# خلس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خلس

خ س ل
خسل ، خلس ، سلخ ، سخل : مستعملة .
خسل : أهمله الليث .
ورَوَى ابن حبيب _ عن ابن الأعرابي :
الْحُسَالَةُ والخُسَالَةُ : الرَّدِيءُ من كل شيء .
وقال الأصمعيُّ : المَحْسُولُ والْمَخْسُول :
الْمَرْذُولُ ، والْمُحَسَّل والْمخَسَّلُ : مثلُهُ ،
وقال العجَّاج :
ذِي رَأْيِهِمْ وَالْعَاجزِ الْمُخَسَّلِ
خلس : قال الليث : الْخَلْسُ : في القتال
والصِّرَاع وهو رجلٌ مُخَالِسٌ _ أي : شُجَاعٌ
حَذِرٌ .
قال : والْخَلِيسُ : النَّبَاتُ الْهَائِجُ بعضُه
أصفَرُ وبعضُه أخضَرُ ، وكذلك الخَلِيطُ
يُسَمَّى خَلِيساً .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَخْلَسَ رَأْسُهُ
فهو مُخْلِسٌ وخَلِيسٌ _ إذا ابْيَضَّ بَعضُهُ ،
فإذا غَلَبَ بَيَاضُهُ سوادَه فهو أغْثَمُ .
وسمِعْتُ العربَ تقولُ للغلام _ إذا كانت
أُمُّهُ سَوْدَاءَ ، وأبُوهُ عَرَبِيٌّ ، فَجَاءَتْ بِوَلَدٍ
أَخَذَ من سَوَادِها وبَيَاضِه _ : غلامٌ
خِلاَسِيٌّ ، وجاريةٌ خِلاَسِيَّةٌ .
وقال الليث : الْخِلاَسِيُّ من الدِّيَكَةِ ما يَتَوَلَّدُ
بين الدَّجاجَةِ الهِنْدِيَّةِ والدِّيك الفارسي .
قال : والخُلْسَةُ : النُّهْزَةُ والاخْتِلاسُ أَوْحَى
من الْخلْسِ وأَخَصُّ ، والْقِرْنَانِ إذا تَبارَزَا :
يَتَخالسانِ أنفُسَهُما ، يُناهِزُ كلُّ واحدٍ منهما
قَتْلَ صاحِبه .
قال أبو ذُؤَيْبٍ :
فَتَخَالَسَا نَفْسَيْهِمَا بِنَوافِذٍ
كَنَوَافِذِ العُبُطِ الَّتي لا تُرْفَعُ
وطَعْنَةٌ خَلْسٌ _ إذا اختلسها الطاعِنُ
بجِذْقِهِ ، ومُخَالِسٌ : اسمُ حصانٍ _ من خَيْلِ
العرب _ معروف ، ولِحْيَةٌ خَلِيسٌ : فيها
سوادٌ وَشَيْبٌ .
سلخ : قال الليث : السَّلْخُ كَشْطُ الإهابِ عن
ذِيهِ ، والمِسْلاَخُ : الإِهابُ نفسه ، ومِسْلاخُ
الحَيّةِ قِشْرُها الَّذِي يَنْسَلِخ منها ، وكلُّ شيء
يَنْفَلِقُ عن قِشْرِه ، يقال : انْسَلخ ، والإنسانُ
إذا مَحَشَهُ الحَرُّ يقال : قد سَلخ الحَرُّ جِلْدَهُ
وسلختِ المرأةُ دِرْعها عنها _ إذا خلعْته .
ويقال : سلختُ الشَّهْرَ _ إذا خرجْتَ منه
فصرْتَ في أخرِ يومٍ منه ، وانْسَلخ الشهر .
وقل أبو الهيثم _ في قول الله جلّ وعزّ :
) وءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُم
مُظْلِمُونَ ( [ يس : 37 ] .
يقال : ) ( سَلَخْنَا الشهرَ ) ( _ أي : خرجْنا منه ،
فَسَلَخْنَا كلَّ ليلةٍ منه عن أنفسنا جُزْءاً من
ثلاثين جزءاً ، حتى تكاملتْ لَياليه فَسَلَخْنَاهُ
عن أَنْفُسِنا كُلَّه .
قال : وأهللْنَا هِلال شهر كذا _ أي دخَلْنَا
فيه ولبِسْنَاه ، فنحن نَزْدادُ _ كلَّ ليلة منه إلى
مُضِيِّ نِصْفِه _ لِبَاساً منه ، ثم نَسْلُخه عن
ألفُسنا بعد تَكامُلِ النِّصْف جزءاً فجزءاً ،
حتى نَسلخَهُ عن أنفُسنا كلَّه .
ومنه قول الشاعر :
إذَا مَا سَلَخْتُ الشَّهْرَ أَهْلَلْتُ مِثْلَهُ
كَفَى قَاتِلاً سَلْخِي الشُّهُورَ وَإِهْلاَلِي
وقال لَبِيدٌ :
حَتَّى إذَا سَلخَا جُمادَى سِتَّةٍ
جَزْءاً فَطَالَ صِيَامُهُ وصيامُها
قال : ) ( وجُمادَى سِتَّةٍ ) ( : هي جُمَادَى
الآخرةُ ، وهي تمام سِتَّةِ أشْهُرٍ من أَوَّل
السنة .
وقال الليث : السَّالخ جَرَبٌ يكون بالجمل
يُسْلَخُ منه ، وكذلك الظَّليمُ _ إذا أصاب
رِيشَهُ داءٌ .
قال : والمَسْلُوخةُ اسمٌ يلْزَمُ الشَّاةَ
المَسْلُوخةَ نفْسَها بلا بُطُونٍ ولا جُزارَةٍ .
قال : والسَّلِيخةُ شيءٌ من العِطْر ، كأنَّه قِشْرٌ
مُنْسَلخ ذو شُعَبٍ ، والسَّالخ : الأسودُ من
الحَيَّاتِ _ شديدُ السَّواد ، والنَّباتُ إذا سَلَخ
ثم عادَ فاخضَرَّ كلُّه فهو سَالخ من الحمْضِ
وغيرْه .
قلتُ : والعرب تقولُ للرِّمْث والْعرْفَج _ إذا
لم يبْق فيهما مرعًى للماشية _ : ما بقي
منهما إلاَّ سليخةٌ .
أبو عبيد _ عن الأحمر _ سَلِيخٌ مَلِيخٌ _ أي :
لا طَعْمَ له .
قال : وقال الفرّاء : المِسْلاخُ من النَّخِيلِ :
الَّتي يَنْتَثِرُ بُسْرُها ، وهو أَخضَرُ .
ابن شميل : اسْلَخَّ الرجُل _ إذا اضطجع ،
وقد اسْلَخَخْتُ _ أي اضطجَعْتُ . وأنشد :
إِذَا غَدَا القَوْمُ أَبَى فاسْلَخَّا
وسَلِيخَةُ البَانِ دُهْنُ ثَمَرِهِ قبل أن يُرَبَّبَ
بأَفَاوِيه الطِّيبِ ، فإذا رُبِّبَ ثَمرُه بالمسك
والعنبَر ، ثم اعتُصِرَ فهو مَنْشُوشٌ وقد نُشَّ
نَشّاً ، وكذلك سَلِيخَةُ السِّمْسِمِ : عَصيرُه قبلَ
أن يُرَبَّبَ .
سخل : قَال الليث : السَّخْلُ : أولادُ الشَّاة ،
والسَّخْلَةُ : الواحدُ والوحدةُ ، ذكَراً كان أو
أُنثى ، والجميعُ : السِّخَالُ والسَّخْلُ .
ويقال للأَوْغَادِ من الرِّجال : سُخَّلٌ
وسُخَّالٌ ، ولا يُعْرَفُ منه واحد .
أبُو عُبَيْد _ عن الفرَّاء _ يقال للتَّمْرِ الذي
لا يشتدُّ نَوَاهُ : الشِّيصُ .
قال : وأهلُ المدينة يسمُّونه السُّخَّلَ وقد
سَخَّلَتِ النَّخلةُ .
قال : وقال الأصمعي : رجالٌ سُخَّلٌ ، وهم
الضعفاء ، وسَخَّلَتِ النخلةُ _ إذا ضَعُفَ
نَواها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ يُقال لوَلَدِ الغَنَم
ساعةَ تَضَعُه أُمُّه من الضَّأْنِ والْمَعْزِ جميعاً ،
ذكراً كان أو أنثى : سَخْلَةٌ ، وجمعُها
سِخَالٌ ، ثمَّ هي البَهْمَةُ _ للذكَر والأنثى
وجَمعُها بَهْمٌ .
وقَال الليث : السَّخْلُ أَخْذُ الشيء مُخَاتَلَةً
واجْتِذاباً .
قلتُ لا أعرفُ السَّخْلَ بهذا المعنى إلا أن
يكون مَقْلُوباً من الْخَلْسِ _ كما قالوا :
جَذَبَ وجَبَذ ، وبَضَّ وضَبَّ .

### Türkçe

خ س ل
**خسل** ، **خلس** ، **سلخ** ، **سخل** : kullanımdadır.
**خسل** : onu Leys ihmal etti.
İbn Habîb rivayet etti _ İbnü’l-A‘râbî’den :
**الْحُسَالَةُ** ve **الخُسَالَةُ** : her şeyin kötüsü.
Asma‘î dedi ki: **المَحْسُولُ** ve **الْمَخْسُولُ** :
**الْمَرْذُولُ**; ve **الْمُحَسَّل** ve **الْمخَسَّلُ** : onun gibidir,
ve ‘Accâc dedi ki:
ذِي رَأْيِهِمْ وَالْعَاجزِ الْمُخَسَّلِ

**خلس** : Leys dedi ki: **الْخَلْسُ** : savaşta
ve güreşte; ve o, **مُخَالِسٌ** bir adamdır _ yani: cesur,
sakınan.
Dedi ki: ve **الْخَلِيسُ** : coşmuş bitkidir; onun bir kısmı
sarı, bir kısmı yeşildir; ve كذلك **الخَلِيطُ**
**خَلِيساً** diye adlandırılır.
Ebû ‘Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : **أَخْلَسَ** onun başı,
o hâlde o **مُخْلِسٌ** ve **خَلِيسٌ**tir _ bir kısmı beyazladığı zaman;
beyazı siyahına galip gelince ise o **أغْثَمُ**dur.
Arapları işittim; oğlana derler _ eğer
annesi siyah, babası Arap ise, sonra bir çocuk doğurursa,
onun siyahlığından ve onun beyazlığından almış _ : **غلامٌ خِلاَسِيٌّ**; ve **جاريةٌ خِلاَسِيَّةٌ**.
Leys dedi ki: **الْخِلاَسِيُّ** horozlardan, doğan şeydir;
Hint tavuğu ile Fars horozu arasında.
Dedi ki: ve **الخُلْسَةُ** : hamle ve kapıp alma; **الاخْتِلاسُ**
**الْخلْسِ**ten daha gizlidir ve daha özeldir; ve iki rakip, karşı karşıya çıktıklarında:
kendi nefislerini **يَتَخالسانِ**; her biri,
arkadaşının öldürülmesine yaklaşır.
Ebû Züeyb dedi ki:
فَتَخَالَسَا نَفْسَيْهِمَا بِنَوافِذٍ
كَنَوَافِذِ العُبُطِ الَّتي لا تُرْفَعُ
Ve **طَعْنَةٌ خَلْسٌ** : eğer onu vuran,
köküyle kapıp alırsa; ve **مُخَالِسٌ** : bir atın adıdır _ Arapların atlarından _
bilinen; ve **لِحْيَةٌ خَلِيسٌ** : onda
siyahlık ve aklık vardır.

**سلخ** : Leys dedi ki: **السَّلْخُ** deriyi,
kendisinden kazıyıp soymaktır; ve **المِسْلاَخُ** : derinin kendisidir; ve yılanın **مِسْلاخُ**u,
ondan soyulan kabuğudur; ve her şey,
kabuğundan yarılıp ayrılır; denir ki: **انْسَلخ**; ve insan,
sıcak onu yakıp kavurursa denir ki: sıcak onun derisini **سَلخ** etti.
Ve kadın, zırhını kendinden **سلخت** _ onu çıkardığı zaman.
Ve denir ki: ayı **سلختُ** _ ondan çıktığın zaman,
onun son gününde olursun; ve ay **انْسَلخ**.
Ebû’l-Heysem dedi _ Allah’ın, aziz ve celîl, sözü hakkında:
) وءَايَةٌ لَّهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُم
مُظْلِمُونَ ( [ يس : 37 ] .
Denir ki: ) ( **سَلَخْنَا الشهرَ** ) ( _ yani: ondan çıktık;
böylece her gecesinde, kendimizden, otuz parçadan bir parçayı
soymuş olduk; nihayet geceleri tamamlandı da onu,
kendimizden bütünüyle soymuş olduk.
Dedi ki: ve falan ayın hilalini **أهللْنَا** _ yani ona girdik
ve onu giydik; böylece biz artarız _ onun her gecesinde,
yarısının geçişine kadar _ ondan bir giyim; sonra yarının tamamlanmasından sonra,
kendimizden onu parça parça soyarız;
nihayet onu kendimizden bütünüyle soyarız.
Ve ondan şairin sözü:
إذَا مَا سَلَخْتُ الشَّهْرَ أَهْلَلْتُ مِثْلَهُ
كَفَى قَاتِلاً سَلْخِي الشُّهُورَ وَإِهْلاَلِي
Lebîd dedi ki:
حَتَّى إذَا سَلخَا جُمادَى سِتَّةٍ
جَزْءاً فَطَالَ صِيَامُهُ وصيامُها
Dedi ki: ) ( **وجُمادَى سِتَّةٍ** ) ( : o, **جُمَادَى الآخرةُ**dır; ve o,
yılın başından altı ayın tamamıdır.
Leys dedi ki: **السَّالخ** deve üzerinde olan bir uyuzdur;
ondan soyulur; ve كذلك devekuşu _ eğer
tüyüne bir hastalık isabet ederse.
Dedi ki: ve **المَسْلُوخةُ** adı,
karnı yarılmaksızın ve kasaplık yapılmaksızın, bizzat soyulmuş koyuna yapışıp kalan bir addır.
Dedi ki: ve **السَّلِيخةُ** güzel kokudan bir şeydir; sanki o,
dallanıp budaklanan, soyulmuş bir kabuktur; ve **السَّالخ** :
yılanlardan siyah olanıdır _ şiddetli siyahlık; ve bitki,
**سَلَخ** edip sonra dönüp bütünüyle yeşerirse, o,
**سَالخ**tır; **الحمْضِ**dan ve başkasından.
Dedim ki: Araplar **الرِّمْث** ve **الْعرْفَج** için derler _ eğer
onlarda hayvanlar için otlak kalmamışsa _ : onlardan
**سليخةٌ**dan başka bir şey kalmadı.
Ebû ‘Ubeyd _ Ahmer’den _ : **سَلِيخٌ مَلِيخٌ** _ yani:
onun tadı yoktur.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: hurmadan **المِسْلاخُ** :
**بُسْرُ**u dökülen (hurma)dır; ve o yeşildir.
İbn Şümeyl: adam **اسْلَخَّ** etti _ uzandığı zaman;
ve ben **اسْلَخَخْتُ** _ yani uzandım. Ve okudu:
إِذَا غَدَا القَوْمُ أَبَى فاسْلَخَّا
Ve **سَلِيخَةُ البَانِ** : meyvesinin yağıdır; henüz,
güzel kokunun ağızlarıyla **يُرَبَّبَ** edilmeden önce; meyvesi misk ve amberle **رُبِّبَ** edilip sonra sıkılınca o **مَنْشُوشٌ**tur; ve **نُشَّ** edilmiştir, **نَشّاً**; ve كذلك **سَلِيخَةُ السِّمْسِمِ** : onun sıkılmış suyudur;
henüz **يُرَبَّبَ** edilmeden önce.

**سخل** : Leys dedi ki: **السَّخْلُ** : koyunun yavrularıdır;
ve **السَّخْلَةُ** : tek olan ve bir olan; erkek olsun veya
dişi; ve çoğulu: **السِّخَالُ** ve **السَّخْلُ**.
Ve erkeklerden aşağı kimselere denir: **سُخَّلٌ**
ve **سُخَّالٌ**; ondan bir tekil bilinmez.
Ebû ‘Ubeyd _ Ferrâ’dan _ : çekirdeği sertleşmeyen hurmaya denir: **الشِّيصُ**.
Dedi ki: Medine halkı ona **السُّخَّلَ** der; ve hurma ağacı **سَخَّلَتِ**.
Dedi ki: Asma‘î dedi ki: **رجالٌ سُخَّلٌ**; ve onlar
zayıflardır; ve hurma ağacı **سَخَّلَتِ** _ çekirdeği zayıfladığı zaman.
Ebû ‘Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : koyun yavrusuna denir; annesi onu doğurduğu saat,
koyun ve keçiden ikisi birlikte; erkek olsun veya dişi: **سَخْلَةٌ**; ve onun çoğulu
**سِخَالٌ**; sonra o, **البَهْمَةُ**dır _ erkek ve dişi için;
ve onun çoğulu **بَهْمٌ**dur.
Leys dedi ki: **السَّخْلُ** bir şeyi, aldatma ile
ve çekip alma ile almaktır.
Dedim ki: bu anlamla **السَّخْلَ**ü bilmiyorum; ancak
**الْخَلْسِ**ten çevrilmiş olması müstesna _ dedikleri gibi:
**جَذَبَ** ve **جَبَذ**; ve **بَضَّ** ve **ضَبَّ**.
