# خلس (خ-ل-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ل - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين واللام معهما
خ س ل، خ ل س، س خ ل، س ل خ مستعملات
خسل:
المَخْسُول والمَحْسُول: المرذول.
خلس: الخَلْسُ والاختلاسُ: أخذ الشيء مكابرة، تقول: اختلستُه اختلاساً واجتذابا.
والخَلْسُ والاختلاسُ: النهزة، والاختلاسُ أَوْحاهما وأَخَصُّهما. والخُلْسَةُ: النهزة.
والقِرْنان يتخالسان، أيهما يقدر على صاحبه ويناهز كل واحد منهما قتل صاحبه .
والخَلْس في القتال والصِّراع. والرجل المخالسُ: الشجاع والحذر.
والخَليسُ: النبات الهائج، بعضه أصفر، وبعضه أخضر.
وأَخْلَسَتْ لحيته، أي: اختلط فيها البياض بالسّواد نصفين، وأَخْلَسَ الرجل كذلك.
والخِلاسيُّ: الولد من أبيض وسوداء، أو أسود وبيضاء. والخِلاسيُّ من الديكة: بين الدجاج الهندية والفارسية.
سخل: السَخْل: ولد الشاة، ذكرا كان أو أنثى، والسَّخْلَةُ: الواحدة، والجميع: السَّخْل والسِّخال.
ويقال للأوغاد من الرجال: سُخَّل وسُخّال، لا يفرد منه واحد.
سلخ: السَّلْخُ: كشط الإهاب عن ذيه ، الإهاب نفسه. ومِسْلاخُ الحية: قشرها الذي يَنْسَلِخ منها.
والإنسان إذا مَحَشَهُ الحر، قيل: قد سَلَخ الحر جلده فانْسَلَخَ، وقد تَسَلَّخ جلده من داء. وسَلَخَتِ المرأة درعها: نزعته. قال:
إذا سَلَخَتْ عنها أمامة درعهـا		وأعجبها رابي المجسة مشرف
وسَلَخْتُ الشهر: خرجت منه، فصرت في آخر يوم منه، وانسلخ الشهر.
والسّالخ: جرب يكون بالجمل؛ سلخ فهو مَسْلوخٌ، وكذلك الظليم إذا أصاب ريشة داء.
والمَسْلوخةُ: اسم للشاة المَسْلوخة نفسها، بلا بطون ولا جزارة.
وانْسَلَخَ النهار من الليل: خرج منه خروجا لا يبقى معه شيء من ضوئه، لأن النهار مكور على الليل فإذا انْسَلَخَ منه ضوؤه بقي الليل غاسقا قد غشي الناس، قال الله عز ذكره: "وآيةٌ لهم اللَّيْلُ نَسْلَخُ منْهُ النّهار" .. والسّليخةُ: شيء من العطر كأنه قشر مُنْسَلِخٌ ذو شعب.
والسّالخُ من الحيات: الشّديدُ السواد.. والنبات إذا سَلَخَ، ثم عاد فاحضر كله فهو سالخٌ، من الحمض وغيره.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **اللام** onlarla birlikte

**خ س ل**، **خ ل س**، **س خ ل**، **س ل خ** kullanılagelenlerdir

**خسل**:
**المَخْسُول** ve **المَحْسُول**: aşağılık olan.

**خلس**: **الخَلْسُ** ve **الاختلاسُ**: bir şeyi zorbalıkla almak; dersin ki: onu **اختلستُه** **اختلاساً** ve çekip alma olarak.
Ve **الخَلْسُ** ve **الاختلاسُ**: ani kapma; **الاختلاسُ** ikisinin daha vahyolunanı ve daha hususî olanıdır. Ve **الخُلْسَةُ**: ani kapma.
Ve iki boynuzlu hayvan **يتخالسان**; yani hangisi arkadaşına güç yetirir ve her biri arkadaşını öldürmeye yaklaşır.
Ve **الخَلْس** savaşta ve güreşte. Ve **المخالسُ** adam: yiğit ve sakıngan.
Ve **الخَليسُ**: coşmuş bitki; onun bir kısmı sarı, bir kısmı yeşildir.
Ve sakalı **أَخْلَسَتْ**; yani: onda beyazlık siyahlıkla yarı yarıya karıştı; adam da كذلك **أَخْلَسَ**.
Ve **الخِلاسيُّ**: beyaz bir babadan ve siyah bir anneden; yahut siyah bir babadan ve beyaz bir anneden olan çocuk. Ve horozlardan **الخِلاسيُّ**: Hint tavukları ile Farsî tavuklar arasında olan.

**سخل**: **السَخْل**: koyunun yavrusu; erkek de olsa dişi de olsa. Ve **السَّخْلَةُ**: bir tanesi; ve hepsi: **السَّخْل** ve **السِّخال**.
Ve erkeklerden aşağılıklara denilir: **سُخَّل** ve **سُخّال**; ondan bir tekil ayrılmaz.

**سلخ**: **السَّلْخُ**: deriyi onun üzerinden soymak; **الإهاب**ın kendisi. Ve yılanın **مِسْلاخُ**u: ondan soyulan kabuğu.
Ve insanı sıcak kavurursa denilir: sıcak onun derisini **سَلَخ**tı da o **فانْسَلَخَ**; ve bir hastalıktan derisi **تَسَلَّخ**tı. Ve kadın zırhını **سَلَخَتِ**: onu çıkardı. Dedi ki:
إذا **سَلَخَتْ** عنها أمامة درعهـا		وأعجبها رابي المجسة مشرف
Ve ayı **سَلَخْتُ**: ondan çıktım; böylece onun son gününde oldum; ve ay **انسلخ**.
Ve **السّالخ**: devede olan bir uyuzdur; **سلخ** etti, o halde o **مَسْلوخٌ**tur; ve كذلك devekuşu, tüyüne bir hastalık isabet ederse.
Ve **المَسْلوخةُ**: bizzat yüzülmüş koyunun adı; karınlar ve kasaplık olmaksızın.
Ve gündüz geceden **انْسَلَخَ**: ondan, onun ışığından hiçbir şey kalmayacak bir çıkışla çıktı; çünkü gündüz gece üzerine sarılmıştır; ondan ışığı **انْسَلَخَ** edince, gece karanlık olarak kaldı, insanları bürüdü. Allah عز ذكره dedi ki: "**وآيةٌ لهم اللَّيْلُ نَسْلَخُ منْهُ النّهار**".. Ve **السّليخةُ**: kokudan bir şeydir; sanki dalları olan soyulmuş bir kabuk gibidir.
Ve yılanlardan **السّالخُ**: pek şiddetli siyahlı olan.. Ve bitki **سَلَخَ** ederse, sonra dönüp hepsi yeşerirse o **سالخٌ**tır; **الحمض** ve başkasından.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَلَسْتُ الشيء واخْتَلَسْتُهُ وتَخَلَّسْتُهُ، إذا اسْتَلَبْتَهُ. والتَخالُسُ: التَسالُبُ. والاسم الخُلْسَةُ بالضم. يقال: الفرصةُ خُلْسَةٌ. والخُلْسَةُ أيضاً: الاسم من قولهم أًخْلَسَ النباتُ، إذا اختلط رَطْبه ويابسه. وأًخْلَسَ رأسُه، إذا خالط سوادَه البياض. قال سويدٌ الحارثي:
فَتىً قَبَلٌ لم تُعْـنِـس الـسِـنُّ وَجْـهَـهُ		سِوى خُلْسَةٍ في الرأس كالبرق في الدُجا
والخَليسُ: اِلأشمط. والخَلبسُ: النباتُ الهائِجُ.

##### Türkçe

**خَلَسْتُ** şeyi, **واخْتَلَسْتُهُ** ve **وتَخَلَّسْتُهُ**; onu çekip aldıysan (gasp ettiysen).

**والتَخالُسُ**: **التَسالُبُ** (birbirinden çekip alma).

İsim **الخُلْسَةُ**’dir, ötre ile.

Denir ki: fırsat **خُلْسَةٌ**’dir.

**والخُلْسَةُ** ayrıca: “**أًخْلَسَ** bitki” sözlerinden isimdir; yaş olanı ile kuru olanı karıştığı zaman.

Ve “**أًخْلَسَ** başı” (denir); siyahlığına beyazlık karıştığı zaman.

Süveyd el-Hârisî dedi ki:
Bir delikanlı; yaşlılık onun yüzünü kocakarılaştırmadı,
başta bir **خُلْسَةٍ**’den başka; karanlıkta şimşek gibi.

**والخَليسُ**: **اِلأشمط** (saçı kırlaşmış olan).

**والخَلبسُ**: coşmuş (gürleşmiş) bitki.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ل
خسل ، خلس ، سلخ ، سخل : مستعملة .
خسل : أهمله الليث .
ورَوَى ابن حبيب _ عن ابن الأعرابي :
الْحُسَالَةُ والخُسَالَةُ : الرَّدِيءُ من كل شيء .
وقال الأصمعيُّ : المَحْسُولُ والْمَخْسُول :
الْمَرْذُولُ ، والْمُحَسَّل والْمخَسَّلُ : مثلُهُ ،
وقال العجَّاج :
ذِي رَأْيِهِمْ وَالْعَاجزِ الْمُخَسَّلِ
خلس : قال الليث : الْخَلْسُ : في القتال
والصِّرَاع وهو رجلٌ مُخَالِسٌ _ أي : شُجَاعٌ
حَذِرٌ .
قال : والْخَلِيسُ : النَّبَاتُ الْهَائِجُ بعضُه
أصفَرُ وبعضُه أخضَرُ ، وكذلك الخَلِيطُ
يُسَمَّى خَلِيساً .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَخْلَسَ رَأْسُهُ
فهو مُخْلِسٌ وخَلِيسٌ _ إذا ابْيَضَّ بَعضُهُ ،
فإذا غَلَبَ بَيَاضُهُ سوادَه فهو أغْثَمُ .
وسمِعْتُ العربَ تقولُ للغلام _ إذا كانت
أُمُّهُ سَوْدَاءَ ، وأبُوهُ عَرَبِيٌّ ، فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ
أَخَذَ من سَوَادِها وبَيَاضِه _ : غلامٌ
خِلاَسِيٌّ ، وجاريةٌ خِلاَسِيَّةٌ .
وقال الليث : الْخِلاَسِيُّ من الدِّيَكَةِ ما يَتَوَلَّدُ
بين الدَّجاجَةِ الهِنْدِيَّةِ والدِّيك الفارسي .
قال : والخُلْسَةُ : النُّهْزَةُ والاخْتِلاسُ أَوْحَى
من الْخلْسِ وأَخَصُّ ، والْقِرْنَانِ إذا تَبارَزَا :
يَتَخالسانِ أنفُسَهُما ، يُناهِزُ كلُّ واحدٍ منهما
قَتْلَ صاحِبه .
قال أبو ذُؤَيْبٍ :
فَتَخَالَسَا نَفْسَيْهِمَا بِنَوافِذٍ
كَنَوَافِذِ العُبُطِ الَّتي لا تُرْفَعُ
وطَعْنَةٌ خَلْسٌ _ إذا اختلسها الطاعِنُ
بجِذْقِهِ ، ومُخَالِسٌ : اسمُ حصانٍ _ من خَيْلِ
العرب _ معروف ، ولِحْيَةٌ خَلِيسٌ : فيها
سوادٌ وَشَيْبٌ .
سلخ : قال الليث : السَّلْخُ كَشْطُ الإهابِ عن
ذِيهِ ، والمِسْلاَخُ : الإِهابُ نفسه ، ومِسْلاخُ
الحَيّةِ قِشْرُها الَّذِي يَنْسَلِخ منها ، وكلُّ شيء
يَنْفَلِقُ عن قِشْرِه ، يقال : انْسَلخ ، والإنسانُ
إذا مَحَشَهُ الحَرُّ يقال : قد سَلخ الحَرُّ جِلْدَهُ
وسلختِ المرأةُ دِرْعها عنها _ إذا خلعْته .
ويقال : سلختُ الشَّهْرَ _ إذا خرجْتَ منه
فصرْتَ في أخرِ يومٍ منه ، وانْسَلخ الشهر .
وقل أبو الهيثم _ في قول الله جلّ وعزّ :
) وءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُم
مُظْلِمُونَ ( [ يس : 37 ] .
يقال : ) ( سَلَخْنَا الشهرَ ) ( _ أي : خرجْنا منه ،
فَسَلَخْنَا كلَّ ليلةٍ منه عن أنفسنا جُزْءاً من
ثلاثين جزءاً ، حتى تكاملتْ لَياليه فَسَلَخْنَاهُ
عن أَنْفُسِنا كُلَّه .
قال : وأهللْنَا هِلال شهر كذا _ أي دخَلْنَا
فيه ولبِسْنَاه ، فنحن نَزْدادُ _ كلَّ ليلة منه إلى
مُضِيِّ نِصْفِه _ لِبَاساً منه ، ثم نَسْلُخه عن
ألفُسنا بعد تَكامُلِ النِّصْف جزءاً فجزءاً ،
حتى نَسلخَهُ عن أنفُسنا كلَّه .
ومنه قول الشاعر :
إذَا مَا سَلَخْتُ الشَّهْرَ أَهْلَلْتُ مِثْلَهُ
كَفَى قَاتِلاً سَلْخِي الشُّهُورَ وَإِهْلاَلِي
وقال لَبِيدٌ :
حَتَّى إذَا سَلخَا جُمادَى سِتَّةٍ
جَزْءاً فَطَالَ صِيَامُهُ وصيامُها
قال : ) ( وجُمادَى سِتَّةٍ ) ( : هي جُمَادَى
الآخرةُ ، وهي تمام سِتَّةِ أشْهُرٍ من أَوَّل
السنة .
وقال الليث : السَّالخ جَرَبٌ يكون بالجمل
يُسْلَخُ منه ، وكذلك الظَّليمُ _ إذا أصاب
رِيشَهُ داءٌ .
قال : والمَسْلُوخةُ اسمٌ يلْزَمُ الشَّاةَ
المَسْلُوخةَ نفْسَها بلا بُطُونٍ ولا جُزارَةٍ .
قال : والسَّلِيخةُ شيءٌ من العِطْر ، كأنَّه قِشْرٌ
مُنْسَلخ ذو شُعَبٍ ، والسَّالخ : الأسودُ من
الحَيَّاتِ _ شديدُ السَّواد ، والنَّباتُ إذا سَلَخ
ثم عادَ فاخضَرَّ كلُّه فهو سَالخ من الحمْضِ
وغيرْه .
قلتُ : والعرب تقولُ للرِّمْث والْعرْفَج _ إذا
لم يبْق فيهما مرعًى للماشية _ : ما بقي
منهما إلاَّ سليخةٌ .
أبو عبيد _ عن الأحمر _ سَلِيخٌ مَلِيخٌ _ أي :
لا طَعْمَ له .
قال : وقال الفرّاء : المِسْلاخُ من النَّخِيلِ :
الَّتي يَنْتَثِرُ بُسْرُها ، وهو أَخضَرُ .
ابن شميل : اسْلَخَّ الرجُل _ إذا اضطجع ،
وقد اسْلَخَخْتُ _ أي اضطجَعْتُ . وأنشد :
إِذَا غَدَا القَوْمُ أَبَى فاسْلَخَّا
وسَلِيخَةُ البَانِ دُهْنُ ثَمَرِهِ قبل أن يُرَبَّبَ
بأَفَاوِيه الطِّيبِ ، فإذا رُبِّبَ ثَمرُه بالمسك
والعنبَر ، ثم اعتُصِرَ فهو مَنْشُوشٌ وقد نُشَّ
نَشّاً ، وكذلك سَلِيخَةُ السِّمْسِمِ : عَصيرُه قبلَ
أن يُرَبَّبَ .
سخل : قَال الليث : السَّخْلُ : أولادُ الشَّاة ،
والسَّخْلَةُ : الواحدُ والوحدةُ ، ذكَراً كان أو
أُنثى ، والجميعُ : السِّخَالُ والسَّخْلُ .
ويقال للأَوْغَادِ من الرِّجال : سُخَّلٌ
وسُخَّالٌ ، ولا يُعْرَفُ منه واحد .
أبُو عُبَيْد _ عن الفرَّاء _ يقال للتَّمْرِ الذي
لا يشتدُّ نَوَاهُ : الشِّيصُ .
قال : وأهلُ المدينة يسمُّونه السُّخَّلَ وقد
سَخَّلَتِ النَّخلةُ .
قال : وقال الأصمعي : رجالٌ سُخَّلٌ ، وهم
الضعفاء ، وسَخَّلَتِ النخلةُ _ إذا ضَعُفَ
نَواها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ يُقال لوَلَدِ الغَنَم
ساعةَ تَضَعُه أُمُّه من الضَّأْنِ والْمَعْزِ جميعاً ،
ذكراً كان أو أنثى : سَخْلَةٌ ، وجمعُها
سِخَالٌ ، ثمَّ هي البَهْمَةُ _ للذكَر والأنثى
وجَمعُها بَهْمٌ .
وقَال الليث : السَّخْلُ أَخْذُ الشيء مُخَاتَلَةً
واجْتِذاباً .
قلتُ لا أعرفُ السَّخْلَ بهذا المعنى إلا أن
يكون مَقْلُوباً من الْخَلْسِ _ كما قالوا :
جَذَبَ وجَبَذ ، وبَضَّ وضَبَّ .

##### Türkçe

خ س ل
**خسل** ، **خلس** ، **سلخ** ، **سخل** : kullanımdadır.
**خسل** : onu Leys ihmal etti.
İbn Habîb rivayet etti _ İbnü’l-A‘râbî’den :
**الْحُسَالَةُ** ve **الخُسَالَةُ** : her şeyin kötüsü.
Asma‘î dedi ki: **المَحْسُولُ** ve **الْمَخْسُولُ** :
**الْمَرْذُولُ**; ve **الْمُحَسَّل** ve **الْمخَسَّلُ** : onun gibidir,
ve ‘Accâc dedi ki:
ذِي رَأْيِهِمْ وَالْعَاجزِ الْمُخَسَّلِ

**خلس** : Leys dedi ki: **الْخَلْسُ** : savaşta
ve güreşte; ve o, **مُخَالِسٌ** bir adamdır _ yani: cesur,
sakınan.
Dedi ki: ve **الْخَلِيسُ** : coşmuş bitkidir; onun bir kısmı
sarı, bir kısmı yeşildir; ve كذلك **الخَلِيطُ**
**خَلِيساً** diye adlandırılır.
Ebû ‘Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : **أَخْلَسَ** onun başı,
o hâlde o **مُخْلِسٌ** ve **خَلِيسٌ**tir _ bir kısmı beyazladığı zaman;
beyazı siyahına galip gelince ise o **أغْثَمُ**dur.
Arapları işittim; oğlana derler _ eğer
annesi siyah, babası Arap ise, sonra bir çocuk doğurursa,
onun siyahlığından ve onun beyazlığından almış _ : **غلامٌ خِلاَسِيٌّ**; ve **جاريةٌ خِلاَسِيَّةٌ**.
Leys dedi ki: **الْخِلاَسِيُّ** horozlardan, doğan şeydir;
Hint tavuğu ile Fars horozu arasında.
Dedi ki: ve **الخُلْسَةُ** : hamle ve kapıp alma; **الاخْتِلاسُ**
**الْخلْسِ**ten daha gizlidir ve daha özeldir; ve iki rakip, karşı karşıya çıktıklarında:
kendi nefislerini **يَتَخالسانِ**; her biri,
arkadaşının öldürülmesine yaklaşır.
Ebû Züeyb dedi ki:
فَتَخَالَسَا نَفْسَيْهِمَا بِنَوافِذٍ
كَنَوَافِذِ العُبُطِ الَّتي لا تُرْفَعُ
Ve **طَعْنَةٌ خَلْسٌ** : eğer onu vuran,
köküyle kapıp alırsa; ve **مُخَالِسٌ** : bir atın adıdır _ Arapların atlarından _
bilinen; ve **لِحْيَةٌ خَلِيسٌ** : onda
siyahlık ve aklık vardır.

**سلخ** : Leys dedi ki: **السَّلْخُ** deriyi,
kendisinden kazıyıp soymaktır; ve **المِسْلاَخُ** : derinin kendisidir; ve yılanın **مِسْلاخُ**u,
ondan soyulan kabuğudur; ve her şey,
kabuğundan yarılıp ayrılır; denir ki: **انْسَلخ**; ve insan,
sıcak onu yakıp kavurursa denir ki: sıcak onun derisini **سَلخ** etti.
Ve kadın, zırhını kendinden **سلخت** _ onu çıkardığı zaman.
Ve denir ki: ayı **سلختُ** _ ondan çıktığın zaman,
onun son gününde olursun; ve ay **انْسَلخ**.
Ebû’l-Heysem dedi _ Allah’ın, aziz ve celîl, sözü hakkında:
) وءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُم
مُظْلِمُونَ ( [ يس : 37 ] .
Denir ki: ) ( **سَلَخْنَا الشهرَ** ) ( _ yani: ondan çıktık;
böylece her gecesinde, kendimizden, otuz parçadan bir parçayı
soymuş olduk; nihayet geceleri tamamlandı da onu,
kendimizden bütünüyle soymuş olduk.
Dedi ki: ve falan ayın hilalini **أهللْنَا** _ yani ona girdik
ve onu giydik; böylece biz artarız _ onun her gecesinde,
yarısının geçişine kadar _ ondan bir giyim; sonra yarının tamamlanmasından sonra,
kendimizden onu parça parça soyarız;
nihayet onu kendimizden bütünüyle soyarız.
Ve ondan şairin sözü:
إذَا مَا سَلَخْتُ الشَّهْرَ أَهْلَلْتُ مِثْلَهُ
كَفَى قَاتِلاً سَلْخِي الشُّهُورَ وَإِهْلاَلِي
Lebîd dedi ki:
حَتَّى إذَا سَلخَا جُمادَى سِتَّةٍ
جَزْءاً فَطَالَ صِيَامُهُ وصيامُها
Dedi ki: ) ( **وجُمادَى سِتَّةٍ** ) ( : o, **جُمَادَى الآخرةُ**dır; ve o,
yılın başından altı ayın tamamıdır.
Leys dedi ki: **السَّالخ** deve üzerinde olan bir uyuzdur;
ondan soyulur; ve كذلك devekuşu _ eğer
tüyüne bir hastalık isabet ederse.
Dedi ki: ve **المَسْلُوخةُ** adı,
karnı yarılmaksızın ve kasaplık yapılmaksızın, bizzat soyulmuş koyuna yapışıp kalan bir addır.
Dedi ki: ve **السَّلِيخةُ** güzel kokudan bir şeydir; sanki o,
dallanıp budaklanan, soyulmuş bir kabuktur; ve **السَّالخ** :
yılanlardan siyah olanıdır _ şiddetli siyahlık; ve bitki,
**سَلَخ** edip sonra dönüp bütünüyle yeşerirse, o,
**سَالخ**tır; **الحمْضِ**dan ve başkasından.
Dedim ki: Araplar **الرِّمْث** ve **الْعرْفَج** için derler _ eğer
onlarda hayvanlar için otlak kalmamışsa _ : onlardan
**سليخةٌ**dan başka bir şey kalmadı.
Ebû ‘Ubeyd _ Ahmer’den _ : **سَلِيخٌ مَلِيخٌ** _ yani:
onun tadı yoktur.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: hurmadan **المِسْلاخُ** :
**بُسْرُ**u dökülen (hurma)dır; ve o yeşildir.
İbn Şümeyl: adam **اسْلَخَّ** etti _ uzandığı zaman;
ve ben **اسْلَخَخْتُ** _ yani uzandım. Ve okudu:
إِذَا غَدَا القَوْمُ أَبَى فاسْلَخَّا
Ve **سَلِيخَةُ البَانِ** : meyvesinin yağıdır; henüz,
güzel kokunun ağızlarıyla **يُرَبَّبَ** edilmeden önce; meyvesi misk ve amberle **رُبِّبَ** edilip sonra sıkılınca o **مَنْشُوشٌ**tur; ve **نُشَّ** edilmiştir, **نَشّاً**; ve كذلك **سَلِيخَةُ السِّمْسِمِ** : onun sıkılmış suyudur;
henüz **يُرَبَّبَ** edilmeden önce.

**سخل** : Leys dedi ki: **السَّخْلُ** : koyunun yavrularıdır;
ve **السَّخْلَةُ** : tek olan ve bir olan; erkek olsun veya
dişi; ve çoğulu: **السِّخَالُ** ve **السَّخْلُ**.
Ve erkeklerden aşağı kimselere denir: **سُخَّلٌ**
ve **سُخَّالٌ**; ondan bir tekil bilinmez.
Ebû ‘Ubeyd _ Ferrâ’dan _ : çekirdeği sertleşmeyen hurmaya denir: **الشِّيصُ**.
Dedi ki: Medine halkı ona **السُّخَّلَ** der; ve hurma ağacı **سَخَّلَتِ**.
Dedi ki: Asma‘î dedi ki: **رجالٌ سُخَّلٌ**; ve onlar
zayıflardır; ve hurma ağacı **سَخَّلَتِ** _ çekirdeği zayıfladığı zaman.
Ebû ‘Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : koyun yavrusuna denir; annesi onu doğurduğu saat,
koyun ve keçiden ikisi birlikte; erkek olsun veya dişi: **سَخْلَةٌ**; ve onun çoğulu
**سِخَالٌ**; sonra o, **البَهْمَةُ**dır _ erkek ve dişi için;
ve onun çoğulu **بَهْمٌ**dur.
Leys dedi ki: **السَّخْلُ** bir şeyi, aldatma ile
ve çekip alma ile almaktır.
Dedim ki: bu anlamla **السَّخْلَ**ü bilmiyorum; ancak
**الْخَلْسِ**ten çevrilmiş olması müstesna _ dedikleri gibi:
**جَذَبَ** ve **جَبَذ**; ve **بَضَّ** ve **ضَبَّ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
  (خلم)  الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
  (خلو)  الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق، لأنّها إذا طُلّقت فقد خَلَتْ عن بعلها. ويقال خلا لِيَ الشّيءُ وأخلى. قال:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  والخَلِيّة: الناقة تُعطَف على غير ولدِها، لأنّها كأنّها خَلَتْ من ولدها الأول. والقرون الخالية: الموَاضِي. والمكان الخَلاء: الذي لا شيءَ به. ويقال ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً، أي دَع ذِكرَ زيدٍ، اخْلُ من ذكر زيد. ويقال: افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ، أي عَدَاك وخلَوْت منه وخلا منك.
  ومما شذَّ عن الباب الخَلِيَّة: السفينة، وبيت النَّحل. والخَلا: الحشيش. وربَّما عبَّرُوا عن الشيء الذي يخلُو من حافِظِه بالخَلاة، فيقولون: هو خَلاَةٌ لكذا([2])، أي هو مِمَّن  يُطْمَع فيه ولا حافِظَ له. وهو من الباب الأوّل.
  وقال قوم: الخَلْيُ القَطْع، والسيف يَخْتَلِي، أي يقتَطع. فكأنَّ الخلا سُمِّي بذلك لأنّه يُخْتَلى، أي يُقْطَع.
  ومن الشاذّ عن الباب: خلا به، إذا سَخِر به.
  (خلب)  الخاء واللام والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها إمالة الشيء إلى نفسك، والآخر شيءٌ يشمل شيئاً، والثالث فسادٌ في الشيء.
  فالأوّل: مِخْلب الطائر؛ لأنه يَخْتلِب به الشيءَ إلى نَفْسه. والمِخْلب: المِنْجل لا أسنانَ لـه. ومن الباب الخِلاَبَة: الخِداع، يقال خَلَبَه بمنطقِه. ثمَّ يحمل على هذا ويُشتقُّ منه البَرْق الخُلَّب: الذي لا ماءَ معه، وكأنّه يَخْدَع، كما يقال للسَّراب خادعٌ.
  وأما الثاني: فالخُلْبُ اللِّيف، لأنه يشمل الشّجرة. والخِلْب، بكسر الخاءِ: حِجاب القَلْب، ومنه قيل للرجل: "هو خِلْبُ نِساءٍ"، أي يحبُّه النساء.
  والثالث: الخُلْب، وهو الطِّين والحمْأَة، وذلك ترابٌ يفسده. ثم يشتقّ منه امرأةٌ خَلْبَنٌ، وهي *الحَمْقَاء. وليست من الخِلابة. ويقال للمهزولة خَلْبَنٌ أيضاً.
  فأمَّا الثوب المخلَّب فيقولون: إنّه الكثيرُ الألوان، وليس كذلك، إنَّما المُخَلَّبُ الذي نُقِش نقوشاً على صورِ مَخَالِيبَ، كما يقال مُرَجَّلٌ للذي عليه صُوَرُ الرِّجال([3]).
  (خلج)  الخاء واللام والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لَيٍّ وفَتْلٍ وقِلّةِ استقامة. فمن ذلك الخليجُ، وهو ماء يَمِيل مَيْلَةً عن مُعْظَم الماءِ فيستقرُّ. وخليجا النَّهر أو البحر: جناحاه([4]). وفلان يتخلَّج في مِشيته، إذا كان يتمايَلُ. ومن ذلك قولهم: خَلَجنِي عن الأمر، أي شَغَلني، لأنَّه إذا شغله عنه فقد مال به عنه. والمخلوجة: الطَّعنة التي ليست بمستوِية، في قول امرئ القيس:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  فالسُّلْكَى: المستوية. والمخلوجة: المنحرفة المائلة.
  ومنه قولهم: خَلَجْتُ الشّيءَ من يده، أي نزعتُه. وخالَجْت فُلاناً: نازعتُه. وفي الحديثِ في قراءة القرآن: "لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها([6])". والخليج: الرَّسَن، سُمِّي بذلك لأنّه يُلوَى لَيّاً ويُفْتَل فَتْلاً. قال:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  ويقال خلجَتْه الخوالجُ، كما يقال عَدَتْه العَوادِي. وأما قولُ الحطيئة:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  فإنّه يصِفُ الرَّأي، وشبَّهَه بالحبل المحكَم المفتول. فهذا إذاً تشبيهٌ. ويجوز أن يكون لمَّا قيل: فيها عن العَجز مصرفٌ، جعلَها مخلوجة، لأنّه قد عُدِل بها عن العَجز.
  فأمّا قولهم: خُلِجَتِ النَّاقةُ، وذلك إذا فطَمتْ ولدها فقَلَّ لبنُها، فهو من الباب، لأنّه عُدِلَ بها عن ولدها وعدَل ولَدُها عنها. ويقال سحابٌ مخلوجٌ: متفرِّق. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنّ قِطعةً منه تميل عن الأُخرى. والخَلَجُ: فسادٌ وداءٌ([9]). وهو من الباب.
  (خلد)  الخاء واللام والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثبات والملازمَة، فيقال: خَلَدَ: أقام، وأخلَدَ أيضاً. ومنه جَنَّةُ الخُلْدِ. قال ابن أحمر:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  ويقولون رجلٌ مُخْلَدٌ ومُخْلِد([10])، إذا أبطأ عنه المشِيب. وهو من الباب، لأنَّ الشَّباب قد لازمَه ولازَمَ هو الشباب. ويقال أخْلَدَ إلى الأرض إذا لَصِق بها. قال الله تعالى: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. فأما قوله تعالى: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [فهو] من الخُلْد، وهو البقاء، أي لا يموتون. وقال آخرون: من الخِلَد، والخِلَدُ: جمع خِلَدة وهي القُرْط. فقوله: ﴿مُخَلّدُونَ﴾ أي مقرَّطون مشنَّفون. قال:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  وهذا قياسٌ صحيح، لأنّ الخِلَدةَ ملازمةٌ للأُذُن.
  والخَلَد: البال، وسمِّي بذلك لأنّه مستقرٌّ [في] القلب ثابتٌ.
  (خلس)  الخاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الاختطاف والالتماع. يقال اختلَسْتُ الشَّيءَ. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الخُلْسَة". وقولهم: أَخْلَسَ رأسُه، إذا خالَطَ سوادَه البياضُ، كأنَّ السوادَ اخْتُلِس منه فصارَ لُمَعاً. وكذلك أخْلَسَ النّبتُ، إذا اختلط يابسُه برطْبِه.
  (خلص)  الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به.
  (خلط)  الخاء واللام والطاء أصلٌ واحد مخالفٌ للباب الذي قَبلَه، بل هو مُضَادٌّ لـه. تقول: خلَطْت الشَّيءَ بغيره فاختلط. ورجل مِخْلَطٌ، أي حَسَن المداخَلة للأمورِ. وخِلافُه المِزْيل. قال أوس:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  والخليط: المجاوِر. ويقال: الخِلْط السّهمُ ينبُتُ عودُه على عِوَجٍ، فلا يزالُ يتعوّجُ وإن قُوِّم. وهذا من الباب؛ لأنّه ليس يُخَالَط في الاستقامة. ويقال استَخْلَط *البعيرُ، وذلك أن يَعْيا بالقَعْو على النّاقة([13]) ولا يَهتدِي لذلك، فيُخْلَطَ له ويُلْطَف له.
  (خلع)  الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها.
  ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف.
  (خلف)  الخاء واللام والفاء أصولٌ ثلاثة: أحدُها أن يجيءَ شيءٌ بعدَ شيءٍ يقومُ مقامَه، والثاني خِلاف قُدَّام، والثالث التغيُّر.
  فالأوّل الخَلَف. والخَلَف: ما جاء بعدُ. ويقولون: هو خَلَفُ صِدْقٍ من أبيه. وخَلَف سَوْءٍ من أبيه. فإذا لم يذكُروا صِدقاً ولا سَوْءاً قالوا للجيِّد خَلَف وللرديِّ خَلْف. قال الله تعالى: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. والخِلِّيفَى: الخِلافة، وإنَّما سُميِّت خلافةً لأنَّ الثَّاني يَجيءُ بَعد الأوّلِ قائماً مقامَه. وتقول: قعدتُ خِلافَ فُلانٍ، أي بَعْده. والخوالفُ في قوله تعالى: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] هنَّ النِّساء، لأنَّ الرِّجال يغِيبُون في حُروبهم ومغاوراتِهِمْ وتجاراتِهم وهنّ يخلُفْنهم في البيوت والمنازل. ولذلك يقال: الحيُّ خُلُوفٌ، إذا كان الرِّجال غُيَّباً والنِّساء مُقيماتٍ. ويقولون في الدعاء: "خَلَف اللهُ عليك" أي كانَ الله تعالى الخليفة عليك لمن فَقَدْتَ مِن أبٍ أو حميم. و"أَخْلَف الله لك" أي عوَّضك من الشيء الذاهب ما يكُونُ يقومُ بَعده ويخلُفه. والخِلْفة: نبتٌ ينبت بعد الهشيم. وخِلْفَةُ الشجرِ: ثمرٌ يخرُج بَعد الثَّمر. قال:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  وقال زهيرٌ فيما يصحّح([21]) جميعَ ما ذكرناه:
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])يقول: إذا مرَّتْ هذه خَلفَتْها هذه.
  ومن الباب الخَلْف([23])، وهو الاستِقاء، لأنَّ المستقِيَينِ يتخالفانِ، هذا بَعْدَ ذا، وذاك بعد([24]) هذا. قال في الخَلْف:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  يقال: أخْلَفَ، إذا استَقَى.
  والأصل الآخر خَلْفٌ([26])، وهو غير قَدّام. يقال: هذا خلفي، وهذا قدّامي. وهذا مشهورٌ. وقال لبيد:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُهاومن الباب الخِلْف، الواحد من أخلاف الضَّرع. وسمِّي بذلك لأنّه يكون خَلْفَ ما بعده.
  وأمّا الثالث *فقولهم خَلَف فُوه، إذا تغيَّرَ، وأخْلَفَ. وهو قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك". ومنه قول ابن أحمر:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  ومنه الخِلاف في الوَعْد. وخَلَفَ الرَّجُلُ عن خُلق أبيه: تغيَّر. ويقال الخليف: الثَّوب يَبلَى وسطُه فيُخرَج البالي منه ثم يُلْفَق، فيقال خَلَفْتُ الثَّوبَ أخْلُفُه. وهذا قياسٌ في هذا وفي البابِ الأوّل.
  ويقال وعَدَني فأخلفْتُه، أي وجدته قد أخلفَني. قال الأعشى:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  فأمّا قولُه:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  فمن أنَّ هذِي تخلُف هَذِي. وأمّا قولهم: اختلفَ النَّاسُ في كذا، والناس خلْفَةٌ أي مختلِفون، فمن الباب الأوّل؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يُنَحِّي قولَ صاحبه، ويُقيم نفسَه مُقام الذي نَحّاه. وأمّا قولهم للناقة الحامل خَلِفَةٌ فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويجوز أن يُلْطَف له فيقالَ إنّها تأتي بولدٍ، والولدُ خَلَفٌ. وهو بعيد. وجمع الخَلِفة  المخَاض، وهُنَّ الحوامل.
  ومن الشاذِّ عن الأصول الثلاثة: الخَلِيفُ، وهو الطّريقُ بين الجبلَين. فأمّا الخالفة من عَُمَُد البيت، فلعلَّه أن يكون في مؤخّر البيت، فهو من باب الخَلْف والقُدّام. ولذلك يقولون: فلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته، إذا كان غير مقدَّمٍ فيهم.
  ومن باب التغيُّر والفسادِ البَعيرُ الأخلَفُ، وهو الذي يمشِي في شِقٍّ، من داءٍ يعتريه.
  (خلق)  الخاء واللام والقاف أصلان: أحدهما تقدير الشيء، والآخر مَلاسَة الشيء.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَلَقْت الأديم للسِّقاء، إذا قَدَّرْتَه. قال:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  وقال زهير:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  ومن ذلك الخُلُق، وهي السجيَّة، لأنّ صاحبَه قد قُدِّر عليه. وفلانٌ خَليق بكذا، وأَخْلِقْ به، أي ما أخْلَقَهُ، أي هو ممَّن يقدَّر فيه ذلك. والخَلاقُ: النَّصيب؛ لأنّه قد قُدِّرَ لكلِّ أحدٍ نصيبُه.
  ومن الباب رجلٌ مُخْتَلَقٌ: تامُّ الخَلْق. والخَلْق: خَلْق الكذِب، وهو اختلاقُه واختراعُه وتقديرُه في النَّفس. قال الله تعالى: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  وأمّا الأصل الثاني فصخرة خَلْقَاء، أي مَلْساء. وقال:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])ويقال اخلَوْلَقَ السَّحابُ: استَوَى. ورسمٌ مخْلَولِقٌ، إذا استوى بالأرض. والمُخلَّق: السّهم المُصْلَح.
  ومن هذا الباب أخْلَقَ الشَّيءُ وخَلُِق، إذا بَلِيَ. وأخلقْتُهُ أنا: أبليتُه. وذلك أنَّه إذا أخْلَقَ امْلاسَّ وذهب زِئْبِرُه. ويقال المُخْتَلَق من كلِّ شيء: ما اعتدَلَ. قال رُؤبة:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  والخَلُوق معروفٌ، وهو الخِلاَق أيضاً. وذلك أنّ الشيء إذا خُلِّق مَلُسَ. ويقال ثوبٌ خَلَقٌ ومِلحَفَةٌ خَلَق، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وإنما قيل للسَّهم المُصلَح مُخَلَّقٌ لأنّه يصير أملس. وأمّا الخُلَيْقاءُ في الفَرَس كالعِرنين من الإنسان.
-------------------------------------------------ـ
([1]) لمعن بن أوس المزني، كما في اللسان (خلا).
([2]) لم يرد هذا التعبير في المعاجم المتداولة صريحاً. وأصل الخلاة الطائفة من الخلا. وفي اللسان: "وقول الأعشى:
وحولي بكر وأشياعها *** ولست خلاة لمن أوعدن    أي لست بمنزلة الخلاة يأخذها الآخذ كيف يشاء، بل أنا في عز ومنعة".
([3]) ويقال أيضاً "ممرجل" للذي عليه صور المراجل. و"مرحل" بالحاء المهملة، للذي عليه صور الرحال.
([4]) في المجمل: "وجناحا النهر: خليجاه".
([5]) من قصيدة في ديوانه 148-150.
([6]) في الحديث "أن النبي صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارئ خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها"، أي نازعني القراءة. اللسان.
([7]) لتميم بن مقبل كما في اللسان (خلج). وأنشده في المجمل.
([8]) صدره كما في الديوان 110 واللسان (خلج): * وكنت إذا دارت رحى الأمر رعته *
([9]) الخلج: فساد في ناحية البيت. والخلج أيضاً أن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أو طول مشي وتعب. اللسان.
([10]) لم تذكر المعاجم الضبط الأول. وتعليله فيما بعد دليل على صحتها عنده.
([11]) البيت في اللسان (خلد، قوز). وقد ضبط "مخلدات" في الأصل بكسرتين وضمتين.
([12]) في ديوان أوس 20: "يجدني ابن عم"، والرواية هنا مستقيمة. وقبله:
ألا أعتب ابن العم إن كان ظالما *** وأغفر عنه الجهل إن كان أجهلا([13]) في الأصل: "بالقفو على الناقة" صوابه بالعين، وهو أن يرسل نفسه عليها.
([14]) في الأصل: "اختلعها". والذي في المعاجم المتداولة "خلعها" و"اختلعت هي".
([15]) في الأصل: "فمن"، وأثبت ما في اللسان.
([16]) في الأصل: "النصح".
([17]) لامرئ القيس في معلقته.
([18]) في الأصل: "كأنه أعضاءه يريد أن يتخلع".
([19]) البيت لأبي دهبل الجمحي، كما في الحيوان (4: 10) والخزانة (3: 279). وبعضهم ينسبه إلى الأحوص، كما في الكامل 218. وفي حواشيه "أبو الحسن: الصحيح أنه ليزيد يصف جارية". وهذه النسبة الأخيرة هي التي ذكرها ياقوت في رسم "الماطرون".
([20]) في جميع المصادر المتقدمة: "خرفة" بالراء، وهو اسم لكل ما يجتنى. ولم يرد البيت في اللسان (خلف، خرف، ربع، جلق). ورواية "خلفة" وردت في المخصص (11: 9).
([21]) في الأصل: "يصح".
([22]) البيت من معلقته المشهورة.
([23]) الخلف، بالفتح، ومثله "الخلفة" بالكسر.
([24]) في الأصل :" بعدها"
([25]) للحطيئة في ديوانه 39 واللسان (خلف 435). راث: أبطأ. وفي الأصل: "القطارات" تحريف. وفي الديوان: "راث خلقها" بالقاف، وفسره السكري بقوله: "أي أبطأ شبابها" ثم نبه على رواية الفاء، ونسبها إلى أبي عمرو.
([26]) في اللسان: "وهي تكون اسماً وظرفاً. فإذا كانت اسماً جرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها".
([27]) ديوان الأعشى 150 واللسان (ثوى، خلف)، وقد سبق في ثوي (1: 393).
([28]) البيت في نوادر أبي زيد 95.
([29]) البيت للكميت كما في المجمل، وليس في قصيدته التي على هذا الوزن من الهاشميات.
([30]) للأعشى في ديوانه 73 واللسان (خلق).
([31]) ديوان رؤبة 106. وأنشده في المخصص (11: 56).
ـ

##### Türkçe

(خاء ve لام ve onlardan üçüncüsü olanlar babı)
  (خلم)  **الخاء** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; ülfete ve ملازمة’ye delâlet eder. Şu hâlde **الخِلْم**: ceylanların barınağıdır; sonra ondan **الخِلْم** türetilmiştir; o da **الخِدْن**’dir. Asıl tektir.
  (خلو)  **الخاء** ve **اللام** ve illetli harf tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden soyunmasına delâlet eder. “O, şundan **خِلْوٌ**dur” denir; ondan çıplak olduğu zaman. Ev ve başkası **خَلَتِ**; **تخلُو**. **الخَلِيّ**: gamdan boş olan. **امرأةٌ خَلِيَّة**: boşamaya kinayedir; çünkü boşandığı zaman kocasından **خَلَتْ** olmuştur. “Şey bana **خلا** ve **أخلى**” denir. Dedi ki:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  **الخَلِيّة**: deve; kendi yavrudu olmayanın üzerine meylettirilir; çünkü sanki ilk yavrusundan **خَلَتْ** olmuştur. **القرون الخالية**: geçmiş olanlar. **المكان الخَلاء**: içinde hiçbir şey olmayan. “Evde hiç kimse yok; **خلا زَيْدٍ** ve **زيداً**” denir; yani Zeyd’in zikrini bırak; Zeyd’in zikrinden boş ol. “Şunu yap ve **خَلاَك** zemm” denir; yani senden başka, ondan boşaldın ve senden boşaldı.
  Babdan şâz olanlardan: **الخَلِيَّة**: gemi ve arı evi. **الخَلا**: ot. Bazen, koruyucusundan boş olan şey hakkında **الخَلاة** ile ifade ederler; “O, şuna **خَلاَةٌ**dur([2])” derler; yani kendisinden ümit edilenlerdendir ve onun koruyucusu yoktur. Ve o, birinci babdandır.
  Bir kavim dedi: **الخَلْيُ** kesmedir; kılıç **يَخْتَلِي** eder; yani koparıp keser. Sanki **الخلا** bununla adlandırılmıştır; çünkü o **يُخْتَلى** edilir; yani kesilir.
  Babdan şâz olanlardan: “Onunla **خلا به**” (yalnız kaldı), onunla alay ettiği zaman.
  (خلب)  **الخاء** ve **اللام** ve **الباء** üç asıldır: birincisi, şeyi kendine doğru eğmektir; ikincisi, bir şeyi kuşatan bir şeydir; üçüncüsü, şeyde bozulmadır.
  Birincisi: kuşun **مِخْلب**’i; çünkü onunla şeyi kendine doğru **يَخْتلِب** eder. **المِخْلب**: dişleri olmayan orak. Babdan **الخِلاَبَة**: aldatmadır; “Onu sözüyle **خَلَبَه**” denir. Sonra bu üzerine حمل edilir ve ondan **البَرْق الخُلَّب** türetilir: yanında su olmayan; sanki aldatır; seraba “aldatıcı” denildiği gibi.
  İkincisine gelince: **الخُلْبُ** lif’tir; çünkü ağacı kuşatır. **الخِلْب** ( **الخاء**’ın kesresiyle): kalbin perdesi; ondan dolayı erkeğe “o, **خِلْبُ نِساءٍ**” denmiştir; yani kadınlar onu sever.
  Üçüncüsü: **الخُلْب**; o çamur ve balçıktır; bu, onu bozan bir topraktır. Sonra ondan **امرأةٌ خَلْبَنٌ** türetilir; o *ahmaktır. **الخِلابة**’den değildir. Zayıf olana da **خَلْبَنٌ** denir.
  **الثوب المخلَّب**’e gelince, “o, renkleri çok olandır” derler; öyle değildir; ancak **المُخَلَّب**: **مَخَالِيبَ** suretleri üzere nakışlarla nakşedilmiş olandır; tıpkı üzerinde erkek suretleri olana **مُرَجَّلٌ** denildiği gibi([3]).
  (خلج)  **الخاء** ve **اللام** ve **الجيم** tek bir asıldır; bükmeye, burmaya ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan **الخليج**: suyun çoğundan bir meyille meyledip durulmasıdır. Nehrin yahut denizin iki **خليجا**’sı: iki kanadıdır([4]). “Falan yürüyüşünde **يتخلَّج** eder” denir; sallanıp meylettiği zaman. Bundan onların sözü: “Beni işten **خَلَجنِي**” yani beni meşgul etti; çünkü onu ondan meşgul edince onu ondan meylettirmiş olur. **المخلوجة**: düz olmayan darbe; İmru’ul-Kays’ın sözünde:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  **السُّلْكَى**: düz olan. **المخلوجة**: eğri, meyilli olan.
  Ondandır: “Onun elinden şeyi **خَلَجْتُ**” yani onu çekip aldım. “Falanla **خالَجْت**” yani onunla çekiştim. Kur’an okuma hakkında hadiste: “Belki bazınız onu bana **خالجنِيها**([6])”. **الخليج**: yular; bununla adlandırıldı; çünkü o bükülerek bükülür ve burularak burulur. Dedi ki:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  “Onu **الخوالجُ** **خلجَتْ**” denir; “Onu **العَوادِي** **عَدَتْ**” denildiği gibi. Huty’e’nin sözüne gelince:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  o, görüşü vasfeder; onu sağlam bükülmüş ipe benzetti. Bu ise bir teşbihtir. Ve caizdir ki “onda aczden bir dönüş vardır” denildiğinde, onu **مخلوجة** kılmıştır; çünkü onunla aczden sapılmıştır.
  “Deve **خُلِجَتِ**” sözüne gelince; bu, yavrusunu sütten kestiği ve sütü azaldığı zamandır; o babdandır; çünkü onunla yavrusundan sapılmıştır ve yavrusu da ondan sapmıştır. “Dağınık bulut: **سحابٌ مخلوجٌ**” denir. Eğer sahih ise o babdandır; çünkü ondan bir parça ötekinden meyleder. **الخَلَجُ**: bozulma ve hastalıktır([9]). O babdandır.
  (خلد)  **الخاء** ve **اللام** ve **الدال** tek bir asıldır; sebat ve ملازمة’ye delâlet eder. “**خَلَدَ**” denir: ikamet etti; **أخلَدَ** da. Ondan **جَنَّةُ الخُلْدِ**. İbn Ahmer dedi ki:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  “Adam **مُخْلَدٌ** ve **مُخْلِد**” derler([10]); ihtiyarlık ondan geciktiği zaman. O babdandır; çünkü gençlik ona ملازمة olmuştur ve o da gençliğe ملازمة olmuştur. “Yere **أخْلَدَ**” denir; ona yapıştığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. Allah تعالى’nın sözüne gelince: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، o, **الخُلْد**’dendir; o da bekadır; yani ölmezler. Başkaları dedi: **الخِلَد**’dendir; **الخِلَدُ**: **خِلَدة**’nin cem’idir; **خِلَدة** ise küpedir. Şu hâlde ﴿**مُخَلّدُونَ**﴾ yani küpelenmiş, şenfelenmiş. Dedi ki:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  Bu sahih bir قياس’tır; çünkü **الخِلَدة** kulağa ملازمة’dir.
  **الخَلَد**: zihin (bal)dir; bununla adlandırıldı; çünkü kalpte yerleşik, sabittir.
  (خلس)  **الخاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir asıldır; o da kapıp alma ve parıldamadır. “Şeyi **اختلَسْتُ**” denir. Hadiste: “**لا قَطْعَ في الخُلْسَة**”. “Başı **أَخْلَسَ**” derler; siyahına beyaz karıştığı zaman; sanki siyah ondan kapılıp alınmış da parıltılar olmuştur. Aynı şekilde bitki **أخْلَسَ** eder; kurusu yaşına karıştığı zaman.
  (خلص)  **الخاء** ve **اللام** ve **الصاد** tek, muntazam bir asıldır; o da şeyin arıtılması ve düzeltilmesidir. “Onu şundan **خلَّصتُ** ve o **خَلَصَ**” derler. **خُلاصة السَّمْنِ**: onun içine, onunla arınsın diye hurma yahut kavut atılan şeydir.
  (خلط)  **الخاء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir asıldır; ondan önceki baba muhaliftir; bilakis ona zıttır. “Şeyi başkasıyla **خلَطْت**; o da **اختلط**” dersin. **رجل مِخْلَطٌ**: yani işlere güzel karışıp giren. Onun zıddı **المِزْيل**’dir. Evs dedi ki:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  **الخليط**: komşu. “**الخِلْط**: oku; sapı eğrilik üzere biter; doğrultulsa da eğrilmeye devam eder” denir. Bu babdandır; çünkü doğrulukta karışık değildir. “Deve **استَخْلَط** etti” denir; bu, dişi devenin üzerine atılmada yorulması([13]) ve buna yol bulamamasıdır; ona karıştırılır ve ona yumuşak davranılır.
  (خلع)  **الخاء** ve **اللام** ve **العين** tek, muntazam bir asıldır; o da, kendisiyle yahut üzerinde kuşanılmış olan şeyin ayrılmasıdır. “Elbiseyi **خلعتُ**; onu **أخْلَعُهُ** **خَلْعاً**” dersin. “Vali **خُلِع**; **يُخْلَعُ** **خَلْعاً**.” Bu, neredeyse ancak aşağı olanın daha yukarı olanı indirmesinde söylenir; yoksa “Emir, falan beldenin valisini **خَلَع** etti” denmez. Görmez misin ki ancak “onu azletti” denir. “Erkek karısını boşadı” denir. Eğer bu kadın tarafından olursa “Onu **خالعَتْه** ve **اختَلَعَتْ**([14])” denir; çünkü o, ona verdiği bir şeyle kendini ondan fidye eder. Hadiste: “**المختلِعات** onlar münafıklardır” yani([15]) kocaları kendilerine zarar vermediği hâlde kocalarıyla **يخالِعْن** edenler. **الخالِع**: olgunlaşmış büsr’dür([16]); çünkü rutubetinden kabuğunu **يَخْلَع** eder. Tıpkı “**فَسَقَتِ الرُّطَبَة**” denildiği gibi; kabuğundan çıktığı zaman.
  Babdan: “Başak **خَلَعَ** etti” denir; **سَفاً**’ı olduğu zaman; sanki onu çıkarmış da onu dışarı çıkarmıştır. **الخليع**: ehlinin onu **خَلَعه** ettiği kimsedir; eğer suç işlerse onun suçu sebebiyle onlar aranmaz; eğer ona suç işlenirse onun için talepte bulunmazlar. O, şu sözüdür:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  **الخليع**: kurttur; ve ne **خُلِع** ediliş! **الخليع الصائد** denir. “Falan yürüyüşünde **يتخلَّعُ** eder” denir; yani sallanır; sanki uzuvları **تتخلَّع** etmek ister([18]). **الخالع**: deveye isabet eden bir hastalıktır. “Onda **خالعٌ** var” denir; o, çöktüğünde kalkmaya güç yetiremeyendir. Bu, sanki uzuvları çözülmüş de yere düşmüş gibidir. **الخَوْلَع**: dokunma gibi kalbe arız olan bir korkudur; bu, babın قياس’ıdır; sanki kalp **خُلِع** edilmiştir. “Kavim **تخالَعَ** etti” denir; aralarındaki ahdi bozdukları zaman.
  (خلف)  **الخاء** ve **اللام** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyden sonra gelip onun yerini tutmasıdır; ikincisi, **قُدَّام**’ın zıddı olan **خِلاف**’tır; üçüncüsü, değişmedir.
  Birincisi **الخَلَف**’tir. **الخَلَف**: sonra gelen şeydir. “O, babasından **خَلَفُ صِدْقٍ**’tır” derler. “Babasından **خَلَف سَوْءٍ**.” Eğer **صِدقاً** da **سَوْءاً** da zikretmezlerse, iyi olana **خَلَف** ve kötü olana **خَلْف** derler. Allah تعالى dedi: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. **الخِلِّيفَى**: **الخِلافة**’dir; ancak ona **خلافة** denmiştir; çünkü ikinci, birinciden sonra gelip onun yerini tutar. “Falanın **خِلافَ**’ında oturdum” dersin; yani ondan sonra. Allah تعالى’nın sözündeki **الخوالفُ**: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] kadınlardır; çünkü erkekler savaşlarında, baskınlarında ve ticaretlerinde kaybolurlar; onlar ise evlerde ve meskenlerde onların yerini alırlar. Bunun için “kabile **خُلُوفٌ**” denir; erkekler gaip, kadınlar ikamet edici olduğu zaman. Duada derler: “**خَلَف اللهُ عليك**” yani Allah تعالى, baba yahut yakınlardan kaybettiğin kimseye karşı sana halef oldu. “**أَخْلَف الله لك**” yani giden şeyden sonra onun yerini tutacak ve onu takip edecek şeyi sana tazmin etti. **الخِلْفة**: kuru ot kırıntısından sonra biten bitkidir. **خِلْفَةُ الشجرِ**: meyveden sonra çıkan meyvedir. Dedi ki:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  Züheyr, zikrettiklerimizin hepsini tashih eder şekilde dedi([21]):
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])  der ki: bunlar geçince, bunlar onların arkasından gelir.
  Babdan **الخَلْف**([23]) vardır; o da su çekmedir; çünkü iki su çeken birbirini takip eder; bu şundan sonra, şu da([24]) bundan sonra. **الخَلْف** hakkında dedi ki:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  “**أخْلَفَ** etti” denir; su çektiği zaman.
  Diğer asıl: **خَلْفٌ**([26]); o, **قَدّام**’ın gayrıdır. “Bu arkamdır, bu önüm” denir. Bu meşhurdur. Lebîd dedi ki:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها  Babdan **الخِلْف**: memenin **أخلاف**’ından bir tanesi. Bununla adlandırıldı; çünkü ondan sonra olanın arkasında olur.
  Üçüncüsüne gelince: onların sözü “Ağzı **خَلَف** etti”; değiştiği zaman; ve **أخْلَفَ**. O, onun صلى الله عليه وآله وسلم sözüdür: “Oruçlunun ağzının **لَخُلُوفُ**’u Allah katında misk kokusundan daha hoştur.” Ondan İbn Ahmer’in sözü:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  Ondan vaadde **الخِلاف**. “Adam, babasının huyundan **خَلَفَ** etti”: değişti. “**الخليف**: elbise; ortası eskir; eskimiş olanı çıkarılır, sonra yamalanır; ‘Elbiseyi **خَلَفْتُ**; onu **أخْلُفُه**’ denir.” Bu, bunda ve birinci babda bir قياس’tır.
  “Bana vaat etti de onu **فأخلفْتُه**” denir; yani onu beni **أخلفَ** etmiş buldum. A‘şâ dedi ki:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  Şu sözüne gelince:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  bu, şu bunun ardından geldiğindendir. “İnsanlar şunda **اختلفَ** etti” ve “insanlar **خلْفَةٌ**” yani ihtilaflıdırlar” sözüne gelince, birinci babdandır; çünkü onların her biri arkadaşının sözünü kenara iter ve kendini, kenara ittiğinin yerine ikame eder. Hamile deveye **خَلِفَةٌ** demelerine gelince, asıldan şâz olması caizdir; ve ona bir incelik bulunması caizdir; denir ki: o bir yavru getirir; yavru ise **خَلَفٌ**’tir. Bu uzaktır. **الخَلِفة**’nin cem’i **المخَاض**’dır; onlar hamilelerdir.
  Üç asıldan şâz olanlardan: **الخَلِيفُ**; o, iki dağ arasındaki yoldur. Evin direklerinden **الخالفة**’ye gelince, belki evin arka tarafındadır; o hâlde **الخَلْف** ve **القُدّام** babındandır. Bunun için “Falan, ev halkının **خالِفَةُ**’sidir” derler; onların içinde önde gelen olmadığı zaman.
  Değişme ve bozulma babından: **البَعيرُ الأخلَفُ**; o, kendisine arız olan bir hastalıktan dolayı bir yanda yürüyendir.
  (خلق)  **الخاء** ve **اللام** ve **القاف** iki asıldır: birincisi, şeyi takdir etmektir; ikincisi, şeyin pürüzsüzlüğüdür.
  Birincisine gelince: onların sözü “Kırbayı için deriyi **خَلَقْت**” yani onu takdir ettim. Dedi ki:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  Züheyr dedi ki:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  Ondandır **الخُلُق**; o seciyedir; çünkü sahibi onun üzerine takdir edilmiştir. “Falan şuna **خَليق**’tir” ve “**أَخْلِقْ** onunla” yani “onu ne kadar **أخْلَقَهُ**” yani o, bunun kendisinde takdir edildiği kimselerdendir. **الخَلاقُ**: nasiptir; çünkü her bir kimse için nasibi takdir edilmiştir.
  Babdan **رجلٌ مُخْتَلَقٌ**: yaratılışı tam olan. **الخَلْق**: yalanın yaratılmasıdır; o da onun uydurulması, icat edilmesi ve nefiste takdir edilmesidir. Allah تعالى dedi: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  İkinci asla gelince: **صخرة خَلْقَاء**; yani pürüzsüz. Dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])  “Bulut **اخلَوْلَقَ** etti” denir: düzleşti. “**رسمٌ مخْلَولِقٌ**” denir; yerle bir olduğu zaman. **المُخلَّق**: ıslah edilmiş ok.
  Bu babdandır: şey **أخْلَقَ** etti ve **خَلُِق** etti; eskidiği zaman. “Ben onu **أخلقْتُهُ**”: onu eskittim. Bu, çünkü o **أخْلَقَ** edince pürüzsüzleşir ve tüyü gider. “Her şeyden **المُخْتَلَق**: mutedil olan” denir. Ru’be dedi ki:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  **الخَلُوق** bilinir; o **الخِلاَق** da’dır. Bu, çünkü şey **خُلِّق** edilince pürüzsüz olur. “**ثوبٌ خَلَقٌ** ve **مِلحَفَةٌ خَلَق**” denir; müzekker ve müennes onda eşit olur. Islah edilmiş oka ancak **مُخَلَّقٌ** denmiştir; çünkü pürüzsüz olur. **الخُلَيْقاءُ** ise atta, insandaki burun kemiği çıkıntısı gibidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ل س
خلس الشيء من يده واختلسه وأسرع من قبلة الخلس وطعنة خلس ولا قطع فـي الخلسـة وأخذها بين الحذيّـا والخلسـة وهـذه خلسـة فانتهزهـا أي فرصـة‏.‏
وخالستـه الشـيء وتخالسـاه والقرنان يتخالسان نفسيهما‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ فتخالسـا نفسيهمـا بنوافذ كنوافذ العبط التي لا ترقع وشعر خليس ومخلس وقد خلس وأخلس‏:‏ اختلط شمطه وسواده‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نبات خليس ومخلس‏:‏ اختلط يابسه وأخضره ومنه الدجاج الخلاسي الذي بين الهندي والفارسي والولد الخلاسي الذي بين أبوين أسود وأبيض‏.‏

##### Türkçe

خ ل س
**خلس** şeyi onun elinden; ve onu **اختلسه**; ve **الخلس** öpüşünden ve **خلس** saplamasından daha hızlı oldu; ve **الخلسة**de kesme yoktur; ve onu **الحذيّا** ile **الخلسة** arasında aldı; ve bu bir **خلسة**dir, onu **فانتهزها** yani bir **فرصة**.

Ve ona şeyi **خالسته**; ve ikisi onu **تخالساه**; ve iki boynuzlu hayvan ikisi kendi nefislerini **يتخالسان**.

Ebû Züeyb dedi:
İkisi kendi nefislerini **فتخالسا** pencerelerle, **العبط**un pencereleri gibi ki yamalanmaz.
Ve **خليس** ve **مخلس** saç; ve **خلس** ve **أخلس**: onun akı ile siyahı karıştı.

Mecazdan: **خليس** ve **مخلس** bitki: onun kurusu ile yeşili karıştı. Ve ondan, Hintli ile Farsî arasında olan **الخلاسي** tavuk; ve iki ebeveyni siyah ve beyaz arasında olan **الخلاسي** çocuk.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَلْسُ: الأَخذ في نُهْزَةٍ ومُخاتلة؛ خَلَسَه يَخلِسُه خَلْساً وخَلَسَة إِياه، فهو خالِسٌ وخَلاَّس؛ قال الهذلي:
يا مَيُّ، إِن تَفْقِدي قوماً وَلدْتِهم
أَو تَخْلِسِيهم، فإِن الدَّهْرَ خَلاَّس
الجوهري: خَلَسْتُ الشيء واخْتَلَسْته وتَخَلَّسْته إِذا اسْتَلبته. والتَّخالُسُ: التَّسالُبُ. والاخْتلاسُ كالخَلْسِ، وقيل: الاخْتلاسُ أَوْحى من الخَلْسِ وأَخص.
والخُلْسَة، بالضم: النُّهْزةُ. يقال: الفُرْصَةُ خُلْسَةٌ. والفِرْنانِ إِذا تبارزا يَتَخالسان أَنفسَهما: يُناهِزُ كلُّ واحد منهما قَتْل صاحبه. الأَزهري: الخَلْسُ في القتال والصِّراع. وهو رجل مُخالِسٌ أَي شجاع حَذِرٌ. وتَخالسَ القِرْنانِ وتخالَسا نَفْسَيْهما: رام كلُّ واحد منهما اخْتِلاسَ صاحبه؛ قال أَبو ذؤيب:
فَتَخَالَسا نَفْسَيْهما بنَوافِذٍ،
كنَوافِذِ العُبْطِ التي لا تُرْقَعُ
وخالَسَه مُخالَسَةً وخِلاساً؛ أَنشد ثعلب:
نَظَرْتُ إِلى مَيٍّ خِلاساً عَشِيَّةً،
على عَجَلٍ، والكاشِحُونَ حُضُورُ
كذا مثلَ طَرْفٍ العينِ، ثم أَجَنَّها
رِواقٌ أَتى من دونِها وسُتُورُ
وطَعْنة خَليسٌ إِذا اخْتَلَسَها الطاعنُ بِحِذْقِه. وأَخذه خِلِّيسَى أَي اختلاساً. ورجل خَلِيسٌ وخَلاَّسٌ: شجاعٌ حَذِرٌ.
ورَكَبٌ مَخْلوس: لا يرى من قلة لحمه.
وأَخْلَسَ الشَّعْرُ، فهو مُخْلِسٌ وخَلِيسٌ: استوى سواده وبياضه، وقيل: هو إِذا كان سواده أَكثر من بياضه؛ قال سُوَيدٌ الحارثي:
فَتًى قَبَلٌ لم تُعْنِسِ السِّنُّ وَجْهَه،
سِوَى خُلْسَةٍ في الرَّأْسِ كالبَرْقِ في الدُّجَى
أَبو زيد: أَخْلَسَ رأْسُه، فهو مُخلِسٌ وخَلِيس إِذا ابيض بعضه، فإِذا غلب بياضه سواده، فهو أَغْثَم. والخَلِيسُ: الأَشْمط. وأَخْلَسَتْ لحيته إِذا شَمَطَتْ. الجوهري: أَخْلَسَ رأْسُه إِذا خالط سوادُه البياضَ، وكذلك النبت إِذا كان بعضه أَخْضَر وبعضه أَبيض، وذلك في الهَيْج، وخَّس بعضهم به الطريقة والصِّلِّيانَ والهَلْتَى والسَحَمَ. وأَخْلَسَ الحَلِيُّ: خرجت فيه خُضْرَةٌ طَرِيَّة؛ عن ابن الأَعرابي. وأَخْلَسَت الأَرضُ والنباتُ: خالط يبيسُهما رَطْبَهما، والخُلْسَةُ الاسم من ذلك. وأَخْلَست الأَرضُ أَيضاً: أَطْلَعَتْ شيئاً من النبات. والخَليسُ: النبات الهائج بعضُه أَصفر وبعضُه أَخضر، وكذلك الخَلِيطُ يسمى خليساً.
والخِلاسِيُّ: الولد بين أَبيض وسوداء أَو بين أَسود وبيضاء. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للغلام إِذا كانت أُمّه سوداء وأَبوه عربيّاً آدَمَ فجاءت بولد بين لونيهما: غلام خِلاسِيٌّ، والأُنثى خِلاسِيَّة؛ ومنه الحديث: سِرْ حتى تأْتي فَتَياتٍ قُعْساً، ورجالاً طُلْساً، ونساءً خُلْساً؛ الخُلْسُ: السُّمْرُ.
وفي الحديث: نهى عن الخلِيسَة، وهي ما تُسْتَخلَصُ من السبع فتموت قبل أَن تُذَكَّى، من خَلَسْتُ الشيء واخْتَلَسْته إِذا سلبته، وهي فَعِيلة بمعنى مفعولة؛ ومنه الحديث: ليس في النُّهْبَة ولا الخَلِيسة قطع، وفي رواية: ولا في الخُلْسَة أَي ما يؤخذ سَلْباً ومُكابَرَةً؛ ومنه الحديث: بادِرُوا بالأَعمال مَرَضاً حابساً أَو موتاً خالِساً أَي يَخْتَلِسُكم على غفلة. والخِلاسِيُّ من الدِّيَكَةِ: بين الدَّجاج الهِنْدِية والفارسية. الخليل: من المصادر المُخْتَلَس والمُعْتَمَدُ: فالمُخْتَلَسُ ما كان على حَذْوِ الفعل نحو انصرَف انصرافاً ورجع رجوعاً، والمعتمد ما اعتمدت عليه فجعلته اسماً للمصدر نحو المذهب والمَرْجِعِ، وقولك أَجَبْتُه إِجابةً، وهو المعتمد عليه ولا يعرف المعتمد إِلا بالسَّماع.
ومُخالِسٌ: اسم حصان من خيل العرب معروف؛ قال مزاحِمٌ:
يَقُودانِ جُرْداً من بناتِ مُخالِسٍ،
وأَعْوَجَ يُقْفَى بالأَجِلَّةِ والرُّسْلِ
وقد سمت خَلاَّساً ومُخالِساً.

##### Türkçe

**الخَلْسُ**: bir **نُهْزَةٍ** ve **مُخاتلة** içinde alma; **خَلَسَه يَخلِسُه خَلْساً** ve **خَلَسَة** onu; o hâlde o **خالِسٌ** ve **خَلاَّس**tır; Hüzeli dedi:
يا مَيُّ، إِن تَفْقِدي قوماً وَلدْتِهم
أَو تَخْلِسِيهم، فإِن الدَّهْرَ خَلاَّس
Cevherî: **خَلَسْتُ** şeyi ve **اخْتَلَسْته** ve **تَخَلَّسْته**; onu **اسْتَلبته** (gasp edip çekip aldığım) zaman.
Ve **التَّخالُسُ**: **التَّسالُبُ**. Ve **الاخْتلاسُ** **الخَلْسِ** gibidir; ve denildi ki: **الاخْتلاسُ** **الخَلْسِ**’ten daha **أَوْحى** (daha hızlı/çabuk) ve daha özeldir.

Ve **الخُلْسَة** (ötre ile): **النُّهْزةُ**. Denir: **الفُرْصَةُ خُلْسَةٌ**. Ve **الفِرْنانِ**
mübareze ettiklerinde **يَتَخالسان أَنفسَهما**: her biri, arkadaşının öldürülmesine yaklaşır. Ezherî: **الخَلْسُ** savaş ve güreştedir. Ve o, **مُخالِسٌ** bir adamdır; yani cesur, sakınan/tedbirli. Ve **تَخالسَ القِرْنانِ** ve **تخالَسا نَفْسَيْهما**: her biri, arkadaşını **اخْتِلاسَ** etmeyi murat etti; Ebû Züeyb dedi:
فَتَخَالَسا نَفْسَيْهما بنَوافِذٍ،
كنَوافِذِ العُبْطِ التي لا تُرْقَعُ
Ve **خالَسَه مُخالَسَةً** ve **خِلاساً**; Sa‘leb inşad etti:
نَظَرْتُ إِلى مَيٍّ خِلاساً عَشِيَّةً،
على عَجَلٍ، والكاشِحُونَ حُضُورُ
كذا مثلَ طَرْفٍ العينِ، ثم أَجَنَّها
رِواقٌ أَتى من دونِها وسُتُورُ
Ve **وطَعْنة خَليسٌ**: vuran, onu maharetiyle **اخْتَلَسَها** (kapıp aldığı) zaman. Ve onu **خِلِّيسَى** aldı; yani **اختلاساً**. Ve **خَلِيسٌ** ve **خَلاَّسٌ** bir adam: cesur, sakınan/tedbirli.
Ve **رَكَبٌ مَخْلوس**: etinin azlığından dolayı görülmeyen (belli olmayan).

Ve **أَخْلَسَ الشَّعْرُ**; o hâlde o **مُخْلِسٌ** ve **خَلِيسٌ**tir: siyahlığı ve beyazlığı eşit oldu; ve denildi ki: siyahlığı beyazlığından daha çok olduğu zamandır; Süveyd el-Hârisî dedi:
فَتًى قَبَلٌ لم تُعْنِسِ السِّنُّ وَجْهَه،
سِوَى خُلْسَةٍ في الرَّأْسِ كالبَرْقِ في الدُّجَى
Ebû Zeyd: **أَخْلَسَ رأْسُه**; o hâlde o **مُخلِسٌ** ve **خَلِيس**tir; bir kısmı ağardığı zaman; beyazlığı siyahlığına galip gelince ise o **أَغْثَم**dır. Ve **الخَلِيسُ**: **الأَشْمط** (kırçıl). Ve **أَخْلَسَتْ لحيته**: **شَمَطَتْ** (kırçıllandı) zaman. Cevherî: **أَخْلَسَ رأْسُه**: siyahlığı beyazlığa karıştığı zaman; ve aynı şekilde bitki, bir kısmı yeşil bir kısmı beyaz olduğu zaman; bu, **الهَيْج**’dedir; bazıları bununla **الطريقة** ve **الصِّلِّيانَ** ve **الهَلْتَى** ve **السَحَمَ**ı kastetti. Ve **أَخْلَسَ الحَلِيُّ**: onda taze bir yeşillik çıktı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَخْلَسَت الأَرضُ** ve **النباتُ**: ikisinin kurusu yaşına karıştı; **الخُلْسَةُ** bunun ismidir. Ve **أَخْلَست الأَرضُ** ayrıca: bitkiden bir şey çıkardı. Ve **الخَليسُ**: coşmuş bitki; onun bir kısmı sarı bir kısmı yeşildir; ve aynı şekilde **الخَلِيطُ** da **خليساً** diye adlandırılır.

Ve **الخِلاسِيُّ**: beyaz ile siyah bir kadın arasında yahut siyah ile beyaz bir kadın arasında olan çocuk. Ezherî dedi: Arapların, annesi siyah, babası Arapça **آدَمَ** (esmer) olup da iki renk arasında bir çocuk doğurduğu zaman oğlana **غلام خِلاسِيٌّ**, dişiye **خِلاسِيَّة** dediklerini işittim; bundan dolayı hadiste: **سِرْ حتى تأْتي فَتَياتٍ قُعْساً، ورجالاً طُلْساً، ونساءً خُلْساً**; **الخُلْسُ**: **السُّمْرُ** (esmerler).

Ve hadiste: **الخلِيسَة**’den nehyetti; o, yırtıcı hayvandan **تُسْتَخلَصُ** (çekip kurtarılan) şeydir; sonra **أَن تُذَكَّى** (boğazlanıp kesim yapılmadan) önce ölür; **خَلَسْتُ** şeyi ve **اخْتَلَسْته**: onu **سلبته** (soydum/gasp ettim) zaman (denir); ve o, **فَعِيلة**dir, **مفعولة** mânâsında; bundan dolayı hadiste: **ليس في النُّهْبَة ولا الخَلِيسة قطع**; ve bir rivayette: **ولا في الخُلْسَة**; yani zorla soyma ve **مُكابَرَةً** ile alınan şeyde; bundan dolayı hadiste: **بادِرُوا بالأَعمال مَرَضاً حابساً أَو موتاً خالِساً**; yani sizi gaflet üzere **يَخْتَلِسُكم** (kapıp alır). Ve horozlardan **الخِلاسِيُّ**: Hint ve Fars tavukları arasında olan.

Halîl: kaynaklardan **المُخْتَلَس** ve **المُعْتَمَد**: **فالمُخْتَلَسُ** fiilin hizası üzere olan şeydir; **انصرَف انصرافاً** ve **رجع رجوعاً** gibi; ve **المعتمد** dayandığın şeydir; onu kaynağın ismi kıldığın zaman; **المذهب** ve **المَرْجِعِ** gibi; ve senin sözün: **أَجَبْتُه إِجابةً**; o, kendisine dayanılan (**المعتمد**)dır; ve **المعتمد** ancak semâ (işitme/nakil) ile bilinir.

Ve **مُخالِسٌ**: Arap atlarından bilinen bir atın ismidir; Muzâhim dedi:
يَقُودانِ جُرْداً من بناتِ مُخالِسٍ،
وأَعْوَجَ يُقْفَى بالأَجِلَّةِ والرُّسْلِ
Ve **خَلاَّساً** ve **مُخالِساً** diye isimlendirmişlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ل س * * خَلَس * الشيء من باب ضرب و * اخْتَلَسَهُ * و * تَخَلَّسَهُ * أي استلبه والاسم بالضم يقال الفرصة خُلسة

##### Türkçe

* خ ل س * * **خَلَس** * şey’i “ضرب” bâbından (gelir) ve * **اخْتَلَسَهُ** * ve * **تَخَلَّسَهُ** * yani onu zorla çekip aldı; isim (başındaki harfin) ötrelisiyle (gelir); fırsata **خُلسة** denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخلس، بالفتح: الكلأ اليابس نبت، هكذا في سائر النسخ، وفي التكملة: ينبت في أصله الرطب فيختلط به، كالخليس، كأمير، وهو مجاز. قال ابن هرمة:
  كأن ضعاف المشي من وحش بينة                      تتبع أوراق العضاه مع الخلـس والخلس: السلب والأخذ في نهزة ومخاتلة. خلسه يخلسه خلسا، وخلسه إياه، فهو خالس وخلاس، كالخليسى، كخصيصى، والاختلاس، يقال: أخذه خليسى، أي اختلاسا.

  أو هو، أي الاختلاس، أوحى من الخلس وأخص. قاله الليث. وفي الصحاح: خلست الشيء، واختلسته، وتخلسته، إذا استلبته. والاسم منه: الخلسة، بالضم. وهي النهزة، وكذا من أخلس النبات، إذا اختلط رطبه بيابسه. وقال الجوهري: أخلس النبت، إذا كان بعضه أخضر، وبعضه أبيض، وذلك في الهيج، وخص بعضهم به الطريفة والصليانة والهلتي والسحم. والخليس، كأمير: الأشمط. وأخلست لحيته، إذا شمطت. وقال أبو زيد: أخلس رأسه فهو مخلس وخليس، إذا ابيض بعضه، فإذا غلب بياضه سواده فهو أغثم. وفي الصحاح: أخلس رأسه، إذا خالط سواده البياض. ومن المجاز: الخليس: النبات الهائج، بعضه أصفر، وبعضه أخضر، كالمخلس. والخليس: الأحمر الذي خالط بياضه سواد. ويقال: هن نساء خلس، أي سمر. ومنه الحديث: سرحتى تأتي فتيات قعسا، ورجالا طلسا، ونساء خلسا. وفي الواحدة، إما: خلساء، تقديرا، كحمراء وحمر. وإما: خليس، فعيل، وهو يشمل المذكر والمؤنث. وإما خلاسية، بالكسر، على تقدير حذف الزائدين وهما الياء والهاء، كأنك جمعت خلاسا، ككتاب وكتب. والقياس: خلس، نحو كناز وكنز، فخفف. كذا في العباب. ومن المجاز: الخلاسي، بالكسر: الولد بين أبوين: أبيض وأسود، أبيض وسوداء، أو أسود وبيضاء. قال الأزهري: تقول العرب للغلام إذا كانت أمه سوداء وأبوه عربيا آدم، فجاءت بولد بين لونيهما: غلام خلاسي، والأنثى خلاسية. وقال الليث: الخلاسي: الديك بين دجاجتين: هندية وفارسية، وهو مجاز.
 وخلاس بن عمرو الهجري، عن علي، رضي الله عنه. وخلاس بن يحيى التميمي، عن ثابت تابعيان، والصواب في الأخير: من أتباع التابعين. وسماك بن سعد بن ثعلبة بن خلاس، كشداد، البدري: صحابي، لم يعقب، وكذا أخوه بشير بن سعد، بدري أيضا. وابن أخيه النعمان بن بشير: صحابي أيضا. وأبو خلاس أحد الأشراف: شاعر رئيس جاهلي. ومن ذريته زبان بن علي بن عبد الواسع، كان مع عبد الله بن علي بن عباس، في حرب بني أمية، وابنه خالد بن زبان، كان مع جماعة المنصور العباسي. وفاته ذكر عبد الله بن عمير بن حارثة بن ثعلبة بن خلاس، بدري أيضا. وعباس بن خليس، كزبير: محدث من تابعي التابعين يروي عن رجل، عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه. ومخالس، بالضم، حصان من خيل العرب معروف. قيل: لبني هلال، أو لبني عقيل، قاله أبو محمد الأسود. أو لبني فقيم، قاله أبو الندة. قال مزاحم:
  يقودان جردا من بنات مخالس                      وأعوج يقفى بالأجلة والرسل وقد سبق له في ج ل س مثل ذلك، فأحدهما تصحيف عن الآخر، أو الصواب بالخاء. والتخالس: التسالب، نقله الجوهري. وفي التهذيب: تخالس القرنان وتخالسا نفسيهما: رام كل منهما اختلاس صاحبه. قال أبو ذؤيب:
  فتخالسا نفسيهما بنـوافـذ                      كنوافذ العبط التي لا ترقع ومما يستدرك عليه: الخلسة، بالضم: الفرصة، يقال: هذه خلسة فانتهزها. والخلس، في القتال والصراع. وهو رجل مخالس، أي شجاع حذر، كخلاس وخليس. وخالسه ومخالسة وخلاسا. أنشد ثعلب:

  نظرت إلى مي خلاسا عشـية                      على عجل والكاشحون حضور وطعنة خليس، إذا اختلسها الطاعن بحذقه. وركب مخلوس: لا يرى من قلة لحمه. وأخلس الشعر فهو مخلس وخليس: استوى سواده وبياضه، أو كان سواده أكثر من بياضه، وهي الخلسة. قال سويد الحارثي:
  فتى قبل لم تعنس السن وجههسوى خلسة في الرأس كالبرق في الدجى وأخلس الحلي: خرجت فيه خضرة طرية. عن ابن الأعرابي. وأخلست الأرض: أطلعت شيئا من النبات، والخليس: الخليط. والخليسة: ما تستخلص من السبع فتموت قبل أن تذكى، وقد نهي عنها. والخليسة: النهبة، كالخلسة، بالضم، وهو ما يؤخذ سلبا ومكابرة. والمختلس: السالب على غرة. والخالس: الموت: لأنه يختلس على غفلة. والمصادر المختلسة: ما كانت على حذو الفعل، كانصرف انصرافا، ورجع رجوعا. والمعتمدة: ما جعلت اسما للمصدر، كالمذهب والمرجع قاله الخليل. وإذا ضرب الفحل الناقة ولم يكن أعد لها قيل لذلك الولد: الخلس، نقله الصاغاني

##### Türkçe

**الخلس**، fetih ile: kuru ot bitkisi; işte böyle, diğer bütün nüshalarda. **التكملة**’de ise: aslının yaşında biter de onunla karışır; **الخليس** gibi, **أمير** vezninde; ve o mecazdır. İbn Hirma dedi:
  Sanki yürüyüşü zayıf olanlar, Beyne’nin vahşîsinden,                      **العضاه** yapraklarını **الخلـس** ile birlikte takip ederler.

Ve **الخلس**: soygun ve bir fırsatta ve hile ile alma. **خلسه يخلسه خلسا**; ve **خلسه إياه**; o hâlde o **خالس** ve **خلاس**tır; **الخليسى** gibi, **خصيصى** gibi. Ve **الاختلاس**: denir ki: **أخذه خليسى**; yani, ihtilâs ile.

  Yahut o, yani **الاختلاس**, **الخلس**’ten daha gizlidir ve daha özeldir. Bunu **الليث** söyledi. **الصحاح**’ta: **خلست الشيء** ve **اختلسته** ve **تخلسته**; eğer onu zorla aldıysan. Ondan olan isim: **الخلسة**; zamme ile. Ve o, fırsattır. Ve yine, **أخلس النبات**’tan da (böyledir): eğer onun yaşı kurusuna karıştıysa. **الجوهري** dedi: **أخلس النبت**; eğer onun bir kısmı yeşil, bir kısmı beyaz ise; ve bu, **الهيج**’de olur. Ve bazısı onu özellikle **الطريفة** ve **الصليانة** ve **الهلتي** ve **السحم** ile tahsis etti. Ve **الخليس**، **أمير** vezninde: kırçıl. Ve **أخلست لحيته**: eğer kırçıllandıysa. **أبو زيد** dedi: **أخلس رأسه**; o hâlde o **مخلس** ve **خليس**tir; eğer onun bir kısmı beyazladıysa; eğer beyazı siyahına galip gelirse o **أغثم**’dir. **الصحاح**’ta: **أخلس رأسه**; eğer siyahına beyaz karıştıysa. Ve mecazdan: **الخليس**: kızışmış bitki; onun bir kısmı sarı, bir kısmı yeşil; **المخلس** gibi. Ve **الخليس**: beyazına siyah karışmış kırmızı. Ve denir ki: **هن نساء خلس**; yani esmerler. Ondan hadis: “Benim serhatım, kambur kızlar, ve **طلس** erkekler, ve **خلس** kadınlar getirir.” Tekilinde ise ya: **خلساء**; takdiren, **حمراء** ve **حمر** gibi. Yahut: **خليس**; **فعيل** (vezninde); ve o, müzekker ve müennesi kapsar. Yahut **خلاسية**; kesre ile; iki ziyadenin—ve onlar **الياء** ve **الهاء**’dır—hazfi takdiri üzere; sanki sen **خلاسا**’yı cem ettin; **كتاب** ve **كتب** gibi. Kıyas: **خلس**; **كناز** ve **كنز** gibi; sonra hafifletildi. İşte böyle **العباب**’da. Ve mecazdan: **الخلاسي**; kesre ile: iki ebeveyn arasında olan çocuk: beyaz ve siyah; beyaz ve siyah kadın; yahut siyah ve beyaz kadın. **الأزهري** dedi: Araplar, annesi siyah ve babası Arapça esmer olup da iki renkleri arasında bir çocuk doğurursa oğlana: **غلام خلاسي** derler; dişisi: **خلاسية**. **الليث** dedi: **الخلاسي**: iki tavuk arasında olan horoz: Hintli ve Farsî; ve o mecazdır.

Ve **خلاس بن عمرو الهجري**; Ali’den, Allah ondan razı olsun. Ve **خلاس بن يحيى التميمي**; Sabit’ten; ikisi tâbiîdir; ve sonuncuda doğru olan: tâbiîlerin tâbiîlerindendir. Ve **سماك بن سعد بن ثعلبة بن خلاس**; **شداد** gibi: Bedrî; sahabî; nesil bırakmadı. Ve yine onun kardeşi **بشير بن سعد**; Bedrî, yine. Ve onun yeğeni **النعمان بن بشير**: sahabî, yine. Ve **أبو خلاس** eşraflardan biridir: câhiliye dönemi reis şairi. Ve onun zürriyetinden **زبان بن علي بن عبد الواسع**; Benî Ümeyye savaşı içinde **عبد الله بن علي بن عباس** ile beraberdi; ve onun oğlu **خالد بن زبان**; Abbâsî **المنصور**’un cemaatinden bir toplulukla beraberdi. Onun zikri, **عبد الله بن عمير بن حارثة بن ثعلبة بن خلاس**’ın (zikri) düştü; Bedrî, yine. Ve **عباس بن خليس**; **زبير** gibi: tâbiîlerin tâbiîlerinden bir muhaddis; bir adamdan, Ebû Hureyre’den—Allah Teâlâ ondan razı olsun—rivayet eder. Ve **مخالس**; zamme ile: Arap atlarından bilinen bir at. Denildi ki: Benî Hilâl’indir; yahut Benî Akîl’indir; bunu **أبو محمد الأسود** söyledi. Yahut Benî Fekîm’indir; bunu **أبو الندة** söyledi. **مزاحم** dedi:
  **مخالس**’in kızlarından olan kır atları sürerler,                      ve bir eğri (at) ki, yüceler ve elçilerle iz sürer.

Ve daha önce onun için **ج ل س**’te bunun benzeri geçti; o hâlde ikisinden biri diğerinden tashiftir; yahut doğru olan **الخاء** iledir. Ve **التخالس**: karşılıklı soygun; onu **الجوهري** nakletti. **التهذيب**’te: **تخالس القرنان وتخالسا نفسيهما**: her biri, arkadaşının ihtilâsını murad etti. Ebû Züeyb dedi:
  İkisi, kendilerini, deliklerle karşılıklı ihtilâs ettiler,                      yamalanmayan **العبط**’ın delikleri gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الخلسة**; zamme ile: fırsat; denir ki: bu bir **خلسة**’dir; onu ganimet bil. Ve **الخلس**: savaşta ve güreşte. Ve o, **مخالس** bir adamdır; yani cesur, ihtiyatlı; **خلاس** ve **خليس** gibi. Ve **خالسه** ve **مخالسة** ve **خلاسا**. **ثعلب** inşad etti:

  Akşamüstü, aceleyle, **مي**’ye **خلاسا** baktım,                      ve yan bakanlar hazır (bulunur).

Ve **طعنة خليس**: eğer vuran, onu maharetiyle ihtilâs ederse. Ve **ركب مخلوس**: etinin azlığından görünmez. Ve **أخلس الشعر**; o hâlde o **مخلس** ve **خليس**tir: siyahı ve beyazı eşit oldu; yahut siyahı beyazından daha çok oldu; ve o, **الخلسة**’dir. **سويد الحارثي** dedi:
  Bir yiğit; daha yaşlılık yüzünü ihtiyarlatmadan önce;                      başta bir **خلسة** dışında; karanlıkta şimşek gibi.

Ve **أخلس الحلي**: onda taze bir yeşillik çıktı. İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أخلست الأرض**: bitkiden bir şey çıkardı. Ve **الخليس**: karışık. Ve **الخليسة**: yırtıcıdan kurtarılan şey; sonra boğazlanmadan önce ölür; ondan nehyedilmiştir. Ve **الخليسة**: yağma; **الخلسة** gibi, zamme ile; ve o, zorla ve zorbalıkla alınan şeydir. Ve **المختلس**: gafil av üzerinde soyguncu. Ve **الخالس**: ölüm; çünkü o, gaflet üzere ihtilâs eder. Ve **المصادر المختلسة**: fiilin ölçüsü üzere olan şeylerdir; **انصرف انصرافا** ve **رجع رجوعا** gibi. Ve **المعتمدة**: masdar için isim kılınan şeylerdir; **المذهب** ve **المرجع** gibi; bunu **الخليل** söyledi. Ve eğer aygır, dişi deveye vurur da ona hazırlanmış olmazsa, o yavruya: **الخلس** denir; onu **الصاغاني** nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَلَسَهُ
1 خَلَسَهُ خلس خلسه خلسة , (S, A, Msb,) aor. خَلِسَ , (Msb, MS,) inf. n. خَلْسٌ (Mgh, Msb, K) and خِلِّيسَى; (K;) and ↓ اختلسهُ; (S, A, Msb, K;) and ↓ تخلّسهُ; (S, TA;) He seized it, or carried it off, by force; (S, A, K;) مِنْ يَدِهِ from his hand: (A:) he took it at an opportunity, with deceit, guile, or circumvention: (TA:) or he took it hastily and openly: (Mgh:) or he snatched it at unawares; seized it hastily when its owner was unaware: (Msb:) or ↓ اِخْتِلَاسٌ denotes a quicker action than خَلْسٌ. (Lth, K.) You say also, خَلَسَهُ اـِيَّاهُ [He seized it, or carried it off, from him by force; &c.]: (TA:) and الشَّىْءَ ↓ خَالَسْتُهُ I seized the thing, or snatched it away, from him. (Har p. 139.) And أَخَذَهُ خِلِّيسَى, i. e. ↓ اِخْتِلَاسًا [He took it by forcible seizure; &c.]. (TA.) خَلْسٌ is also in fighting and prostrating: and you say, طَعْنَةً ↓ اختلس [He seized an opportunity to inflict a thrust, or wound, with a spear or the like]. (TA.) And بَصَرُهُ ↓ اُخْتُلِسَ (assumed tropical:) His sight was suddenly taken away. (A * and TA in art. ملس.)

خالسهُ الشَّىْءَ
3 خالسهُ الشَّىْءَ ذ , (A, TA, *) inf. n. مُخَالَسَةٌ and خِلَاسٌ, (TA,) [He contended with him in a mutual endeavouring to seize, or carry off, the thing by force; or to take it at an opportunity, with deceit, guile, or circumvention; or to take it hastily and openly; or to snatch it at unawares: see 1 and 6.] A poet says,
[app. using the verb tropically,]
نَظَرْتُ اـِلَىمَىٍّ خِلَاسًا عَشِيَّةً
عَلَى عَجَلٍ وَ الْكَاشِحُونَ حُضُورُ
[I looked at Mei, vying with her in snatching glances, in the evening, in haste, while the secret enemies were present]. (Th, TA.) ― -b2- See also 1.

اخلس
4 اخلس أخلس اخلس خلس It (the hair, A, TA, and the head, [meaning the hair of the head,] AZ, S, TA) became a mixture of black and white, (S, A, TA,) in equal proportions: or more black than white: (TA:) [or mostly white: (see خَلِيسٌ:)] or partly white. (AZ.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) It (herbage) became a mixture of fresh and dry: (S, K, TA:) or partly green and partly white, in drying up. (Az, TA.) (assumed tropical:) It (حَلِىّ [q. v.]) put forth fresh verdure. (IAar, TA.) And اخلست الأَرْضُ (assumed tropical:) The land put forth somewhat of herbage. (TA.)

5 تَخَلَّسَ see 1.

تَخَالَسَا الشَّىْءَ
6 تَخَالَسَا الشَّىْءَ ذ [They both contended together, each endeavouring to seize, or carry off, the thing by force; or to take it an opportunity, with deceit, guile, or circumvention; or to take it hastily and openly; or to snatch it at unawares: see 1 and 3]: (A:) the inf. n., تَخَالُسٌ, signifies i. q. تَسَالُبٌ. (S, K.) ― -b2- تخالس القِرْنَانِ, and تخالسا نَفْسَيْهِمَا, The two opponents sought to seize each other by force; &c. (T, TA.)

8 اـِخْتَلَسَ see 1, in five places. ― -b2- [اختلس also signifies (assumed tropical:) He slurred a vowel; i. e., pronounced it slightly: and he suppressed it altogether.]

خَلْسٌ
خَلْسٌ خلس : see خَلِيسٌ.

خُلْسٌ
خُلْسٌ خلس : see خَلِيسٌ.

خَلْسَةٌ
خَلْسَةٌ خلس خلسه خلسة inf. n. of un. of خَلَسَهُ [A single act of seizing, or carrying off, by force; &c.]. (Msb.) -A2- It also occurs in a trad., where, if correctly related, it is syn. with خَلْسَةٌ. (Mgh.)

خُلْسَةٌ
خُلْسَةٌ خلس خلسه خلسة a subst. from خَلَسَهُ: (S, K:) [which may perhaps mean that it has the abstract sense of the inf. n.: and] A thing that is [seized, or carried off, by force; or taken at an opportunity, with deceit, guile, or circumvention; or ] taken hastily and openly; (Mgh;) or snatched at unawares: (Msb:) or spoil; plunder; booty; a thing taken by spoliation and force; as also ↓ خَلِيسَةٌ; which last also signifies an animal that is snatched from a beast or bird of prey and dies before it has been legally slaughtered; in consequence of which it is forbidden [to be eaten]. (TA.) Hence, لَا قَطْعَ فِى الخُلْسَةِ [There shall be no amputation (of the right hand) in the case of a thing seized, or carried off, by force; &c.]. (Mgh, Msb.) [See also an ex. voce حُذَيَّا, in art. حذى.] ― -b2- An opportunity. (S, * A, TA.) You say, هٰذِهِ خُلْسَةٌ فَانْتَهِزْهَا This is an opportunity, therefore do thou take it, or seize it. (A, TA.) -A2- A mixture of whiteness with blackness in the hair, (S, Ham p. 387, TA,) in equal proportions: or of more blackness than whiteness: (TA:) [or a predominance of whiteness: see خَلِيسٌ.] ― -b2- [Hence,] (tropical:) A mixture of fresh and dry portions [or green and white (see 4)] in herbage. (S, K, TA.)

خَلْسَآءُ
خَلْسَآءُ خلسآء : see the next paragraph.

خَلِيسٌ
خَلِيسٌ خليس [an epithet having the sense of the pass. part. n. of خَلَسَهُ; i.e., Seized, or carried off, by force; &c.]. [Hence,] طَعْنَةٌ خَلِيسٌ A thrust, or wound, with a spear or the like, which one has seized an opportunity to inflict, by means of his skill. (TA.) -A2- A courageous man; as also ↓ مُخَالِسٌ and ↓ خَلَّاسٌ. (TA.) -A3- Also, and ↓ مُخْلِسٌ, Hair having whiteness mixed with its blackness, (A, TA,) in equal proportions: or with more blackness than whiteness: (TA:) or mostly white: (Mgh:) or partly white. (AZ, TA.) And the former, Having a mixture of whiteness with the blackness of his hair. (S, K,) ― -b2- [Hence,] the former also signifies (tropical:) Herbage drying up, or dried up, (S, K, TA,) part yellow and part green; as also ↓ مُخْلِسٌ: (TA:) or both signify having its dry and green portions intermixed: (A:) and the former signifies dry herbage, upon the lower part of which fresh has grown and mixed with the former; as also ↓ خَلْسٌ (K.) ― -b3- Also (assumed tropical:) White (أَحْمَرُ [q. v.]) whose whiteness is mixed with blackness: and so, applied to women, ↓ خُلْسٌ, (syn. سُمْرٌ, TA,) of which the sing. may be ↓ خَلْسَآءُ; or خَلِيسٌ; or ↓ خِلَاسيَّةٌ, supposing the two augments (ية TA) to be elided. (K.) ― -b4- Also (assumed tropical:) i. q. خَلِيطٌ [q. v.]. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) The young one of a she-camel begotten by a stallion not prepared for her. (Sgh, TA.)

خَلِيسَةٌ
خَلِيسَةٌ خليسه خليسة : see خُلْسَةٌ.

خِلَاسِىٌّ
خِلَاسِىٌّ خلاسى خلاسي (tropical:) A boy whose mother is black, and his father a white, or tawny, Arab, and who is born of a colour between those of his two parents; fem. with ة: (Az, TA:) or (tropical:) a child whose parents are (one) white and (the other) black, (A, K, TA,) a white man and a black woman, or a black man and a white woman. (TA.) See also خَلِيسٌ. ― -b2- And (tropical:) A domestic fowl, (A,) or cock, (K,) begotten between an Indian and a Persian fowl. (A, K.)

خَلَّاسٌ
خَلَّاسٌ خلاس : see خَالِسٌ: ― -b2- and see خَلِيسٌ.

خَالِسٌ
خَالِسٌ خالس One who seizes, or carries off, a thing by force: who takes it at an opportunity, with deceit, guile, or circumvention: [or who takes it hastily and openly: or who snatches at unawares:] as also ↓ خَلَّاسٌ: [or this latter has an intensive signification:] and [in like manner] ↓ مُخْتَلِسٌ one who seizes, or carries off, a thing at a time of inadvertence. (TA.) ― -b2- [Hence,] الخَالِسُ Death: because it seizes people unawares. (TA.)

مُخْلِسٌ
مُخْلِسٌ مخلس : see خَلِيسٌ, in two places.

مُخَالِسٌ
مُخَالِسٌ مخالس : see خَلِيسٌ.

مُخْتَلِسٌ
مُخْتَلِسٌ مختلس : see خَالِسٌ.

##### Türkçe

**خَلَسَهُ**
1 **خَلَسَهُ** خلس خلسه خلسة, (S, A, Msb,) muzârîsi **خَلِسَ**, (Msb, MS,) mastarı **خَلْسٌ** (Mgh, Msb, K) ve **خِلِّيسَى**; (K;) ve ↓ **اختلسهُ**; (S, A, Msb, K;) ve ↓ **تخلّسهُ**; (S, TA;) O, onu zorla ele geçirdi yahut alıp götürdü; (S, A, K;) **مِنْ يَدِهِ** onun elinden: (A:) onu bir fırsatta, hile, desise yahut dolambaçlılık ile aldı: (TA:) yahut onu aceleyle ve açıkça aldı: (Mgh:) yahut onu habersizken kaptı; sahibi habersiz iken onu aceleyle ele geçirdi: (Msb:) yahut ↓ **اِخْتِلَاسٌ** **خَلْسٌ**’den daha hızlı bir fiili ifade eder. (Lth, K.) Şunu da dersin: **خَلَسَهُ اـِيَّاهُ** [Onu ondan zorla ele geçirdi; vb.]: (TA:) ve **الشَّىْءَ** ↓ **خَالَسْتُهُ** Ben şeyi ondan ele geçirdim yahut kaptım. (Har p. 139.) Ve **أَخَذَهُ خِلِّيسَى**, yani ↓ **اِخْتِلَاسًا** [Onu zorla ele geçirme ile; vb. aldı]. (TA.) **خَلْسٌ** ayrıca dövüşmede ve yere sermede olur: ve dersin ki, **طَعْنَةً** ↓ **اختلس** [Bir mızrak yahut benzeriyle bir saplama yahut yara vurmak için fırsat kollayıp ele geçirdi]. (TA.) Ve **بَصَرُهُ** ↓ **اُخْتُلِسَ** (farazî mecaz:) Onun görmesi ansızın alındı. (A * ve TA, md. ملس’de.)

**خالسهُ الشَّىْءَ**
3 **خالسهُ الشَّىْءَ** ذ , (A, TA, *) mastarı **مُخَالَسَةٌ** ve **خِلَاسٌ**, (TA,) [O, şey’i zorla ele geçirmeye yahut alıp götürmeye karşılıklı çabalamada onunla çekişti; yahut onu bir fırsatta, hile, desise yahut dolambaçlılık ile almada; yahut onu aceleyle ve açıkça almada; yahut habersizken kapmada: 1 ve 6’ya bak.] Bir şair der ki,
[fiili mecazen kullanarak, görünüşe göre,]
نَظَرْتُ اـِلَىمَىٍّ خِلَاسًا عَشِيَّةً
عَلَى عَجَلٍ وَ الْكَاشِحُونَ حُضُورُ
[Akşamleyin, aceleyle, gizli düşmanlar hazır iken, Mei’ye bakışları kapışmada onunla yarışarak baktım]. (Th, TA.) ― -b2- 1’e de bak.

**اخلس**
4 **اخلس** أخلس اخلس خلس O (saç, A, TA, ve baş, [başın saçı kastedilerek,] AZ, S, TA) siyah ile beyazın karışımı oldu, (S, A, TA,) eşit oranlarda: yahut beyazdan daha çok siyah: (TA:) [yahut çoğunlukla beyaz: (**خَلِيسٌ**’e bak):] yahut kısmen beyaz. (AZ.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) O (ot) taze ile kurunun karışımı oldu: (S, K, TA:) yahut kuruyup giderken bir kısmı yeşil ve bir kısmı beyaz oldu. (Az, TA.) (farazî mecaz:) O (**حَلِىّ** [bk.]) taze yeşillik çıkardı. (IAar, TA.) Ve **اخلست الأَرْضُ** (farazî mecaz:) Yer, ottan biraz çıkardı. (TA.)

5 **تَخَلَّسَ** 1’e bak.

**تَخَالَسَا الشَّىْءَ**
6 **تَخَالَسَا الشَّىْءَ** ذ [İkisi birlikte çekiştiler; her biri şey’i zorla ele geçirmeye yahut alıp götürmeye çalışarak; yahut onu bir fırsatta, hile, desise yahut dolambaçlılık ile almaya; yahut onu aceleyle ve açıkça almaya; yahut habersizken kapmaya: 1 ve 3’e bak]: (A:) mastarı **تَخَالُسٌ**, **تَسَالُبٌ** ile aynı manayı ifade eder. (S, K.) ― -b2- **تخالس القِرْنَانِ**, ve **تخالسا نَفْسَيْهِمَا**, İki rakip birbirini zorla ele geçirmeye çalıştı; vb. (T, TA.)

8 **اـِخْتَلَسَ** 1’e bak, beş yerde. ― -b2- [**اختلس** ayrıca (farazî mecaz:) Bir harekeyi yuttu; yani onu hafifçe telaffuz etti: ve onu bütünüyle düşürdü, manasına gelir.]

**خَلْسٌ**
**خَلْسٌ** خلس : **خَلِيسٌ**’e bak.

**خُلْسٌ**
**خُلْسٌ** خلس : **خَلِيسٌ**’e bak.

**خَلْسَةٌ**
**خَلْسَةٌ** خلس خلسه خلسة, **خَلَسَهُ**’nun bir defalık mastarıdır [Zorla ele geçirmenin yahut alıp götürmenin tek bir fiili; vb.]. (Msb.) -A2- Ayrıca bir rivayette de vârid olur; eğer doğru rivayet edilmişse, **خَلْسَةٌ** ile eş anlamlıdır. (Mgh.)

**خُلْسَةٌ**
**خُلْسَةٌ** خلس خلسه خلسة, **خَلَسَهُ**’dan bir isimdir: (S, K:) [ki bu, belki mastarın soyut manasına sahip olduğunu ifade eder: ve] Zorla ele geçirilen yahut alıp götürülen; yahut bir fırsatta, hile, desise yahut dolambaçlılık ile alınan; yahut aceleyle ve açıkça alınan bir şey; (Mgh;) yahut habersizken kapılan: (Msb:) yahut ganimet; yağma; bir yağma ve zorla alma ile alınmış şey; bunun gibi ↓ **خَلِيسَةٌ**; ki bu sonuncu ayrıca, bir yırtıcı hayvandan yahut yırtıcı kuştan kapılıp alınan ve şer‘î kesim yapılmadan önce ölen hayvan manasına da gelir; bunun sonucu olarak o [yenmesi] haramdır. (TA.) Bundan dolayı, **لَا قَطْعَ فِى الخُلْسَةِ** [Zorla ele geçirilen yahut alıp götürülen şey hakkında (sağ elin) kesilmesi yoktur; vb.]. (Mgh, Msb.) [Ayrıca md. حذى’de **حُذَيَّا** lafzı altında bir örneğe de bak.] ― -b2- Bir fırsat. (S, * A, TA.) Dersin ki, **هٰذِهِ خُلْسَةٌ فَانْتَهِزْهَا** Bu bir fırsattır; öyleyse sen onu değerlendir, yahut ele geçir. (A, TA.) -A2- Saçta beyazlığın siyahlıkla karışımı, (S, Ham p. 387, TA,) eşit oranlarda: yahut beyazlıktan daha çok siyahlık: (TA:) [yahut beyazlığın baskınlığı: **خَلِيسٌ**’e bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Otta taze ve kuru kısımların karışımı [yahut yeşil ve beyaz (4’e bak)] . (S, K, TA.)

**خَلْسَآءُ**
**خَلْسَآءُ** خلسآء : bir sonraki paragrafa bak.

**خَلِيسٌ**
**خَلِيسٌ** خليس [**خَلَسَهُ**’nun mef‘ûl ismi manasında bir sıfat; yani, Zorla ele geçirilmiş yahut alıp götürülmüş; vb.]. [Bundan dolayı,] **طَعْنَةٌ خَلِيسٌ** Mahareti vasıtasıyla vurmak için fırsatını ele geçirdiği bir mızrak yahut benzeriyle saplama yahut yara. (TA.) -A2- Cesur bir adam; bunun gibi ↓ **مُخَالِسٌ** ve ↓ **خَلَّاسٌ**. (TA.) -A3- Ayrıca, ve ↓ **مُخْلِسٌ**, siyahlığına beyazlık karışmış saç, (A, TA,) eşit oranlarda: yahut beyazlıktan daha çok siyahlıkla: (TA:) yahut çoğunlukla beyaz: (Mgh:) yahut kısmen beyaz. (AZ, TA.) Ve birincisi, Saçının siyahlığıyla beyazlığın karışımına sahip olan. (S, K,) ― -b2- [Bundan dolayı,] birincisi ayrıca (mecaz:) Kuruyup giden yahut kurumuş ot, (S, K, TA,) bir kısmı sarı ve bir kısmı yeşil; bunun gibi ↓ **مُخْلِسٌ**: (TA:) yahut ikisi de kuru ve yeşil kısımları birbirine karışmış olan manasına gelir: (A:) ve birincisi, alt kısmı üzerinde taze olanın bitip birincisiyle karıştığı kuru ot manasına gelir; bunun gibi ↓ **خَلْسٌ** (K.) ― -b3- Ayrıca (farazî mecaz:) Beyaz (**أَحْمَرُ** [bk.]) ki beyazlığı siyahlıkla karışmıştır: ve bunun gibi, kadınlara uygulanınca, ↓ **خُلْسٌ**, (TA’da **سُمْرٌ** ile eş anlamlı,) bunun tekili ↓ **خَلْسَآءُ** olabilir; yahut **خَلِيسٌ**; yahut ↓ **خِلَاسيَّةٌ**, iki ziyadenin (ية TA) hazfedildiği varsayılarak. (K.) ― -b4- Ayrıca (farazî mecaz:) **خَلِيطٌ** [bk.] ile aynı manadadır. (TA.) ― -b5- Ve (farazî mecaz:) Hazırlanmamış bir erkek devenin döllediği dişi devenin yavrusu. (Sgh, TA.)

**خَلِيسَةٌ**
**خَلِيسَةٌ** خليسه خليسة : **خُلْسَةٌ**’ye bak.

**خِلَاسِىٌّ**
**خِلَاسِىٌّ** خلاسى خلاسي (mecaz:) Annesi siyah, babası beyaz yahut esmer Arap olan ve iki ebeveyninin renkleri arasında bir renkte doğan oğlan; dişisi ة ile: (Az, TA:) yahut (mecaz:) ebeveyninden (biri) beyaz ve (öteki) siyah olan çocuk, (A, K, TA,) beyaz bir erkek ve siyah bir kadın, yahut siyah bir erkek ve beyaz bir kadın. (TA.) **خَلِيسٌ**’e de bak. ― -b2- Ve (mecaz:) Evcil kümes hayvanı, (A,) yahut horoz, (K,) Hint tavuğu ile Fars tavuğu arasında döllenmiş. (A, K.)

**خَلَّاسٌ**
**خَلَّاسٌ** خلاس : **خَالِسٌ**’e bak: ― -b2- ve **خَلِيسٌ**’e bak.

**خَالِسٌ**
**خَالِسٌ** خالس Zorla bir şeyi ele geçiren yahut alıp götüren kimse: onu bir fırsatta, hile, desise yahut dolambaçlılık ile alan kimse: [yahut onu aceleyle ve açıkça alan: yahut habersizken kapan:] bunun gibi ↓ **خَلَّاسٌ**: [yahut bu sonuncu mübalağa manası taşır:] ve [aynı şekilde] ↓ **مُخْتَلِسٌ** gaflet vaktinde bir şeyi ele geçiren yahut alıp götüren kimse. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الخَالِسُ** Ölüm: çünkü o, insanları habersizken ele geçirir. (TA.)

**مُخْلِسٌ**
**مُخْلِسٌ** مخلس : iki yerde, **خَلِيسٌ**’e bak.

**مُخَالِسٌ**
**مُخَالِسٌ** مخالس : **خَلِيسٌ**’e bak.

**مُخْتَلِسٌ**
**مُخْتَلِسٌ** مختلس : **خَالِسٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَلَسَ
خَلَسَ I ( n. ac. خَلْس 1 ),
a.  Seized, snatched, stole, filched.

خَلَّسَ
خَلَّسَ II ,
a.  see I .

أَخْلَسَ
أَخْلَسَ IV ,
a.  Began to turn grey; was grizzly ( hair ).

تَخَاْلَسَ
تَخَاْلَسَ VI ,
a.  Snatched at.

اِخْتَلَسَ
اِخْتَلَسَ VIII ,
a.  see I .

خَلْس
خَلْس 1 ,  خُلْس 3 ,
a.  see 25 .

خُلْسَة
خُلْسَة 3t , ( pl. خُلَس 9 ),
a.  Snatch, grab; theft, robbery.

b.  Opportunity.

c.  Grizzly hair.

خَلِيْس
خَلِيْس 25 ,
a.  Partly grey, grizzly ( hair ).

##### Türkçe

**خَلَسَ**
**خَلَسَ** I (mastar adı **خَلْس** 1),
a. Ele geçirdi, kaptı, çaldı, aşırdı.

**خَلَّسَ**
**خَلَّسَ** II,
a. I’e bak.

**أَخْلَسَ**
**أَخْلَسَ** IV,
a. Ağarmaya başladı; kırçıl oldu (saç).

**تَخَاْلَسَ**
**تَخَاْلَسَ** VI,
a. Kapmaya yeltendi.

**اِخْتَلَسَ**
**اِخْتَلَسَ** VIII,
a. I’e bak.

**خَلْس**
**خَلْس** 1, **خُلْس** 3,
a. 25’e bak.

**خُلْسَة**
**خُلْسَة** 3t, (çoğulu **خُلَس** 9),
a. Kapma, yakalama; hırsızlık, soygun.

b. Fırsat.

c. Kırçıl saç.

**خَلِيْس**
**خَلِيْس** 25,
a. Kısmen ağarmış, kırçıl (saç).
