan uzuvları **تختلج** eder. Ve bizimle onların arasında bir **خلجة** vardır; ve o, bir defa yoruluncaya kadar yürünenden olan miktardır; ve **بالمهملة** ile rivayet olunur; yerinde geçmişti. Ebû Amr’dan: **الخلاج**: sağlam olmayan aşk. Ve **الأخلج** atlardan bir türdür; geçmişti. Mecazdan: **رجل مختلج**: kavminin divanından başka birilerinin divanına nakledildi de onlara nisbet edildi; böylece nesebinde ihtilaf edildi ve onda çekişildi. Ebû Miclez dedi ki: erkek **مختلجا** olursa, yalan söylememek seni sevindirirse onu anasına nisbet et. Başkası dedi ki: onlar, nesebleriyle başkalarına intikal eden **الخلج**’dir. Ve denir: **رجل مختلج**, nesebinde çekişildiği zaman; sanki onlardan çekilmiş ve sökülüp alınmış gibi. Ve “onu anasına nisbet et” sözü; yani onun kendisine değil, onun **رهط**’una. Ve **خليج** b. Menâzil b. Fer‘ân, **العققة**’dan biridir; babası Menâzil onun hakkında der ki:

  Hakkımı bana zulmeder **خليج** ve beni **عقني** eder
                      kemiklerim **الحنى** gibi olduğu vakitte

Ve köpeklerden **الأخلج**: çenesi geniş olan. Turammâh, köpekleri vasfederek dedi ki:

  Geniş ağızlı; çenesi geniş **أخلج** için, yutucu
                      geçişi sert; pazusu bükülmüş

Ve **تراس الخليج**: Mısır’da bir köy.
