# خلس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خلس

الخلس، بالفتح: الكلأ اليابس نبت، هكذا في سائر النسخ، وفي التكملة: ينبت في أصله الرطب فيختلط به، كالخليس، كأمير، وهو مجاز. قال ابن هرمة:
  كأن ضعاف المشي من وحش بينة                      تتبع أوراق العضاه مع الخلـس والخلس: السلب والأخذ في نهزة ومخاتلة. خلسه يخلسه خلسا، وخلسه إياه، فهو خالس وخلاس، كالخليسى، كخصيصى، والاختلاس، يقال: أخذه خليسى، أي اختلاسا.

  أو هو، أي الاختلاس، أوحى من الخلس وأخص. قاله الليث. وفي الصحاح: خلست الشيء، واختلسته، وتخلسته، إذا استلبته. والاسم منه: الخلسة، بالضم. وهي النهزة، وكذا من أخلس النبات، إذا اختلط رطبه بيابسه. وقال الجوهري: أخلس النبت، إذا كان بعضه أخضر، وبعضه أبيض، وذلك في الهيج، وخص بعضهم به الطريفة والصليانة والهلتي والسحم. والخليس، كأمير: الأشمط. وأخلست لحيته، إذا شمطت. وقال أبو زيد: أخلس رأسه فهو مخلس وخليس، إذا ابيض بعضه، فإذا غلب بياضه سواده فهو أغثم. وفي الصحاح: أخلس رأسه، إذا خالط سواده البياض. ومن المجاز: الخليس: النبات الهائج، بعضه أصفر، وبعضه أخضر، كالمخلس. والخليس: الأحمر الذي خالط بياضه سواد. ويقال: هن نساء خلس، أي سمر. ومنه الحديث: سرحتى تأتي فتيات قعسا، ورجالا طلسا، ونساء خلسا. وفي الواحدة، إما: خلساء، تقديرا، كحمراء وحمر. وإما: خليس، فعيل، وهو يشمل المذكر والمؤنث. وإما خلاسية، بالكسر، على تقدير حذف الزائدين وهما الياء والهاء، كأنك جمعت خلاسا، ككتاب وكتب. والقياس: خلس، نحو كناز وكنز، فخفف. كذا في العباب. ومن المجاز: الخلاسي، بالكسر: الولد بين أبوين: أبيض وأسود، أبيض وسوداء، أو أسود وبيضاء. قال الأزهري: تقول العرب للغلام إذا كانت أمه سوداء وأبوه عربيا آدم، فجاءت بولد بين لونيهما: غلام خلاسي، والأنثى خلاسية. وقال الليث: الخلاسي: الديك بين دجاجتين: هندية وفارسية، وهو مجاز.
 وخلاس بن عمرو الهجري، عن علي، رضي الله عنه. وخلاس بن يحيى التميمي، عن ثابت تابعيان، والصواب في الأخير: من أتباع التابعين. وسماك بن سعد بن ثعلبة بن خلاس، كشداد، البدري: صحابي، لم يعقب، وكذا أخوه بشير بن سعد، بدري أيضا. وابن أخيه النعمان بن بشير: صحابي أيضا. وأبو خلاس أحد الأشراف: شاعر رئيس جاهلي. ومن ذريته زبان بن علي بن عبد الواسع، كان مع عبد الله بن علي بن عباس، في حرب بني أمية، وابنه خالد بن زبان، كان مع جماعة المنصور العباسي. وفاته ذكر عبد الله بن عمير بن حارثة بن ثعلبة بن خلاس، بدري أيضا. وعباس بن خليس، كزبير: محدث من تابعي التابعين يروي عن رجل، عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه. ومخالس، بالضم، حصان من خيل العرب معروف. قيل: لبني هلال، أو لبني عقيل، قاله أبو محمد الأسود. أو لبني فقيم، قاله أبو الندة. قال مزاحم:
  يقودان جردا من بنات مخالس                      وأعوج يقفى بالأجلة والرسل وقد سبق له في ج ل س مثل ذلك، فأحدهما تصحيف عن الآخر، أو الصواب بالخاء. والتخالس: التسالب، نقله الجوهري. وفي التهذيب: تخالس القرنان وتخالسا نفسيهما: رام كل منهما اختلاس صاحبه. قال أبو ذؤيب:
  فتخالسا نفسيهما بنـوافـذ                      كنوافذ العبط التي لا ترقع ومما يستدرك عليه: الخلسة، بالضم: الفرصة، يقال: هذه خلسة فانتهزها. والخلس، في القتال والصراع. وهو رجل مخالس، أي شجاع حذر، كخلاس وخليس. وخالسه ومخالسة وخلاسا. أنشد ثعلب:

  نظرت إلى مي خلاسا عشـية                      على عجل والكاشحون حضور وطعنة خليس، إذا اختلسها الطاعن بحذقه. وركب مخلوس: لا يرى من قلة لحمه. وأخلس الشعر فهو مخلس وخليس: استوى سواده وبياضه، أو كان سواده أكثر من بياضه، وهي الخلسة. قال سويد الحارثي:
  فتى قبل لم تعنس السن وجههسوى خلسة في الرأس كالبرق في الدجى وأخلس الحلي: خرجت فيه خضرة طرية. عن ابن الأعرابي. وأخلست الأرض: أطلعت شيئا من النبات، والخليس: الخليط. والخليسة: ما تستخلص من السبع فتموت قبل أن تذكى، وقد نهي عنها. والخليسة: النهبة، كالخلسة، بالضم، وهو ما يؤخذ سلبا ومكابرة. والمختلس: السالب على غرة. والخالس: الموت: لأنه يختلس على غفلة. والمصادر المختلسة: ما كانت على حذو الفعل، كانصرف انصرافا، ورجع رجوعا. والمعتمدة: ما جعلت اسما للمصدر، كالمذهب والمرجع قاله الخليل. وإذا ضرب الفحل الناقة ولم يكن أعد لها قيل لذلك الولد: الخلس، نقله الصاغاني

### Türkçe

**الخلس**، fetih ile: kuru ot bitkisi; işte böyle, diğer bütün nüshalarda. **التكملة**’de ise: aslının yaşında biter de onunla karışır; **الخليس** gibi, **أمير** vezninde; ve o mecazdır. İbn Hirma dedi:
  Sanki yürüyüşü zayıf olanlar, Beyne’nin vahşîsinden,                      **العضاه** yapraklarını **الخلـس** ile birlikte takip ederler.

Ve **الخلس**: soygun ve bir fırsatta ve hile ile alma. **خلسه يخلسه خلسا**; ve **خلسه إياه**; o hâlde o **خالس** ve **خلاس**tır; **الخليسى** gibi, **خصيصى** gibi. Ve **الاختلاس**: denir ki: **أخذه خليسى**; yani, ihtilâs ile.

  Yahut o, yani **الاختلاس**, **الخلس**’ten daha gizlidir ve daha özeldir. Bunu **الليث** söyledi. **الصحاح**’ta: **خلست الشيء** ve **اختلسته** ve **تخلسته**; eğer onu zorla aldıysan. Ondan olan isim: **الخلسة**; zamme ile. Ve o, fırsattır. Ve yine, **أخلس النبات**’tan da (böyledir): eğer onun yaşı kurusuna karıştıysa. **الجوهري** dedi: **أخلس النبت**; eğer onun bir kısmı yeşil, bir kısmı beyaz ise; ve bu, **الهيج**’de olur. Ve bazısı onu özellikle **الطريفة** ve **الصليانة** ve **الهلتي** ve **السحم** ile tahsis etti. Ve **الخليس**، **أمير** vezninde: kırçıl. Ve **أخلست لحيته**: eğer kırçıllandıysa. **أبو زيد** dedi: **أخلس رأسه**; o hâlde o **مخلس** ve **خليس**tir; eğer onun bir kısmı beyazladıysa; eğer beyazı siyahına galip gelirse o **أغثم**’dir. **الصحاح**’ta: **أخلس رأسه**; eğer siyahına beyaz karıştıysa. Ve mecazdan: **الخليس**: kızışmış bitki; onun bir kısmı sarı, bir kısmı yeşil; **المخلس** gibi. Ve **الخليس**: beyazına siyah karışmış kırmızı. Ve denir ki: **هن نساء خلس**; yani esmerler. Ondan hadis: “Benim serhatım, kambur kızlar, ve **طلس** erkekler, ve **خلس** kadınlar getirir.” Tekilinde ise ya: **خلساء**; takdiren, **حمراء** ve **حمر** gibi. Yahut: **خليس**; **فعيل** (vezninde); ve o, müzekker ve müennesi kapsar. Yahut **خلاسية**; kesre ile; iki ziyadenin—ve onlar **الياء** ve **الهاء**’dır—hazfi takdiri üzere; sanki sen **خلاسا**’yı cem ettin; **كتاب** ve **كتب** gibi. Kıyas: **خلس**; **كناز** ve **كنز** gibi; sonra hafifletildi. İşte böyle **العباب**’da. Ve mecazdan: **الخلاسي**; kesre ile: iki ebeveyn arasında olan çocuk: beyaz ve siyah; beyaz ve siyah kadın; yahut siyah ve beyaz kadın. **الأزهري** dedi: Araplar, annesi siyah ve babası Arapça esmer olup da iki renkleri arasında bir çocuk doğurursa oğlana: **غلام خلاسي** derler; dişisi: **خلاسية**. **الليث** dedi: **الخلاسي**: iki tavuk arasında olan horoz: Hintli ve Farsî; ve o mecazdır.

Ve **خلاس بن عمرو الهجري**; Ali’den, Allah ondan razı olsun. Ve **خلاس بن يحيى التميمي**; Sabit’ten; ikisi tâbiîdir; ve sonuncuda doğru olan: tâbiîlerin tâbiîlerindendir. Ve **سماك بن سعد بن ثعلبة بن خلاس**; **شداد** gibi: Bedrî; sahabî; nesil bırakmadı. Ve yine onun kardeşi **بشير بن سعد**; Bedrî, yine. Ve onun yeğeni **النعمان بن بشير**: sahabî, yine. Ve **أبو خلاس** eşraflardan biridir: câhiliye dönemi reis şairi. Ve onun zürriyetinden **زبان بن علي بن عبد الواسع**; Benî Ümeyye savaşı içinde **عبد الله بن علي بن عباس** ile beraberdi; ve onun oğlu **خالد بن زبان**; Abbâsî **المنصور**’un cemaatinden bir toplulukla beraberdi. Onun zikri, **عبد الله بن عمير بن حارثة بن ثعلبة بن خلاس**’ın (zikri) düştü; Bedrî, yine. Ve **عباس بن خليس**; **زبير** gibi: tâbiîlerin tâbiîlerinden bir muhaddis; bir adamdan, Ebû Hureyre’den—Allah Teâlâ ondan razı olsun—rivayet eder. Ve **مخالس**; zamme ile: Arap atlarından bilinen bir at. Denildi ki: Benî Hilâl’indir; yahut Benî Akîl’indir; bunu **أبو محمد الأسود** söyledi. Yahut Benî Fekîm’indir; bunu **أبو الندة** söyledi. **مزاحم** dedi:
  **مخالس**’in kızlarından olan kır atları sürerler,                      ve bir eğri (at) ki, yüceler ve elçilerle iz sürer.

Ve daha önce onun için **ج ل س**’te bunun benzeri geçti; o hâlde ikisinden biri diğerinden tashiftir; yahut doğru olan **الخاء** iledir. Ve **التخالس**: karşılıklı soygun; onu **الجوهري** nakletti. **التهذيب**’te: **تخالس القرنان وتخالسا نفسيهما**: her biri, arkadaşının ihtilâsını murad etti. Ebû Züeyb dedi:
  İkisi, kendilerini, deliklerle karşılıklı ihtilâs ettiler,                      yamalanmayan **العبط**’ın delikleri gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الخلسة**; zamme ile: fırsat; denir ki: bu bir **خلسة**’dir; onu ganimet bil. Ve **الخلس**: savaşta ve güreşte. Ve o, **مخالس** bir adamdır; yani cesur, ihtiyatlı; **خلاس** ve **خليس** gibi. Ve **خالسه** ve **مخالسة** ve **خلاسا**. **ثعلب** inşad etti:

  Akşamüstü, aceleyle, **مي**’ye **خلاسا** baktım,                      ve yan bakanlar hazır (bulunur).

Ve **طعنة خليس**: eğer vuran, onu maharetiyle ihtilâs ederse. Ve **ركب مخلوس**: etinin azlığından görünmez. Ve **أخلس الشعر**; o hâlde o **مخلس** ve **خليس**tir: siyahı ve beyazı eşit oldu; yahut siyahı beyazından daha çok oldu; ve o, **الخلسة**’dir. **سويد الحارثي** dedi:
  Bir yiğit; daha yaşlılık yüzünü ihtiyarlatmadan önce;                      başta bir **خلسة** dışında; karanlıkta şimşek gibi.

Ve **أخلس الحلي**: onda taze bir yeşillik çıktı. İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أخلست الأرض**: bitkiden bir şey çıkardı. Ve **الخليس**: karışık. Ve **الخليسة**: yırtıcıdan kurtarılan şey; sonra boğazlanmadan önce ölür; ondan nehyedilmiştir. Ve **الخليسة**: yağma; **الخلسة** gibi, zamme ile; ve o, zorla ve zorbalıkla alınan şeydir. Ve **المختلس**: gafil av üzerinde soyguncu. Ve **الخالس**: ölüm; çünkü o, gaflet üzere ihtilâs eder. Ve **المصادر المختلسة**: fiilin ölçüsü üzere olan şeylerdir; **انصرف انصرافا** ve **رجع رجوعا** gibi. Ve **المعتمدة**: masdar için isim kılınan şeylerdir; **المذهب** ve **المرجع** gibi; bunu **الخليل** söyledi. Ve eğer aygır, dişi deveye vurur da ona hazırlanmış olmazsa, o yavruya: **الخلس** denir; onu **الصاغاني** nakletti.
