# خلص (خ-ل-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hales : Çekirdek içidir

- Harfler: خ - ل - ص
- Kur'an'da: 31 geçiş · 30 ayet · 14 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُخْلَصِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعَلِينَ | Saflaştırılanlar | 8 | 8 | [12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:24.md) |
| [مُخْلِصِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Saflaştıranlar | 7 | 7 | [7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/7:29.md) |
| [خَالِصَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Saf | 3 | 3 | [2:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/2:94.md) |
| [مُخْلِصًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْعِلًا | Saflaştıran | 3 | 3 | [39:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:2.md) |
| [أَخْلَصْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْنَاهُمْ | Onları saflaştırdık | 1 | 1 | [38:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/38:46.md) |
| [أَسْتَخْلِصْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | أَسْتَفْعِلْهُ | Onu seçip alırım | 1 | 1 | [12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:54.md) |
| [الْخَالِصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Saf | 1 | 1 | [39:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:3.md) |
| [بِخَالِصَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | بِفَاعِلَةٍ | Saf olan ile | 1 | 1 | [38:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/38:46.md) |
| [خَالِصًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Saf | 1 | 1 | [16:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/16:66.md) |
| [خَالِصَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Saf | 1 | 1 | [6:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/6:139.md) |
| [خَلَصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Saflaştılar | 1 | 1 | [12:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:80.md) |
| [مُخْلَصًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B5%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْعَلًا | Saflaştırılan | 1 | 1 | [19:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/19:51.md) |
| [مُخْلِصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلُونَ | Saflaştıranlar | 1 | 1 | [2:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/2:139.md) |
| [وَأَخْلَصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعَلُوا | Ve saflaştırdılar | 1 | 1 | [4:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/4:146.md) |

## Mücavir kökler — 38 mücavir (168 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 12 ortak ayet · G² 60 · Dane, inek yavrusuna denir
2. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 14 ortak ayet · G² 51 · Ana kapının önündeki bekçidir
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 21 ortak ayet · G² 20 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
5. [موج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Dalga
6. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Berr kara, burr buğday demektir
7. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Özel konuşmak
8. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Batın karın demektir
9. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
10. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İyi
11. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kevn tepe demektir
12. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
13. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
14. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
15. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
16. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
17. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
18. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
19. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
20. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
21. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
22. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
23. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
24. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
25. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
26. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
27. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
28. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
31. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
32. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
33. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
35. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
36. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
37. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
38. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md), [محض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B6.md), [نقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Karışmış veya takılmış bir şeyin yabancı unsurlardan bütünüyle sıyrılarak arınması, kurtulması ve öz hâline gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İbadet, yöneliş ve aidiyetin şirk, riya, dünyevi çıkar ve ikincil bağlardan bütünüyle arındırılıp yalnızca Allah'a has kılınması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin veya bilincin entropik gürültü ve yabancı etkilerden arındırılarak kurucu gayesine ve özgün işlevine tam uyumlu kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bir duygu veya soyut iyi niyet olarak daraltıp karışımlardan arınma ve somut ayrışma eylemini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Yarıp geçme, araya girme, boşluk bırakma, ayrışma ve bağ kurma ([خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md), [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md), [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md), [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md), [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md), [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md)) | ص | Çekirdeğin taşıdığı aralık açma ve ayrışma hareketini katı, kesin ve pürüzsüz bir arınmaya dönüştürerek yabancı maddelerden bütünüyle sıyrılmayı sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses yoğunlaşması; geçirgenlik ve sınır çekme (türetme imge) | Yapıya nüfuz eden veya onu kuşatan yabancı katmanları belirleyip sınır oluşturur |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, sevk etme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca, özgün hedefe ve doğru istikamete doğru sevk eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma, ayrıştırma | İstenmeyen unsurları kıstırıp ayırarak özü katışıklardan çekip çıkarır |
| خلص | Sınır çekme, yöneltme ve sıkıştırarak çekip çıkarma birleşimi | Bir karmaşanın içindeki yabancı ve yapışkan unsurları ayıklayarak asıl cevheri arı ve bağımsız kılma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağın tortusundan ve köpüğünden kaynatılarak arındırılması (خلاصة السمن), dolanmış ipin çözülüp kurtarılması ve bir yere saplanıp kalan nesnenin selametle sıyrılıp çıkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair A‘şâ Meymûn, dostluğun ve sevginin yabancı hesaplardan arınmış, katışıksız ve samimi oluşunu anlatırken bu kökten türeyen kelimeleri saf ve lekesiz bağ anlamında kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Kabın ağzına süzgeç koyarak şarabın veya sıvının tortusundan ayrıştırılması anlamında خلاص الخمر denilmiş; kabile ve soy bağlarında katışıksız, öz mensubiyeti ifade etmek için kök işletilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خلص kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Arap yarımadası havzasında «kurtulmak, sıyrılmak, arınmak, tamamlanmak ve borçtan/engelden beri olmak» semantik ekseninde belirginleşir. İbranice ve Süryanicede kökün doğrudan sesçil karşılığı olan formlar (h-l-s/h-l-ṣ ekseninde חלץ / ܚܠܨ) zırhı veya elbiseyi soyup çıkarmak, tehlikeden çekip kurtarmak, serbest bırakmak ve güçlenip arınmak anlamlarını taşır. Arapçada kök, hem bu fiziksel kurtulma ve sıyrılma (نجاة وخلاص) dinamiğini korumuş hem de kimyasal ve niteliksel bir tasfiye (تنقية) anlamı kazanarak karışık olanın içinden katıksız özü elde etme olgusuna odaklanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خل çekirdeğinden türeyerek tasfiye ve halas olma ekseninde gelişme | Dolanmış veya karışmış bir bağlamdan çözülerek tek başına kalma ve berraklaşma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice h-l-s kökleri | Bir şeyi çekip çıkarma, kurtarma, elbisesini soyma ve tecrit etme anlam paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeşçe (Ge'ez) bağlamı | Tehlikeden kurtulma, borcu ödeyip serbest kalma ve hürriyete kavuşma türevleri | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلص | Anlamlı | Arınmak, kurtulmak, saflaşmak | Karışıklıklardan sıyrılarak katıksız hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%84.md) | Anlamlı | Tutam, huy, haslet, yarışta pay | Saç tutamı veya insanın benliğine yerleşen ayırt edici özellik | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ayrışma ve parça bağı vardır |
| [لخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5.md) | Anlamlı | Kısaltmak, özetlemek, yoğurmak | Bir sözün veya durumun fazlalıklarını atıp özünü çıkarmak | Kur'an'da geçmez; özü ayıklama bakımından hedef köke yakındır |
| لصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| صخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [صلخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AE.md) | Anlamlı | Sağır olmak, sıyırmak, soymak | Kulağın tıkalı olması veya derinin soyulup ayrılması | Kur'an'da geçmez; yüzeyi soyup ayırma nüansı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلص | Merkez | Saflaşma, arınma | Öncesinde bir karışım veya bağ varken ondan bütünüyle sıyrılarak öz haline gelme | Bir engele takıldıktan sonra kurtulmayı ve tortudan ayrışmayı içerir |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Komşu | Berraklık, duruluk | Doğrudan bulanıklık ve kederden uzak, pürüzsüz ve duru olma hali | خلص arınma sürecine ve ayrışmaya vurgu yaparken, bu kök doğrudan duruluk haline odaklanır |
| [محض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B6.md) | Komşu | Katıksızlık, saflık | İçine hiçbir yabancı katkı girmemiş süt veya samimi dostluk | Katkısızlık esastır; خلص kökündeki takılmadan kurtulma süreci bu kökte şart değildir |
| [نقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%8A.md) | Komşu | Temizlik, lekesizlik | Üzerinde kir, leke ve kusur barındırmayan arılık | خلص varoluşsal ve işlevsel ayrışmayı, bu kök ise dışsal ve içsel temizliği vurgular |
| [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Zıt | Karıştırma, bulandırma | İki veya daha fazla farklı unsuru birbirine katarak ayrışmaz kılma | Saflığın ve müstakil kalmanın doğrudan zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلص | Arınmak, kurtulmak, has kılmak | Yabancı katkılardan sıyrılarak öz haline gelmek ve bağımsızlaşmak | Kesin |
| Latince | purifico, libero | Arındırmak, serbest bırakmak | Maddi ve manevi tortulardan temizlemeyi ve engellerden kurtarmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | purify, dedicate, emancipate | Saflaştırmak, adamak, kurtarmak | Hem kimyasal tasfiyeyi hem de dini tahsis ve kurtuluşu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | reinigen, erlösen, widmen | Arıtmak, kurtarmak, hasretmek | Katışıklardan arındırma ve bir amaca bütünüyle tahsis etme yönünü kapsar | Güçlü |
| Fransızca | purifier, délivrer, vouer | Saflaştırmak, azat etmek, adamak | Tortudan ayırma ve bir merciye lekesizce adanma anlamlarını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَالِصَةً / الْخَالِصُ | Katışıksız, şaibesiz ve müstakil nimet veya din | Ahiret yurdunun yalnızca müminlere ait kılınması ve dinin şirkten arılığı bağlamı; Bakara [2:94](https://lisan.digital/tr/ayet/2:94.md), Zümer [39:3](https://lisan.digital/tr/ayet/39:3.md) |
| مُخْلِصِينَ / مُخْلِصًا | İbadeti ve yönelişi yalnızca Allah'a has kılan fail | Tevhid bilinci, dua ve kriz anlarında sığınılan tek kapı olma bağlamı; A‘râf [7:29](https://lisan.digital/tr/ayet/7:29.md), Ankebût [29:65](https://lisan.digital/tr/ayet/29:65.md), Zümer [39:2](https://lisan.digital/tr/ayet/39:2.md) |
| الْمُخْلَصِينَ / أَخْلَصْنَاهُمْ | İlahi korumayla arındırılmış, seçilmiş ve tertemiz kılınmış kul | Peygamberlerin ve seçkin kulların günahtan ve şeytanın saptırmasından korunması; Yûsuf [12:24](https://lisan.digital/tr/ayet/12:24.md), Sâd [38:46](https://lisan.digital/tr/ayet/38:46.md), Sâd [38:83](https://lisan.digital/tr/ayet/38:83.md) |
| خَلَصُوا | Başkalarından ayrılarak baş başa kalmak, özel görüşmeye çekilmek | Hz. Yusuf'un kardeşlerinin diğer insanlardan tecrit olarak fısıldaşması; Yûsuf [12:80](https://lisan.digital/tr/ayet/12:80.md) |
| أَسْتَخْلِصْهُ | Kendi hizmetine ve özel yakınına tahsis etmek | Mısır hükümdarının Hz. Yusuf'u kendine özel danışman ve emin kılması; Yûsuf [12:54](https://lisan.digital/tr/ayet/12:54.md) |
| خَالِصًا | Tortusuz, içimi kolay ve arı süt | Kan ve fışkı arasından süzülüp çıkan lekesiz besin; Nahl [16:66](https://lisan.digital/tr/ayet/16:66.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhlas suresi ve tevhid nazariyesi | Tevhidin şirk, teşbih, tecsim ve ta'tilden bütünüyle tenzih edilerek kavranması | Zât ve sıfatlarda her türlü ortaklık vehminden zihnin ve kalbin arındırılması |
| Fıkıh | Niyet ve amellerin sıhhati | Amelin dünyevi bir menfaat, riya veya gösteriş sebebiyle ifsat olmaksızın sırf emredildiği için yapılması | İbadette geçerlilik şartı olarak niyetin dünyevi karışımlardan tasfiyesi |
| Tefsir | İhlas ve muhlislere dair ayetler | Muhlis (etken arındıran) ile muhles (edilgen arındırılmış) kıraat ve bağlam farkları | Kulun çabasıyla başlayan ihlasın, Allah'ın kulunu seçip saflaştırmasıyla zirveye ulaşması |
| Hadis | Niyet ve dinin tanımı | Amellerin niyetlere göre değer bulması ve samimiyet esası (الدين النصيحة) | Kalp amellerinde riyanın gizli şirk sayılarak dışlanması ve amelin öze indirgenmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İhlas | Ortak koşmayı bütünüyle iptal etme | Kul ile yaratıcı arasındaki bağı aracı, riya ve menfaat tortularından temizler | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Nesnellik ve tecrit | Bilgiyi vehim ve ön yargıdan arındırma | Hakikati ararken öznel çıkarları ve asılsız zanları metodik olarak elemine eder | Güçlü |
| Siyasi | Liyakat ve devlet yönetimi | Sadakat ve tahsis | Kamu emanetini özel çıkarlardan ayırma | Yöneticinin ve kamu görevlisinin kamusal görevi şahsi ranttan tecrit etmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve üretim standartları | Kalite güvencesi ve hilesizlik | Malı ve hizmeti tağşişten arındırma | Ürünün içine hile ve yabancı madde karıştırılmasını engelleyerek saf piyasa değeri üretir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kimyasal distilasyon / Sinyal filtrasyonu | Karışım halindeki bileşiklerin kaynama noktası farkıyla ayrıştırılması ya da gürültülü bir dalgadan saf sinyalin filtre edilerek çekilmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal bağımsızlık / Rol ayrışması | Sosyal ve hukuki kurumların çıkar çatışmalarından sıyrılarak yalnızca kendi kurucu misyonlarına odaklanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İhlası yalnızca duygusal bir içtenlik, vicdani bir hafiflik veya soyut bir iyi niyet hissine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemi, inancı, hukuku ve toplumsal duruşu her türlü yabancı ve saptırıcı etkiden fiilen ayrıştırıp tecrit etmek; saflaşma sürecini somut bir bedel ve duruşla gerçekleştirmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Amellerdeki yapısal ve şirk türevi bozulmaları görmezden gelip sadece niyetin temizliğini yeterli saymak; dinin kamusal ve pratik alandaki saflaşma talebini bireysel bir psikolojiye hapsetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varoluş gayesi olan tevhidi kuran anahtar kavramdır; ibadetin, ahlakın ve bilincin ancak yabancı ortaklıklardan ve sahte otoritelerden arındığında kabul göreceğini bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dinin yalnızca Allah'a has kılınmasını emreden ayetlerde, peygamberlerin masumiyet ve seçilmişlik vasıflarında ve deniz dalgaları arasında çaresiz kalıp arı bir teslimiyet gösteren insan tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirk koşanların Allah'a yaklaşmak için aracılara sarılma mantığını çürütür; niyet ile ameli birbirinden koparan ve şekilsel ibadeti amaca dönüştüren yaklaşımları tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir sıvının tortusundan kaynatılarak süzülmesi, takılan bir nesnenin sıyrılarak selamete ermesi ve karışık maddelerin birbirinden ayrıştırılıp özün elde edilmesi.
- Soyut anlam: Zihnin, inancın ve niyetin şirk, riya, dünyevi beklenti ve yabancı unsurlardan bütünüyle temizlenip hakikate tam tahsis edilmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin girdilerindeki gürültü ve parazitleri ayıklayarak sistem çıktısını yalnızca kurucu gayenin emrine veren tasfiye filtresi.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \Phi(S_t \setminus X)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ başlangıçta yabancı unsurlarla karışmış olan bilinç, amel veya sistemi; $X$ yapıya sonradan bulaşan şirk, riya, tortu veya parazit bileşenleri kümesini; $\setminus$ küme farkı işlemiyle bu yabancı unsurların bünyeden fiilen sökülüp atılmasını; $\Phi$ arınma sürecinin ardından elde edilen özün kurucu gayeye tahsis edilmesini; $S_{t+1}$ ise neticede ortaya çıkan saf ve katıksız hali temsil eder.

## Geçtiği ayetler (30 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/2:94.md) — خَالِصَةً

قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): De ki; Allah katında ahiret yurdu başkalarının değil de yalnız sizin ise, bu iddiada samimi iseniz haydin, ölümü isteyin.

### [Bakara 2:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/2:139.md) — مُخْلِصُونَ

قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ

Meal (IK): Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Halbuki O, bizimde Rabbımız, sizim de Rabbınızdır. Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size aittir. Biz O’na muhlis kullarız, de.

### [Nisa 4:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/4:146.md) — وَأَخْلَصُوا

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Ancak tevbe edenler, ıslah olanlar, Allah’a sarılanlar ve Allah için dinlerine bağlananlar müstenadır. Onlar, mü’minlerle beraberdirler. Allah, mü’minlere büyük bir mükafat vercektir.

### [En'am 6:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/6:139.md) — خَالِصَةٌ

وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bir de dediler ki: Şu davarların karınlarında bulunanlar, yalnız erkeklerimiz içindir, kadınlarımıza haram kılınmıştır. Ölü doğacak olursa; hepsi ona ortaktırlar. Allah, onların bu vasıflandırmalarının cezasını verecektir. Muhakkak ki O; Hakim’dir, Alim’dir.

### [Araf 7:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/7:29.md) — مُخْلِصِينَ

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.

### [Araf 7:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/7:32.md) — خَالِصَةً

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’ın kulları için çıkardığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmış? De ki: Bunlar, dünya hayatında iman edenler içindir. Kıyamet günü ise yalnız onlara tahsis edilmiştir. Biz, ayetlerimizi bilen bir kavim için böylece uzun uzun açıklarız.

### [Yunus 10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/10:22.md) — مُخْلِصِينَ

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Sizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

### [Yusuf 12:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:24.md) — الْمُخْلَصِينَ

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Andolsun ki o, istekli idi. Eğer Rabbının burhanını görmemiş olsaydı; o da onu arzu etmiş gitmişti. İşte Biz, böylece ondan fenalığı ve fuhşu bertaraf ettik. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.

### [Yusuf 12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:54.md) — أَسْتَخْلِصْهُ

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin de yanıma alayım. Onunla konuşunca da dedi ki: Sen, bugün bizim yanımızda önemli bir mevki sahibisin, eminsin.

### [Yusuf 12:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/12:80.md) — خَلَصُوا

فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Ondan ümitlerini kesince; fısıldaşarak bir yana çekildiler. Büyükleri dedi ki: Bilmiyor musunuz ki, babanız sizden Allah adına bir söz almıştı, daha önce de Yusuf hakkında bir kusur işlemiştiniz. Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar, ben buradan asla ayrılmam. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.

### [Hicr 15:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/15:40.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Ancak içlerinden ihlas verilen kulların müstesna.

### [Nahl 16:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/16:66.md) — خَالِصًا

وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ

Meal (IK): Sizin için hayvanlarda da ibret vardır. Onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından; size, içenlerin boğazından kolaylıkla geçen dupduru bir süt içiririz.

### [Meryem 19:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/19:51.md) — مُخْلَصًا

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا

Meal (IK): Kitab’da Musa’yı da an. Muhakkak ki o, ihlasa erdirilmiş ve gönderilmiş bir peygamberdi.

### [Ankebut 29:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/29:65.md) — مُخْلِصِينَ

فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Gemiye bindiklerinde; dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na yalvarırlar. Ama onları karaya çıkararak kurtarınca, hemen Allah’a şirk koşarlar.

### [Lokman 31:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/31:32.md) — مُخْلِصِينَ

وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ

Meal (IK): Onları dağlar gibi dalgalar sardığı vakit; dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na yalvarırlar. Onları karaya çıkararak kurtardığı zaman da; içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Ayetlerimizi gaddar ve nankör olanın dışında başkası bilerek inkar etmez.

### [Ahzab 33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/33:50.md) — خَالِصَةً

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Saffat 37:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/37:40.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Ancak Allah’ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.

### [Saffat 37:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/37:74.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Ancak Allah’ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.

### [Saffat 37:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/37:128.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Yalnız Allah’ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.

### [Saffat 37:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/37:160.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Allah’ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.

### [Saffat 37:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/37:169.md) — الْمُخْلَصِينَ

لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Biz de elbet Allah’ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.

### [Sad 38:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/38:46.md) — أَخْلَصْنَاهُمْ · بِخَالِصَةٍ

إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ

Meal (IK): Doğrusu Biz, onları ahiret yurdunu samimiyetle düşünen kimseler kıldık.

### [Sad 38:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/38:83.md) — الْمُخْلَصِينَ

إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ

Meal (IK): Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.

### [Zümer 39:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:2.md) — مُخْلِصًا

إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ

Meal (IK): Şüphesiz ki Biz, kitabı sana, hak olarak indirdik. Öyleyse dini Allah için tahsis ederek O’na ibadet et.

### [Zümer 39:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:3.md) — الْخَالِصُ

أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ

Meal (IK): İyi bil ki; halis din, Allah’ındır. O’ndan başka veliler edinenler; onlara, sırf bizi Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz, derler. Doğrusu Allah, ihtilafa düştükleri şeylerde, aralarında hüküm verecektir. Muhakkak ki Allah; yalancı ve kafir olan kimseyi hidayete eriştirmez.

### [Zümer 39:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:11.md) — مُخْلِصًا

قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ

Meal (IK): De ki: Ben, dini yalnız Allah’a tahsis ederek ibadet etmekle emrolundum.

### [Zümer 39:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/39:14.md) — مُخْلِصًا

قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي

Meal (IK): De ki: Ben, dinimde muhlis olarak Allah’a ibadet ederim.

### [Mü'min 40:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/40:14.md) — مُخْلِصِينَ

فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Öyleyse kafirler istemese de, siz dini yalnız O’na halis kılanlar olarak Allah’a dua edin.

### [Mü'min 40:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/40:65.md) — مُخْلِصِينَ

هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): O; diridir. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. Öyleyse dini yalnızca kendisine halis kılanlar olarak O’na dua edin. Hamd olsun alemlerin Rabbı Allah’a.

### [Beyyine 98:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/ayet/98:5.md) — مُخْلِصِينَ

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ

Meal (IK): Halbuki onlar; doğruya yönelerek, dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na kulluk etmek, namazı kılmak ve zekatı vermekle emrolunmuşlardı. En doğru din de işte budur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hales : Çekirdek içidir. İlik anlamına da gelmektedir. Öz manasınad da kullanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد واللام معهما
خ ص ل، خ ل ص، ل خ ص، ص ل خ مستعملات
خصل:
الخُصْلَة: لفيفةٌ من شعرٍ، وجمعها: خُصَلٌ: خصلٌ، ومنه قول لبيد:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي خُصِلْ
والخَصْلُ: الرمي في النضال. إذا وقع السهم بلزق القرطاس فهي: خَصْلة، والمُقَرْطِسُ: الذي يصيب القِرطاسَ. فإذا تناضلوا على سبقٍ حسبوا خَصْلَتَيْن بمُقَرْطَسَةٍ، ويقال: رمى فأخصل، ومن قال: الخصل: الإصابة فقد أخطأ.
والخِصالُ: حالات الأمور، الواحدة: خَصْلَة، تقول: في فلانٍ خَصْلَة حسنة. وخَصْلَةٌ قبيحةٌ وخَصَلات كريمات.
وَالخَصيلةُ: كل لحمةٍ على حيزها في الفخذين والعضدين، ويقال: في الساقين والساعدين أيضا، قال،
عاري القرا مضطرب الخصائل
أخبر أنه واسع الجلد، ويكون أقوى على الجري.
خلص: خَلصَ الشيء خُلوصاً، إذا كان قد نشب، ثم نجا وسلم.
وخَلَصْتُ إليه: وصلت إليه. والخَلاصُ يكون مصدراً كالخلوص، للناجي، ويكون مصدراً للشيء الخالص، وتقول: هو خالصتي وخُلْصاني، وهؤلاء خُلْصاني وخلصاني، أي: أخلائي، قال:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله خُلْصـانـا
وهذا الشيء خالصةٌ لك، أي: خالصٌ لك خاصة، وفلانٌ لي صافيةٌ وخالصة.
والإخلاصُ: التوحيد لله خالصاً، ولذلك قبل السورة "قل هو الله أحد": سورة الإخلاص.
وأخْلصتُ لله ديني: أمحضته ، وخَلَص له ديني. "وإنه من عبادي المُخْلَصين"، والمُخْلَصون: المختارون.
والمُخْلِصون: الموحدون.
وخلَّصتُه: نحيته من كل شيء ينشب تخليصاً، وتخلَّصته كما يُتَخَلَّصُ الغزل إذا التبس.
والخِلاصُ: زبد اللبن يُسْتَخْلَصُ منه، أي، يستخرج.
وبعير مُخْلِصٌ: سمين المخ، قال:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما
والخِلاصُ: رب يتخذ من التمر والسمن يطبخ فإذا أرادوا يُخَلِّصُوه ألقوا فيه نحو التمر والسويق ليخلّص السمن من اللبن، فالذي يلقى فيه هو: الخِلاصُ. والخُلاصةُ: ما بقي من الخِلاص وغيره.
والخَلْصاءُ: ماء بالبادية. وذو الخَلَصَةِ: موضع بالبادية كان به صنم.
لخص: اللَّخَصُ: أن يكون الجفن الأعلى لحيما، والنعت: اللَّخِصُ. وضرعٌ لَخِصٌ: كثير اللحم.
ولَخَصْتُ البعير، إذا شققت جلدة عينه فنظرت لترى فيه شحما أم لا، ولا يكون إلا في المنحور.
ولَخَّصْتُ الشيء إذا استقصيت في بيانه، يقال: لَخِّصْ لي خبرك، أي: بينه شيئاً بعد شيء.
صلخ: الأصْلَخُ: الأصم.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **اللام** onlarla birlikte

**خ ص ل**، **خ ل ص**، **ل خ ص**، **ص ل خ** kullanımdadırlar.

**خصل**:
**الخُصْلَة**: saçtan bir sargı; çoğulu: **خُصَل**: **خصل**. Ondan Lebîd’in sözü:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي خُصِلْ
Ve **الخَصْلُ**: ok atışında atma. Ok kâğıda yapışık olarak düştüğünde o: **خَصْلة**’dir; **المُقَرْطِسُ**: kâğıdı vuran kimsedir. Şayet bir ödül üzerine karşılıklı ok atışsalar, bir **مُقَرْطَسَة** ile iki **خَصْلَة** sayarlar. Ve “attı da **فأخصل**” denir. Kim “**الخصل**: isabet etmektir” derse hata etmiştir.
Ve **الخِصالُ**: işlerin durumlarıdır; teki: **خَصْلَة**. “Falan kimsede iyi bir **خَصْلَة** vardır” dersin. Ve kötü bir **خَصْلَة** ve kerim **خَصَلات**.
Ve **الخَصيلةُ**: uyluklarda ve pazılarda kendi yerinde olan her et parçası; ve iki bacakta ve iki önkolda da denir. Dedi ki:
عاري القرا مضطرب الخصائل
Onun geniş derili olduğunu haber verdi; ve koşmaya daha güçlü olur.

**خلص**:
**خَلصَ** şey **خُلوصاً**: eğer saplanmış olmuş, sonra kurtulup selâmete ermiş ise.
Ve “**خَلَصْتُ إليه**”: ona ulaştım. Ve **الخَلاصُ**, kurtulan için **الخلوص** gibi bir mastar olur; ve hâlis şey için bir mastar olur. Ve dersin ki: “O benim **خالصتي**’mdir ve **خُلْصاني**’mdir”; ve “Bunlar benim **خُلْصاني**’mdir ve **خلصاني**’mdir”, yani: dostlarımdır. Dedi ki:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله خُلْصـانـا
Ve “Bu şey senin için bir **خالصة**’dır”, yani: yalnızca sana hâlistir. Ve falan kimse benim için bir **صافية** ve bir **خالصة**’dır.
Ve **الإخلاصُ**: Allah için hâlis olarak tevhiddir; bunun için “**قل هو الله أحد**” sûresinin öncesinde: **سورة الإخلاص**.
Ve “**أخْلصتُ لله ديني**”: onu arıttım; ve dinim onun için **خَلَص** oldu. “**وإنه من عبادي المُخْلَصين**”; ve **المُخْلَصون**: seçilmişlerdir.
Ve **المُخْلِصون**: tevhid ehli olanlardır.
Ve “**خلَّصتُه**”: her saplanan şeyden onu uzaklaştırdım, **تخليصاً**. Ve iplik karıştığında ipliğin kurtarıldığı gibi onu **تخلَّصته**.
Ve **الخِلاصُ**: sütten çıkarılan kaymaktır; yani, çıkarılır.
Ve **بعير مُخْلِصٌ**: iliği semiz (deve). Dedi ki:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما
Ve **الخِلاصُ**: hurma ve sadeyağından yapılan, pişirilen bir türdür; onu **يُخَلِّصُوه** (arıtmak) istediklerinde içine hurma ve kavut gibi bir şey atarlar ki sadeyağı sütten arıtsın; içine atılan şey: **الخِلاصُ**’tır. Ve **الخُلاصةُ**: **الخِلاص** ve başkasından kalan şeydir.
Ve **الخَلْصاءُ**: çölde bir sudur. Ve **ذو الخَلَصَةِ**: çölde bir yerdir; orada bir put vardı.

**لخص**:
**اللَّخَصُ**: üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat: **اللَّخِصُ**. Ve **ضرعٌ لَخِصٌ**: eti çok (meme).
Ve “**لَخَصْتُ البعير**”: devenin gözünün derisini yardım, onda yağ var mı yok mu diye baktım; ve ancak boğazlanmışta olur.
Ve “**لَخَّصْتُ الشيء**”: onun beyanında sonuna kadar gittim. “Bana haberini **لَخِّصْ**” denir; yani: onu şey şey açıkla.

**صلخ**:
**الأصْلَخُ**: sağır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَلَصَ الشيءُ بالفتح يَخْلُصُ خُلوصاً، أي صار خالِصاً. وخَلَصَ إليه الشيءُ: وصَلَ. وخلَّصْتُهُ من كذا تَخْليصاً، أي نجّيته فتَخَلَّصَ. وخُلاصَةُ السمنِ بالضم: ما خَلَص منه. والمصدر منه الإخلاصُ. وقد أَخْلَصْتُ السمنَ. والإخْلاصُ أيضاً في الطاعة: تَرْكُ الرياء. وقد أَخْلَصْتُ لله الدينَ. وخالَصَهُ في العِشرة، أي صافاه. وهذا الشيءُ خالِصَةً لك، أي خاصَّةً. وفلانٌ خِلْصي، كما تقول: خِدْني، وخُلْصاني، أي خالِصتي. وهم خُلْصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. واسْتَخْلَصَهُ لنفسه، أي اسْتَخَصَّهُ.

##### Türkçe

**خَلَصَ** şey (fetha ile) **يَخْلُصُ** **خُلوصاً**: yani hâlis oldu. Ve şey ona **خَلَصَ**: ulaştı. Ve onu şundan **خلَّصْتُهُ** **تَخْليصاً**: yani onu kurtardım da o **تَخَلَّصَ**. Ve içyağının **خُلاصَةُ**’ı (damme ile): ondan hâlis olan şeydir. Ve bunun masdarı **الإخلاصُ**’tır. Ve ben içyağını **أَخْلَصْتُ**. Ve **الإخْلاصُ** da itaatte: riyayı terk etmektir. Ve ben dini Allah için **أَخْلَصْتُ**. Ve onunla geçimde **خالَصَهُ**: yani onunla saflaştı (dostça davrandı). Ve bu şey sana **خالِصَةً**: yani hususîdir. Ve falan **خِلْصي**’dir; senin “**خِدْني**” dediğin gibi; ve **خُلْصاني**: yani **خالِصتي**. Ve onlar **خُلْصاني**’dir; onda tekil ile çoğul eşit olur. Ve onu kendisi için **اسْتَخْلَصَهُ**: yani onu **اسْتَخَصَّهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ل
خلص ، خصل ، لخص ، صلخ : مستعملةٌ .
خلص : قال الليث : خَلَصَ الشيءُ خُلُوصاً _ إذا
كان قد نَشِبَ ، ثم نجا وسَلم ، وخلَصَ
فلان إلى فلان _ أي : وَصَلَ إليه ، وخَلَصَ
الشيء خلاَصاً .
والْخَلاَصُ يكونُ مَصْدَراً للشيء الخالِص .
ويقال : فلانٌ خالِصَتِي وخُلْصَاني _ إذا
خَلَصَتْ مودَّتُهُما .
ويقال : هؤلاء خُلْصَاني وخُلَصائي .
وتقول : هذا الشيءُ خالِصةٌ لك _ أي :
خالِصٌ لكَ خاصَّةً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ( [ الأنعام :
139 ] .
أَنَّثَ الْخَالِصَةَ لأنه جعل معنى ) ( ما ) ( .
التأنيثَ ، لأنها في معنى الجماعة ، كأنه
قال : جماعةُ ما في بطون هذه الأنعام
خالصةٌ لذكورنا .
وأما قوله : ( ومحرم على أزواجنا ( [ الأنعام :
139 ] فَإِنه ذكَّره لأنه رَدَّهُ على لفظ ) ( ما ) ( .
وقرأه بعضهم : ( خالِصُهُ لِذُكُورِنَا ) يعني
ما خَلَصَ حَيّاً .
وأمَّا قولُه جلّ وعزّ : ( قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ ءِامَنُوا فيِ
الحَيَوَةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ القِيَامَةِ ( [ الأعراف :
32 ] فقد قرىء : ( خالصةٌ ) و ( خالصة ) .
المعنى : أنها حَلاَل للمؤمنين : وقد
يَشْرَكُهُم فيها الكافرون ، فإذا كان يومُ
القيامة خلَصَت للمؤمنين في الآخرة ،
ولا يَشرَكُهُمْ فيها كافر .
وأمَّا إعرابُ ( خالِصَةٌ ) فهو على أنه خبر
بعد خبر ، كما تقول : زَيْدٌ عَاقل لبيب .
المعنى : قُلْ هِيَ ثابتةٌ للذين آمنوا في
الحياة الدنيا ، خالصةٌ يوم القيامة .
ومن قرأ : ( خَالِصَةٌ ) نصبه على الحال على
أنَّ العاملَ في قوله : ( فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا (
في تأويل الحال ، كأنك قلتَ : قل هي ثابتةٌ
للمؤمنين ، مستقرةً في الحياة الدنيا ، خالصةً
يوم القيامة .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار ( [ ص : 46 ] فقد
قرىء : ( بخالصة ذكرى الدار ) . على
إضافة ) ( خالِصةِ ) ( إلى ) ( ذِكْرَى ) ( فمَنْ قرأ
بالتنوين جعل ) ( ذِكْرَى الدَّارِ ) ( بدَلاً من
) ( خالِصَةٍ ) ( ، ويكون المعنى : إنَّا أَخْلَصْنَاهم
بِذِكْرَى الدار ، ، ومعنى الدار ههنا : الدارُ
الآخِرة ، ومعنى ) أخلصناهم ( : جعلناهم لنا
خالصين ، بأن جعلناهم يُذَكِّرُونَ بدار الآخرة
ويُزَهِّدُون في الدنيا ، وذلك شأنُ الأنبياء .
ويجوز أن يكونوا يكثرونَ ذِكْرَ الآخرةِ ،
والرجوعِ إلى الله .
وقوله جلَّ وعزَّ ) خلصوا نجيا ( [ يوسف :
80 ] معناه : تَمَيَّزوا عن الناس _ يَتناجَوْنَ
فيما أَهَمّهُم .
وقال الليث : الإخْلاَصُ : التَّوْحيد لله
خالصاً ، ولذلك قيل لسورة : ( قل هو الله أحد ( [ الإخلاص : 1 ] : ) ( سُورَة
الإخلاص ) ( .
وقولُه جلّ وعزّ : ( إنه من عبادنا المخلصين ( [ يوسف : 24 ] وقرىء
( المُخْلِصين ) . فالمُخْلَصُونَ : المختارون ،
والمخلِصُون : الموحِّدون .
قال : والتَّخليص : التنحيةُ مِنْ كلِّ مَنْشَبٍ
تقول : خلَّصْتُهُ تخليصاً _ أي : نحَّيْتُه تَنْحِيَة
وتَخَلَّصْتُهُ تَخَلُّصا _ كما يُتَخَلَّصُ الغَزْلُ إذا
الْتبس .
أبو عُبيد _ عن أبي زيد _ قال : الزُّبْدُ حين
يُجْعَلُ في البُرْمَة ليُطْبَخَ سَمْناً فهو الإذوابُ
والإذوابَة ، فإذا جاء وخَلصَ اللَّبنُ من
الثُّفْل فذلك اللبنُ الأُثْرُ والْخِلاَصُ والثُّفْل
الذي يكون أسفل _ هو الْخُلُوصُ .
قلتُ : وسمعتُ العربَ تقول _ لِمَا يُخَلَّصُ
به السَّمْنُ في البُرْمَة مِن اللبن والماء
والثُّفْل _ الخِلاَصُ ، وذلك إذا ارتَجَن
واختَلَط اللبن بالزُّبْدِ ، فيؤخذُ تَمْرٌ أو دقيقٌ
أو سَوِيقٌ ، فيُطرَحُ فيه ليخلِّصَ السمْنَ من
بَقِيَّة اللبن المخْتَلِط به ، وذلك الذي به
يُخَلَّصُ : هو الخِلاَصُ _ بكسر الخاء .
وأما الخُلاَصة فهو ما بقي في أسفل البُرْمَة
من الْخِلاَصِ وغيرِه من ثُفْلٍ ولبَنٍ وغيرِه .
وقالَ الليثُ : الخِلاَصُ : رُبٌّ يُتَّخذُ مِنَ
التَّمْرِ .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : الزُّبْدُ خِلاَصُ
اللَّبَنِ _ أي منه يُسْتَخْلَصُ _ أي : يُسْتَخْرَجُ .
وقال غيره : الْخَلْصَاءُ بَلدٌ بالدَّهْنَاءِ
معروفٌ ، وذُو الْخَلْصَةِ موضعٌ آخرُ كان فيه
بيتٌ لصنمٍ لهم فهُدِم .
وقال الليث : بَعِيرٌ مُخْلِصٌ _ إذا كان مُخُّه
قصيداً سَميناً ، وأنشد :
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا
وقال غيرُه : الخَالِصُ : الأَبْيَضُ من الألوان
_ ثَوْبٌ خَالِصٌ : أَبْيَضُ ، ومَاءٌ خَالِصٌ :
أَبيَضُ .
شَمرٌ : عن الْهَوازِنيِّ ، قال : إذا تَشَظَّى
الْعِظَامُ في اللحم فذلك الْخَلَصُ .
قال : وذلك في قَصَبِ العِظام في اليد
والرِّجل _ يُقالُ : خَلِصَ الْعَظْمُ يَخْلَصُ
خلَصاً _ إذا برأ وفي خَلَلِهِ شيءٌ من
اللحم .
وروى سَلَمَة ، عن الفرَّاء ، أنه قال : خَلَّصَ
الرَّجُلُ _ إذا أخذ الْخُلاَصَةَ ، وخَلَّصَ _ إذا
أعطى الْخَلاَصَ ، وهو مِثْلُ الشيء ومنه
خَبرُ شُرَيحٍ ) ( أَنَّه قَضَى في قَوْسٍ _ كَسَرَهَا
رَجُلٌ _ لِرَجُلٍ بالخَلاَصِ ) ( أي : بمثلهَا .
خصل : قال الليث : الْخُصْلَةُ لَفِيفَةٌ من شَعَرٍ
وجمعها خُصَلٌ . ومنه قول لَبِيدٍ :
يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ
قال : والْخَصْلَةُ : الفضيلةُ والرَّذيلة تكونُ
في الإنسانِ ، وقد غلبَ على الفضيلَةِ
والجميعُ : الخصالُ ، والْخَصْلَةُ : الْخَلَّةُ
وهي حالات الأمور .
تقول : في فلان خَصْلَةٌ حَسَنة ، وخَصْلَةٌ
قبيحة ، وخِصَالٌ ، وخصلاتٌ كريمةُ .
قال : والْخَصِيلَةُ كلُّ لَحْمةٍ على حيِّزها من
لَحْمِ الْفَخذَيْنِ والْعَضُدَيْن والسَّاقَيْن
والسَاعدين ، وأنشد :
عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصِيلَةُ
لَحْمَةُ الْفَخِذَين .
وقال أبو عمرو : الْخَصِيلَةُ : الطَّفْطَفَةُ .
وقال أبو زيد : الْخَصِيلَةُ : القِطْعة من
اللحم _ عَظُمَت أو صَغُرت ، وجمْعُها :
الْخَصَائِلُ .
وفي حديث ابن عُمَرَ : ) ( أَنَّهُ كانَ يَرْمي ،
فَإِذَا أَصَابَ خصْلَة قال : أَنَا بِهَا أَنَا بِهَا ) ( .
قال أبو عبيد : الْخَصْلَةُ : الإصابةُ في
الرَّمي _ يُقال منه : خَصَلْتُ الْقَوْمَ خَصْلاً
وخِصَالاً _ إذا نَضَلتَهُم .
وقال الكُمَيْتُ _ يمدح رجلاً
سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ
وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها
وقال ابن شُمَيْل : إذا أصاب القِرْطَاسَ فقد
خَصَلَهُ .
وقال الليث : الْخَصْلُ في النِّضال : إذا وَقَعَ
السهمُ بِلِزْقِ القِرطاس .
قال : وإذا تَناضَلوا على سَبَقٍ حَسَبوا
خَصْلَتَيْنِ مُقَرْطِسَةً .
يقال : رمى فأَخْصَلَ .
قال : ومن قال : الْخَصْلُ : الإصَابَةُ فَقَدْ
أَخطَأَ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ
وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ
وقال أبو عمرو : الْخَصْلُ : الْقَمْرُ في
النِّضَال ، وقد خَصَلَهُ _ إذا قَمَرَهُ ،
وتَخَاصَلُوا _ إذا استَبَقُوا .
وقال شمرٌ : قال بعضُهم : الْخَصْلةُ :
الإصَابَةُ في الرَّمْي .
وقال بعضهم : الْخَصْلَةُ : الْقَمْرةُ ، يقالُ :
لِيَ عندَه خصْلَةٌ _ أي : قَمْرَةٌ ، وَخَصْلتَانِ _
أي : قَمْرَتَانِ ، وهي الْخِصَالُ .
قال : وقال بعضُ أعراب بني كِلاَبٍ :
الْخَصْلُ ما وقع قريباً من القِرْطَاس ،
وكانوا يَعُدُّون خَصْلَتيْنِ مُقْرَطِسَةً .
وقال غيرُه : الْخَصِيلُ : الذَّنَب ، واحتَجَّ
بقول ذِي الرُّمّة :
وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ
بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ
قال : وكُلُّ غُصْنٍ ناعم من أغصان
الشَّجَرة : خُصْلَةٌ وخَصَّلْتُ الشَّجَرَ
تَخْصيلاً _ إذا قطَّعْتَ أغْصَانَه وشَذَّبتَه .
وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ _ يَصِف صُرَدَيْن :
كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا
كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ
ارادَ بالْجَوْنيْنِ : صُرْدَيْنِ أخْضَرَيْن جَعَلهما
كَحِيلَيْنِ لِخَطٍّ في مُؤَخَّرِ الْعَيْنِ إلى نَاحِيَةِ
الصُّدْغِ من الإنسَانِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : المِخْصَلُ
والمِخْضَلُ _ بالصَّاد والضَّاد _ والمِقْصَلُ :
السّيْف .
وقال أبو عبيد : المِخْصَلُ : القَطَّاعُ وكذلِكَ
المِخْذَمُ .
صلخ : قال النَّضْرُ : جملٌ أصْلَخُ ، وناقَةٌ
صَلْخَاءُ وإبِلٌ صَلْخَى ، وهي الجُرْبُ .
والجَرَبُ الصَّالخُ هو النَّاخِسُ الَّذي يَقَعُ
في دُبُرِهِ ، فلا يُشَكُّ أنَّه سَيَصْلُخُهُ ، وصَلْخُهُ
إيَّاه . أنَّهُ يَشْمَلُ بَدَنَهُ .
والعَرَبُ تقولُ للأَسْود من الْحَيَّات : أسودُ
صَالِخٌ .
حكاه أبو حاتم - بالصاد والسين .
وقال غيرُه : أقْتَلُ ما يكونُ من الحَيَّات - إذا
صَلَخَتْ جِلدَها .
وقال الكُمَيْتُ _ يصف قَرْن ثَوْرٍ طَعَنَ به
كلْباً _ :
فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ
شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ
كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ
بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ
وقال أبو عمرٍ و : الأصْلَخُ : الأصَمُّ ،
وأنشد :
لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا
إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى
أي : أين تَوَجَّه .
يُقال : وَخَى يَخي وَخْياً .
أبو عبيد _ عن الفرَّاء _ قال : الأصْلَخُ :
الأصَمُّ .
ونحْوَ ذلك قال ابْنُ الأعرابيِّ .
قلتُ : هؤلاء _ أهلُ الكوفة _ أَجمعُوا على
الخاءِ في الأصْلَخ _ وأمَّا أهل البصرة ومَنْ
في ذلك الشِّقِّ من العَرَب ، فإنهم يقولون :
الأصْلَجُ _ بالجيم _ للأصَمِّ .
وسمعت أعرابيّاً من بني كُلَيْبٍ يقول : فلانٌ
يَتصالجُ علينا _ أي : يتصامَمُ ورأيْتُ أَمَةً
صَمَّاءَ كانت تُعْرفُ بالصَّلجَاء فهما لغتان
صحيحتان _ بالخاء والجيم .
لخص : قال الليث : اللَّخَصُ أن يكون الجَفْنُ
الأعْلى لَحِيماً ، والنَّعْتُ : اللَّخِصُ وضَرْعٌ
لخِصٌ : كثِيرُ اللَّحْم .
وتقولُ : لَخَصْتُ البعيرَ وأنا أَلْخَصُهُ _ إذا
نظرتَ إلى شَحْم عَيْنِه مَنْحُوراً .
وذلك أنْ تَشُقَّ جِلْدَةَ العين فتَنْظُر أتَرَى
شَحْماً أم لا . . . وَلا يُقالُ : اللخْصُ إلا
في المنْحُور ، وذلك المكانُ يُسمَّى لَخَصَةَ
العَيْنِ _ مِثْلُ قَصَبَةٍ _ وقد أُلْخِصَ البِعِيرُ _ إذا
فُعِلَ به هذا ، فظَهَر نِقيُهُ .
وقال ابْنُ السِّكِّيت : قال رجلُ من العَرب
لقَوْمه في سَنَةٍ أصابَتهُم : أنظُروا ما أَلْخَصَ
من إبلي فانحَروه ، وما لم يُلخِصْ فارْكَبوه
_ أي : ما كان له شَحْمٌ في عينه .
ويقال : آخِرُ ما يَبْقى النِّقْيُ : في السُّلاَمى
والعَيْن ، وأول ما يبدو : في اللسان
والكَرِشِ .
وقال أبو عبيدة : اللَّخْصَتَان : الشَحْمتان
اللَّتَان في وَقْبَي العَيْنَيْنِ ، وعَيْنٌ لَخصَاءٌ _ إذا
كَثُرَ شحمها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : ضَرْعٌ لَخِصٌ : بَيِّن
اللَّخَص ، وهو الكثير اللحم .
وقال الليث : يُقَالُ : لخَّصْتُ الشيءَ
ولَحَّصْتُه بالحاء والخاء _ إذا استقصَيْتَ في
بيانه .
_ يقال : لخِّصْ لي خَبَرَكَ ، ولحَّصْ أي :
بَيِّنْهُ شَيئاً بعد شيء .

##### Türkçe

خ ص ل
**خلص** , **خصل** , **لخص** , **صلخ** : kullanımdadır.

**خلص** : **الليث** dedi: **خَلَصَ** şey **خُلُوصاً** — eğer
saplanmış olmuşsa, sonra kurtulup selâmete ermişse; ve **خلَصَ**
falanca falancaya — yani: ona ulaştı; ve **خَلَصَ**
şey **خلاَصاً**.

Ve **الْخَلاَصُ** şeyin hâlis olanı için masdar olur.

Ve denir: falanca benim **خالِصَتِي**’m ve **خُلْصَاني**’mdir — eğer
ikisinin muhabbeti hâlis olmuşsa.

Ve denir: bunlar benim **خُلْصَاني**’m ve **خُلَصائي**’mdir.

Ve dersin: bu şey senin için **خالِصةٌ**’dır — yani:
yalnızca sana mahsus olarak senin için **خالِصٌ**.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: (Ve dediler: bu davarların karınlarında olan, erkeklerimize **خالصة**’dır) [**الأنعام**: 139].

**الْخَالِصَةَ**’yı müennes yaptı; çünkü ( **ما** )’nın mânâsını
müenneslik (mânâsı) kıldı; çünkü o cemaat mânâsındadır; sanki
dedi: bu davarların karınlarında olanın cemaati
erkeklerimize **خالصةٌ**’dır.

Ama onun sözü: (Ve eşlerimize haramdır) [**الأنعام**:
139] ise onu müzekker yaptı; çünkü onu ( **ما** )’nın lafzına döndürdü.

Ve bazısı onu şöyle okudu: ( **خالِصُهُ لِذُكُورِنَا** ) yani
diri olarak hâlis olan.

Ve Allah yüce ve aziz’in sözüne gelince: (De ki: o, iman edenler içindir;
dünya hayatında, kıyamet günü **خَالِصَةً**’dır) [**الأعراف**:
32]; şöyle okunmuştur: ( **خالصةٌ** ) ve ( **خالصة** ).

Mânâ: o müminlere helâldir; ve kâfirler onlarda onlara ortak olabilir; kıyamet günü olunca, âhirette müminlere hâlis olur,
ve hiçbir kâfir onlarda onlara ortak olmaz.

Ve ( **خالِصَةٌ** )’nın i‘râbına gelince: o, haber üstüne haber olması üzerinedir; nitekim dersin: Zeyd akıllı, zeki.

Mânâ: De ki: o, dünya hayatında iman edenler için sabittir; kıyamet günü **خالصةٌ**’dır.

Ve kim ( **خَالِصَةٌ** ) okursa onu hâl olarak nasb eder; şu üzere ki, onun sözü: ( **فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا** )’daki âmildir; hâl te’vilindedir; sanki sen dedin: de ki o müminler için sabittir; dünya hayatında yerleşik olarak; kıyamet günü **خالصةً**.

Ve Allah yüce ve aziz’in sözüne gelince: (Şüphesiz biz onları, yurdun hatırlanışı olan bir **خالصة** ile hâlis kıldık) [**ص**: 46]; şöyle okunmuştur: ( **بخالصة ذكرى الدار** ) — ( **خالِصةِ** )’nın ( **ذِكْرَى** )’ya izâfesi üzere. Kim tenvin ile okursa ( **ذِكْرَى الدَّارِ** )’ı ( **خالِصَةٍ** )’dan bedel kılar; ve mânâ olur: şüphesiz biz onları yurdun hatırlanışı ile hâlis kıldık. Ve buradaki yurdun mânâsı: âhiret yurdu. Ve ( **أخلصناهم** )’ın mânâsı: onları bize hâlis kıldık; âhiret yurdunu hatırlatır kıldığımız ve dünyada zühde sevk ettirdiğimiz için; ve bu peygamberlerin şânıdır.

Ve câizdir ki onlar âhireti ve Allah’a dönüşü çokça zikrederler.

Ve onun sözü yüce ve aziz: ( **خلصوا نجيا** ) [**يوسف**: 80] mânâsı: insanlardan ayrıldılar — aralarında fısıldaşarak, kendilerini kaygılandıran şey hakkında.

Ve **الليث** dedi: **الإخْلاَصُ**: Allah için hâlis olarak tevhiddir; bundan dolayı bir sûreye: (De ki: O Allah birdir) [**الإخلاص**: 1] için ( **سُورَة الإخلاص** ) denildi.

Ve onun sözü yüce ve aziz: (Şüphesiz o, kullarımızdan **المخلصين**’dendir) [**يوسف**: 24]; ve ( **المُخْلِصين** ) diye okunmuştur. O hâlde **المُخْلَصُونَ**: seçilmişlerdir; **المخلِصُون**: tevhid edenlerdir.

Dedi: ve **التَّخليص**: her türlü saplanmadan uzaklaştırmadır; dersin: onu **خلَّصْتُهُ** **تخليصاً** — yani: onu uzaklaştırdım, uzaklaştırma ile; ve onu **تَخَلَّصْتُهُ** **تَخَلُّصا** — iplik karıştığında nasıl ayıklanırsa öyle ayıklanır.

**أبو عُبيد** — **أبي زيد**’den — dedi: kaymak, tencerede eritilip yağ olarak pişirilmek üzere konulduğu vakit, o **الإذوابُ** ve **الإذوابَة**’dir; sonra gelir ve süt tortudan **خلَصَ** olursa, işte o süt **الأُثْرُ** ve **الْخِلاَصُ**’tır; ve altta olan tortu — o **الْخُلُوصُ**’tur.

Ben dedim: Arapların şöyle dediğini işittim — tencerede yağın, süt ve su ve tortudan kendisiyle ayıklandığı şeye — **الخِلاَصُ**; bu, süt kaymakla yoğrulup karıştığı zaman olur; sonra hurma veya un veya kavrulmuş un alınır, içine atılır; yağı, onunla karışmış sütün kalıntısından ayıklasın diye. Ve kendisiyle ayıklanan şey: o **الخِلاَصُ**’tır — **الخاء**’ın kesresiyle.

Ama **الخُلاَصة** ise, tencerenin altında **الْخِلاَصِ**’tan ve ondan başka tortu ve süt ve başkasından kalan şeydir.

Ve **الليث** dedi: **الخِلاَصُ**: hurmadan yapılan bir pekmezdir.

Dedi: ve **أبو الدُّقَيْشِ** dedi: kaymak, sütün **خِلاَصُ**’ıdır — yani ondan **يُسْتَخْلَصُ** — yani: çıkarılır.

Ve başkası dedi: **الْخَلْصَاءُ** **الدَّهْنَاءِ**’da bilinen bir beldedir; ve **ذُو الْخَلْصَةِ** başka bir yerdir; orada onların bir putu için bir ev vardı da yıkıldı.

Ve **الليث** dedi: **بَعِيرٌ مُخْلِصٌ** — eğer iliği katı, semiz olursa; ve şu beyti okudu:
**مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا**

Ve başkası dedi: **الخَالِصُ**: renklerden beyazdır — **ثَوْبٌ خَالِصٌ**: beyaz; ve **مَاءٌ خَالِصٌ**: beyaz.

**شَمرٌ**: **الْهَوازِنيِّ**’den; dedi: kemikler et içinde parçalanıp dağılırsa, işte o **الْخَلَصُ**’tur.

Dedi: bu, elde ve ayakta kemiklerin kamışında olur — denir: kemik **خَلِصَ** **يَخْلَصُ** **خلَصاً** — eğer iyileşmişse ve aralığında etten bir şey varsa.

Ve **سَلَمَة** **الفرَّاء**’dan rivayet etti: o dedi: adam **خَلَّصَ** — eğer **الْخُلاَصَةَ**’yı alırsa; ve **خَلَّصَ** — eğer **الْخَلاَصَ**’ı verirse; ve o, şeyin mislidir. Ve ondan **شُرَيحٍ**’in haberi: (Bir adamın bir adama ait bir yayı kırması hakkında, **الخَلاَصِ** ile hükmetti) yani: onun misliyle.

**خصل** : **الليث** dedi: **الْخُصْلَةُ** saçtan bir tutamdır; çoğulu **خُصَلٌ**’dir. Ve ondan **لَبِيدٍ**’in sözü:
يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ

Dedi: ve **الْخَصْلَةُ**: insanda bulunan fazilet ve rezilettir; ve fazilete galip gelmiştir; ve hepsi: **الخصالُ**. Ve **الْخَصْلَةُ**: **الْخَلَّةُ**’dir; ve o, işlerin hâlleridir.

Dersin: falancada iyi bir **خَصْلَةٌ** var; ve kötü bir **خَصْلَةٌ**; ve **خِصَالٌ**; ve kerim **خصلاتٌ**.

Dedi: ve **الْخَصِيلَةُ**: uylukların, pazuların, inciklerin ve önkolların etinden, kendi yerinde bulunan her bir et parçasıdır; ve şu beyti okudu:
عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **الْخَصِيلَةُ** uylukların et parçasıdır.

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: **الطَّفْطَفَةُ**’dir.

Ve **أبو زيد** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: etten bir parçadır — büyümüş de olsa küçülmüş de olsa; çoğulu: **الْخَصَائِلُ**.

Ve **ابن عُمَرَ** hadîsinde: (O atardı; **خصْلَة** isabet ettirince: “Ben onunlayım, ben onunlayım” derdi.)

**أبو عبيد** dedi: **الْخَصْلَةُ**: atışta isabettir; ondan denir: kavmi **خَصَلْتُ** **خَصْلاً** ve **خِصَالاً** — eğer onlarla ok atıştın (müsabaka ettin) ise.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir adamı överken:
سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ
وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها

Ve **ابن شُمَيْل** dedi: eğer kâğıdı vurursa, onu **خَصَلَهُ**.

Ve **الليث** dedi: ok atışında **الْخَصْلُ**: ok, kâğıdın yapışığına düştüğü vakittir.

Dedi: ve eğer bir ödül üzerine karşılıklı ok atarlarsa, kâğıtlanmış iki **خَصْلَة** sayarlardı.

Denir: attı da **فأَخْصَلَ**.

Dedi: ve kim **الْخَصْلُ**: isabettir derse, hata etmiştir.

Ve **الطِّرِمَّاحُ** dedi:
تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ
وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصْلُ**: ok atışında yenmektir; ve onu **خَصَلَهُ** — eğer onu yendiyse; ve **تَخَاصَلُوا** — eğer yarıştılarsa.

Ve **شمرٌ** dedi: bazısı dedi: **الْخَصْلةُ**: atışta isabettir.

Ve bazısı dedi: **الْخَصْلَةُ**: yenmektir; denir: onun yanında benim için bir **خصْلَةٌ** var — yani: bir yenme; ve **خَصْلتَانِ** — yani: iki yenme; ve onlar **الْخِصَالُ**’dır.

Dedi: ve بني كِلاَب’dan bazı bir bedevî dedi: **الْخَصْلُ** kâğıda yakın düşendir; ve onlar kâğıtlanmış iki **خَصْلَة** sayarlardı.

Ve başkası dedi: **الْخَصِيلُ**: kuyruktur; ve **ذِي الرُّمّة**’nin sözüyle delil getirdi:
وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ
بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ

Dedi: ağacın dallarından her yumuşak dal: **خُصْلَةٌ**’dir; ve ağacı **خَصَّلْتُ** **تَخْصيلاً** — eğer dallarını parça parça kesip budadıysan.

Ve **مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ** — iki kuşu (صُرَدَيْن) vasfederken:
كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا
كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ

**الْجَوْنيْنِ** ile muradı: iki yeşil **صُرْدَيْنِ**; onları, gözün arkasından şakak tarafına doğru insanda olan bir çizgi sebebiyle iki sürmeli gibi kıldı.

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **المِخْصَلُ**
ve **المِخْضَلُ** — **الصَّاد** ve **الضَّاد** ile — ve **المِقْصَلُ**: kılıçtır.

Ve **أبو عبيد** dedi: **المِخْصَلُ**: kesicidir; ve كذلك
**المِخْذَمُ**.

**صلخ** : **النَّضْرُ** dedi: **جملٌ أصْلَخُ** ve **ناقَةٌ صَلْخَاءُ** ve **إبِلٌ صَلْخَى**; ve o, uyuzlulardır.

Ve **الجَرَبُ الصَّالخُ**: arka tarafında meydana gelen, onu ısırıp yaralayan (uyuz)dur; onun onu mutlaka soyacağına şüphe yoktur; ve onun onu **صَلْخُهُ**: onun bedenini kaplamasıdır.

Ve Araplar, yılanlardan siyah olana: **أسودُ صَالِخٌ** derler.

Bunu **أبو حاتم** — **الصاد** ve **السين** ile — nakletti.

Ve başkası dedi: yılanların en öldürücü olduğu hâl — derisini **صَلَخَتْ** olduğu vakittir.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir köpeği onunla dürttüğü bir öküz boynuzunu vasfederken — :
فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ
شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ
كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ
بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ

Ve **أبو عمرٍو** dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır; ve şu beyti okudu:
لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا
إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى

Yani: nereye yöneldi.

Denir: **وَخَى** **يَخي** **وَخْياً**.

**أبو عبيد** — **الفرَّاء**’dan — dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır.

Buna benzer şeyi **ابْنُ الأعرابيِّ** dedi.

Ben dedim: bunlar — Kûfe ehli — **الأصْلَخ**’ta **الخاء** üzerinde icmâ ettiler; ama Basra ehli ve Araplardan o tarafta olanlar, sağır için: **الأصْلَجُ** — **الجيم** ile — derler.

Ve بني كُلَيْب’dan bir bedevînin şöyle dediğini işittim: falanca bize karşı **يَتصالجُ** — yani: sağır taklidi yapar. Ve sağır bir câriye gördüm; **الصَّلجَاء** diye bilinirdi; ikisi de sahih iki lugattır — **الخاء** ve **الجيم** ile.

**لخص** : **الليث** dedi: **اللَّخَصُ** üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat: **اللَّخِصُ**. Ve **ضَرْعٌ لخِصٌ**: çok etlidir.

Ve dersin: deveyi **لَخَصْتُ** ve ben onu **أَلْخَصُهُ** — eğer kesilmişken gözünün yağını inceledinse.

Bu, gözün derisini yarıp bakmandır: yağ görüyor musun yok mu. ... Ve **اللخْصُ** denmez; ancak kesilmişte denir. Ve o yer **لَخَصَةَ العَيْنِ** diye adlandırılır — kamış gibi. Ve deve **أُلْخِصَ** olmuştur — eğer ona bu yapılmışsa ve iliği ortaya çıkmışsa.

Ve **ابْنُ السِّكِّيت** dedi: Araplardan bir adam, kendilerine isabet eden bir yılda kavmine dedi: develerimden hangisi **أَلْخَصَ** olmuşsa bakın da onu kesin; hangisi **يُلخِصْ** olmamışsa ona binin — yani: gözünde yağı olmayan.

Ve denir: iliğin en son kaldığı yer: **السُّلاَمى** ve göz; ve ilk belirdiği yer: dil ve işkembedir.

Ve **أبو عبيدة** dedi: **اللَّخْصَتَان**: iki gözün iki çukurunda olan iki yağ parçasıdır; ve **عَيْنٌ لَخصَاءٌ** — eğer yağı çok olursa.

Ve **ابن شُمَيْلٍ** dedi: **ضَرْعٌ لَخِصٌ**: açıkça **اللَّخَص** sahibi; ve o, çok etli olandır.

Ve **الليث** dedi: denir: şeyi **لخَّصْتُ** ve onu **لَحَّصْتُ** — **الحاء** ve **الخاء** ile — eğer onun beyanında sonuna kadar gittinse.

— denir: haberini bana **لخِّصْ**; ve **لحَّصْ** yani: onu şey şey açıkla.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
  (خلم)  الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
  (خلو)  الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق، لأنّها إذا طُلّقت فقد خَلَتْ عن بعلها. ويقال خلا لِيَ الشّيءُ وأخلى. قال:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  والخَلِيّة: الناقة تُعطَف على غير ولدِها، لأنّها كأنّها خَلَتْ من ولدها الأول. والقرون الخالية: الموَاضِي. والمكان الخَلاء: الذي لا شيءَ به. ويقال ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً، أي دَع ذِكرَ زيدٍ، اخْلُ من ذكر زيد. ويقال: افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ، أي عَدَاك وخلَوْت منه وخلا منك.
  ومما شذَّ عن الباب الخَلِيَّة: السفينة، وبيت النَّحل. والخَلا: الحشيش. وربَّما عبَّرُوا عن الشيء الذي يخلُو من حافِظِه بالخَلاة، فيقولون: هو خَلاَةٌ لكذا([2])، أي هو مِمَّن  يُطْمَع فيه ولا حافِظَ له. وهو من الباب الأوّل.
  وقال قوم: الخَلْيُ القَطْع، والسيف يَخْتَلِي، أي يقتَطع. فكأنَّ الخلا سُمِّي بذلك لأنّه يُخْتَلى، أي يُقْطَع.
  ومن الشاذّ عن الباب: خلا به، إذا سَخِر به.
  (خلب)  الخاء واللام والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها إمالة الشيء إلى نفسك، والآخر شيءٌ يشمل شيئاً، والثالث فسادٌ في الشيء.
  فالأوّل: مِخْلب الطائر؛ لأنه يَخْتلِب به الشيءَ إلى نَفْسه. والمِخْلب: المِنْجل لا أسنانَ لـه. ومن الباب الخِلاَبَة: الخِداع، يقال خَلَبَه بمنطقِه. ثمَّ يحمل على هذا ويُشتقُّ منه البَرْق الخُلَّب: الذي لا ماءَ معه، وكأنّه يَخْدَع، كما يقال للسَّراب خادعٌ.
  وأما الثاني: فالخُلْبُ اللِّيف، لأنه يشمل الشّجرة. والخِلْب، بكسر الخاءِ: حِجاب القَلْب، ومنه قيل للرجل: "هو خِلْبُ نِساءٍ"، أي يحبُّه النساء.
  والثالث: الخُلْب، وهو الطِّين والحمْأَة، وذلك ترابٌ يفسده. ثم يشتقّ منه امرأةٌ خَلْبَنٌ، وهي *الحَمْقَاء. وليست من الخِلابة. ويقال للمهزولة خَلْبَنٌ أيضاً.
  فأمَّا الثوب المخلَّب فيقولون: إنّه الكثيرُ الألوان، وليس كذلك، إنَّما المُخَلَّبُ الذي نُقِش نقوشاً على صورِ مَخَالِيبَ، كما يقال مُرَجَّلٌ للذي عليه صُوَرُ الرِّجال([3]).
  (خلج)  الخاء واللام والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لَيٍّ وفَتْلٍ وقِلّةِ استقامة. فمن ذلك الخليجُ، وهو ماء يَمِيل مَيْلَةً عن مُعْظَم الماءِ فيستقرُّ. وخليجا النَّهر أو البحر: جناحاه([4]). وفلان يتخلَّج في مِشيته، إذا كان يتمايَلُ. ومن ذلك قولهم: خَلَجنِي عن الأمر، أي شَغَلني، لأنَّه إذا شغله عنه فقد مال به عنه. والمخلوجة: الطَّعنة التي ليست بمستوِية، في قول امرئ القيس:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  فالسُّلْكَى: المستوية. والمخلوجة: المنحرفة المائلة.
  ومنه قولهم: خَلَجْتُ الشّيءَ من يده، أي نزعتُه. وخالَجْت فُلاناً: نازعتُه. وفي الحديثِ في قراءة القرآن: "لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها([6])". والخليج: الرَّسَن، سُمِّي بذلك لأنّه يُلوَى لَيّاً ويُفْتَل فَتْلاً. قال:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  ويقال خلجَتْه الخوالجُ، كما يقال عَدَتْه العَوادِي. وأما قولُ الحطيئة:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  فإنّه يصِفُ الرَّأي، وشبَّهَه بالحبل المحكَم المفتول. فهذا إذاً تشبيهٌ. ويجوز أن يكون لمَّا قيل: فيها عن العَجز مصرفٌ، جعلَها مخلوجة، لأنّه قد عُدِل بها عن العَجز.
  فأمّا قولهم: خُلِجَتِ النَّاقةُ، وذلك إذا فطَمتْ ولدها فقَلَّ لبنُها، فهو من الباب، لأنّه عُدِلَ بها عن ولدها وعدَل ولَدُها عنها. ويقال سحابٌ مخلوجٌ: متفرِّق. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنّ قِطعةً منه تميل عن الأُخرى. والخَلَجُ: فسادٌ وداءٌ([9]). وهو من الباب.
  (خلد)  الخاء واللام والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثبات والملازمَة، فيقال: خَلَدَ: أقام، وأخلَدَ أيضاً. ومنه جَنَّةُ الخُلْدِ. قال ابن أحمر:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  ويقولون رجلٌ مُخْلَدٌ ومُخْلِد([10])، إذا أبطأ عنه المشِيب. وهو من الباب، لأنَّ الشَّباب قد لازمَه ولازَمَ هو الشباب. ويقال أخْلَدَ إلى الأرض إذا لَصِق بها. قال الله تعالى: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. فأما قوله تعالى: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [فهو] من الخُلْد، وهو البقاء، أي لا يموتون. وقال آخرون: من الخِلَد، والخِلَدُ: جمع خِلَدة وهي القُرْط. فقوله: ﴿مُخَلّدُونَ﴾ أي مقرَّطون مشنَّفون. قال:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  وهذا قياسٌ صحيح، لأنّ الخِلَدةَ ملازمةٌ للأُذُن.
  والخَلَد: البال، وسمِّي بذلك لأنّه مستقرٌّ [في] القلب ثابتٌ.
  (خلس)  الخاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الاختطاف والالتماع. يقال اختلَسْتُ الشَّيءَ. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الخُلْسَة". وقولهم: أَخْلَسَ رأسُه، إذا خالَطَ سوادَه البياضُ، كأنَّ السوادَ اخْتُلِس منه فصارَ لُمَعاً. وكذلك أخْلَسَ النّبتُ، إذا اختلط يابسُه برطْبِه.
  (خلص)  الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به.
  (خلط)  الخاء واللام والطاء أصلٌ واحد مخالفٌ للباب الذي قَبلَه، بل هو مُضَادٌّ لـه. تقول: خلَطْت الشَّيءَ بغيره فاختلط. ورجل مِخْلَطٌ، أي حَسَن المداخَلة للأمورِ. وخِلافُه المِزْيل. قال أوس:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  والخليط: المجاوِر. ويقال: الخِلْط السّهمُ ينبُتُ عودُه على عِوَجٍ، فلا يزالُ يتعوّجُ وإن قُوِّم. وهذا من الباب؛ لأنّه ليس يُخَالَط في الاستقامة. ويقال استَخْلَط *البعيرُ، وذلك أن يَعْيا بالقَعْو على النّاقة([13]) ولا يَهتدِي لذلك، فيُخْلَطَ له ويُلْطَف له.
  (خلع)  الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها.
  ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف.
  (خلف)  الخاء واللام والفاء أصولٌ ثلاثة: أحدُها أن يجيءَ شيءٌ بعدَ شيءٍ يقومُ مقامَه، والثاني خِلاف قُدَّام، والثالث التغيُّر.
  فالأوّل الخَلَف. والخَلَف: ما جاء بعدُ. ويقولون: هو خَلَفُ صِدْقٍ من أبيه. وخَلَف سَوْءٍ من أبيه. فإذا لم يذكُروا صِدقاً ولا سَوْءاً قالوا للجيِّد خَلَف وللرديِّ خَلْف. قال الله تعالى: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. والخِلِّيفَى: الخِلافة، وإنَّما سُميِّت خلافةً لأنَّ الثَّاني يَجيءُ بَعد الأوّلِ قائماً مقامَه. وتقول: قعدتُ خِلافَ فُلانٍ، أي بَعْده. والخوالفُ في قوله تعالى: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] هنَّ النِّساء، لأنَّ الرِّجال يغِيبُون في حُروبهم ومغاوراتِهِمْ وتجاراتِهم وهنّ يخلُفْنهم في البيوت والمنازل. ولذلك يقال: الحيُّ خُلُوفٌ، إذا كان الرِّجال غُيَّباً والنِّساء مُقيماتٍ. ويقولون في الدعاء: "خَلَف اللهُ عليك" أي كانَ الله تعالى الخليفة عليك لمن فَقَدْتَ مِن أبٍ أو حميم. و"أَخْلَف الله لك" أي عوَّضك من الشيء الذاهب ما يكُونُ يقومُ بَعده ويخلُفه. والخِلْفة: نبتٌ ينبت بعد الهشيم. وخِلْفَةُ الشجرِ: ثمرٌ يخرُج بَعد الثَّمر. قال:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  وقال زهيرٌ فيما يصحّح([21]) جميعَ ما ذكرناه:
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])يقول: إذا مرَّتْ هذه خَلفَتْها هذه.
  ومن الباب الخَلْف([23])، وهو الاستِقاء، لأنَّ المستقِيَينِ يتخالفانِ، هذا بَعْدَ ذا، وذاك بعد([24]) هذا. قال في الخَلْف:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  يقال: أخْلَفَ، إذا استَقَى.
  والأصل الآخر خَلْفٌ([26])، وهو غير قَدّام. يقال: هذا خلفي، وهذا قدّامي. وهذا مشهورٌ. وقال لبيد:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُهاومن الباب الخِلْف، الواحد من أخلاف الضَّرع. وسمِّي بذلك لأنّه يكون خَلْفَ ما بعده.
  وأمّا الثالث *فقولهم خَلَف فُوه، إذا تغيَّرَ، وأخْلَفَ. وهو قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك". ومنه قول ابن أحمر:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  ومنه الخِلاف في الوَعْد. وخَلَفَ الرَّجُلُ عن خُلق أبيه: تغيَّر. ويقال الخليف: الثَّوب يَبلَى وسطُه فيُخرَج البالي منه ثم يُلْفَق، فيقال خَلَفْتُ الثَّوبَ أخْلُفُه. وهذا قياسٌ في هذا وفي البابِ الأوّل.
  ويقال وعَدَني فأخلفْتُه، أي وجدته قد أخلفَني. قال الأعشى:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  فأمّا قولُه:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  فمن أنَّ هذِي تخلُف هَذِي. وأمّا قولهم: اختلفَ النَّاسُ في كذا، والناس خلْفَةٌ أي مختلِفون، فمن الباب الأوّل؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يُنَحِّي قولَ صاحبه، ويُقيم نفسَه مُقام الذي نَحّاه. وأمّا قولهم للناقة الحامل خَلِفَةٌ فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويجوز أن يُلْطَف له فيقالَ إنّها تأتي بولدٍ، والولدُ خَلَفٌ. وهو بعيد. وجمع الخَلِفة  المخَاض، وهُنَّ الحوامل.
  ومن الشاذِّ عن الأصول الثلاثة: الخَلِيفُ، وهو الطّريقُ بين الجبلَين. فأمّا الخالفة من عَُمَُد البيت، فلعلَّه أن يكون في مؤخّر البيت، فهو من باب الخَلْف والقُدّام. ولذلك يقولون: فلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته، إذا كان غير مقدَّمٍ فيهم.
  ومن باب التغيُّر والفسادِ البَعيرُ الأخلَفُ، وهو الذي يمشِي في شِقٍّ، من داءٍ يعتريه.
  (خلق)  الخاء واللام والقاف أصلان: أحدهما تقدير الشيء، والآخر مَلاسَة الشيء.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَلَقْت الأديم للسِّقاء، إذا قَدَّرْتَه. قال:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  وقال زهير:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  ومن ذلك الخُلُق، وهي السجيَّة، لأنّ صاحبَه قد قُدِّر عليه. وفلانٌ خَليق بكذا، وأَخْلِقْ به، أي ما أخْلَقَهُ، أي هو ممَّن يقدَّر فيه ذلك. والخَلاقُ: النَّصيب؛ لأنّه قد قُدِّرَ لكلِّ أحدٍ نصيبُه.
  ومن الباب رجلٌ مُخْتَلَقٌ: تامُّ الخَلْق. والخَلْق: خَلْق الكذِب، وهو اختلاقُه واختراعُه وتقديرُه في النَّفس. قال الله تعالى: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  وأمّا الأصل الثاني فصخرة خَلْقَاء، أي مَلْساء. وقال:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])ويقال اخلَوْلَقَ السَّحابُ: استَوَى. ورسمٌ مخْلَولِقٌ، إذا استوى بالأرض. والمُخلَّق: السّهم المُصْلَح.
  ومن هذا الباب أخْلَقَ الشَّيءُ وخَلُِق، إذا بَلِيَ. وأخلقْتُهُ أنا: أبليتُه. وذلك أنَّه إذا أخْلَقَ امْلاسَّ وذهب زِئْبِرُه. ويقال المُخْتَلَق من كلِّ شيء: ما اعتدَلَ. قال رُؤبة:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  والخَلُوق معروفٌ، وهو الخِلاَق أيضاً. وذلك أنّ الشيء إذا خُلِّق مَلُسَ. ويقال ثوبٌ خَلَقٌ ومِلحَفَةٌ خَلَق، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وإنما قيل للسَّهم المُصلَح مُخَلَّقٌ لأنّه يصير أملس. وأمّا الخُلَيْقاءُ في الفَرَس كالعِرنين من الإنسان.
-------------------------------------------------ـ
([1]) لمعن بن أوس المزني، كما في اللسان (خلا).
([2]) لم يرد هذا التعبير في المعاجم المتداولة صريحاً. وأصل الخلاة الطائفة من الخلا. وفي اللسان: "وقول الأعشى:
وحولي بكر وأشياعها *** ولست خلاة لمن أوعدن    أي لست بمنزلة الخلاة يأخذها الآخذ كيف يشاء، بل أنا في عز ومنعة".
([3]) ويقال أيضاً "ممرجل" للذي عليه صور المراجل. و"مرحل" بالحاء المهملة، للذي عليه صور الرحال.
([4]) في المجمل: "وجناحا النهر: خليجاه".
([5]) من قصيدة في ديوانه 148-150.
([6]) في الحديث "أن النبي صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارئ خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها"، أي نازعني القراءة. اللسان.
([7]) لتميم بن مقبل كما في اللسان (خلج). وأنشده في المجمل.
([8]) صدره كما في الديوان 110 واللسان (خلج): * وكنت إذا دارت رحى الأمر رعته *
([9]) الخلج: فساد في ناحية البيت. والخلج أيضاً أن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أو طول مشي وتعب. اللسان.
([10]) لم تذكر المعاجم الضبط الأول. وتعليله فيما بعد دليل على صحتها عنده.
([11]) البيت في اللسان (خلد، قوز). وقد ضبط "مخلدات" في الأصل بكسرتين وضمتين.
([12]) في ديوان أوس 20: "يجدني ابن عم"، والرواية هنا مستقيمة. وقبله:
ألا أعتب ابن العم إن كان ظالما *** وأغفر عنه الجهل إن كان أجهلا([13]) في الأصل: "بالقفو على الناقة" صوابه بالعين، وهو أن يرسل نفسه عليها.
([14]) في الأصل: "اختلعها". والذي في المعاجم المتداولة "خلعها" و"اختلعت هي".
([15]) في الأصل: "فمن"، وأثبت ما في اللسان.
([16]) في الأصل: "النصح".
([17]) لامرئ القيس في معلقته.
([18]) في الأصل: "كأنه أعضاءه يريد أن يتخلع".
([19]) البيت لأبي دهبل الجمحي، كما في الحيوان (4: 10) والخزانة (3: 279). وبعضهم ينسبه إلى الأحوص، كما في الكامل 218. وفي حواشيه "أبو الحسن: الصحيح أنه ليزيد يصف جارية". وهذه النسبة الأخيرة هي التي ذكرها ياقوت في رسم "الماطرون".
([20]) في جميع المصادر المتقدمة: "خرفة" بالراء، وهو اسم لكل ما يجتنى. ولم يرد البيت في اللسان (خلف، خرف، ربع، جلق). ورواية "خلفة" وردت في المخصص (11: 9).
([21]) في الأصل: "يصح".
([22]) البيت من معلقته المشهورة.
([23]) الخلف، بالفتح، ومثله "الخلفة" بالكسر.
([24]) في الأصل :" بعدها"
([25]) للحطيئة في ديوانه 39 واللسان (خلف 435). راث: أبطأ. وفي الأصل: "القطارات" تحريف. وفي الديوان: "راث خلقها" بالقاف، وفسره السكري بقوله: "أي أبطأ شبابها" ثم نبه على رواية الفاء، ونسبها إلى أبي عمرو.
([26]) في اللسان: "وهي تكون اسماً وظرفاً. فإذا كانت اسماً جرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها".
([27]) ديوان الأعشى 150 واللسان (ثوى، خلف)، وقد سبق في ثوي (1: 393).
([28]) البيت في نوادر أبي زيد 95.
([29]) البيت للكميت كما في المجمل، وليس في قصيدته التي على هذا الوزن من الهاشميات.
([30]) للأعشى في ديوانه 73 واللسان (خلق).
([31]) ديوان رؤبة 106. وأنشده في المخصص (11: 56).
ـ

##### Türkçe

(خاء ve لام ve onları üçleyen şeylerin bâbı)
  (خلم)  **الخاء** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; ülfet ve ملازمة’ye delâlet eder. Şu hâlde **الخِلْم**: ceylanların barınağıdır; sonra ondan **الخِلْم** türetilmiştir; o da **الخِدْن**’dir. Asıl tektir.
  (خلو)  **الخاء** ve **اللام** ve illetli harf tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden soyunmasına delâlet eder. “O, şundan **خِلْوٌ**dur” denir; ondan çıplak/arı ise. Ve ev ve başkası **خَلَتِ** … **تخلُو** (boşalır). Ve **الخَلِيّ**: gamdan boş olan. Ve **امرأةٌ خَلِيَّة**: boşamaya kinayedir; çünkü boşandığı vakit kocasından boşalmış olur. Ve “Şey bana boş kaldı” denir: **خلا لِيَ الشّيءُ** ve **أخلى**. Dedi ki:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])
  Ve **الخَلِيّة**: deve; kendi yavrudu olmayanın üzerine alıştırılır/çevrilir; çünkü sanki ilk yavrusundan boşalmıştır. Ve **القرون الخالية**: geçmiş olanlar. Ve **المكان الخَلاء**: içinde hiçbir şey olmayan. Ve “Evde hiç kimse yok, Zeyd hariç” denir: **ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً**; yani Zeyd’in zikrini bırak; Zeyd’in zikrinden boş ol. Ve “Şunu yap ve kınama senden uzak olsun” denir: **افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ**; yani senden başka, ondan boşaldın ve o da senden boşaldı.
  Ve bâbdan şâz olanlardan: **الخَلِيَّة**: gemi ve arı evi. Ve **الخَلا**: ot. Ve bazen, koruyucusundan boş olan şeye **الخَلاة** ile ifade ederler; “O, şuna **خَلاَةٌ**dur” derler([2]); yani kendisinden ümit edilenlerdendir ve onun koruyucusu yoktur. Ve o, birinci bâbdandır.
  Ve bir kavim dedi: **الخَلْيُ** kesmedir; ve kılıç **يَخْتَلِي**; yani koparıp keser. Sanki **الخلا** bununla adlandırılmıştır; çünkü o **يُخْتَلى**; yani kesilir.
  Ve bâbdan şâz olanlardan: “Onunla baş başa kaldı” **خلا به**; onunla alay ettiğinde.
  (خلب)  **الخاء** ve **اللام** ve **الباء** üç asıldır: birincisi, şeyi kendine meylettirmek; ikincisi, bir şeyi kuşatan bir şey; üçüncüsü, şeyde bozulma.
  Birincisi: kuşun **مِخْلب**’i; çünkü onunla şeyi kendine doğru kapıp çeker. Ve **المِخْلب**: dişleri olmayan orak. Ve bâbdan **الخِلاَبَة**: aldatma; “Onu sözüyle aldattı” **خَلَبَه بمنطقِه** denir. Sonra bu üzerine حمل olunur ve ondan türetilir: **البَرْق الخُلَّب**; suyu olmayan (şimşek); sanki aldatır; seraba “aldatıcı” denildiği gibi.
  İkincisine gelince: **الخُلْبُ** lif’tir; çünkü ağacı kuşatır. Ve **الخِلْب**—**الخاء**’ın kesresiyle—kalbin perdesidir; ondan dolayı adama “O, kadınların **خِلْب**’idir” denmiştir; yani kadınlar onu sever.
  Üçüncüsü: **الخُلْب**; o da çamur ve balçıktır; bu, onu bozan bir topraktır. Sonra ondan “**امرأةٌ خَلْبَنٌ**” türetilir; o, ahmaktır. Ve **الخِلابة**’dan değildir. Ve zayıf/çelimsiz olana da **خَلْبَنٌ** denir.
  Ama **الثوب المخلَّب** hakkında “çok renkli olan” derler; öyle değildir; ancak **المُخَلَّب**: pençeler suretleri üzere nakışlarla nakşedilmiş olandır; tıpkı üzerinde erkeklerin suretleri olana **مُرَجَّلٌ** denildiği gibi([3]).
  (خلج)  **الخاء** ve **اللام** ve **الجيم** tek bir asıldır; bükme, burma ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan **الخليج**: büyük suyun çoğundan bir meyille meyledip durulan sudur. Ve nehrin yahut denizin iki kanadı: **خليجا**’sıdır([4]). Ve falan, yürüyüşünde **يتخلَّج** eder; meyil ederek sallanırsa. Ve bundan onların sözü: “Beni işten **خَلَجنِي** etti”; yani beni meşgul etti; çünkü onu ondan meşgul edince onu ondan meylettirmiş olur. Ve **المخلوجة**: düzgün olmayan darbe/yara; İmru’ül-Kays’ın sözünde:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])
  Şu hâlde **السُّلْكَى**: düzgün olan. Ve **المخلوجة**: eğri, meyilli olan.
  Ve ondan onların sözü: “Şeyi onun elinden **خَلَجْتُ**”; yani onu çekip aldım. Ve “Falanla **خالَجْت**”; yani onunla çekiştim. Ve hadiste Kur’an kıraati hakkında: “Belki bazınız onu bana **خالجنِيها**([6]).” Ve **الخليج**: yular/ip; bununla adlandırıldı; çünkü o bükülerek bükülür ve burularak burulur. Dedi ki:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])
  Ve “Onu **الخوالج** (iç dürtüler) çekti” denir; “Onu **العَوادِي** (musibetler) bastı” denildiği gibi. Ama Hutay’e’nin sözü:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  O, görüşü vasfeder; ve onu sağlam bükülmüş ipe benzetmiştir. Bu ise bir teşbihtir. Ve caizdir ki “onda aczden bir dönüş vardır” denilince, onu **مخلوجة** kılmıştır; çünkü onunla aczden sapılmıştır.
  Ama “Deve **خُلِجَت**” sözü; bu, yavrusunu sütten kestiğinde ve sütü azaldığında olur; o, bâbdandır; çünkü onunla yavrusundan çevrilmiştir ve yavrusu da ondan çevrilmiştir. Ve “**سحابٌ مخلوجٌ**” denir: dağınık. Eğer sahih ise o, bâbdandır; çünkü ondan bir parça ötekinden meyleder. Ve **الخَلَجُ**: bozulma ve hastalıktır([9]). Ve o, bâbdandır.
  (خلد)  **الخاء** ve **اللام** ve **الدال** tek bir asıldır; sebat ve ملازمة’ye delâlet eder. Şöyle denir: **خَلَدَ**: ikamet etti; ve **أخلَدَ** da. Ve ondan **جَنَّةُ الخُلْدِ**. İbn Ahmer dedi:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ
  Ve “Adam **مُخْلَدٌ** ve **مُخْلِد**” derler([10]); ihtiyarlık ondan gecikirse. Ve o, bâbdandır; çünkü gençlik ona ملازمة olmuştur ve o da gençliğe ملازمة olmuştur. Ve “Yere **أخْلَدَ** etti” denir; ona yapıştığında. Allah تعالى dedi: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. Ama Allah تعالى’nın sözü: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]; o, **الخُلْد**’dendir; o da bekadır; yani ölmezler. Ve başkaları dedi: **الخِلَد**’dendir; ve **الخِلَدُ**: **خِلَدة**’nin cem’idir; o da küpedir. Şu hâlde ﴿مُخَلّدُونَ﴾: yani küpeli, şenfeli (küpe takılmış). Dedi ki:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])
  Bu sahih bir قياس’tır; çünkü **الخِلَدة** kulağa ملازمة’dir.
  Ve **الخَلَد**: zihin/hatırdır; bununla adlandırıldı; çünkü kalpte yerleşik, sabittir.
  (خلس)  **الخاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir asıldır; o da kapıp alma ve parıldamadır. “Şeyi **اختلَسْتُ**” denir. Ve hadiste: “**الخُلْسَة**’de kesme yoktur.” Ve onların sözü: “Başı **أَخْلَسَ**”; siyahına beyaz karıştığında; sanki siyah ondan kapılıp alınmış da benekler olmuştur. Ve aynı şekilde bitki **أخْلَسَ** eder; kurusu yaşına karıştığında.
  (خلص)  **الخاء** ve **اللام** ve **الصاد** tek bir, düzenli asıldır; o da şeyin arıtılması ve düzeltilmesidir. “Onu şundan **خلَّصتُ** ve o **خَلَصَ**” derler. Ve **خُلاصة السَّمْنِ**: onun içine, onunla arınsın diye atılan hurma yahut kavuttur.
  (خلط)  **الخاء** ve **اللام** ve **الطاء** bir önceki bâba muhalif tek bir asıldır; bilakis ona zıttır. “Şeyi başkasıyla **خلَطْت**; o da **اختلط**” dersin. Ve **رجل مِخْلَطٌ**: yani işlere güzel karışıp giren. Ve onun zıddı **المِزْيل**’dir. Evs dedi:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])
  Ve **الخليط**: komşu. Ve “**الخِلْط**: oku; gövdesi eğrilik üzere biter; doğrultulsa da eğrilmeye devam eder” denir. Bu, bâbdandır; çünkü doğrulukta karışık/uyumlu değildir. Ve “Deve **استَخْلَط** etti” denir; bu, dişi devenin üzerine binmede yorulup bunun yolunu bulamamasıdır([13]); ona karıştırılır ve ona yumuşak davranılır.
  (خلع)  **الخاء** ve **اللام** ve **العين** tek bir, düzenli asıldır; o da, bir şeyin, kendisiyle yahut üzerinde kuşanılmış olan şeyden ayrılmasıdır. “Elbiseyi **خلعتُ**; onu **أخْلَعُهُ خَلْعاً**” dersin. Ve vali **خُلِع** edilir; **يُخْلَعُ خَلْعاً**. Bu, neredeyse ancak aşağı olanın, kendinden daha yüksek olanı indirmesinde söylenir; yoksa “Emir, falan beldenin valisini **خَلَع** etti” denmez; bilakis “onu azletti” denir. Ve “Adam karısını boşadı” denir. Eğer bu, kadın tarafından olursa “Onunla **خالعَتْه** ve **اختَلَعَتْ**” denir([14]); çünkü ondan bir şey vererek kendini fidye ile kurtarır. Ve hadiste: “**المختلِعات** münafıklardır” yani([15]) kocaları kendilerine zarar vermediği hâlde kocalarıyla **يخالِعْن** edenler. Ve **الخالِع**: olgunlaşmış besr’dir([16]); çünkü rutubetinden kabuğunu çıkarır/soyar. Tıpkı “taze hurma **فَسَقَت**” denildiği gibi; kabuğundan çıktığında.
  Ve bâbdan: başak **خَلَعَ** etti; **سَفاً** (kılçık) sahibi olduğunda; sanki onu çıkardı da onu dışarı çıkardı. Ve **الخليع**: ehlinin kendisini çıkardığı kimsedir; suç işlerse onun suçu sebebiyle onlar aranmaz; ona suç işlenirse onun için onlar talepte bulunmaz. Ve o, şu sözdür:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])
  Ve **الخليع**: kurttur; ve ne çıkarılma ile çıkarılmıştır! Ve **الخليع الصائد** denir. Ve “Falan yürüyüşünde **يتخلَّعُ** eder”; yani sallanır; sanki uzuvları **تتخلَّع** etmek ister([18]). Ve **الخالع**: deveye isabet eden bir hastalıktır. “Onda **خالعٌ** var” denir; o, çöktüğünde kalkmaya güç yetiremeyendir. Bu, sanki uzuvları çözülmüş de yere düşmüş gibidir. Ve **الخَوْلَع**: dokunma gibi kalbe arız olan bir korkudur; bu, bâbın قياس’ıdır; sanki kalp çıkarılmıştır. Ve “Kavim **تخالَعَ** etti” denir; aralarındaki ahdi bozduklarında.
  (خلف)  **الخاء** ve **اللام** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyden sonra gelip onun yerini tutması; ikincisi, **قُدَّام**’ın zıddı; üçüncüsü, değişme.
  Birincisi **الخَلَف**’tir. Ve **الخَلَف**: sonra gelen şeydir. Ve “O, babasından **خَلَفُ صِدْقٍ**’tır” derler. Ve “babasından **خَلَف سَوْءٍ**.” Eğer **صِدْق** yahut **سَوْء** zikretmezlerse, iyi olana **خَلَف**, kötü olana **خَلْف** derler. Allah تعالى dedi: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. Ve **الخِلِّيفَى**: **الخِلافة**’dir; ancak ona **خلافة** denilmiştir; çünkü ikinci, birinciden sonra onun yerini tutarak gelir. Ve “Falanın **خِلافَ**’ında oturdum” dersin; yani ondan sonra. Ve Allah تعالى’nın sözü: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] içindeki **الخوالف** kadınlardır; çünkü erkekler savaşlarında, baskınlarında ve ticaretlerinde kaybolurlar; kadınlar ise evlerde ve meskenlerde onların yerini alırlar. Bundan dolayı “Kabile **خُلُوفٌ**” denir; erkekler gaip, kadınlar mukim olduğunda. Ve duada “Allah sana **خَلَف** olsun” denir; yani Allah تعالى, kaybettiğin baba yahut yakın yerine sana halef olsun. Ve “Allah sana **أَخْلَف** etsin” denir; yani giden şeyden sonra onun yerini tutacak bir şeyi sana tazmin etsin. Ve **الخِلْفة**: kuru ot kırıntısından sonra biten bitkidir. Ve ağacın **خِلْفَة**’si: meyveden sonra çıkan meyvedir. Dedi ki:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])
  Ve Züheyr, zikrettiğimizin hepsini tashih eden şekilde dedi([21]):
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])
  Der ki: bunlar geçince, bunlar onların arkasından gelir.
  Ve bâbdan **الخَلْف**([23]) vardır; o, su çekmedir; çünkü su çeken iki kişi birbirinin ardınca gelir; bu, şundan sonra; şu da([24]) bundan sonra. **الخَلْف** hakkında dedi:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])
  “**أخْلَفَ** etti” denir; su çektiğinde.
  Diğer asıl: **خَلْفٌ**’tür([26]); o, **قَدّام**’ın gayrıdır. “Bu arkamdır, bu önüm” denir. Bu meşhurdur. Lebîd dedi:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها
  Ve bâbdan **الخِلْف**: memenin **أخلاف**’ından birinin tekilidir. Bununla adlandırıldı; çünkü o, ondan sonra olanın arkasında olur.
  Üçüncüsüne gelince: onların sözü “Ağzı **خَلَف** etti”; değiştiğinde; ve **أخْلَفَ**. Ve o, onun صلى الله عليه وآله وسلم sözüdür: “Oruçlunun ağzının **لَخُلُوفُ**’u, Allah katında misk kokusundan daha hoştur.” Ve ondan İbn Ahmer’in sözü:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ
  Ve ondan vaadde **الخِلاف**. Ve “Adam, babasının huyundan **خَلَفَ** etti”; değişti. Ve **الخليف** denir: ortası yıpranan elbise; yıpranan kısmı çıkarılır, sonra yamalanır; “Elbiseyi **خَلَفْتُ**; onu **أخْلُفُه**” denir. Bu, bunda ve birinci bâbda bir قياس’tır.
  Ve “Bana vaat etti de ben onu **أخلفْتُه**”; yani onu beni aldatmış buldum, denir. A‘şâ dedi:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])
  Ama onun sözü:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  Şundandır: bu, şunun arkasından gelir. Ama “İnsanlar şunda **اختلفَ** etti” ve “İnsanlar **خلْفَةٌ**’dir”; yani ihtilaflıdırlar; bu, birinci bâbdandır; çünkü onların her biri arkadaşının sözünü bir yana iter ve kendini, bir yana ittiğinin yerine koyar. Ama hamile deveye **خَلِفَةٌ** demelerine gelince; asıldan şâz olması caizdir; ve ona bir yumuşatma ile şöyle denmesi caizdir: o, bir yavru getirir; ve yavru **خَلَفٌ**’tir. Bu uzaktır. Ve **الخَلِفة**’nin cem’i **المخَاض**’dır; onlar hamilelerdir.
  Üç asıldan şâz olanlardan: **الخَلِيفُ**; o, iki dağ arasındaki yoldur. Ama evin direklerinden **الخالفة**; belki evin arka tarafındadır; o hâlde **الخَلْف** ve **القُدّام** bâbındandır. Bundan dolayı “Falan, ev halkının **خالِفَةُ**’sidir” derler; onların içinde önde gelen değilse.
  Ve değişme ve bozulma bâbından: **البَعيرُ الأخلَفُ**; o, kendisine arız olan bir hastalıktan dolayı bir yanda yürüyendir.
  (خلق)  **الخاء** ve **اللام** ve **القاف** iki asıldır: birincisi, şeyi takdir etmek; ikincisi, şeyin pürüzsüzlüğü.
  Birincisine gelince: onların sözü “Su tulumu için deriyi **خَلَقْت**”; onu ölçüp biçtiğinde. Dedi ki:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])
  Ve Züheyr dedi:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي
  Ve bundan **الخُلُق**: seciyedir; çünkü sahibine takdir edilmiştir. Ve “Falan şuna **خَليق**’tir” ve “Ona **أَخْلِقْ**” (yakışır) denir; yani onu ne kadar yakışır kıldı; yani o, bunun kendisinde takdir edildiği kimselerdendir. Ve **الخَلاقُ**: nasiptir; çünkü her bir kimse için nasibi takdir edilmiştir.
  Ve bâbdan “Adam **مُخْتَلَقٌ**”; yaratılışı tam olan. Ve **الخَلْق**: yalanın yaratılmasıdır; o da onu uydurması, icat etmesi ve nefiste takdir etmesidir. Allah تعالى dedi: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  İkinci asla gelince: **صخرة خَلْقَاء**; yani pürüzsüz. Ve dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])
  Ve “Bulut **اخلَوْلَقَ** etti”; düzleşti, denir. Ve “**رسمٌ مخْلَولِقٌ**”; yerle bir olup düzleştiğinde. Ve **المُخلَّق**: düzeltilmiş ok.
  Ve bu bâbdan: şey **أخْلَقَ** etti ve **خَلُِق** etti; yıprandığında. Ve ben onu **أخلقْتُه**: onu yıprattım. Bu, çünkü o **أخْلَقَ** edince pürüzsüzleşir ve tüyü gider. Ve her şeyden **المُخْتَلَق** denir: mutedil olan. Ru’be dedi:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  Ve **الخَلُوق** bilinen bir şeydir; o, **الخِلاَق** da. Bu, çünkü şey **خُلِّق** edilince pürüzsüz olur. Ve “Elbise **خَلَقٌ** ve örtü **خَلَق**” denir; müzekker ve müennes onda eşittir. Ve düzeltilmiş oka **مُخَلَّقٌ** denilmiştir; çünkü pürüzsüz olur. Ama atta **الخُلَيْقاءُ**, insandaki burun kemiği çıkıntısı gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخالص كالصافي إلا أن الخالص هو ما زال عنه شوبه بعد أن كان فيه، والصافي قد يقال لما لا شوب فيهن ويقال: خلصته فخلص، ولذلك قال الشاعر:
*خلاص الخمر من نسج الفدام*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
*وضاقت خطة فخلصت منها*
والعجز في عمدة الحفاظ في تفسير أشرف الألفاظ للسمين مادة (خلص) ؛ وعقد الخلاص ص 305 دون نسبة؛ وهو للمتنبي في الوساطة بين المتنبي وخصومه ص 120؛ والتبيان شرح الديوان 4/148.
والفدام: ما يوضع في فم الإبريق ليصفى به ما فيه)
قال تعالى: ﴿وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا﴾ [الأنعام/139]، ويقال: هذا خالص وخالصة، نحو: داهية وراوية، وقوله تعالى: ﴿فلما استيأسوا منه خلصوا نجيا﴾ [يوسف/80]، أي: انفردوا خالصين عن غيرهم. وقوله: ﴿ونحن له مخلصون﴾ [البقرة/139]، ﴿إنه من عبادنا المخلصين﴾ [يوسف/24]، فإخلاص المسلمين أنهم قد تبرؤوا مما يدعيه اليهود من التشبيه، والنصارى من التثليث، قال تعالى: ﴿مخلصين له الدين﴾ [الأعراف/29]، وقال: ﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة﴾ [المائدة/73]، وقال: ﴿وأخلصوا دينهم لله﴾ [النساء/146]، وهو كالأول، وقال: ﴿إنه كان مخلصا وكان رسولا نبيا﴾ [مريم/51]، فحقيقة الإخلاص: التبري عن كل ما دون الله تعالى.

##### Türkçe

- **الخالص** **كالصافي** إلا أن **الخالص** هو ما زال عنه شوبه بعد أن كان فيه، و**الصافي** قد يقال لما لا شوب فيه، ويقال: **خلصته** ف**خلص**، ولذلك قال الشاعر:
*Şarabın arınması, **الفدام**ın dokumasındandır*
( Bu bir beytin ikinci yarısıdır; onun birinci yarısı:
*Bir yol daraldı da ondan kurtuldum*
Ve ikinci yarı, **السمين**’in **أشرف الألفاظ** tefsirinde **(خلص)** maddesinde **عمدة الحفاظ**’dadır; ve **عقد الخلاص** s. 305’te nisbet olmaksızın; ve o, **الوساطة بين المتنبي وخصومه** s. 120’de **المتنبي**’yedir; ve **التبيان شرح الديوان** 4/148’dedir.
Ve **الفدام**: ibrikin ağzına konulan şeydir; onun içindekini onunla süzmek için)

قال تعالى: ﴿وقالوا ما في بطون هذه الأنعام **خالصة** لذكورنا﴾ [الأنعام/139]، ويقال: هذا **خالص** و**خالصة**، نحو: **داهية** و**راوية**، وقوله تعالى: ﴿فلما استيأسوا منه **خلصوا** **نجيا**﴾ [يوسف/80]، أي: başkalarından ayrı olarak, kendileri arınmışlar hâlinde yalnız kaldılar. وقوله: ﴿ونحن له **مخلصون**﴾ [البقرة/139]، ﴿إنه من عبادنا **المخلصين**﴾ [يوسف/24]، فإخلاص المسلمين: Yahudilerin teşbih iddiasından ve Hristiyanların teslis iddiasından beri olduklarıdır. قال تعالى: ﴿**مخلصين** له الدين﴾ [الأعراف/29]، وقال: ﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة﴾ [المائدة/73]، وقال: ﴿وأخلصوا دينهم لله﴾ [النساء/146]، ve o, birincisi gibidir. وقال: ﴿إنه كان **مخلصا** وكان رسولا نبيا﴾ [مريم/51]، فحقيقة **الإخلاص**: Yüce Allah’tan aşağı olan her şeyden beri olmaktır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ل ص
خلص الشيء خلوصاً فهـو خالـص وخلصتـه‏:‏ صفّيتـه‏.‏
واستخلـص الشـيء لنفسـه‏.‏
وياقـوت متخلص‏:‏ متنقي‏.‏
وهذه خلاصة السمن أي ما خلص منه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أخلص له المودة وأخلص لله دينه وخلّـص للـه دينـه وهـو عبـد مخلـص ومخلـص‏.‏
وخالصته‏.‏
الود وخالص اللـه دينـه‏.‏
ويقـال‏:‏ خالـص المؤمـن وخالـق الكافـر‏.‏
وتخالصـوا‏.‏
وهـو خالصتي وخلصاني وهؤلاء خلصاني وهذا الشيء خالصة لك‏.‏
ونطق بشهادة الإخلاص وهي كلمة الشهادة‏.‏
وهذا ثوب خالص إذا كان صافي البياض‏.‏
وعليه قباء أزرق خالص البطانة‏:‏ أبيضها‏.‏
قال الذبياني‏:‏ يصونون أجساماً قديماً نعيمهـا بخالصة الأردان خضر المناكب وخلص من الورطة خلاصاً‏:‏ سلم منها سلامة الشيء الذي يصفو من كدره وتخلّص منها‏.‏
وتخلّـص الظبـي والطائـر مـن الحبالـة‏.‏
وخلّصه الله‏.‏
وخلّص الغزل الملتبس‏.‏
وخلص بنفسه‏.‏
والزبد خلاص اللبن أي منه يستخلص بمعنى يستخرج‏.‏
وخلص من القوم‏:‏ اعتزلهم‏.‏
وخلـص إليهـم‏:‏ وصل‏.‏
وخلص إليه الحزن والسرور‏.‏

##### Türkçe

خ ل ص
**خلص** şey **خلوصاً**; o hâlde o **خالـص**tır; ve **خلصتـه**: onu arıttım.
Ve **استخلـص** şeyi kendisi için.
Ve **ياقـوت متخلص**: seçilip arıtılmış.
Ve bu, **خلاصة السمن**dir; yani ondan arınıp çıkan şey.
Ve mecazdan: ona sevgi **أخلص** etti; ve dinini Allah için **أخلص** etti; ve dinini Allah için **خلّـص** etti; ve o, **عبد مخلـص** ve **مخلـص**tur.
Ve **خالصته**.
Sevgi; ve Allah için dinini **خالص** etti.
Ve denilir: müminin **خالـص**ı ve kâfirin **خالـق**ı.
Ve **تخالصـوا**.
Ve o benim **خالصتي**mdir ve **خلصاني**mdir; ve bunlar benim **خلصاني**mdir; ve bu şey senin için **خالصة**dır.
Ve **شهادة الإخلاص** ile telaffuz etti; o da şehadet kelimesidir.
Ve bu, **ثوب خالص**tır; eğer saf beyaz ise.
Ve onun üzerinde, astarı saf mavi bir **قباء** vardır: onun beyazı.
**الذبياني** dedi: “Eski nimetiyle bedenleri korurlar; **بخالصة الأردان** ile, omuzları yeşil.” Ve **خلص** sıkıntıdan **خلاصاً**: ondan kurtuldu; bulanıklığından arınan şeyin selameti gibi; ve ondan **تخلّص** etti.
Ve ceylan ve kuş, tuzaktan **تخلّـص** etti.
Ve Allah onu **خلّص** etti.
Ve karışmış ipliği **خلّص** etti.
Ve kendisiyle **خلص** etti.
Ve kaymak, sütün **خلاص**ıdır; yani ondan **يستخلص** edilir; “çıkarılır” anlamında.
Ve kavimden **خلص**: onlardan ayrıldı.
Ve onlara **خلـص**: ulaştı.
Ve ona hüzün ve sevinç **خلص** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَلَص الشيء، بالفتح، يَخْلُص خُلُوصاً وخَلاصاً إِذا كان قد نَشِبَ ثم نَجا وسَلِم. وأَخْلَصه وخَلَّصه وأَخْلَص للّه دِينَه: أَمْحَضَه. وأَخْلَصَ الشيءَ: اختاره، وقرئ: إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين، والمُخْلَصِين؛ قال ثعلب: يعني بالمُخْلِصين الذين أَخْلَصوا العبادة للّه تعالى، وبالمُخْلَصِين الذين أَخْلَصهم اللّهُ عزّ وجلّ. الزجاج: وقوله: واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً، وقرئ مُخْلِصاً، والمُخْلَص: الذي أَخْلَصه اللّهُ جعله مُختاراً خالصاً من الدنس، والمُخْلِص: الذي وحّد اللّه تعالى خالصاً ولذلك قيل لسورة: قل هو اللّه أَحد، سورة الإِخلاص؛ قال ابن الأَثير: سميت بذلك لأَنها خالصة في صفة اللّه تعالى وتقدّس، أَو لأَن اللافظ بها قد أَخْلَصَ التوحيدَ للّه عزّ وجلّ، وكلمة الإِخلاص كلمة التوحيد، وقوله تعالى: من عبادنا المُخْلَصِين، وقرئ المُخْلِصين، فالمُخْلَصُون المُخْتارون، والمُخْلِصون المُوَحِّدُون.
والتخليص: التَّنْجِيَة من كل مَنْشَبٍ، تقول: خَلَّصْته من كذا تَخْلِيصاً أَي نَجَّيْته تَنْجِيَة فتخلّص، وتَخلّصَه تخَلُّصاً كما يُتخلّصُ الغَزْلُ إِذا الْتَبَس. والإِخْلاصُ في الطاعة: تَرْكُ الرِّياءِ، وقد أَخْلَصْت للّه الدِّينَ. واسْتَخْلَصَ الشيء: كأَخْلَصَه. والخالِصةُ: الإِخْلاصُ. وخَلَص إِليه الشيءُ: وَصَلَ. وخَلَصَ الشيءُ، بالفتح، يَخْلُصُ خُلوصاً أَي صار خالِصاً. وخَلَصَ الشيء خَلاصاً، والخَلاصُ يكون مصدراً للشيء الخالِص. وفي حديث الإِسراء: فلما خَلَصْت بمُسْتَوىً من الأَرض أَي وَصَلْتُ وبلَغْت. يقال: خَلَصَ فلان إِلى فلان أَي وصل إِليه، وخَلَصَ إِذا سَلِم ونَجا؛ ومنه حديث هِرَقْلَ: إِني أَخْلُص إِليه. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه: أَنه قَضَى في حكومة بالخَلاصِ أَي الرجوعِ بالثَّمن على البائع إِذا كانت العينُ مُسْتَحِقَّةً وقد قَبَضَ ثمَنَها أَي قضى بما يُتَخَلّص به من الخصومة. وخلَص فلانٌ إِلى فلان أَي وَصَل إِليه. ويقال: هذا الشيء خالِصةٌ لك أَي خالِصٌ لك خاصّة. وقوله عزّ وجلّ: وقالوا ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا؛ أَنَّثَ الخالصةَ لأَنه جعل معنى ما التأْنيثَ لأَنها في معنى الجماعة كأَنهم قالوا: جماعةُ ما في بطون هذه الأَنعامِ خالصةٌ لذكورنا. وقوله: ومُحَرَّمٌ، مَرْدُودٌ على لفظ ما، ويجوز أَن يكون أَنَّثَه لتأْنيث الأَنْعامِ، والذي في بطون الأَنعام ليس بمنزلة بعض الشيء لأَن قولك سقَطَتْ بعضُ أَصابِعه، بَعْضُ الأَصابِع أُصبعٌ، وهي واحدة منها، وما في بطن كل واحدة من الأَنعام هو غيرها، ومن قال يجوز على أَن الجملة أَنعام فكأَنه قال وقالوا: الأَنعامُ التي في بطون الأَنعام خالصةٌ لذكورنا، قال ابن سيده: والقولُ الأَول أَبْبَنُ لقوله ومُحَرَّمٌ، لأَنه دليل على الحَمْلِ على المعنى في ما، وقرأَ بعضهم خالصةً لذكورنا يعني ما خلَص حَيّاً، وأَما قوله عزّ وجلّ: قل هي للذين آمَنُوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة، قُرئَ خالصةٌ وخالصةً، المعنى أَنها حَلال للمؤمنين وقد يَشْرَكُهم فيها الكافرون، فإِذا كان يومُ القيامة خَلَصت للمؤمنين في الآخرة ولا يَشْرَكُهم فيها كافر، وأَما إِعْراب خالصةٌ يوم القيامة فهو على أَنه خبر بعد خبر كما تقول زيدٌ عاقلٌ لبيبٌ، المعنى قل هي ثابتةٌ للذين آمنوا في الحياة الدنيا في تأْويل الحال، كأَنك قلت قل هي ثابتة مستقرة في الحياة الدنيا خالصةٌ يوم القيامة. وقوله عزّ وجلّ: إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار؛ يُقْرَأُ بخالصةِ ذِكْرى الدار على إِضافة خالصة إِلى ذِكْرى، فمن قرأَ بالتنوين جعل ذِكْرى الدار بَدَلاً من خالصة، ويكون المعنى إِنا أَخْلَصْناهم بذكرى الدار، ومعنى الدار ههنا دارُ الآخرة، ومعنى أَخلصناهم جعلناهم لها خالصين بأَن جعلناهم يُذَكِّرون بدار الآخرة ويُزَهِّدون فيها الدُّنْيا، وذلك شأْن الأَنبياء، ويجوز أَن يكون يُكْثِرُون ذِكْرَ الآخرة والرُّجوعِ إِلى اللّه، وأَما قوله خلَصُوا نَجِيّاً فمعناه تَميّزوا عن الناس يَتَناجَوْن فيما أَهَمَّهم. وفي الحديث: أَنه ذَكَر يومَ الخلاصِ فقالوا: وما يومُ الخَلاصِ؟ قال: يوم يَخْرج إِلى الدجّال من أَهل المدينة كلُّ مُنافِقٍ ومُنافقة فيتميَّز المؤمنون منهم ويَخْلُص بعضُهم من بعض. وفي حديث الاستسقاء: فَلْيَخْلُصْ هو وولدُه أَي ليتميّزْ من الناس. وخالَصَهُ في العِشْرة أَي صافاه. وأَخْلَصَه النَّصِيحةَ والحُبَّ وأَخْلَصه له وهم يَتَخالَصُون: يُخْلِصُ بعضُهم بَعضاً. والخالصُ من الأَلوان: ما صَفا ونَصَعَ أَيَّ لَوْنٍ كان؛ عن اللحياني. والخِلاصُ والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخُلُوصُ: رُبٌّ يُتَّخَذُ من تمر. والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخِلاصُ: التمرُ والسويقُ يُلْقى في السَّمْن، وأَخْلَصَه: فَعَل به ذلك. والخِلاصُ: ما خَلَصَ من السَّمْن إِذا طُبِخَ. والخِلاصُ والإِخْلاصُ والإِخْلاصةُ: الزُّبْدُ إِذا خَلَصَ من الثُّفْل. والخُلوصُ: الثُّفْلُ الذي يكون أَسفل اللبَنِ. ويقول الرجل لصاحبةِ السَّمْنِ: أَخْلِصي لنا، لم يفسره أَبو حنيفة، قال ابن سيده: وعندي أَن معناه الخِلاصة والخُلاصة أَو الخِلاصُ. غيره: وخِلاصةُ وخُلاصةُ السمن ما خَلَصَ منه لأَنهم إِذا طَبَخُوا الزُّبدَ ليتَّخذوه سَمْناً طرَحُوا فيه شيئاً من سويقٍ وتمرٍ أَو أَبْعارِ غِزْلانٍ، فإِذا جادَ وخلَصَ من الثُّفْل فذلك السمنُ هو الخِلاصة والخُلاصة والخِلاص أَيضاً، بكسر الخاء، وهو الإِثْر، والثُّفْلُ الذي يَبْقى أَسفلَ هو الخُلوصُ والقِلْدَةُ والقِشْدَةُ والكُدادةُ، والمصدر منه الإِخْلاصُ، وقد أَخْلَصْت السَّمْنَ. أَبو زيد: الزُّبْدُ حين يجعل في البُرْمةِ لِيُطبخ سمناً فهو الإِذْوابُ والإِذْوابةُ، فإِذا جادَ وخَلَصَ اللبنُ من الثُّفْل فذلك اللبن الإِثْرُ والإِخْلاصُ، والثُّفْلُ الذي يكون أَسفلَ هو الخُلوصُ. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول لما يُخْلَصُ به السمنُ في البُرْمة من اللبن والماء والثُّفْل: الخِلاصُ، وذلك إِذا ارْتَجَنَ واخْتَلَط اللبَنُ بالزُّبْدِ فيُؤْخذُ تمرٌ أَو دقيقٌ أَو سَوِيقٌ فيُطْرَح فيه ليَخْلُصَ السمنُ من بَقيّة اللبن المختلط به، وذلك الذي يَخْلُص هو الخِلاص، بكسر الخاء، وأَما الخِلاصة والخُلاصة فهو ما بقي في أَسفل البُرْمة من الخِلاص وغيرِه من ثُفْلٍ أَو لبَنٍ وغيرِه. أَبو الدقيش: الزُّبْدُ خِلاصُ اللَّبنِ أَي منه يُسْتَخْلَصُ أَي يُسْتَخْرَج؛ حَدّث الأَصمعي قال: مَرَّ الفرزدق برجل من باهلة يقال له حُمامٌ ومعه نِحْيٌ من سَمْنٍ، فقال له الفرزدق: أَتَشْتري أَغْراضَ الناسِ قَيْسٍ مِنِّي بهذا النِّحْي؟ فقال: أَللّهِ عليك لتَفْعَلَنّ إِن فَعَلْتُ، فقال: أَللّهِ لأَفْعَلَنَّ، فأَلْقى النِّحْيَ بين يديه وخرج يَعْدُوة فأَخذه الفرزدق وقال:
لَعَمْرِي لَنِعْمَ النِّحْيُ كانَ لِقَوْمِه،
عَشِيّةَ غِبّ البَيْعِ، نِحْيُ حُمامِ
من السَّمْنِ رِبْعيٌّ يكون خِلاصُه،
بأبْعارِ آرامٍ وعُودِ بَشَامِ
فأَصْبَحْتُ عن أَعْراض قَيْس كمُحرِمٍ،
أَهَلَّ بِحَجٍّ في أَصَمَّ حَرامِ
الفراء: أَخْلَصَ الرجلُ إِذا أَخذ الخِلاصةَ والخُلاصة، وخَلَّصَ إِذا أَعطى الخَلاص، وهو مِثْل الشيء؛ ومنه حديث شريح: أَنه قضى في قَوْس كسَرَها رجل بالخَلاصِ أَي بمثلها. والخِلاص، بالكسر: ما أَخْلَصَته النارُ من الذهب والفضة وغيره، وكذلك الخِلاصة والخُلاصة؛ ومنه حديث سلمان: أَنه كاتَبَ أَهلَه على كذا وكذا وعلى أَربعين أُوقِيَّةَ خِلاص. والخِلاصة والخُلاصة: كالخِلاص، قال: حكاه الهروي في الغريبين.
واسْتَخْلَصَ الرجلَ إِذا اخْتَصّه بدُخْلُلِه، وهو خالِصَتي وخُلْصاني. وفلان خِلْصي كما تقول خِدْني وخُلْصاني أَي خالِصَتي إِذا خَلَصَت مَوَدّتُهما، وهم خُلْصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. وتقول: هؤلاء خُلْصاني وخُلَصائي، وقال أَبو حنيفة: أَخْلَصَ العظمُ كثُرَ مُخُّه، وأَخْلَصَ البعيرُ سَمِن، وكذلك الناقة؛ قال:
وأَرْهَقَت عِظامُه وأَخْلَصا
والخَلَصُ: شجرٌ طيّبُ الريح له وَرْدٌ كوَرد المَرْوِ طيّبٌ زكيٌّ. قال أَبو حنيفة: أَخبرني أَعرابي أَن الخَلَص شجر ينبت نبات الكَرْم يتعلق بالشجر فيعْلق، وله ورق أَغبر رِقاقٌ مُدَوَّرةٌ واسعةٌ، وله وَرْدةٌ كوَرْدة المَرْوِ، وأُصولهُ مُشْرَبةٌ، وهو طيّبُ الريح، وله حبّ كحبّ عِنَبِ الثَّعْلبِ يجتمع الثلاثُ والأَربعُ معاً، وهو أَحمر كغَرز العقيق لا يؤكل ولكنه يُرْعَى؛ ابن السكيت في قوله:
بِخالِصةِ الأَرْدانِ خُضْرِ المَناكِبِ
الأَصمعي: هو لِباس يلبَسُه أَهل الشام وهو ثوب مُجَبَّل أَخْضرُ المَنْكِبين وسائرُه أَبْيَضُ والأَردانُ أَكمامُه.
ويقال لكل شيء أَبيضَ: خالِصٌ؛ قال العجاج:
مِنْ خالِص الماء وما قد طَحْلَبا
يريد خَلَص من الطُّحْلُب فابْيَضَّ. الليث: بَعِيرٌ مُخْلِصٌ إِذا كان قَصِيداً سَميناً؛ وأَنشد:
مُخْلِصة الأَنْقاءِ أَو رَعُوما
والخالصُ: الأَبْيَضُ من الأَلوان. ثوب خالصٌ: أَبْيَضُ. وماءٌ خالص: أَبيض. وإِذا تَشَظَّى العظامُ في اللحم، فذلك الخَلَصُ. قال: وذلك في قَصَب العظام في اليد والرجل. يقال: خَلِصَ العظمُ يَخْلَصُ خَلَصاً إِذا بَرَأَ وفي خَلَلِه شيءٌ من اللحم.
والخَلْصاءُ: ماءٌ بالبادية، وقيل موضع، وقيل موضع فيه عين ماء؛ قال الشاعر:
أَشْبَهْنَ مِنْ بَقَر الخَلْصاءِ أَعْيُنَها،
وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرانِها صِوَرَا
وقيل: هو الموضع بالدهناء معروف. وذو الخَلَصة: موضع يقال إِنه بيت لِخَثْعَم كان يُدْعَى كَعْبةَ اليَمامةِ وكان فيه صنمٌ يُدْعى الخَلَصةَ فَهُدِم. وفي الحديث: لا تقوم الساعة حتى تضطرب أَلْياتُ نِساءِ دَوْسٍ على ذي الخَلَصة؛ هو بيتٌ كان فيه صنم لدَوْسٍ وخَثْعَم وبَجِيلةَ وغيرِهم، وقيل: ذو الخَلَصة الكعبةُ اليمانيَّةُ التي كانت باليمن فأَنْفَذَ إِليها رسول اللّه، صلَى اللّه عليه وسلّم، جَرِيرَ بنَ عبد اللّه يُخَرِّبُها، وقيل: ذو الخَلَصة الصنم نفسه، قال ابن الأَثير: وفيه نظر (* قوله «وفيه
نظر» أَي في قول من زعم انه بيت كان فيه صنم يسمى الخلصة لأن ذو لا تضاف الا إلخ، كذا بهامش النهاية.) لأَن ذو لا تُضاف إِلاَّ إِلى أَسماء الأَجناس، والمعنى أَنهم يَرْتَدُّون ويعُودون إِلى جاهليّتهم في عبادة الأَوثان فتسعى نساءُ بني دَوْسٍ طائفاتٍ حول ذي الخَلَصة فتَرْتَجُّ أَعجازُهن. وخالصةُ: اسم امرأَة، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**خَلَص** şey, fetḥa ile, **يَخْلُص** **خُلُوصاً** ve **خَلاصاً**: eğer (önce) saplanmış/ilişmiş olmuş, sonra kurtulmuş ve selâmete ermiş ise. Ve onu **أَخْلَصه** ve **خَلَّصه** etti; ve Allah için dinini **أَخْلَص** etti: onu katıksız kıldı. Ve **أَخْلَصَ** şeyi: onu seçti; ve şöyle okunmuştur: **إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين** ve **والمُخْلَصِين**; Saʿleb dedi: **بالمُخْلِصين** ile, ibadeti Allah Teâlâ için katıksız kılanları kasteder; **وبالمُخْلَصِين** ile de, Allah عزّ وجلّ’ün katıksız kıldıklarını kasteder. ez-Zeccâc: ve onun sözü: **واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً**; ve **مُخْلِصاً** diye de okunmuştur; ve **المُخْلَص**: Allah’ın onu katıksız kıldığı, onu seçilmiş, pislikten arınmış katıksız kıldığı kimsedir; ve **المُخْلِص**: Allah Teâlâ’yı katıksız olarak birleyen kimsedir; bundan dolayı **قل هو اللّه أَحد** sûresine **سورة الإِخلاص** denilmiştir; İbnü’l-Esîr dedi: Allah Teâlâ’nın sıfatında ve takdîsinde katıksız olduğu için; yahut onu söyleyenin tevhidi Allah عزّ وجلّ için katıksız kılmış olması sebebiyle bu ad verilmiştir; ve **كلمة الإِخلاص** tevhid kelimesidir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **من عبادنا المُخْلَصِين**; ve **المُخْلِصين** diye okunmuştur; öyleyse **المُخْلَصُون** seçilmişlerdir, **والمُخْلِصون** birleyenlerdir.

Ve **التخليص**: her türlü **مَنْشَبٍ**’den kurtarmadır; dersin ki: onu şundan **خَلَّصْته** **تَخْلِيصاً**; yani onu kurtardım, kurtarma; böylece o **فتخلّص**. Ve onu **تَخلّصَه** **تخَلُّصاً**; tıpkı iplik karıştığında **يُتخلّصُ الغَزْلُ** gibi. Ve itaatte **الإِخْلاصُ**: riyâyı terk etmektir; ve “Allah için dini katıksız kıldım” dersin: **أَخْلَصْت للّه الدِّينَ**. Ve **اسْتَخْلَصَ** şeyi: **كأَخْلَصَه** gibidir. Ve **الخالِصةُ**: **الإِخْلاصُ**’tır. Ve şey ona **خَلَص إِليه**: ulaştı. Ve şey, fetḥa ile, **خَلَصَ**; **يَخْلُصُ** **خُلوصاً**: yani katıksız oldu. Ve şey **خَلَصَ** **خَلاصاً**; ve **الخَلاصُ**, katıksız şey için masdar olur. Ve **الإِسراء** hadîsinde: “Yerden bir düzlüğe **خَلَصْت** (ulaştım)”; yani ulaştım ve vardım. Denir ki: falan falana **خَلَصَ**; yani ona ulaştı. Ve **خَلَصَ**: selâmete erdi ve kurtuldu; bundan (olarak) Herakl hadîsi: “Ben ona **أَخْلُص** (ulaşırım).” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**بالخَلاصِ** hükmetti”; yani göz (mal) başkasının hakkı çıkmış olduğu hâlde bedeli almışsa, bedeli satıcıya geri döndürmekle; yani husumetten kurtulunacak şeye hükmetti. Ve falan falana **خلَص**; yani ona ulaştı. Ve denir ki: “Bu şey senin için **خالِصةٌ**”; yani yalnız sana mahsus katıksızdır. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **وقالوا ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا**; **الخالصةَ**’yı müennes getirdi; çünkü **ما**’nın manasını müennes kıldı; zira o, cemaat manasındadır; sanki onlar “Bu en‘âmın karınlarındakilerin topluluğu erkeklerimize mahsustur” demişler gibi. Ve O’nun sözü: **ومُحَرَّمٌ**; **ما** lafzına döndürülmüştür; ve onu en‘âmın müennesliği için müennes kılması da câizdir. Ve en‘âmın karınlarındaki, şeyin bir parçası menzilesinde değildir; çünkü senin “parmaklarının bir kısmı düştü” sözün: parmakların bir kısmı bir parmaktır ve o onlardan biridir; hâlbuki en‘âmın her birinin karnındaki, onun kendisi değildir. Ve “cümle en‘âmdır” diye câiz gören kimseye göre, sanki “Ve dediler: en‘âmın karınlarındaki en‘âm erkeklerimize mahsustur” demiş gibidir. İbn Sîde dedi: birinci söz, **ومُحَرَّمٌ** sözü sebebiyle daha açıktır; çünkü o, **ما**’da manaya hamlin delilidir. Ve bazısı **خالصةً لذكورنا** okudu; yani diri olarak katıksız kalan (şey). Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **قل هي للذين آمَنُوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة**; **خالصةٌ** ve **خالصةً** okunmuştur; mana: o, müminlere helâldir; kâfirler de onlara onda ortak olabilir; kıyamet günü olunca, âhirette müminlere katıksız kalır ve hiçbir kâfir onlara onda ortak olmaz. Ve **خالصةٌ يوم القيامة**’nin i‘râbı ise, “Zeyd akıllıdır, anlayışlıdır” dediğin gibi, haber üstüne haber olması üzerinedir; mana: “De ki: o, dünya hayatında iman edenler için sabittir” hâl te’vilinde; sanki “De ki: o, dünya hayatında sabit, yerleşik; kıyamet günü katıksızdır” demişsin gibi.

Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار**; **بخالصةِ ذِكْرى الدار** diye, **خالصة**’nın **ذِكْرى**’ya izâfesi üzere okunur. Tenvin ile okuyan, **ذِكْرى الدار**’ı **خالصة**’dan bedel kılar; mana “Biz onları yurdun zikriyle katıksız kıldık” olur. Ve buradaki **الدار**’ın manası âhiret yurdudur. Ve “onları katıksız kıldık” manası: onları ona (âhirete) mahsus kıldık; âhiret yurdunu hatırlatır ve dünyadan zühde sevk eder kıldık; bu peygamberlerin hâlidir. Ve onların âhireti ve Allah’a dönüşü çokça zikretmeleri de câizdir. Ve **خلَصُوا نَجِيّاً** sözüne gelince: manası, insanlardan ayrılıp, kendilerini meşgul eden şey hakkında gizlice konuşmalarıdır. Hadîste: “**يومَ الخلاصِ** gününü andı”; dediler: “**يومُ الخَلاصِ** nedir?” dedi: “Medine halkından her münafık erkek ve münafık kadın Deccâl’e çıkar; böylece müminler onlardan ayrılır ve birbirlerinden bir kısmı bir kısmından **يَخْلُص** (ayrışır).” Ve **الاستسقاء** hadîsinde: “**فَلْيَخْلُصْ** o ve çocuğu”; yani insanlardan ayrışsın.

Ve onunla birlikte yaşamda **خالَصَهُ**: yani onunla saflaştı/dostça oldu. Ve ona nasihati ve sevgiyi **أَخْلَصَه**; ve ona **أَخْلَصه**; ve onlar **يَتَخالَصُون**: birbirlerini katıksız kılarlar; bir kısmı bir kısmını **يُخْلِصُ**. Ve renklerden **الخالصُ**: hangi renk olursa olsun, durulanıp parlayan şeydir; el-Lihyânî’den.

Ve **الخِلاصُ** ve **الخِلاصةُ** ve **الخُلاصةُ** ve **الخُلُوصُ**: hurmadan yapılan pekmezdir. Ve **الخِلاصةُ** ve **الخُلاصةُ** ve **الخِلاصُ**: hurma ve kavutun sadeyağa atılmasıdır; ve onu **أَخْلَصَه**: onunla bunu yaptı. Ve **الخِلاصُ**: pişirildiğinde sadeyağdan katıksız kalan şeydir. Ve **الخِلاصُ** ve **الإِخْلاصُ** ve **الإِخْلاصةُ**: tortudan katıksız kaldığında kaymaktır. Ve **الخُلوصُ**: sütün altında bulunan tortudur. Ve adam, sadeyağ sahibesi kadına: “Bize **أَخْلِصي**” der; Ebû Hanîfe onu açıklamamıştır. İbn Sîde dedi: bence manası **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** yahut **الخِلاص**’tır. Başkası: sadeyağın **خِلاصةُ**’sı ve **خُلاصةُ**’sı, ondan katıksız kalan şeydir; çünkü onlar kaymağı sadeyağ yapmak için pişirdiklerinde içine kavuttan ve hurmadan yahut ceylan dışkılarından bir şey atarlar; iyice olup tortudan katıksız kalınca, o sadeyağ **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** ve ayrıca **الخِلاص**’tır; **الخاء**’ın kesriyle; ve o **الإِثْر**’dir. Altta kalan tortu ise **الخُلوصُ** ve **القِلْدَةُ** ve **القِشْدَةُ** ve **الكُدادةُ**’dır. Bunun masdarı **الإِخْلاصُ**’tır; ve “sadeyağı **أَخْلَصْت**” denir.

Ebû Zeyd: kaymak, tencerede sadeyağ pişirilmek üzere konulduğunda o **الإِذْوابُ** ve **الإِذْوابةُ**’dır; iyice olup süt tortudan katıksız kalınca, o süt **الإِثْرُ** ve **الإِخْلاصُ**’tır; altta olan tortu ise **الخُلوصُ**’tur. el-Ezherî dedi: Arapların, tencerede sadeyağı katıksız kılmaya yarayan süt, su ve tortuya **الخِلاصُ** dediklerini işittim; bu, süt kaymakla yoğrulup karıştığında olur; hurma yahut un yahut kavut alınır, içine atılır ki sadeyağ, onunla karışmış sütün kalıntısından katıksız kalsın; katıksız kalan şey **الخِلاص**’tır, **الخاء**’ın kesriyle. **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** ise, tencerenin altında **الخِلاص**’tan ve başka tortu yahut sütten ve başkasından kalan şeydir. Ebû’d-Dekîş: kaymak, sütün **خِلاصُ**’ıdır; yani ondan **يُسْتَخْلَصُ**; yani çıkarılır. el-Asmaʿî rivayet etti: dedi ki: el-Ferazdak, Bâhile’den **حُمامٌ** denilen bir adamın yanından geçti; yanında bir tulum sadeyağ vardı. el-Ferazdak ona dedi: “Bu tulumla, insanların ırzlarını (dillerini) benden satın alır mısın?” O dedi: “Allah için, eğer ben yaparsam sen mutlaka yapacaksın.” O dedi: “Allah için, mutlaka yapacağım.” Böylece tulumu onun önüne attı ve koşarak çıktı. el-Ferazdak onu aldı ve dedi:
لَعَمْرِي لَنِعْمَ النِّحْيُ كانَ لِقَوْمِه،
عَشِيّةَ غِبّ البَيْعِ، نِحْيُ حُمامِ
من السَّمْنِ رِبْعيٌّ يكون خِلاصُه،
بأبْعارِ آرامٍ وعُودِ بَشَامِ
فأَصْبَحْتُ عن أَعْراض قَيْس كمُحرِمٍ،
أَهَلَّ بِحَجٍّ في أَصَمَّ حَرامِ

el-Ferrâ: adam **أَخْلَصَ** ettiğinde, **الخِلاصةَ** ve **الخُلاصةَ**’yı almıştır; **خَلَّصَ** ettiğinde ise **الخَلاص**’ı vermiştir; o, şeyin mislidir. Bundan Şurayh hadîsi: bir adamın kırdığı yay hakkında **بالخَلاصِ** hükmetti; yani onun misliyle. Ve **الخِلاص** (kesre ile): ateşin altın, gümüş ve başkasından katıksız kıldığı şeydir; aynı şekilde **الخِلاصة** ve **الخُلاصة**. Bundan Selmân hadîsi: ailesiyle şu şu üzerine ve kırk **أُوقِيَّةَ** **خِلاص** üzerine mukâtebe yaptı. Ve **الخِلاصة** ve **الخُلاصة**: **كالخِلاص** gibidir; dedi: el-Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti.

Ve adamı **اسْتَخْلَصَ**: onu içli-dışlılığına mahsus kıldı; ve o benim **خالِصَتي**’mdir ve **خُلْصاني**’mdir. Ve falan benim **خِلْصي**’mdir; “benim dostum” dediğin gibi; ve **خُلْصاني**: yani onların sevgisi katıksız olduğunda benim katıksızım. Ve onlar benim **خُلْصاني**’mdir; tekil ve çoğul onda eşittir. Ve dersin ki: “Bunlar benim **خُلْصاني**’m ve **خُلَصائي**’mdir.” Ebû Hanîfe dedi: kemik **أَخْلَصَ** ettiğinde iliği çoğalmıştır; deve **أَخْلَصَ** ettiğinde semizlemiştir; aynı şekilde dişi deve; dedi ki:
وأَرْهَقَت عِظامُه وأَخْلَصا

Ve **الخَلَصُ**: güzel kokulu bir ağaçtır; **المَرْوِ** gülü gibi bir gülü vardır; hoş, temiz. Ebû Hanîfe dedi: bir bedevî bana haber verdi: **الخَلَص** asma gibi biter; ağaca tutunur ve asılır; tozlu, ince, yuvarlak, geniş yaprağı vardır; **المَرْوِ** gülü gibi bir çiçeği vardır; kökleri sulanmıştır; güzel kokuludur; **عِنَبِ الثَّعْلبِ** tanesi gibi taneleri vardır; üçü dördü birlikte toplanır; akik tanesi gibi kırmızıdır; yenmez fakat otlatılır. İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında:
بِخالِصةِ الأَرْدانِ خُضْرِ المَناكِبِ
el-Asmaʿî: o, Şam ehlinin giydiği bir giysidir; omuzları yeşil, geri kalanı beyaz, yeşil omuzlu bir elbisedir; **الأَردانُ** onun kollarıdır.

Ve her beyaz şey için: **خالِصٌ** denir; el-ʿAccâc dedi:
مِنْ خالِص الماء وما قد طَحْلَبا
yani yosundan **خَلَص** etti, böylece beyazladı. el-Leys: **بَعِيرٌ مُخْلِصٌ**: iri, semiz olduğunda; ve şu beyti okudu:
مُخْلِصة الأَنْقاءِ أَو رَعُوما
Ve **الخالصُ**: renklerden beyazdır. **ثوب خالصٌ**: beyazdır. **وماءٌ خالص**: beyazdır. Ve kemikler et içinde parçalanıp dağıldığında, işte o **الخَلَصُ**’tur; dedi: bu, el ve ayaktaki kemik kamışlarında olur. Denir ki: kemik **خَلِصَ** eder, **يَخْلَصُ** **خَلَصاً**: iyileştiğinde ve aralığında etten bir şey bulunduğunda.

Ve **الخَلْصاءُ**: çölde bir sudur; ve “bir yer” denilmiştir; ve “içinde su gözü olan bir yer” denilmiştir; şair dedi:
أَشْبَهْنَ مِنْ بَقَر الخَلْصاءِ أَعْيُنَها،
وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرانِها صِوَرَا
Ve “ed-Dehnâ’da bilinen yer odur” denilmiştir. Ve **ذو الخَلَصة**: bir yerdir; Hathaʿam’a ait bir ev olduğu söylenir; ona **كَعْبةَ اليَمامةِ** denirdi; içinde **الخَلَصةَ** denilen bir put vardı; yıkıldı. Hadîste: “Kıyamet kopmaz; ta ki Devs kadınlarının kalçaları **ذي الخَلَصة** üzerinde sallanıncaya kadar.” O, Devs’in, Hathaʿam’ın, Becîle’nin ve başkalarının bir putunun bulunduğu bir evdir. Ve “**ذو الخَلَصة** Yemen’de bulunan Yemenî Kâbe’dir; Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu yıkması için Cerîr b. Abdullah’ı ona gönderdi” denilmiştir. Ve “**ذو الخَلَصة** putun kendisidir” denilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: bunda bir bakış vardır:
(* “**وفيه نظر**” sözü: **ذو**’nun ancak cins isimlerine izâfe edilmesi sebebiyle, onun içinde **الخلصة** denilen bir put bulunan bir ev olduğu iddiasında bulunanın sözü hakkındadır; **النهاية**’nin kenarında böyle.) Çünkü **ذو** ancak cins isimlerine izâfe edilir. Mana: onlar irtidat ederler ve putlara ibadette câhiliyyelerine dönerler; böylece Devs oğullarının kadınları **ذي الخَلَصة** etrafında tavaf edenler olarak koşar; kalçaları titrer. Ve **خالصةُ**: bir kadının adıdır; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ل ص * * خَلَصَ * الشيء صار * خَالِصاً * وبابه دخل و * خَلَصَ * إليه الشيء وصل و * خَلَّصَهُ * من كذا * تَخْلِيصَاً * أي نجاه * فَتَخَلَصَ * و * خُلاصَةُ * السمن بالضم ما خلص منه وكذا * خِلاَصَتُهُ * بالكسر و * أخْلَصَ * السمن طبخه و * الإخْلاَصُ * أيضا في الطاعة ترك الرياء وقد * أخْلَصَ * لله الدين و * خَالَصَهُ * في العشرة صافاه وهذا الشيء * خَالِصَةٌ * لك أي خاصة و * اسْتَخْلَصَهُ * لنفسه استحضه

##### Türkçe

* خ ل ص * **خَلَصَ**: şey **خَالِصاً** oldu; kapısı **دخل**’dir. Ve **خَلَصَ**: şeye; şey ona ulaştı. Ve **خَلَّصَهُ**: onu şundan **تَخْلِيصَاً**; yani onu kurtardı; böylece **فَتَخَلَصَ**. Ve **خُلاصَةُ**: içyağın (ضم ile) ondan arınıp ayrılan şey; bunun gibi **خِلاَصَتُهُ** (كسر ile). Ve **أخْلَصَ**: içyağı; onu pişirdi. Ve **الإخْلاَصُ** da: itaatte riyayı terk etmektir. Ve muhakkak **أخْلَصَ**: Allah için dini. Ve **خَالَصَهُ**: birlikte yaşamada; onunla saflaştı. Ve bu şey **خَالِصَةٌ**: senin için; yani özel. Ve **اسْتَخْلَصَهُ**: kendisi için; onu seçip ayırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خلص الشيء يخلص، بالضم، خلوصا، كقعود، وخالصة- كعافية وعاقبة، قال شيخنا: وزعم بعضهم أن الهاء فيها للمبالغة، كراوية، والسياق يأباه، انتهى. وفي اللسان: ويقال: هذا الشيء خالصة لك، أي خالص لك خاصة. قلت وكون هذا الباب ككتب هو المشهور في دواوين اللغة، إلا ما في التوشيح للجلال أنه ككرم وكتب، وبقي عليه من المصادر الخلاص، بالفتح، وقيل الخالصة والخلاص: اسمان-: صار خالصا. ومن المجاز: خلص إليه خلوصا: وصل، وكذا خلص به، ومنه حديث الإسراء: فلما خلصت بمستوى من الأرض أي وصلت وبلغت، وكذا خلص إليه الحزن والسرور. وقال الهوازني: خلص العظم، كفرح خلصا، إذا نشط، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، وهو غلط وصوابه تشظي في اللحم، كما هو نص الهوازني في اللسان والتكملة، قال: وذلك في قصب عظام اليد والرجل، وزاد في اللسان بقية نص الهوازني، يقال: خلص العظم يخلص خلصا: إذا برأ وفي: خلله شيء من اللحم. وقال الدينوري: أخبرني أعرابي أن الخلص، محركة: شجر ينبت كالكرم يتعلق بالشجر، فيعلو وله ورق أغبر رقاق مدورة واسعة، وله ورد كورد المرو، وأصوله مشربة، وهو طيب الريح، وحبه كنحو حب عنب الثعلب، يجتمع الثلاث والأربع معا، وهو أحمر كخرز العقيق لا يؤكل، ولكنه مرعى، واحدته بهاء. والخالص: كل شيء أبيض، يقال: لون خالص، وماء خالص، وثوب خالص. وقال اللحياني: الخالص من الألوان: ما صفا ونصع، أي لون كان، وفي البصائر: الخالص: الصافي الذي زال عنه شوبه الذي كان فيه. والخالص: نهر شرقي بغداد، عليه كورة كبيرة تسمى الخالص، وقد نسب إليها بعض المحدثين هكذا، وبعضهم: بالنهر خالصي. وخالصة: د، بجزيرة صقلية. وخالصة: بركة بين الأجفر والخزيمية. والخلصاء: ع، بالدهناء فيه عين ماء، قال الحارث بن حلزة:
  بعد عهدي لها ببرقة شما                      ء فأدنى ديارها الخلصاء وقال غيره:
  أشبهن من بقر الخلصاء أعينهـا                      وهن أحسن من صيرانها صورا

  وقوله عز وجل: إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار. أي خلة خلصناها لهم، فمن قرأ بالتنوين جعل ذكرى الدار بدلا من خالصة، ويكون المعنى إنا أخلصناهم بذكرى الدار، ومعنى الدار، ها هنا دار الآخرة، ومعنى أخلصناهم جعلناهم خالصين بأن جعلناهم يذكرون بدار الآخرة، ويزهدون فيها أهل الدنيا، وذلك شأن الأنبياء، عليهم الصلاة والسلام، ويجوز أن يكون، يكثرون ذكر الآخرة والرجوع إلى الله تعالى، وقرئ على إضافضة خالصة إلى ذكرى أيضا. وخلص، بالفتح: ع، بآرة، من ديار مزينة، قال ابن هرمة:
  كأنك لم تسر بجنوب خلـص                      ولم تربع على الطلل المحيل

  وخليص كزبير: حصن بين عسفان وقديد، على ثلاث مراحل من مكة، شرفها الله تعالى. وكل أبيض خليص، كالخالص. وخلصا الشنة- مثنى خلص بالفتح، والشنة بفتح الشين وتشديد النون- عرقاها، هكذا في سائر الأصول، وصوابه: عراقاها، وهو ما خلص من الماء من خلل سيورها، عن ابن عباد. ويقال: هو خلصك، بالكسر، أي خدنك، ج: خلصاء، بالضم والمد، تقول: هؤلاء خلصائي، إذا كانوا من خاصتك، نقله ابن دريد. وخلاصة السمن، بالضم، وعليه اقتصر الجوهري، والكسر، نقله الصاغاني عن الفراء: ما خلص منه، لأنهم إذا طبخوا الزبد ليتخذوه سمنا طرحوا فيه شيئا من سويق وتمر وأبعار غزلان، فإذا جاد وخلص من الثفل فذلك السمن هو الخلاصة. والخلاص، بالكسر، نقله الجوهري عن أبي عبيد: الإثر، بكسر الهمزة، وقال أبو زيد: الزبد حين يجعل في البرمة ليطبخ سمنا فهو الإذواب والإذوابة، فإذا جاد وخلص اللبن من الثفل فذلك اللبن الإثر والإخلاص، وقال الأزهري: سمعت العرب تقول لما يخلص به السمن في البرمة من الماء واللبن والثفل: الخلاص، وذلك إذا ارتجن واختلط اللبن بالزبد، فيؤخذ تمر أو دقيق أو سويق فيطرح فيه ليخلص السمن من بقية اللبن المختلط به، وذلك الذي يخلص هو الخلاص، بالكسر، وأما الخلاصة فهو ما بقي في أسفل البرمة من الخلاص وغيره من ثفل أو لبن وغيره، وقال أبو الدقيش: الزبد: خلاص اللبن، أي منه يستخلص، أي يستخرج. والخلاص: ما أخلصته النار من الذهب والفضة والزبد، وكذلك الخلاصة، حكاه الهروي في الغريبين، وبه فسر حديث سلمان أنه كاتب أهله على كذا وكذا، وعلى أربعين أوقية خلاص. والخلاص، كرمان: الخلل في البيت، بلغة هذيل، نقله ابن عباد. والخلوص، بالضم: القشدة والثفل، والكدادة والقلدة، الذي يبقى في أسفل خلاصة السمن، والمصدر منه الإخلاص، نقله الجوهري، وقد أخلصت السمن. وذو الخلصة، محركة، وعليه اقتصر الجوهري، ويقال بضمتين، حكاه هشام، وحكى ابن دريد فتح الأول وإسكان الثاني، وضبطه بعضهم بفتح أوله وضم ثانيه، والأول الأشهر عند المحدثين: بيت كان يدعى الكعبة اليمانية، ويقال له: الكعبة الشامية أيضا، لجعلهم بابه مقابل الشام، وصوب الحافظ بن حجر اليمانية، كما نقله شيخنا. قلت: وفي بعض الأصول: كان يدعى كعبة اليمامة، وهو الذي في أصول الصحاح، وقوله: لخثعم، هو الذي اقتصر عليه الجوهري، فلا تقصير في كلام المصنف، كما زعمه شيخنا، لأنه تبع الجوهري فيما أورده، وزاد غيره: ودوس وبجيلة وغيرهم، ومنه الحديث لا تقوم الساعة حتى تضطرب أليات نساء دوس على ذي الخلصة والذي يظهر من سياق الحافظ، في الفتح، أن المذكور في هذا الحديث غير الذي هدمه جرير؛ لأن دوسا رهط أبي هريرة من الأزد، وخثعم وبجيلة من بني قيس، فالأنساب مختلفة، والبلاد مختلفة، والصحيح أنه صنم كان أسفل مكة نصبه عمرو بن لحى، وقلده القلائد، وعلق به بيض النعام، وكان يذبح عنده، فتأمل ذلك. كان فيه صنم

  اسمه الخلصة، فأنفذ إليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جرير بن عبد الله، رضي الله تعالى عنه، فهدمه وخربه. وقيل: ذو الخلصة: الصنم نفسه، قال ابن الأثير: وفيه نظر؛ لأن ذو لا تضاف إلا إلى أسماء الأجناس. أو لأنه كان منبت الخلصة: النبات الذي ذكر قريبا. وأخلص لله الدين: أمحضه وترك الرياء فيه، فهو عبد مخلص ومخلص، وهو مجاز، وفي البصائر: حقيقة الإخلاص: التبري من دون الله تعالى، وقرئ: إلا عبادضك منهم المخلصين. بكسر اللام وفتحها، قال الزجاج: المخلص: الذي جعله الله مختارا خالصا من الدنس، والمخلص: الذي وحد الله تعالى خالصا. وأخلص الرجل السمن: أخذ خلاصته، نقله الفراء. وأخلص البعير سمن، وكذلك الناقة، نقله أبو حنيفة وأنشد: وأرهقت عظامه وأخلصا وقال الليث: أخلص، إذا صار مخه قصيدا سمينا، وأنشد: مخلصة الأنقاء أو زعوما. وخلص الرجل تخليصا: أعطى الخلاص، وهو مثل الشيء، ومنه حديث شريح أنه قضى في قوس كسرها رجل بالخلاص، أي بمثلها. والخلاص أيضا: أجرة الأجير، يقال: أعطى البحارة خلاصهم، أي أجرأ مثالهم. وخلص تخليصا: أخذ الخلاصة من السمن وغيره، كذا يقتضيه سياق عبارته، والذي في الأصول الصحيحة أن فعلة بالتخفيف، يقال أخلص وخلص إخلاصا وخلاصا وخلوصا: إذا أخذ الخلاصة، ومثله في التكملة، وهو مضبوط بالتخفيف هكذا، فتأمل. وخلص الله فلانا: نجاه بعد أن كان نشب، كأخلصه فتخلص كما يتخلص الغزل إذا التبس. ومن المجاز خالصه في العشرة، أي صافاه ووادده. واستخلصه لنفسه: استخصه بدخلله، كأخلصه، وذلك إذا اختاره. ومما يستدرك عليه: التخليص: التصفية. وياقوت مخلص، أي منفي. وقيل لسورة: قل هو الله أحد. سورة الإخلاص، قال ابن الأثير: لأنها خالصة في صفة الله تعالى، أو لأن اللافظ بها قد أخلص التوحيد لله عز وجل. وكلمة الإخلاص: كلمة التوحيد. والخالصة: الإخلاص. وقوله عز وجل: خلصوا نجيا. أي تميزوا عن الناس يتناجون فيما أهمهم. ويوم الخلاص: يوم خروج الدجال: لتمييز المؤمنين وخلاص بعضهم من بعض. وأخلصه النصيحة والحب، وأخلصه له، وهو مجاز. وهم يتخالصون: يخلص بعضهم بعضا. والخلوص، بالضم: رب يتخذ من تمر. والإخلاص والإخلاصة: الإذواب والإذوابة. وهو خالصتي وخلصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. وقال أبو حنيفة: أخلص العظم، إذا كثر مخه. وأبو عبد الله محمد بن عبد الرحمن بن خلصة، محركة، اللخمي، البلنسي النحوي اللغوي، أخذ عن ابن سيده، ونزل دانية، توفي سنة 521. وخلص، بالضم: موضع. وخلص من القوم: اعتزلهم، وهو مجاز. وخالصة: اسم امرأة. والخلصيون: بطن من الجعافرة، جدهم أبو الحسن عبيد الله بن محمد ابن عبد الله بن عيسى بن جعفر بن إبراهيم بن محمد بن علي بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب، قال الهجري: وهو الخلصي، من ساكني خلص. ولعله يريد ذا الخلصة.مه الخلصة، فأنفذ إليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جرير بن عبد الله، رضي الله تعالى عنه، فهدمه وخربه. وقيل: ذو الخلصة: الصنم نفسه، قال ابن الأثير: وفيه نظر؛ لأن ذو لا تضاف إلا إلى أسماء الأجناس. أو لأنه كان منبت الخلصة: النبات الذي ذكر قريبا. وأخلص لله الدين: أمحضه وترك الرياء فيه، فهو عبد مخلص ومخلص، وهو مجاز، وفي البصائر: حقيقة الإخلاص: التبري من دون الله تعالى، وقرئ: إلا عبادضك منهم المخلصين. بكسر اللام وفتحها، قال الزجاج: المخلص: الذي جعله الله مختارا خالصا من الدنس، والمخلص: الذي وحد الله تعالى خالصا. وأخلص الرجل السمن: أخذ خلاصته، نقله الفراء. وأخلص البعير سمن، وكذلك الناقة، نقله أبو حنيفة وأنشد: وأرهقت عظامه وأخلصا وقال الليث: أخلص، إذا صار مخه قصيدا سمينا، وأنشد: مخلصة الأنقاء أو زعوما. وخلص الرجل تخليصا: أعطى الخلاص، وهو مثل الشيء، ومنه حديث شريح أنه قضى في قوس كسرها رجل بالخلاص، أي بمثلها. والخلاص أيضا: أجرة الأجير، يقال: أعطى البحارة خلاصهم، أي أجرأ مثالهم. وخلص تخليصا: أخذ الخلاصة من السمن وغيره، كذا يقتضيه سياق عبارته، والذي في الأصول الصحيحة أن فعلة بالتخفيف، يقال أخلص وخلص إخلاصا وخلاصا وخلوصا: إذا أخذ الخلاصة، ومثله في التكملة، وهو مضبوط بالتخفيف هكذا، فتأمل. وخلص الله فلانا: نجاه بعد أن كان نشب، كأخلصه فتخلص كما يتخلص الغزل إذا التبس. ومن المجاز خالصه في العشرة، أي صافاه ووادده. واستخلصه لنفسه: استخصه بدخلله، كأخلصه، وذلك إذا اختاره. ومما يستدرك عليه: التخليص: التصفية. وياقوت مخلص، أي منفي. وقيل لسورة: قل هو الله أحد. سورة الإخلاص، قال ابن الأثير: لأنها خالصة في صفة الله تعالى، أو لأن اللافظ بها قد أخلص التوحيد لله عز وجل. وكلمة الإخلاص: كلمة التوحيد. والخالصة: الإخلاص. وقوله عز وجل: خلصوا نجيا. أي تميزوا عن الناس يتناجون فيما أهمهم. ويوم الخلاص: يوم خروج الدجال: لتمييز المؤمنين وخلاص بعضهم من بعض. وأخلصه النصيحة والحب، وأخلصه له، وهو مجاز. وهم يتخالصون: يخلص بعضهم بعضا. والخلوص، بالضم: رب يتخذ من تمر. والإخلاص والإخلاصة: الإذواب والإذوابة. وهو خالصتي وخلصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. وقال أبو حنيفة: أخلص العظم، إذا كثر مخه. وأبو عبد الله محمد بن عبد الرحمن بن خلصة، محركة، اللخمي، البلنسي النحوي اللغوي، أخذ عن ابن سيده، ونزل دانية، توفي سنة 521. وخلص، بالضم: موضع. وخلص من القوم: اعتزلهم، وهو مجاز. وخالصة: اسم امرأة. والخلصيون: بطن من الجعافرة، جدهم أبو الحسن عبيد الله بن محمد ابن عبد الله بن عيسى بن جعفر بن إبراهيم بن محمد بن علي بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب، قال الهجري: وهو الخلصي، من ساكني خلص. ولعله يريد ذا الخلصة.

##### Türkçe

**خلص** şey (fiil) **يخلص** (muzâri‘), **بالضم** (mâzîsi damme ile), **خلوصا** (mastarı), **كقعود** (tıpkı **قعود** gibi); ve **خالصة** — **كعافية وعاقبة** (tıpkı **عافية** ve **عاقبة** gibi). Şeyhimiz dedi ki: “Bazıları, ondaki **الهاء**’nın mübalağa için olduğunu iddia etti; **كراوية** (tıpkı **راوية** gibi); fakat bağlam bunu reddeder.” Bitti.

Ve **اللسان**’da: “Şöyle de denir: Bu şey senin için **خالصة**’dır; yani özellikle senin için **خالص**tır.” Dedim ki: Bu bâbın **كتب** gibi oluşu, dil divanlarında meşhur olandır; ancak Celâl’in **التوشيح**’inde olan şu hariç: onun **كرم** ve **كتب** gibi olduğu (söylenmiştir). Ve kaynaklardan ona kalan: **الخلاص** (fetha ile); ve denildi ki: **الخالصة** ve **الخلاص** iki isimdir: “**خالص** oldu.”

Ve mecazdan: **خلص إليه خلوصا**: ulaştı; aynı şekilde **خلص به**. Ondan, **حديث الإسراء**: “Yerden bir düzlüğe **خلصت** (ulaştığımda)” yani ulaştım ve vardım; aynı şekilde hüzün ve sevinç ona **خلص** (ulaştı).

Ve el-Hevâzenî dedi: **خلص العظم** — **كفرح** **خلصا**; “canlandı” demektir. Bizim elimizdeki bütün nüshalarda böyledir; o ise yanlıştır; doğrusu: et içinde parçalanıp dağılmasıdır; el-Hevâzenî’nin **اللسان** ve **التكملة**’deki nassı böyledir. Dedi ki: Bu, el ve ayağın kemik kamışlarında olur. Ve **اللسان**’da el-Hevâzenî’nin metninin geri kalanı artırıldı: “Denir: **خلص العظم يخلص خلصا**: iyileştiğinde; ve içinde: etten bir şey onun arasına girdiğinde.”

Ve ed-Dîneverî dedi: Bir bedevî bana haber verdi ki **الخلص** — harekeli — asma gibi biten, ağaçlara tutunan, yükselen bir ağaçtır; kül rengi yaprakları vardır; ince, yuvarlak, geniştir; **المرو** gülü gibi çiçeği vardır; kökleri sulanmıştır; güzel kokuludur; tanesi, tilki üzümü tanesi gibi; üçü dördü birlikte toplanır; akik boncuğu gibi kırmızıdır; yenmez; fakat otlaktır; tekili **هاء** iledir.

Ve **الخالص**: her beyaz şeydir. Denir: **لون خالص** (saf renk), **ماء خالص** (saf su), **ثوب خالص** (saf elbise). El-Lihyânî dedi: Renklerden **الخالص**: arınıp parlayan şeydir; hangi renk olursa olsun. Ve **البصائر**’de: **الخالص**: içinde bulunan bulanıklığı giderilmiş olan saf olandır.

Ve **الخالص**: Bağdat’ın doğusunda bir nehirdir; üzerinde büyük bir **كورة** vardır; ona **الخالص** denir. Bazı muhaddisler ona nisbet edildi; böyle (denir); bazıları ise: nehre nisbetle **خالصي**.

Ve **خالصة**: Sicilya adasında bir yer.

Ve **خالصة**: **الأجفر** ile **الخزيمية** arasında bir havuz.

Ve **الخلصاء**: **الدهناء**’da bir yer; içinde bir su gözü vardır. Hâris b. Hillize dedi ki:
بعد عهدي لها ببرقة شما
ء فأدنى ديارها الخلصاء

Ve başkası dedi ki:
أشبهن من بقر الخلصاء أعينهـا
وهن أحسن من صيرانها صورا

Ve O’nun عز وجل sözü: **إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار**. Yani: onlar için arıttığımız bir haslet. Kim tenvin ile okursa, **ذكرى الدار**’ı **خالصة**’dan bedel kılar; ve mâna: “Biz onları **ذكرى الدار** ile arıttık” olur. Ve **الدار**’ın mânası burada âhiret yurdudur. Ve **أخلصناهم**’ın mânası: onları, âhiret yurdunu anmalarını sağlayarak ve dünya ehline karşı onda zühd etmelerini sağlayarak, **خالص** kıldık; bu, peygamberlerin şânıdır; عليهم الصلاة والسلام. Ve caizdir ki: âhireti ve Allah تعالى’ya dönüşü çokça anarlar. Ve **خالصة**’nın **ذكرى**’ya izâfe edilmesi üzere de okunmuştur.

Ve **خلص** — fetha ile —: **بآرة**’da, **مزينة** diyarından bir yer. İbn Hirma dedi ki:
كأنك لم تسر بجنوب خلـص
ولم تربع على الطلل المحيل

Ve **خليص** — **كزبير** (tıpkı **زبير** gibi): **عسفان** ile **قديد** arasında bir hisardır; Mekke’den üç merhale uzaklıktadır; Allah تعالى onu şereflendirsin.

Ve her beyaz şey **خليص**tir; **الخالص** gibi.

Ve **خلصا الشنة** — **خلص**’un fetha ile tesniyesi; **الشنة** şîn’in fethası ve nûn’un şeddelenmesiyle — onun iki damarıdır; bütün asıllarda böyledir; doğrusu: **عراقاها**’dır; o da, kayışlarının aralarından sudan **خلص** (sızıp çıkan) şeydir; İbn Abbâd’dan.

Ve denir: O senin **خلصك**’ındır — kesra ile — yani senin dostundur. Çoğulu: **خلصاء** — damme ve med ile. “Bunlar benim **خلصائي**’mdir” dersin; eğer onlar senin haslarından iseler. Bunu İbn Düreyd nakletti.

Ve **خلاصة السمن** — damme ile; Cevherî bununla yetindi. Ve kesra ile de (gelir); bunu es-Sâğânî, el-Ferrâ’dan nakletti: Ondan **خلص** (ayıklanıp çıkan) şeydir. Çünkü onlar tereyağını, ondan sadeyağ yapmak için pişirdiklerinde, içine kavut ve hurma ve ceylan dışkıları atarlar; o iyi olup posadan **خلص** (arı) olunca, işte o sadeyağ **الخلاصة**’dır.

Ve **الخلاص** — kesra ile — Cevherî bunu Ebû Ubeyd’den nakletti: **الإثر** (hemzenin kesriyle). Ebû Zeyd dedi: Tereyağı tencerede sadeyağ pişirilmek üzere konulduğunda o **الإذواب** ve **الإذوابة**’dır; iyi olup süt posadan **خلص** (arı) olunca, işte o süt **الإثر** ve **الإخلاص**’tır. Ezherî dedi: Arapların, tencerede sadeyağı sudan, sütten ve posadan **يخلص** (ayıklayan) şeye **الخلاص** dediklerini işittim; bu, süt tereyağıyla çalkalanıp karıştığında olur; sonra hurma veya un veya kavut alınır, içine atılır ki sadeyağ, onunla karışmış sütün geri kalanından **يخلص** (ayıklansın). İşte **يخلص** olan şey **الخلاص**’tır — kesra ile. **الخلاصة** ise, tencerenin dibinde **الخلاص** ve benzerinden, posa veya süt ve benzerinden kalan şeydir. Ebû’d-Dukayş dedi: **الزبد** (tereyağı): sütün **خلاص**’ıdır; yani ondan **يستخلص** (ayıklanır), yani çıkarılır.

Ve **الخلاص**: ateşin altın, gümüş ve tereyağından **أخلصته** (arıttığı) şeydir; aynı şekilde **الخلاصة**. Bunu el-Herevî **الغريبين**’de nakletti; ve bununla, Selmân hadisi tefsir edildi: “Ailesiyle şu kadar ve şu kadar üzerine ve kırk ukiyye **خلاص** üzerine mukâtebe yaptı.”

Ve **الخلاص** — **كرمان** (tıpkı **رمان** gibi): evdeki gedik; Hüzeyl diliyle. Bunu İbn Abbâd nakletti.

Ve **الخلوص** — damme ile: kaymak ve posa; ve **الكدادة** ve **القلدة**; sadeyağ **خلاصة**’sının dibinde kalan şey; bunun mastarı **الإخلاص**’tır. Bunu Cevherî nakletti. Ve ben sadeyağı **أخلصت** (arıttım).

Ve **ذو الخلصة** — harekeli — Cevherî bununla yetindi. Ve iki damme ile de denir; bunu Hişâm nakletti. İbn Düreyd birincinin fethasını ve ikincinin sükûnunu nakletti. Bazıları onu, evvelinin fethası ve ikincinin dammesiyle ضبط etti. Birincisi muhaddisler katında daha meşhurdur: Yemenî Kâbe diye adlandırılan bir evdi; ona Şâmî Kâbe de denirdi; kapısını Şâm’a karşı yaptıkları için. Hâfız İbn Hacer, şeyhimizin naklettiği üzere, “Yemenî”yi isabetli gördü. Dedim ki: Bazı asıllarda: “Yemâme Kâbesi diye adlandırılırdı” (vardır); bu, **الصحاح** asıllarında olandır. Ve “**لخثعم**” sözü, Cevherî’nin yetindiği şeydir; dolayısıyla musannifin sözünde kısaltma yoktur; şeyhimizin iddia ettiği gibi değil; çünkü o, Cevherî’nin zikrettiğine tâbi oldu; başkası şunu ekledi: ve **دوس** ve **بجيلة** ve başkaları. Ondan hadis: “Kıyamet kopmaz; **دوس** kadınlarının kalçaları **ذي الخلصة** üzerinde çalkalanıncaya kadar.” Hâfızın **الفتح**’taki siyakından görünen şudur ki: Bu hadiste zikredilen, Cerîr’in yıktığı şeyden başkadır; çünkü **دوس** Ebû Hureyre’nin **الأزد**’den olan kabilesidir; **خثعم** ve **بجيلة** ise Benî Kays’tandır; nesebler farklıdır, beldeler farklıdır. Doğru olan: Mekke’nin aşağısında bir put idi; onu Amr b. Luhay dikmişti; ona gerdanlıklar takmış, devekuşu yumurtaları asmıştı; onun yanında kurban kesilirdi; bunu düşün. İçinde bir put vardı.

Onun adı **الخلصة** idi; bunun üzerine Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ona (oraya) **جرير بن عبد الله**’ı, رضي الله تعالى عنه, gönderdi; o da onu yıktı ve harap etti. Ve denildi ki: **ذو الخلصة**: bizzat putun kendisidir. **ابن الأثير** dedi ki: “Bunda bir bakış (itiraz) vardır; çünkü **ذو** ancak cins isimlerine izafe edilir.” Yahut çünkü o, **الخلصة**’nın bitiş yeriydi: az önce zikredilen bitki. Ve “Allah için dini **أخلص** etti”: onu katıksızlaştırdı ve onda riyayı terk etti; artık o, **مخلص** ve **مخلص** bir kuldur; bu mecazdır. Ve **البصائر**’de: **الإخلاص**’ın hakikati: Allah Teâlâ’dan başkasından beri olmaktır. Ve okundu: “... إلا عبادضك منهم **المخلصين**.” **اللام**’ın kesriyle ve fethiyle. **الزجاج** dedi ki: **المخلص**: Allah’ın onu seçilmiş kıldığı, pislikten arı-duru kıldığı kimsedir; **المخلص** ise: Allah Teâlâ’yı katıksız olarak birleyen kimsedir. Ve adam yağı **أخلص** etti: onun **خلاصة**’sını aldı; bunu **الفراء** nakletti. Ve deve yağlandı: **أخلص**; dişi deve de böyledir; bunu **أبو حنيفة** nakletti ve şu beyti söyledi:
وأرهقت عظامه وأخلصا
**الليث** dedi ki: **أخلص** (olur), iliği “**قصيدا**” (katı) yağlı olduğunda; ve şu beyti söyledi:
مخلصة الأنقاء أو زعوما.

Ve adam **خلص** etti, **تخليصا**: **الخلاص** verdi; o, şeyin mislidir. Bundan, **شريح** hadisi: bir adamın kırdığı bir yay hakkında **الخلاص** ile hükmetti; yani onun misliyle. Ve **الخلاص** ayrıca: işçinin ücreti. Denilir ki: “Denizcilere **خلاص**larını verdi”; yani onların ücretlerinin mislini. Ve **خلص** etti, **تخليصا**: yağdan ve başkasından **الخلاصة**’yı aldı; ibaresinin siyakı bunu gerektirir. Sahih asıllarda olan ise: fiilin tahfifle (şeddesiz) olduğudur; denilir ki: **أخلص** ve **خلص** eder, **إخلاصا** ve **خلاصا** ve **خلوصا**: **الخلاصة**’yı aldığı zaman. **التكملة**’de de bunun misli vardır; tahfifle böyle ضبط edilmiştir; öyleyse düşün.

Ve Allah falanı **خلص** etti: yapışıp kalmışken onu kurtardı; **أخلصه** gibi; böylece o da **تخلص** etti; iplik karıştığında nasıl **يتخلص** ederse. Ve mecazdan: onunla birlikte yaşamda **خالصه**; yani onunla saflaştı ve onu sevdi. Ve onu kendisi için **استخلصه**: onu içtenlikle kendine mahsus kıldı; **أخلصه** gibi; bu, onu seçtiği zamandır. Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **التخليص**: tasfiye etme. Ve “**ياقوت** **مخلص**” (denir): yani sürgün edilmiş. Ve “**قل هو الله أحد**” sûresine: **سورة الإخلاص** denildi. **ابن الأثير** dedi ki: çünkü o, Allah Teâlâ’nın sıfatında hâlistir; yahut onu söyleyen, tevhidi Allah عز وجل için **أخلص** etmiştir. Ve **كلمة الإخلاص**: tevhid kelimesidir. Ve **الخالصة**: **الإخلاص**’tır. Ve O’nun عز وجل sözü: **خلصوا نجيا**: yani insanlardan ayrılıp seçildiler; kendilerini meşgul eden şey hakkında gizlice konuşurlar. Ve **يوم الخلاص**: Deccal’in çıkış günüdür; müminleri ayırt etmek ve bazılarının bazılarından kurtulması için. Ve ona nasihati ve sevgiyi **أخلصه** etti; ve onu onun için **أخلصه** etti; bu mecazdır. Ve onlar **يتخالصون**: birbirlerini **يخلص** ederler. Ve **الخلوص** (ضم ile): hurmadan yapılan bir “**رب**” (şurup). Ve **الإخلاص** ile **الإخلاصة**: **الإذواب** ve **الإذوابة**’dir. Ve o, benim **خالصتي**’mdir ve **خلصاني**’mdir; onda tekil ile çoğul eşittir. **أبو حنيفة** dedi ki: kemik **أخلص** etti: iliği çoğaldığı zaman. Ve **أبو عبد الله محمد بن عبد الرحمن بن خلصة**—harekeli (محركة)—**اللخمي**; **البلنسي**; nahivci, lugatçı; **ابن سيده**’den aldı; **دانية**’ye indi; 521 yılında vefat etti. Ve **خلص** (ضم ile): bir yerdir. Ve kavimden **خلص**: onlardan ayrıldı; bu mecazdır. Ve **خالصة**: bir kadının adıdır. Ve **الخلصيون**: **الجعافرة**’den bir batındır; cedleri **أبو الحسن عبيد الله بن محمد ابن عبد الله بن عيسى بن جعفر بن إبراهيم بن محمد بن علي بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب**’dir. **الهجري** dedi ki: “O, **الخلصي**’dir; **خلص** sakinlerindendir.” Ve belki de **ذا الخلصة**’yı kastediyor.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَلَصَ
1 خَلَصَ خالص خلص , (S, A, K, &c.,) aor. خَلُصَ , (S, TA,) inf. n. خُلُوصٌ (S, A, K) and خَلَاصٌ (TA) and خَالِصَةٌ, (K,) or the second and third of these are simple substs. [used as inf. ns., i. e., quasi-inf. ns.]; (TA;) and خَلُصَ also; (Et-Towsheeh, TA;) but the former is that which is commonly known; (TA;) It (a thing, S, TA) was, or became, خَالِص, (S, A, K,) which signifies [here] clear, pure, sheer, free from admixture, unmingled, unmixed, or genuine; (B, TA;) and white. (K.) You say, خَلَصَ انمَآءُ مِنَ الكَدَرِ The water became clear from turbidness. (Msb.) And خَلَصَ الزُّبْدُ مِنَ الثُّفْلِ [The butter became clear from the dregs, or sediment,] in being cooked. (S.) ― -b2- خَلَصَ مِنَ الوَرْطَةِ, (A,) or التَّلَفِ, aor. خَلُصَ , (Msb,) inf. n. خَلَاصٌ (A, Msb) and خُلُوصٌ and مَخْلَصٌ, (Msb,) (tropical:) He became safe, or secure, or free, from embarrassment or difficulty, or from destruction, (A, Msb,) like as a thing becomes clear from its turbidness. (A.) [See also 5.] ― -b3- خَلَصَ مِنَ القَوْمِ (tropical:) He withdrew, retired, or went away or apart, from the people, or company of men. (A, TA.) It is said in the Kur [xii. 80], خَلَصُوا نَجِيًّا (tropical:) They retired, conferring privately together. (Bd, Jel, TA.) ― -b4- خَلَصَ اـِلَيْهِ, (S, A, K,) and بِهِ (TA,) inf. n. خُلُوصٌ, (K,) (tropical:) He, or it, (a thing, S, and grief, and happiness, A, TA,) came to, or reached, him: (S, A, K, TA:) he came to, reached, or arrived at, it; namely, a place. (TA.) ― -b5- Also خَلَصُوا اـِلَيْهِ They came to him (namely a judge or governor) and referred to him their cause, or suit, for judgment. (T and L in art. نفذ.) -A2- خَلَصَ, inf. n. خَلَاصٌ and خُلُوصٌ; (TA;) or ↓ خلّص, (K,) inf. n. تَخْلِيصٌ; (TA;) but the former is that which is found in the correct lexicons; (TA;) He took the خُلَاصَة [q. v.] (K, TA) of, or from, clarified butter; (TA;) and ↓ اخلص, inf. n. اـِخْلَاصٌ, signifies the same. (TA.) [See also this last below.]

خلّصهُ
2 خلّصهُ خالص خلص خلصه خلصة , (A,) inf. n. تَخْلِيصٌ, (TA,) He made, or rendered, it clear or pure [&c. (see 1, first signification)]; he cleared, clarified, purified, or refined, it; (A, Mgh, TA;) [as also ↓ اخلصهُ, q. v.] ― -b2- (assumed tropical:) He separated it from another thing or other things. (Msb.) You say also خلّص بَيْنَهُمَا [He separated them, each from the other]. (M in art. قلص.) ― -b3- (tropical:) He (God, A, TA, or a man, S) saved, secured, or freed, him, (S, A, K,) مِنْ كَذَا from such a thing, (S,) [as, for instance, a snare, and embarrassment or difficulty, or destruction, like as one renders a thing clear from its turbidness, (see 1,)] after he had become caught, or entangled; (TA;) as also ↓ اخلصهُ. (TA.) Also (assumed tropical:) [He disentangled it; unravelled it:] said of spun thread that has become entangled. (Lth and Az and Sgh, in TA, art. عسر.) ― -b4- (assumed tropical:) He made it clear; or explained, expounded, or interpreted, it; as also لَخَّصَهُ. (A in art. لخص.) ― -b5- خلّص, inf. n. as above, also signifies (assumed tropical:) He gave [a man (for the verb in this case, as in others, is trans, accord. to the TK,)] the خَلَاص, (K, TA,) i. e., the equivalent of a thing, or requital, or hire for work. (TA.) -A2- See also 1, last signification.

خَالصهُ
3 خَالصهُ خالص خالصه خالصة , (S, K,) inf. n. مُخَالَصَةٌ, (TK,) (assumed tropical:) [He regarded him, or acted towards him, with reciprocal purity of mind, or sincerity: and particularly, as also خالصهُ الوُدَّ, mentioned in this art. in the A, but not explained,] (tropical:) he regarded him, or acted towards him, with reciprocal purity, or sincerity, of love, or affection; syn. صَافَاهُ (S, K, TA) and وَادَدَهُ; (TA;) فِى العِشْرَةِ [in social intercourse]. (S, TA.) You say also, خالص اللّٰهَ دِينَهُ (tropical:) [He acted with reciprocal purity, or sincerity, towards God, in his religion]. (A.) And one says, خَالِصِ المُؤْمِنَ وَ خَالِفِ الكَافِرَ (tropical:) [Act thou with reciprocal purity, or sincerity, towards the believer, and act thou with contrariety to the unbeliever]. (A. [See 3 in art. خلق, where a similar saying is mentioned.]) [See also the next paragraph.]

اخلصهُ
4 اخلصهُ أخلصه اخلصه اخلصة خلص : see 2, first signification. You say, اخلص السَّمْنَ, inf. n. اـِخْلَاصُ, He clarified the cooked butter by throwing into it somewhat of the meal of parched barley or wheat (سَوِيق), or dates, or globules of gazelles' dung: (S, * L:) or he took the خُلَاصَة [q. v.] of the cooked, or clarified, butter. (Fr, K.) See also 1, last signification. And أَخْلَصَتْهُ النَّارُ [The fire clarified it, or purified it,] namely, butter, and gold, and silver. (K.) ― -b2- You say also, اخلصوا النَّصِيحَةَ and الحُبَّ (tropical:) [lit. They made good advice or counsel, and love, pure, or sincere; meaning, they were pure, or sincere, in giving good advice, and in love]. (TA.) And اخلص لَهُ المَوَدَّةَ (tropical:) [He was pure, or sincere, to him in love, or affection]. (A.) And اخلص لِلّٰهِ العَمَلَ (assumed tropical:) [He was pure, or sincere, towards God in works]. (Msb.) And اخلص لِلّٰهِ الدِّينَ, (S, TA,) or دِينَهُ, (A,) (tropical:) He was pure, or sincere, towards God in religion, [or in his religion;] without hypocrisy. (S, * TA.) And اخلص لِلّٰهِ, [elliptically,] (assumed tropical:) He was without hypocrisy [towards God]. (K.) or اـِخْلَاصٌ properly signifies (assumed tropical:) The asserting oneself to be clear, or quit, of [believing in] any beside God. (B, TA.) [Hence.] سُورَةُ الاـِخْلَاصِ is (assumed tropical:) a title of The [112th] chapter of the Kur-لn commencing with the words قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ: (IAth, Msb:) and سُورَتَا الاـِخْلَاصِ (assumed tropical:) the same together with the [109th] chapter commencing with the words يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ. (Msb.) And كَلِمَةُ الأِخْلَاصِ is applied to (tropical:) The sentence which declares belief in the unity of God. (A, * TA.) أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ: see below, voce خَالِصَةٌ. ― -b3- See also 2, third signification. ― -b4- And see 10.

تخلّص
5 تخلّص أخلص تخلص خلص (tropical:) He became saved, secured, or freed; he escaped, or freed himself; or became safe, secure, free, or in a state of freedom or immunity; (S, K;) from a thing; (S;) as, for instance, a gazelle, and a bird, from a snare, (A,) [and a man from embarrassment or difficulty, or destruction, like as a thing becomes cleared from its turbidness, (see 1,) or] like spun thread when it has been entangled. (TA.) ― -b2- [See also نَسَبَ بِالْمَرْأَةِ.]

تخالصوا
6 تخالصوا تخالص تخالصوا خالص (tropical:) They regarded one another, or acted reciprocally, [with purity, or sincerity: and particularly,] with purity, or sincerity, of love, or affection. (A, * TA.)

استخلص الزُّبْدَ مِنَ اللَّبَنِ
10 استخلص الزُّبْدَ مِنَ اللَّبَنِ استخلص الزبد من اللبن He extracted the butter from the milk. (ADk, A, L.) ― -b2- استخلصهُ لِنَفْسِهِ He appropriated him [or it] purely to himself, (Bd and Jel in xii. 54,) exclusively of any partner: (Jel:) he chose him [or it] for himself; took him [or it] in preference for himself; (IAar, in L, art. قرح; and TA in the present art.;) he appropriated him to himself as his particular, or special, intimate; (TA;) syn. اِسْتَخَصَّهُ; (S, K, TA;) and ↓ اخلصهُ signifies the same. (TA.)

خِلْصٌ
خِلْصٌ خالص خلص (S, A, K) and ↓ خُلْصَانٌ (S, A, TA) and ↓ خَالِصَةٌ (S, TA) (tropical:) A man's friend; [or his sincere, or true,] or his secret, or private, friend; or his companion, or associate, who converses, or talks, with him; syn. خِدْنٌ; (S, K, TA;) his particular, or special, friend: (TA:) ↓ the second is also used in a pl. sense: (S, TA:) pl. of the first, خُلَصَآءُ. (K.)

خَلَصٌ
خَلَصٌ خالص خلص A kind of tree like the grape-vine (K) in its manner of growth, (TA,) that clings to other trees, and rises high; (K;) having leaves of a dust-colour, thin, round, and wide; and a blossom like that of the مر [?]; and tinged in the lower parts of its stems; (TA;) sweet in odour; and having berries (K) like those of [the plant called عِنَبٌ الثَّعْلَبِ, [see art. ثعلب,] three and four together, red, (TA,) like the beads of عَقِيق [q. v.]; (K;) not eaten [by men], but depastured: (TA:) n. un. with ة: (K:) thus described by [AHn] Ed-Deenawaree, on the authority of an Arab of the desert. (TA.) See the end of the next paragraph.

ذُو الخَلَصَةِ
ذُو الخَلَصَةِ ذ , (S, K,) and ذو الخُلُصَةِ, (Hishلm, K,) and ذو الخَلْصَةِ, accord. to IDrd, and some write it ذو الخَلُصَةِ, but the first is the form commonly obtaining with the relaters of trads., (TA,) A certain temple, (S, K,) called كَعْبَةُ اليَمَامَةِ, (S,) or الكَعْبَةُ اليَمَانِيَّةُ, (El-Hلfidh Ibn-Hajar, K,) and also الكَعْبَةُ الشَّامِيَّةُ, because its door faced Syria, (TA,) belonging to the tribe of Khath'am, (S, K,) and Dows and Bejeeleh and others, (TA,) in which was an idol called الخَلَصَةُ, (S, K,) which was demolished (S, TA) by command of Mohammad: (TA:) or ذُو الخَلَصَةِ was the idol itself, as some say; but, says IAth, this requires consideration, because [it is asserted that] ذو is not prefixed to any but generic names: (TA: [but see ذُو:]) or the temple was so called because it was the place of growth of a tree of a kind called ↓ خَلَص. (K, * TA.)

خُلْصَانٌ
خُلْصَانٌ خلصان : see خِلْصٌ, in two places.

خَلَاصٌ
خَلَاصٌ خلاص an inf. n. of 1. ― -b2- يَوْمُ الخَلَاصِ is The day of the coming forth of الدَّجَّال [or Antichrist]; because then the believers will be distinguished. (TA.) -A2- Also (assumed tropical:) An equivalent; a requital, or compensation; hire, pay, or wages, for work: pl. أَخْلَاصٌ. (TA.) ― -b2- See also خُلَاصَة.

خُلَاصٌ
خُلَاصٌ خلاص : see خُلَاصَة, in two places.

خِلَاصٌ
خِلَاصٌ خلاص : see خُلَاصَة, throughout.

خُلُوصٌ
خُلُوصٌ خلوص : see خُلَاصَة, in three places. ― -b2- Also an inf. n. of 1.

خُلَيْصٌ
خُلَيْصٌ خليص : see خَالِصٌ.

خُلَاصَةُ السَّمْنِ
خُلَاصَةُ السَّمْنِ خلاصة السمن (S, A, L, Msb, K) and خِلَاصَتُهُ (Fr, Sgh, K) What has become clear, of cooked butter; (S, A, L, K;) or cooked butter into which some dates have been thrown, or into which some سَوِيق [i. e. meal of parched barley or wheat] has been thrown, in order that thereby it may become clear from the remains of the milk: (Msb:) for when they cook fresh butter, to make it سَمْن, they throw into it somewhat of سويق, or dates, or globules of gazelles' dung; and when it becomes good, and clear from the dregs, or sediment, that سمن is called الخُلَاصَةُ, and ↓ الخِلَاصُ also, (S, L,) mentioned by A'Obeyd, (S,) and this, namely the خِلَاص, is the اـِثْر: (S, L, K:) and the terms ↓ خُلُوصٌ (S, L, K) and قِلْدَةٌ (S, L) and قِشْدَةٌ (S, L, K) and كُدَادَةٌ (S, L) are applied to the dregs, or sediment, remaining at the bottom; (S, L, K;) as also خُلَاصَةٌ: (AHeyth, L in art. قشد:) the inf. n. is اـِخْلَاصٌ; and you say, أَخْلَصْتُ السَّمْنَ: (S, L:) or خُلَاصَةٌ and ↓ خِلَاصٌ signify dates and سويق that are thrown into سمن; and اخلص السَّمْنَ signifies “he threw dates and سويق into the سمن [and so clarified it]:” and ↓ خُلَاصٌ [thus I find it written] signifies what has become clear, of سمن, when it is cooked: and خِلَاصٌ also signifies, and so ↓ اـِخْلَاصٌ, and ↓ أِخْلَاصَةٌ, butter when clear from the dregs, or sediment: and ↓ خُلُوصٌ, the dregs, or sediment, at the bottom of the milk: (L:) ↓ اـِخْلَاصٌ and ↓ اـِخْلَاصَةٌ are syn. with اـِذْوَابٌ and اـِذْوَابَةٌ: (TA:) or, accord. to AZ, the latter two terms are applied to butter when it is put into the cooking-pot to be cooked into سمن; and when it has become good, and the milk has become clear from the dregs, or sediment, that milk is called اـِثْرٌ and ↓ اـِخْلَاضٌ: Az says, I have heard the Arabs apply the term ↓ خِلَاصٌ to that with which سمن is cleared, in the cookingpot, from the water and milk and dregs; for when it is not clear, and the milk is mixed with the butter, they take dates, or flour, or سويق, which they throw therein, that the سمن may become clear from the remains of the milk mixed with it: this is the خِلَاص: but the خلاصة [i. e. خُلَاصَة] is what remains, of the خِلَاص and dregs or milk &c., in the bottom of the cooking-pot: (L, TA:) [or] ↓ خِلَاصٌ (K) [accord. to some, ↓ خَلَاصٌ, but this is app. wrong, (see Har p. 311,)] and خُلَاصَةٌ (Hr, TA) also signify what fire has clarified, or purified, (مَا أَخْلَصَتْهُ النَّارُ,) of butter, and of gold, and of silver: (Hr, K, TA:) or اللَّبَنِ ↓ خِلَاصُ, means what is extracted from milk; i. e. butter; (ADk, L, TA;) and so does خُلَاصَةُ اللَّبَنِ: (A: [but there mentioned among tropical expressions:]) خُلَاصَةٌ being applied in the manner first mentioned in this paragraph, by a secondary application is made to signify what is clear, or pure, of other things; (Msb;) [as also ↓ خَالِصٌ: and hence both of them often signify (assumed tropical:) the choice, best, or most excellent, part of anything; and so, probably, does ↓ خِلَاصٌ:] and خُلَاصَةٌ and ↓ خُلَاصٌ also signify Inspissated juice (رُبّ) made from dates; (JK;) or this is called ↓ خُلُوصٌ. (TA.)

خَالِصٌ
خَالِصٌ خالص Clear; pure; sheer; free from admixture; unmingled; unmixed; genuine: (B, TA:) clear, or pure, applied to any colour: (Lh, TA:) (tropical:) white; as also ↓ خُلَيْصٌ; [which latter appears to me doubtful, though I know not why Freytag has substituted for this, or for the former word, خَلْصٌ;] both applied to anything. (K, TA.) You say, ثَوْبٌ خَالِصٌ (tropical:) A garment, or piece of cloth, of a clear, or pure, white: and قَبَآءٌ أَزْرَقُ خَالِصُ البِطَانَةِ (tropical:) A garment of the kind called قباء blue with a white lining. (A.) ― -b2- [Also (assumed tropical:) Pure, or sincere, love, religion, &c.] ― -b3- See also خُلَاصَة, near the end of the paragraph.

خَالِصَةٌ
خَالِصَةٌ خالص خالصه خالصة [fem. of خَالِصٌ: used as a subst.,] (assumed tropical:) A pure property, or quality. (Bd in xxxviii. 46; and K. [In the CK, خُلَّة is erroneously put for خَلَّة: the corresponding word in Bd is خَصْلَة.]) So in the Kur [xxxviii. 46], بِخَالِصَةٍ ↓ أَخْلَصْنَاهُمْ ذِكْرَى الدَّارِ (assumed tropical:) We have rendered them pure by a pure quality, (Bd, K, * TA,) the keeping in memory the final abode: (Bd, TA:) ذكرى الدار being a substitute for خالصة: or it may mean [by] their keeping in memory much the final abode and the return to God: (TA:) some also, (TA,) namely Nلfi' and Hishلm, (Bd,) read بِخَالِصَةِ, making it a prefix to ذكرى (Bd, TA) as an explicative; or an inf. n., in the sense of خُلُوص, prefixed to its agent. (Bd.) ― -b2- You say also, هٰذَا الشَّىْءُ خَالِصَةٌ لَكَ (assumed tropical:) This thing is a property of thine: (so in a copy of the S, and so the phrase is written in the TA:) or is a thing purely thine, exclusively of others: (TA:) or هذا الشىء خَالِصَةً لَكَ this thing is particularly, or specially, thine, or for thee. (So accord. to other copies of the S, and a copy of the JK.) ― -b3- See also خِلْصٌ. -A2- خَالِصَةٌ is also syn. with اـِخْلَاصٌ [in some sense not pointed out: see the latter below; and see also 4]. (TA.)

اـِخْلَاصٌ
اـِخْلَاصٌ اـخلاص اخلاص [inf. n. of 4, used as a subst.]: see خُلَاصَة, in three places.

اـِخْلَاصَةٌ
اـِخْلَاصَةٌ اـخلاص اـخلاصه اخلاصه اخلاصة : see خُلَاصَة, in two places.

مَخْلَصٌ
[ مَخْلَصٌ مخلص (tropical:) A place of safety, or security, or escape from an event.]

مُخْلَصٌ
مُخْلَصٌ مخلص Chosen: (JK:) chosen by God, and pure from pollution; applied to a man. (Zj, TA.) [It is implied in the A and TA that it is also syn. with مُخْلِصٌ in the sense explained below.]

مُخْلِصٌ
مُخْلِصٌ مخلص (tropical:) Pure, or sincere, towards God in religion; without hypocrisy: (TA:) or purely believing in the unity of God. (Zj, TA.)

يَاقُوتٌ مُتَخَلِّصٌ
يَاقُوتٌ مُتَخَلِّصٌ ياقوت متخلص Picked [sapphires]. (A, TA.)

##### Türkçe

**خَلَصَ**
1 **خَلَصَ**; muzârîsi **خَلُصَ**; mastarı **خُلُوصٌ** ve **خَلَاصٌ** ve **خَالِصَةٌ**; yahut bunların ikincisi ve üçüncüsü, [mastarlıkta kullanılan] yalın isimlerdir; ve **خَلُصَ** da; fakat birincisi yaygın olarak bilinenidir; (bir şey) **خَالِص** oldu yahut **خَالِص** hâline geldi; bu [burada] berrak, saf, katıksız, karışımdan arınmış, karışmamış, karıştırılmamış yahut halis demektir; ve beyaz. Şöyle dersin: **خَلَصَ انمَآءُ مِنَ الكَدَرِ** Su bulanıklıktan berraklaştı. Ve **خَلَصَ الزُّبْدُ مِنَ الثُّفْلِ** [Tereyağı, pişirilmekle tortudan/sedimentten berraklaştı].
— **خَلَصَ مِنَ الوَرْطَةِ** yahut **التَّلَفِ**; muzârîsi **خَلُصَ**; mastarı **خَلَاصٌ** ve **خُلُوصٌ** ve **مَخْلَصٌ**: (mecazen:) O, sıkıntıdan yahut güçlükten, yahut helâkten emin oldu, güvene kavuştu, kurtuldu; tıpkı bir şeyin bulanıklığından berraklaşması gibi. [Bkz. ayrıca 5.]
— **خَلَصَ مِنَ القَوْمِ** (mecazen:) O, insanlardan yahut erkekler topluluğundan çekildi, geri durdu, ayrıldı. Kur’ân’da [xii. 80] şöyle denmiştir: **خَلَصُوا نَجِيًّا** (mecazen:) Gizlice görüşerek çekildiler.
— **خَلَصَ اـِلَيْهِ** ve **بِهِ**; mastarı **خُلُوصٌ**: (mecazen:) O yahut o (şey), (şey; ve keder; ve sevinç) ona geldi, ona ulaştı: o, ona ulaştı yahut vardı; yani bir yere.
— Ayrıca **خَلَصُوا اـِلَيْهِ**: Ona (yani bir hâkime yahut yöneticiye) geldiler ve davalarını yahut muhakeme için işlerini ona arz ettiler.
-A2- **خَلَصَ**, mastarı **خَلَاصٌ** ve **خُلُوصٌ**; yahut **خلّص**, mastarı **تَخْلِيصٌ**; fakat birincisi sahih sözlüklerde bulunandır; O, sade yağdan arıtılmışın **خُلَاصَة**’sini aldı; ve **اخلص**, mastarı **اـِخْلَاصٌ**, aynı mânaya gelir. [Aşağıda bu sonuncuya da bak.]

**خلّصهُ**
2 **خلّصهُ**; mastarı **تَخْلِيصٌ**: Onu berrak yahut saf [&c. (1’in ilk anlamına bak)] kıldı; onu temizledi, durulttu, arıttı, rafine etti; [aynı şekilde **اخلصهُ** da].
— (mecazen kabul edilerek:) Onu başka bir şeyden yahut başka şeylerden ayırdı. Şöyle de dersin: **خلّص بَيْنَهُمَا** [İkisini birbirinden ayırdı].
— (mecazen:) O (Allah yahut bir insan) onu, **مِنْ كَذَا** şöyle bir şeyden kurtardı, güvene kavuşturdu, azat etti; (meselâ bir tuzaktan; ve sıkıntıdan yahut güçlükten; yahut helâkten; tıpkı bir şeyi bulanıklığından berrak kılmak gibi) o yakalanıp dolaşmış olduktan sonra; aynı şekilde **اخلصهُ** da. Ayrıca (mecazen kabul edilerek:) [Onu dolaşıklıktan kurtardı; çözdü:] dolaşmış iplik hakkında söylenir.
— (mecazen kabul edilerek:) Onu açık kıldı; yahut onu açıkladı, şerh etti, tefsir etti; aynı şekilde **لَخَّصَهُ**.
— **خلّص**, yukarıdaki mastarla, ayrıca (mecazen kabul edilerek:) Bir adama **خَلَاص** verdi; yani bir şeyin karşılığını, bedelini; yahut karşılık/ödetim; yahut iş ücreti.
-A2- Ayrıca 1’in son anlamına bak.

**خَالصهُ**
3 **خَالصهُ**; mastarı **مُخَالَصَةٌ**: (mecazen kabul edilerek:) [Ona karşı karşılıklı gönül temizliği yahut içtenlik gösterdi: ve özellikle, ayrıca **خالصهُ الوُدَّ**] (mecazen:) ona karşı sevgide yahut muhabbet/şefkatte karşılıklı saflık yahut içtenlikle davrandı; eş anlamlısı **صَافَاهُ** ve **وَادَدَهُ**; **فِى العِشْرَةِ** [sosyal beraberlikte]. Şöyle de dersin: **خالص اللّٰهَ دِينَهُ** (mecazen:) [Dininde Allah’a karşı karşılıklı saflık yahut içtenlikle davrandı]. Ve şöyle denir: **خَالِصِ المُؤْمِنَ وَ خَالِفِ الكَافِرَ** (mecazen:) [Mü’mine karşı karşılıklı saflık yahut içtenlikle davran; kâfire ise muhalefetle davran]. [Ayrıca sonraki paragrafa bak.]

**اخلصهُ**
4 **اخلصهُ**: 2’nin ilk anlamına bak. Şöyle dersin: **اخلص السَّمْنَ**, mastarı **اـِخْلَاصُ**: O, pişmiş yağı, içine kavrulmuş arpa yahut buğday unundan **سَوِيق**’ten, yahut hurmadan, yahut ceylan dışkısı topaklarından bir miktar atarak durulttu; yahut pişmiş/durultulmuş yağın **خُلَاصَة**’sini aldı. Ayrıca 1’in son anlamına bak. Ve **أَخْلَصَتْهُ النَّارُ**: Ateş onu (yani yağı; ve altını; ve gümüşü) durulttu yahut arıttı.
— Şöyle de dersin: **اخلصوا النَّصِيحَةَ** ve **الحُبَّ** (mecazen:) [Nasihati ve sevgiyi saf kıldılar; yani nasihatte ve sevgide saf/ihlaslı oldular]. Ve **اخلص لَهُ المَوَدَّةَ** (mecazen:) Ona sevgide/muhabbette saf yahut içten oldu. Ve **اخلص لِلّٰهِ العَمَلَ** (mecazen kabul edilerek:) Amelde Allah’a karşı saf yahut içten oldu. Ve **اخلص لِلّٰهِ الدِّينَ** yahut **دِينَهُ** (mecazen:) Dinde Allah’a karşı saf yahut içten oldu; riyâsız. Ve **اخلص لِلّٰهِ** [hazfedilmiş olarak] (mecazen kabul edilerek:) Allah’a karşı riyâsız oldu. Yahut **اـِخْلَاصٌ** aslında (mecazen kabul edilerek:) Allah’tan başka herhangi bir şeye [inanma] hususunda kendini berrak/beri saymayı ifade eder. [Bundan dolayı:] **سُورَةُ الاـِخْلَاصِ**, **قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ** sözleriyle başlayan Kur’ân’ın [112.] sûresinin adıdır; ve **سُورَتَا الاـِخْلَاصِ**, bununla birlikte **يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ** sözleriyle başlayan [109.] sûredir. Ve **كَلِمَةُ الأِخْلَاصِ**, (mecazen:) Allah’ın birliğine imanı bildiren cümleye denir. **أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ**: aşağıda, **خَالِصَةٌ** maddesinde bak.
— Ayrıca 2’nin üçüncü anlamına bak.
— Ve 10’a da bak.

**تخلّص**
5 **تخلّص** (mecazen:) O kurtuldu, güvene kavuştu, azat oldu; kaçtı yahut kendini kurtardı; yahut bir şeyden emniyet, güven, kurtuluş yahut dokunulmazlık hâline girdi; meselâ bir ceylanın ve bir kuşun tuzaktan [kurtulması gibi]; [ve bir insanın sıkıntıdan yahut güçlükten yahut helâkten kurtulması gibi; tıpkı bir şeyin bulanıklığından temizlenmesi gibi;] yahut dolaşmış iplik gibi.
— [Ayrıca **نَسَبَ بِالْمَرْأَةِ**’ye bak.]

**تخالصوا**
6 **تخالصوا** (mecazen:) Birbirlerine karşı [saflık yahut içtenlikle davrandılar; ve özellikle] sevgide yahut muhabbet/şefkatte saflık yahut içtenlikle davrandılar.

**استخلص الزُّبْدَ مِنَ اللَّبَنِ**
10 **استخلص الزُّبْدَ مِنَ اللَّبَنِ**: Sütünden tereyağını çıkardı.
— **استخلصهُ لِنَفْسِهِ**: Onu [yahut onu (şeyi)] kendine mahsus olarak sahiplendi; herhangi bir ortağı dışlayarak; onu kendisi için seçti; onu kendisi için tercih ederek aldı; onu kendine özel, hususî bir yakın/dost edindi; eş anlamlısı **اِسْتَخَصَّهُ**; ve **اخلصهُ** da aynı mânaya gelir.

**خِلْصٌ**
**خِلْصٌ** ve **خُلْصَانٌ** ve **خَالِصَةٌ** (mecazen:) Bir adamın dostu; [yahut onun samimi/gerçek] yahut gizli/özel dostu; yahut onunla konuşup söyleşen yoldaşı/arkadaşı; eş anlamlısı **خِدْنٌ**; onun hususî/özel dostu: ikinci kelime çoğul anlamda da kullanılır: birincinin çoğulu **خُلَصَآءُ**.

**خَلَصٌ**
**خَلَصٌ**: Üzüm asmasına benzer bir ağaç türü; başka ağaçlara tutunur ve yükseğe çıkar; yaprakları toz renginde, ince, yuvarlak ve geniştir; çiçeği **مر**’nin çiçeği gibidir; gövdelerinin alt kısımlarında renklenme vardır; kokusu tatlıdır; ve [bitkinin] taneleri, **عِنَبٌ الثَّعْلَبِ**’in taneleri gibi, üçer dörder birlikte, kırmızı, **عَقِيق** taneleri gibi; [insanlarca] yenmez, fakat otlatılır: tekili ة iledir: böylece, çöl Araplarından birinin rivayetiyle, Ed-Deenawaree tarafından tasvir edilmiştir. Sonraki paragrafın sonuna bak.

**ذُو الخَلَصَةِ**
**ذُو الخَلَصَةِ** ve **ذو الخُلُصَةِ** ve **ذو الخَلْصَةِ**: Belirli bir mâbed; **كَعْبَةُ اليَمَامَةِ** diye adlandırılır; yahut **الكَعْبَةُ اليَمَانِيَّةُ**; ve ayrıca **الكَعْبَةُ الشَّامِيَّةُ**, çünkü kapısı Şam’a dönüktü; Khath‘am kabilesine, ve Dows’a ve Bejeeleh’e ve başkalarına ait; içinde **الخَلَصَةُ** denilen bir put vardı; Muhammed’in emriyle yıkıldı: yahut **ذُو الخَلَصَةِ** putun kendisiydi, bazılarına göre; fakat IAth der ki, bu düşünmeyi gerektirir; çünkü **ذُو** yalnız cins isimlerinin başına getirilir: yahut mâbed, ↓ **خَلَص** denilen türden bir ağacın yetişme yeri olduğu için böyle adlandırılmıştır.

**خُلْصَانٌ**
**خُلْصَانٌ**: **خِلْصٌ** maddesine, iki yerde bak.

**خَلَاصٌ**
**خَلَاصٌ**: 1’in mastarıdır.
— **يَوْمُ الخَلَاصِ**: **الدَّجَّال**’in çıkış günü; çünkü o zaman mü’minler ayırt edilecektir.
-A2- Ayrıca (mecazen kabul edilerek:) Bir karşılık; bir ödetim yahut tazmin; iş ücreti, ödeme, ücret: çoğulu **أَخْلَاصٌ**.
— Ayrıca **خُلَاصَة**’ye bak.

**خُلَاصٌ**
**خُلَاصٌ**: **خُلَاصَة**’ye, iki yerde bak.

**خِلَاصٌ**
**خِلَاصٌ**: Baştan sona **خُلَاصَة**’ye bak.

**خُلُوصٌ**
**خُلُوصٌ**: **خُلَاصَة**’ye, üç yerde bak.
— Ayrıca 1’in mastarıdır.

**خُلَيْصٌ**
**خُلَيْصٌ**: **خَالِصٌ**’a bak.

**خُلَاصَةُ السَّمْنِ**
**خُلَاصَةُ السَّمْنِ** ve **خِلَاصَتُهُ**: Pişmiş yağdan berraklaşmış olan şey; yahut sütün kalıntılarından berraklaşması için içine bir miktar hurma yahut **سَوِيق** atılmış pişmiş yağ: çünkü taze tereyağını **سَمْن** yapmak için pişirdiklerinde içine biraz **سَوِيق**, yahut hurma, yahut ceylan dışkısı topakları atarlar; iyi olup tortudan/sedimentten berraklaşınca o **سمن**’e **الخُلَاصَةُ** denir; ve ayrıca ↓ **الخِلَاصُ** da; bunu A‘Obeyd zikretmiştir; ve bu, yani **خِلَاص**, **اـِثْر**’dür: ve ↓ **خُلُوصٌ** ve **قِلْدَةٌ** ve **قِشْدَةٌ** ve **كُدَادَةٌ** tabandaki tortu/sediment için kullanılır; aynı şekilde **خُلَاصَةٌ** da: mastar **اـِخْلَاصٌ**’tır; ve şöyle dersin: **أَخْلَصْتُ السَّمْنَ**. Yahut **خُلَاصَةٌ** ve ↓ **خِلَاصٌ**, **سمن**’e atılan hurma ve **سويق** demektir; ve **اخلص السَّمْنَ**, “**سمن**’e hurma ve **سويق** attı [ve böylece onu durulttu]” demektir; ve ↓ **خُلَاصٌ** [onu böyle yazılmış buluyorum], pişirildiğinde **سمن**’den berraklaşan şey demektir; ve **خِلَاصٌ** da, ve aynı şekilde ↓ **اـِخْلَاصٌ** ve ↓ **أِخْلَاصَةٌ**, tortudan/sedimentten arınmış yağ demektir; ve ↓ **خُلُوصٌ**, sütün dibindeki tortu/sediment demektir: ↓ **اـِخْلَاصٌ** ve ↓ **اـِخْلَاصَةٌ**, **اـِذْوَابٌ** ve **اـِذْوَابَةٌ** ile eş anlamlıdır: yahut AZ’ye göre, bu son iki terim, yağın **سمن** olmak üzere tencereye konduğu zamanki hâli için kullanılır; iyi olup süt tortudan/sedimentten berraklaşınca o süte **اـِثْرٌ** ve ↓ **اـِخْلَاضٌ** denir: Az der ki, Arapların, tencerede **سمن**’i sudan ve sütten ve tortudan arıtmak için kullanılan şeye ↓ **خِلَاصٌ** dediklerini işittim; çünkü berrak değilken ve süt yağla karışmışken, hurma yahut un yahut **سويق** alıp içine atarlar ki **سمن**, kendisiyle karışmış sütün kalıntılarından berraklaşsın: işte bu **خِلَاص**’tır; fakat **خلاصة** [yani **خُلَاصَة**], tencerenin dibinde **خِلَاص**’tan ve tortudan yahut sütten &c. kalan şeydir: [yahut] ↓ **خِلَاصٌ** ve **خُلَاصَةٌ**, ateşin durulttuğu yahut arıttığı (**مَا أَخْلَصَتْهُ النَّارُ**) yağdan, altından ve gümüşten olan şey demektir: yahut **اللَّبَنِ**’in ↓ **خِلَاصُ**, sütten çıkarılan şey; yani tereyağı demektir; ve **خُلَاصَةُ اللَّبَنِ** de böyledir: **خُلَاصَةٌ**, bu paragrafta ilk zikredilen tarz üzere, ikincil bir kullanımla, başka şeylerin berrak/saf olanı mânasına da getirilir; ve **خُلَاصَةٌ** ve ↓ **خُلَاصٌ** ayrıca hurmadan yapılan koyulaştırılmış özsu (**رُبّ**) demektir; yahut buna ↓ **خُلُوصٌ** denir.

**خَالِصٌ**
**خَالِصٌ**: Berrak; saf; katıksız; karışımdan arınmış; karışmamış; karıştırılmamış; halis: berrak yahut saf, her renge söylenir: (mecazen:) beyaz; ayrıca ↓ **خُلَيْصٌ**; ikisi de her şeye söylenir. Şöyle dersin: **ثَوْبٌ خَالِصٌ** (mecazen:) Berrak yahut saf beyaz bir elbise yahut kumaş parçası: ve **قَبَآءٌ أَزْرَقُ خَالِصُ البِطَانَةِ** (mecazen:) Astarı beyaz olan mavi bir **قباء**.
— [Ayrıca (mecazen kabul edilerek:) Saf yahut içten sevgi, din, &c.]
— Paragrafın sonuna yakın, **خُلَاصَة**’ye de bak.

**خَالِصَةٌ**
**خَالِصَةٌ**: [**خَالِصٌ**’in müennesi; isim olarak kullanılır,] (mecazen kabul edilerek:) Saf bir mülk yahut nitelik. Kur’ân’da [xxxviii. 46] böyledir: **بِخَالِصَةٍ** ↓ **أَخْلَصْنَاهُمْ ذِكْرَى الدَّارِ** (mecazen kabul edilerek:) Biz onları saf bir nitelikle saf kıldık; [yani] son yurdu hatırda tutmakla: **ذكرى الدار**, **خالصة**’nın bedeli olur; yahut, son yurdu ve Allah’a dönüşü çokça hatırda tutmaları mânasına gelebilir: bazıları da **بِخَالِصَةِ** okumuştur; onu **ذكرى**’ya izafet yaparak açıklayıcı kılmıştır; yahut bir mastar olup **خُلُوص** mânasında, âmiline muzaf kılınmıştır.
— Şöyle de dersin: **هٰذَا الشَّىْءُ خَالِصَةٌ لَكَ** (mecazen kabul edilerek:) Bu şey senin bir mülkündür: yahut başkaları hariç, sırf senindir: yahut **هذا الشىء خَالِصَةً لَكَ** bu şey özellikle/sırf senindir yahut senin içindir.
— Ayrıca **خِلْصٌ**’a bak.
-A2- **خَالِصَةٌ** ayrıca **اـِخْلَاصٌ** ile eş anlamlıdır.

**اـِخْلَاصٌ**
**اـِخْلَاصٌ**: [4’ün mastarı; isim olarak kullanılır:] **خُلَاصَة**’ye, üç yerde bak.

**اـِخْلَاصَةٌ**
**اـِخْلَاصَةٌ**: **خُلَاصَة**’ye, iki yerde bak.

**مَخْلَصٌ**
**مَخْلَصٌ** (mecazen:) Emniyet yeri; güvenlik yeri; yahut bir olaydan kaçış yeri.

**مُخْلَصٌ**
**مُخْلَصٌ**: Seçilmiş; Allah tarafından seçilmiş ve kirden arınmış; bir adama söylenir.

**مُخْلِصٌ**
**مُخْلِصٌ** (mecazen:) Dinde Allah’a karşı saf yahut içten; riyâsız: yahut Allah’ın birliğine sırf iman eden.

**يَاقُوتٌ مُتَخَلِّصٌ**
**يَاقُوتٌ مُتَخَلِّصٌ**: Seçilmiş [yakutlar].

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَلَصَ
خَلَصَ U ( n. ac. خَاْلِصَة 21t ,  خَلَاْص 22 ,  خُلُوْص 27 ),
a.  Was clear, pure, unmixed, genuine; was white.

b.  [ Min ], Was, became safe, secure, clear, free of.

c.  Was finished, ended, done with.

d.  Retired, withdrew.

e.  [ Ila ], Came to.

خَلِصَ
خَلِصَ A ( n. ac. خَلَص 4 ),
a.  Was fractured, broken ( bone ).

خَلَّصَ
خَلَّصَ II ,
a.  Rendered clear, pure; clarified, purified, refined; separated, disentangled.

b.  Saved, delivered.

c.  Escaped, extricated himself, got free, rid of.

خَاْلَصَ
خَاْلَصَ III ,
a.  Acted, behaved towards with sincerity, straight forwardness.

أَخْلَصَ
أَخْلَصَ IV ,
a.  Purified, clarified.

b.  Was pure, sincere.

c.  Appropriated, took the best part of ( for himself ).

تَخَلَّصَ
تَخَلَّصَ V
a.  [ Min ], Was saved, delivered from; saved himself, got rid, free of, escaped from.

اِسْتَخْلَصَ
اِسْتَخْلَصَ X ,
a.  Wanted pure, unadulterated &c. ( thing ).

b.  Claimed, appropriated.

c.  Extracted the essence of.

خِلْص
خِلْص 2 , ( pl. خُلَصَآءُ 43 ),
a.  see N. Ag. IV .

خَاْلِص
خَاْلِص 21 , ( pl. خُلُص 10 ),
a.  Clear, pure, genuine, unadulterated; white.

b.  Safe; delivered.

خَلَاْص
خَلَاْص 22 ,
a.  Refined, purified, purged.

b.  Deliverance; salvation, redemption.

c.  End.

خَلَاْصَة
خَلَاْصَة 22t ,
a.  In fact; the long & short of it; to be brief.

خَلَاْصِيّ
خَلَاْصِيّ 22yi ,
a.  Salutary.

خِلَاْصَة
خِلَاْصَة 23t ,  خُلَاْصَة 24t ,
a.  Extract, essence.

b.  Substance of speech.

c.  Final judgment of a tribunal.

خَلِيْص
خَلِيْص 25 ,
a.  see 21 (a) .

خُلُوْص
خُلُوْص 27 ,
a.  Sincerity, purity.

خَلَّصَ
N. Ag. خَلَّصَ II ,
a.  Saviour, Redeemer.

أَخْلَصَ
N. Ag. أَخْلَصَ IV ,
a.  Friend; intimate, true friend.

الخَالِص
الخَالِص
a.  Finally; in short, briefly.

بِالخَالِص
بِالخَالِص
a.  Entirely, completely.

##### Türkçe

**خَلَصَ**
**خَلَصَ** U ( n. ac. **خَاْلِصَة** 21t ,  **خَلَاْص** 22 ,  **خُلُوْص** 27 ),
a.  Berrak, saf, karışmamış, halis idi; beyaz idi.

b.  [ Min ], Emin, güvenli, açık, -den beri idi; -den beri oldu; -den beri arınmış idi.

c.  Bitmiş, sona ermiş, tamamlanmış idi.

d.  Çekildi, geri çekildi.

e.  [ Ila ], -e geldi.

**خَلِصَ**
**خَلِصَ** A ( n. ac. **خَلَص** 4 ),
a.  Kırılmış, çatlamış idi ( kemik ).

**خَلَّصَ**
**خَلَّصَ** II ,
a.  Berrak, saf kıldı; açıkladı, arıttı, rafine etti; ayırdı, çözümledi.

b.  Kurtardı, halâs etti.

c.  Kaçtı, kendini kurtardı, serbest kaldı, -den kurtuldu.

**خَاْلَصَ**
**خَاْلَصَ** III ,
a.  -e karşı içtenlik ve dosdoğrulukla davrandı, muamele etti.

**أَخْلَصَ**
**أَخْلَصَ** IV ,
a.  Arıttı, açıkladı.

b.  Saf, içten idi.

c.  Kendisi için en iyi kısmı ayırdı, kendine aldı.

**تَخَلَّصَ**
**تَخَلَّصَ** V
a.  [ Min ], -den kurtarıldı, -den halâs edildi; kendini kurtardı, -den kurtuldu, -den beri serbest oldu, -den kaçtı.

**اِسْتَخْلَصَ**
**اِسْتَخْلَصَ** X ,
a.  Saf, katışıksız vb. ( şey ) istedi.

b.  Talep etti, kendine ayırdı.

c.  Özünü çıkardı.

**خِلْص**
**خِلْص** 2 , ( pl. **خُلَصَآءُ** 43 ),
a.  bkz. N. Ag. IV .

**خَاْلِص**
**خَاْلِص** 21 , ( pl. **خُلُص** 10 ),
a.  Berrak, saf, halis, katışıksız; beyaz.

b.  Emin; kurtarılmış.

**خَلَاْص**
**خَلَاْص** 22 ,
a.  Rafine edilmiş, arıtılmış, temizlenmiş.

b.  Kurtuluş; selâmet, fidye ile kurtuluş.

c.  Son.

**خَلَاْصَة**
**خَلَاْصَة** 22t ,
a.  Gerçekte; işin özü; kısaca.

**خَلَاْصِيّ**
**خَلَاْصِيّ** 22yi ,
a.  Selâmet verici.

**خِلَاْصَة**
**خِلَاْصَة** 23t ,  **خُلَاْصَة** 24t ,
a.  Özüt, öz.

b.  Sözün özü.

c.  Bir mahkemenin nihai hükmü.

**خَلِيْص**
**خَلِيْص** 25 ,
a.  bkz. 21 (a) .

**خُلُوْص**
**خُلُوْص** 27 ,
a.  İçtenlik, saflık.

**خَلَّصَ**
N. Ag. **خَلَّصَ** II ,
a.  Kurtarıcı, fidye ile kurtarıcı.

**أَخْلَصَ**
N. Ag. **أَخْلَصَ** IV ,
a.  Dost; yakın, gerçek dost.

**الخَالِص**
**الخَالِص**
a.  Nihayet; kısaca, kısaca söylemek gerekirse.

**بِالخَالِص**
**بِالخَالِص**
a.  Tamamen, bütünüyle.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خلص
خَلَصَ - يَخْلُصُ - خَالِص - خَالِصَة - أَخْلَصَ - يُخْلِصُ - مُخْلِص - مُخْلِصِيْن - مُخْلَص - مُخْلَصِيْن - اسْتَخْلَصَ - يَسَْخْلِصُ
خَلَصَ - يَخْلُصُ + كائن + من كائن أو شيء: يتحرر ويصفى وينقى من الشوائب والدنس والارتباطات بآخر: يكون مرتبطاً ومشتبكاً مع شيء أو مجموعة أشياء، ثم يتحرر منها وينفك الارتباط والتشابك  ويصبح حراً وصافياً
خَلَصَ - يَخْلُصُ + كائن أو شيء + لـِ كائن: يصفى وينقى لأجل الكائن ونفعه
﴿دعوا الله مخلصين له الدين﴾
خَلَصَ - يَخْلُصُ + كائن أو شيء + لـِ كائن + من دون كائن آخر: يصفى وينقى لأجل الكائن ونفعه من دون غيره
﴿قل إن كانت لكم الدار الآخرة عند الله خالصة من دون الناس﴾
خَالِص: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَلَصَ - يَخْلُصُ ": الصافي والنقي والمتحرر والمنفك من الارتباط والتشابك مع آخر
خَالِصَة: مؤنث " خَالِص": وهوأيضاً فاعل مرة: الأمر أو الشيء الخاص المراد الذي يُجْعَلُ لكائنٍ، ويكون له بشكل معزول مفرد لا يرتبط به شيء ، ولا يشركه به أحد آخر
أَخْلَصَ - يُخْلِصُ + كائن + شيئاً أو أمراً + لـِ كائن: على وزن " أفعل" من " خَلَصَ - يَخْلُصُ ": جعله " يَخْلُصُ " له: جعله يصبح متحرراً ومنفكاً من الارتباط والتشابك مع أي شيء آخر، لأجله ولرضاه ونفعه
﴿إلا الذين تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله وأخلصوا دينهم لله﴾: جعلو خضوعهم (دينهم) نقياً صافياً لله
﴿دعوا الله مخلصين له الدين﴾: دعو الله وهم جاعلون خضوعهم وانقيادهم وولاءهم صاقياً نقياً لله وحده
مُخْلِص: اسم فاعل من " أَخْلَصَ - يُخْلِصُ ": من يقوم بفعل " أَخْلَصَ - يُخْلِصُ: من يجعل آخر متحرراً ومنفكاً من الارتباط بشيء آخر
مُخْلِصِيْن: جمع " مُخْلِص"
مُخْلَص: اسم مفعول من " أَخْلَصَ - يُخْلِصُ ": من يقع عليه فعل " أَخْلَصَ - يُخْلِصُ: من أصبح متحرراً ومنفكاً من الارتباط والتشابك مع شيء آخر
مُخْلَصِيْن: جمع " مُخْلَص "
اسْتَخْلَصَ - يَسَْخْلِصُ + كائن + شيئاً + (من شيء) : على وزن " استفعل" من " خَلَصَ - يَخْلُصُ ": سعى وطلب وحاول أن يصبح الشيء خالصاً من الارتباط والتشابك مع آخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الصفاء والنقاء والخلو من الملوثات والقذر والعيوب"، وهي:
بَرِئَ - يَبْرُؤُ، طَهُرَ- يَطْهُرُ، صَفَا - يَصْفُوْ، خَلَصَ - يَخْلُصُ، زَكا - يَزْكو، عَذَُبَ - يَعْذُبُ
خَلَصَ - يَخْلُصُ
 	﴿فلما استيئسوا منه خلصوا نجيا قال كبيرهم ألم تعلموا أن أباكم قد أخذ عليكم موثقا من الله ومن قبل ما فرطتم في يوسف فلن أبرح الأرض حتى يأذن لي أبي أو يحكم الله لي وهو خير الحاكمين(80)﴾ يوسف
خالص
 ﴿ألا لله الدين الخالص والذين اتخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى إن الله يحكم بينهم في ما هم فيه يختلفون إن الله لا يهدي من هو كاذب كفار(3)﴾ الزمر ﴿وإن لكم في الأنعام لعبرة نسقيكم مما في بطونه من بين فرث ودم لبنا خالصا سائغا للشاربين(66)﴾ النحل
خالصة
 	﴿قل إن كانت لكم الدار الآخرة عند الله خالصة من دون الناس فتمنوا الموت إن كنتم صادقين(94)﴾ البقرة ﴿إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار(46)﴾ ص
 	﴿قل من حرم زينة الله التي أخرج لعباده والطيبات من الرزق قل هي للذين آمنوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة كذلك نفصل الآيات لقوم يعلمون(32)﴾ الأعراف ﴿وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ومحرم على أزواجنا وإن يكن ميتة فهم فيه شركاء سيجزيهم وصفهم إنه حكيم عليم(139)﴾ الأنعام
 	﴿ياأيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أجورهن وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك وبنات عمك وبنات عماتك وبنات خالك وبنات خالاتك اللاتي هاجرن معك وامرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبي إن أراد النبي أن يستنكحها خالصة لك من دون المؤمنين قد علمنا ما فرضنا عليهم في أزواجهم وما ملكت أيمانهم لكيلا يكون عليك حرج وكان الله غفورا رحيما(50)﴾ الأحزاب
أخلص
 ﴿إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار(46)﴾ ص ﴿إلا الذين تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله وأخلصوا دينهم لله فأولئك مع المؤمنين وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيما(146)﴾ النساء
مُخْلِصين - مُخْلِصون
 	﴿قل أتحاجوننا في الله وهو ربنا وربكم ولنا أعمالنا ولكم أعمالكم ونحن له مخلصون(139)﴾ البقرة
 	﴿فإذا ركبوا في الفلك دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر إذا هم يشركون(65)﴾ العنكبوت
 	﴿فادعوا الله مخلصين له الدين ولو كره الكافرون(14)﴾ غافر
 	﴿هو الحي لا إله إلا هو فادعوه مخلصين له الدين الحمد لله رب العالمين(65)﴾ غافر ﴿قل أمر ربي بالقسط وأقيموا وجوهكم عند كل مسجد وادعوه مخلصين له الدين كما بدأكم تعودون(29)﴾ الأعراف
 	﴿هو الذي يسيركم في البر والبحر حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم بريح طيبة وفرحوا بها جاءتها ريح عاصف وجاءهم الموج من كل مكان وظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين(22)﴾ يونس ﴿وإذا غشيهم موج كالظلل دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر فمنهم مقتصد وما يجحد بآياتنا إلا كل ختار كفور(32)﴾ لقمان
 	﴿وما أمروا إلا ليعبدوا الله مخلصين له الدين حنفاء ويقيموا الصلاة ويؤتوا الزكاة وذلك دين القيمة(5)﴾ البينة ﴿قل إني أمرت أن أعبد الله مخلصا له الدين (11)﴾ الزمر
 	﴿إنا أنزلنا إليك الكتاب بالحق فاعبد الله مخلصا له الدين(2)﴾ الزمر ﴿قل الله أعبد مخلصا له ديني(14)﴾ الزمر
المُخْلَصين
 	﴿واذكر في الكتاب موسى إنه كان مخلصا وكان رسولا نبيا(51)﴾ مريم
 	﴿ولقد همت به وهم بها لولا أن رأى برهان ربه كذلك لنصرف عنه السوء والفحشاء إنه من عبادنا المخلصين(24)﴾ يوسف
 	﴿إلا عبادك منهم المخلصين(40)﴾ الحجر ﴿إلا عبادك منهم المخلصين(83)﴾ ص
 	﴿إلا عباد الله المخلصين(40)﴾ الصافات ﴿إلا عباد الله المخلصين(74)﴾ الصافات ﴿إلا عباد الله المخلصين(128)﴾ الصافات ﴿إلا عباد الله المخلصين(160)﴾ الصافات ﴿لكنا عباد الله المخلصين(169)﴾ الصافات
استخلص
 	﴿وقال الملك ائتوني به أستخلصه لنفسي فلما كلمه قال إنك اليوم لدينا مكين أمين(54)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [خلص] خ ل ص: خَلَصَ الشيء صار خَالِصاً وبابه دخل و خَلَصَ إليه الشيء وصل و خَلَّصَهُ من كذا تَخْلِيصَاً أي نجاه فَتَخَلَصَ و خُلاصَةُ السمن بالضم ما خلص منه وكذا خِلاَصَتُهُ بالكسر و أخْلَصَ السمن طبخه و الإخْلاَصُ أيضا في الطاعة ترك الرياء وقد أخْلَصَ لله الدين و خَالَصَهُ في العشرة صافاه وهذا الشيء خَالِصَةٌ لك أي خاصة و اسْتَخْلَصَهُ لنفسه استحضه
الراغب
خلص
- الخالص كالصافي إلا أن الخالص هو ما زال عنه شوبه بعد أن كان فيه، والصافي قد يقال لما لا شوب فيهن ويقال: خلصته فخلص، ولذلك قال الشاعر:   - 146 - خلاص الخمر من نسج الفدام
(هذا عجز بيت، وشطره الأول: وضاقت خطة فخلصت منها
والعجز في عمدة الحفاظ في تفسير أشرف الألفاظ للسمين مادة (خلص) ؛ وعقد الخلاص ص 305 دون نسبة؛ وهو للمتنبي في الوساطة بين المتنبي وخصومه ص 120؛ والتبيان شرح الديوان 4/148.
والفدام: ما يوضع في فم الإبريق ليصفى به ما فيه)
قال تعالى: }وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا﴿[الأنعام/139]، ويقال: هذا خالص وخالصة، نحو: داهية وراوية، وقوله تعالى:﴾فلما استيأسوا منه خلصوا نجيا﴿[يوسف/80]، أي: انفردوا خالصين عن غيرهم. وقوله:﴾ونحن له مخلصون﴿[البقرة/139]،﴾إنه من عبادنا المخلصين﴿[يوسف/24]، فإخلاص المسلمين أنهم قد تبرؤوا مما يدعيه اليهود من التشبيه، والنصارى من التثليث، قال تعالى:﴾مخلصين له الدين﴿[الأعراف/29]، وقال:﴾لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة﴿[المائدة/73]، وقال:﴾وأخلصوا دينهم لله﴿[النساء/146]، وهو كالأول، وقال:﴾إنه كان مخلصا وكان رسولا نبيا{ [مريم/51]، فحقيقة الإخلاص: التبري عن كل ما دون الله تعالى.
ملخص اللسان
1.     خَلَص الشيء، بالفتح، يَخْلُص خُلُوصاً وخَلاصاً إِذا كان قد  نَشِبَ ثم نَجا وسَلِم.
2.     وأَخْلَصه وخَلَّصه وأَخْلَص للّه دِينَه: أَمْحَضَه.
3.    وأَخْلَصَ الشيءَ: اختاره،
4.      والمُخْلَص:  الذي أَخْلَصه اللّهُ جعله مُختاراً خالصاً من الدنس، - من عبادنا المُخْلَصِين، وقرئ المُخْلِصين،  فالمُخْلَصُون المُخْتارون،
5.    والمُخْلِص: الذي  وحّد اللّه تعالى خالصاً ولذلك قيل لسورة: قل هو اللّه أَحد، سورة  الإِخلاص؛
6.  والتخليص: التَّنْجِيَة من كل مَنْشَبٍ، تقول: خَلَّصْته من كذا  تَخْلِيصاً أَي نَجَّيْته تَنْجِيَة فتخلّص، - وتَخلّصَه تخَلُّصاً كما يُتخلّصُ  الغَزْلُ إِذا الْتَبَس.
7.     والإِخْلاصُ في الطاعة: تَرْكُ الرِّياءِ، وقد  أَخْلَصْت للّه الدِّينَ.
8.     خَلَصَ فلان إِلى فلان أَي وصل إِليه،
9.     وخَلَصَ إِذا سَلِم ونَجا؛
10.                        هذا الشيء خالِصةٌ لك أَي خالِصٌ لك خاصّة. وقوله عزّ وجلّ: وقالوا  ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا؛
11.                         قل هي ثابتة مستقرة في الحياة الدنيا خالصةٌ يوم القيامة.  وقوله عزّ وجلّ: إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار؛
12.                         فَلْيَخْلُصْ هو وولدُه أَي ليتميّزْ من الناس.
13.                         وخالَصَهُ في العِشْرة أَي صافاه.
14.                         وأَخْلَصَه النَّصِيحةَ والحُبَّ  وأَخْلَصه له وهم يَتَخالَصُون: يُخْلِصُ بعضُهم بَعضاً.
15.                        والخالصُ من  الأَلوان: ما صَفا ونَصَعَ أَيَّ لَوْنٍ كان؛ - ويقال لكل شيء أَبيضَ: خالِصٌ؛
16.          والخِلاصُ والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخُلُوصُ: رُبٌّ يُتَّخَذُ من تمر.  والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخِلاصُ: التمرُ والسويقُ يُلْقى في السَّمْن،  وأَخْلَصَه: فَعَل به ذلك. - الزُّبْدُ خِلاصُ اللَّبنِ أَي منه  يُسْتَخْلَصُ أَي يُسْتَخْرَج؛ - والخِلاص، بالكسر: ما أَخْلَصَته النارُ  من الذهب والفضة وغيره،
لسان العرب
● - خلص: خَلَص الشيء، بالفتح، يَخْلُص خُلُوصاً وخَلاصاً إِذا كان قد  نَشِبَ ثم نَجا وسَلِم. وأَخْلَصه وخَلَّصه وأَخْلَص للّه دِينَه: أَمْحَضَه.  وأَخْلَصَ الشيءَ: اختاره، وقرئ: إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين،  والمُخْلَصِين؛ قال ثعلب: يعني بالمُخْلِصين الذين أَخْلَصوا العبادة للّه  تعالى، وبالمُخْلَصِين الذين أَخْلَصهم اللّهُ عزّ وجلّ. الزجاج: وقوله:  واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً، وقرئ مُخْلِصاً، والمُخْلَص:  الذي أَخْلَصه اللّهُ جعله مُختاراً خالصاً من الدنس، والمُخْلِص: الذي  وحّد اللّه تعالى خالصاً ولذلك قيل لسورة: قل هو اللّه أَحد، سورة  الإِخلاص؛ قال ابن الأَثير: سميت بذلك لأَنها خالصة في صفة اللّه تعالى وتقدّس،  أَو لأَن اللافظ بها قد أَخْلَصَ التوحيدَ للّه عزّ وجلّ، وكلمة الإِخلاص  كلمة التوحيد، وقوله تعالى: من عبادنا المُخْلَصِين، وقرئ المُخْلِصين،  فالمُخْلَصُون المُخْتارون، والمُخْلِصون المُوَحِّدُون.  والتخليص: التَّنْجِيَة من كل مَنْشَبٍ، تقول: خَلَّصْته من كذا  تَخْلِيصاً أَي نَجَّيْته تَنْجِيَة فتخلّص، وتَخلّصَه تخَلُّصاً كما يُتخلّصُ  الغَزْلُ إِذا الْتَبَس. والإِخْلاصُ في الطاعة: تَرْكُ الرِّياءِ، وقد  أَخْلَصْت للّه الدِّينَ. واسْتَخْلَصَ الشيء: كأَخْلَصَه. والخالِصةُ:  الإِخْلاصُ. وخَلَص إِليه الشيءُ: وَصَلَ. وخَلَصَ الشيءُ، بالفتح، يَخْلُصُ  خُلوصاً أَي صار خالِصاً. وخَلَصَ الشيء خَلاصاً، والخَلاصُ يكون مصدراً  للشيء الخالِص. وفي حديث الإِسراء: فلما خَلَصْت بمُسْتَوىً من الأَرض  أَي وَصَلْتُ وبلَغْت. يقال: خَلَصَ فلان إِلى فلان أَي وصل إِليه،  وخَلَصَ إِذا سَلِم ونَجا؛ ومنه حديث هِرَقْلَ: إِني أَخْلُص إِليه. وفي حديث  عليّ، رضي اللّه عنه: أَنه قَضَى في حكومة بالخَلاصِ أَي الرجوعِ بالثَّمن  على البائع إِذا كانت العينُ مُسْتَحِقَّةً وقد قَبَضَ ثمَنَها أَي قضى  بما يُتَخَلّص به من الخصومة. وخلَص فلانٌ إِلى فلان أَي وَصَل إِليه.  ويقال: هذا الشيء خالِصةٌ لك أَي خالِصٌ لك خاصّة. وقوله عزّ وجلّ: وقالوا  ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا؛ أَنَّثَ الخالصةَ لأَنه جعل  معنى ما التأْنيثَ لأَنها في معنى الجماعة كأَنهم قالوا: جماعةُ ما في  بطون هذه الأَنعامِ خالصةٌ لذكورنا. وقوله: ومُحَرَّمٌ، مَرْدُودٌ على لفظ  ما، ويجوز أَن يكون أَنَّثَه لتأْنيث الأَنْعامِ، والذي في بطون  الأَنعام ليس بمنزلة بعض الشيء لأَن قولك سقَطَتْ بعضُ أَصابِعه، بَعْضُ  الأَصابِع أُصبعٌ، وهي واحدة منها، وما في بطن كل واحدة من الأَنعام هو غيرها،  ومن قال يجوز على أَن الجملة أَنعام فكأَنه قال وقالوا: الأَنعامُ التي في  بطون الأَنعام خالصةٌ لذكورنا، قال ابن سيده: والقولُ الأَول أَبْبَنُ  لقوله ومُحَرَّمٌ، لأَنه دليل على الحَمْلِ على المعنى في ما، وقرأَ بعضهم  خالصةً لذكورنا يعني ما خلَص حَيّاً، وأَما قوله عزّ وجلّ: قل هي للذين  آمَنُوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة، قُرئَ خالصةٌ وخالصةً،  المعنى أَنها حَلال للمؤمنين وقد يَشْرَكُهم فيها الكافرون، فإِذا كان يومُ  القيامة خَلَصت للمؤمنين في الآخرة ولا يَشْرَكُهم فيها كافر، وأَما  إِعْراب خالصةٌ يوم القيامة فهو على أَنه خبر بعد خبر كما تقول زيدٌ عاقلٌ  لبيبٌ، المعنى قل هي ثابتةٌ للذين آمنوا في الحياة الدنيا في تأْويل الحال،  كأَنك قلت قل هي ثابتة مستقرة في الحياة الدنيا خالصةٌ يوم القيامة.  وقوله عزّ وجلّ: إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار؛ يُقْرَأُ  بخالصةِ ذِكْرى الدار على إِضافة خالصة إِلى ذِكْرى، فمن قرأَ بالتنوين جعل  ذِكْرى الدار بَدَلاً من خالصة، ويكون المعنى إِنا أَخْلَصْناهم بذكرى  الدار، ومعنى الدار ههنا دارُ الآخرة، ومعنى أَخلصناهم جعلناهم لها خالصين  بأَن جعلناهم يُذَكِّرون بدار الآخرة ويُزَهِّدون فيها الدُّنْيا، وذلك  شأْن الأَنبياء، ويجوز أَن يكون يُكْثِرُون ذِكْرَ الآخرة والرُّجوعِ إِلى  اللّه، وأَما قوله خلَصُوا نَجِيّاً فمعناه تَميّزوا عن الناس  يَتَناجَوْن فيما أَهَمَّهم. وفي الحديث: أَنه ذَكَر يومَ الخلاصِ فقالوا: وما يومُ  الخَلاصِ؟ قال: يوم يَخْرج إِلى الدجّال من أَهل المدينة كلُّ مُنافِقٍ  ومُنافقة فيتميَّز المؤمنون منهم ويَخْلُص بعضُهم من بعض. وفي حديث  الاستسقاء: فَلْيَخْلُصْ هو وولدُه أَي ليتميّزْ من الناس.  وخالَصَهُ في العِشْرة أَي صافاه. وأَخْلَصَه النَّصِيحةَ والحُبَّ  وأَخْلَصه له وهم يَتَخالَصُون: يُخْلِصُ بعضُهم بَعضاً. والخالصُ من  الأَلوان: ما صَفا ونَصَعَ أَيَّ لَوْنٍ كان؛ عن اللحياني.  والخِلاصُ والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخُلُوصُ: رُبٌّ يُتَّخَذُ من تمر.  والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخِلاصُ: التمرُ والسويقُ يُلْقى في السَّمْن،  وأَخْلَصَه: فَعَل به ذلك. والخِلاصُ: ما خَلَصَ من السَّمْن إِذا طُبِخَ.  والخِلاصُ والإِخْلاصُ والإِخْلاصةُ: الزُّبْدُ إِذا خَلَصَ من الثُّفْل.  والخُلوصُ: الثُّفْلُ الذي يكون أَسفل اللبَنِ. ويقول الرجل لصاحبةِ  السَّمْنِ: أَخْلِصي لنا، لم يفسره أَبو حنيفة، قال ابن سيده: وعندي أَن  معناه الخِلاصة والخُلاصة أَو الخِلاصُ. غيره: وخِلاصةُ وخُلاصةُ السمن ما  خَلَصَ منه لأَنهم إِذا طَبَخُوا الزُّبدَ ليتَّخذوه سَمْناً طرَحُوا فيه  شيئاً من سويقٍ وتمرٍ أَو أَبْعارِ غِزْلانٍ، فإِذا جادَ وخلَصَ من  الثُّفْل فذلك السمنُ هو الخِلاصة والخُلاصة والخِلاص أَيضاً، بكسر الخاء، وهو  الإِثْر، والثُّفْلُ الذي يَبْقى أَسفلَ هو الخُلوصُ والقِلْدَةُ  والقِشْدَةُ والكُدادةُ، والمصدر منه الإِخْلاصُ، وقد أَخْلَصْت السَّمْنَ.  أَبو زيد: الزُّبْدُ حين يجعل في البُرْمةِ لِيُطبخ سمناً فهو الإِذْوابُ  والإِذْوابةُ، فإِذا جادَ وخَلَصَ اللبنُ من الثُّفْل فذلك اللبن الإِثْرُ  والإِخْلاصُ، والثُّفْلُ الذي يكون أَسفلَ هو الخُلوصُ. قال الأَزهري:  سمعت العرب تقول لما يُخْلَصُ به السمنُ في البُرْمة من اللبن والماء  والثُّفْل: الخِلاصُ، وذلك إِذا ارْتَجَنَ واخْتَلَط اللبَنُ بالزُّبْدِ  فيُؤْخذُ تمرٌ أَو دقيقٌ أَو سَوِيقٌ فيُطْرَح فيه ليَخْلُصَ السمنُ من بَقيّة  اللبن المختلط به، وذلك الذي يَخْلُص هو الخِلاص، بكسر الخاء، وأَما  الخِلاصة والخُلاصة فهو ما بقي في أَسفل البُرْمة من الخِلاص وغيرِه من  ثُفْلٍ أَو لبَنٍ وغيرِه. أَبو الدقيش: الزُّبْدُ خِلاصُ اللَّبنِ أَي منه  يُسْتَخْلَصُ أَي يُسْتَخْرَج؛ حَدّث الأَصمعي قال: مَرَّ الفرزدق برجل من  باهلة يقال له حُمامٌ ومعه نِحْيٌ من سَمْنٍ، فقال له الفرزدق: أَتَشْتري  أَغْراضَ الناسِ قَيْسٍ مِنِّي بهذا النِّحْي؟ فقال: أَللّهِ عليك  لتَفْعَلَنّ إِن فَعَلْتُ، فقال: أَللّهِ لأَفْعَلَنَّ، فأَلْقى النِّحْيَ بين  يديه وخرج يَعْدُوة فأَخذه الفرزدق وقال:  لَعَمْرِي لَنِعْمَ النِّحْيُ كانَ لِقَوْمِه،  عَشِيّةَ غِبّ البَيْعِ، نِحْيُ حُمامِ  من السَّمْنِ رِبْعيٌّ يكون خِلاصُه،  بأبْعارِ آرامٍ وعُودِ بَشَامِ  فأَصْبَحْتُ عن أَعْراض قَيْس كمُحرِمٍ،  أَهَلَّ بِحَجٍّ في أَصَمَّ حَرامِ  الفراء: أَخْلَصَ الرجلُ إِذا أَخذ الخِلاصةَ والخُلاصة، وخَلَّصَ إِذا  أَعطى الخَلاص، وهو مِثْل الشيء؛ ومنه حديث شريح: أَنه قضى في قَوْس  كسَرَها رجل بالخَلاصِ أَي بمثلها. والخِلاص، بالكسر: ما أَخْلَصَته النارُ  من الذهب والفضة وغيره، وكذلك الخِلاصة والخُلاصة؛ ومنه حديث سلمان: أَنه  كاتَبَ أَهلَه على كذا وكذا وعلى أَربعين أُوقِيَّةَ خِلاص. والخِلاصة  والخُلاصة: كالخِلاص، قال: حكاه الهروي في الغريبين.  واسْتَخْلَصَ الرجلَ إِذا اخْتَصّه بدُخْلُلِه، وهو خالِصَتي وخُلْصاني.  وفلان خِلْصي كما تقول خِدْني وخُلْصاني أَي خالِصَتي إِذا خَلَصَت  مَوَدّتُهما، وهم خُلْصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. وتقول: هؤلاء  خُلْصاني وخُلَصائي، وقال أَبو حنيفة: أَخْلَصَ العظمُ كثُرَ مُخُّه، وأَخْلَصَ  البعيرُ سَمِن، وكذلك الناقة؛ قال:  وأَرْهَقَت عِظامُه وأَخْلَصا  والخَلَصُ: شجرٌ طيّبُ الريح له وَرْدٌ كوَرد المَرْوِ طيّبٌ زكيٌّ. قال  أَبو حنيفة: أَخبرني أَعرابي أَن الخَلَص شجر ينبت نبات الكَرْم يتعلق  بالشجر فيعْلق، وله ورق أَغبر رِقاقٌ مُدَوَّرةٌ واسعةٌ، وله وَرْدةٌ  كوَرْدة المَرْوِ، وأُصولهُ مُشْرَبةٌ، وهو طيّبُ الريح، وله حبّ كحبّ عِنَبِ  الثَّعْلبِ يجتمع الثلاثُ والأَربعُ معاً، وهو أَحمر كغَرز العقيق لا  يؤكل ولكنه يُرْعَى؛ ابن السكيت في قوله:  بِخالِصةِ الأَرْدانِ خُضْرِ المَناكِبِ  الأَصمعي: هو لِباس يلبَسُه أَهل الشام وهو ثوب مُجَبَّل أَخْضرُ  المَنْكِبين وسائرُه أَبْيَضُ والأَردانُ أَكمامُه.  ويقال لكل شيء أَبيضَ: خالِصٌ؛ قال العجاج:  مِنْ خالِص الماء وما قد طَحْلَبا  يريد خَلَص من الطُّحْلُب فابْيَضَّ. الليث: بَعِيرٌ مُخْلِصٌ إِذا كان  قَصِيداً سَميناً؛ وأَنشد:  مُخْلِصة الأَنْقاءِ أَو رَعُوما  والخالصُ: الأَبْيَضُ من الأَلوان. ثوب خالصٌ: أَبْيَضُ. وماءٌ خالص:  أَبيض. وإِذا تَشَظَّى العظامُ في اللحم، فذلك الخَلَصُ. قال: وذلك في  قَصَب العظام في اليد والرجل. يقال: خَلِصَ العظمُ يَخْلَصُ خَلَصاً إِذا  بَرَأَ وفي خَلَلِه شيءٌ من اللحم.  والخَلْصاءُ: ماءٌ بالبادية، وقيل موضع، وقيل موضع فيه عين ماء؛ قال  الشاعر:  أَشْبَهْنَ مِنْ بَقَر الخَلْصاءِ أَعْيُنَها،  وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرانِها صِوَرَا  وقيل: هو الموضع بالدهناء معروف. وذو الخَلَصة: موضع يقال إِنه بيت  لِخَثْعَم كان يُدْعَى كَعْبةَ اليَمامةِ وكان فيه صنمٌ يُدْعى الخَلَصةَ  فَهُدِم. وفي الحديث: لا تقوم الساعة حتى تضطرب أَلْياتُ نِساءِ دَوْسٍ على  ذي الخَلَصة؛ هو بيتٌ كان فيه صنم لدَوْسٍ وخَثْعَم وبَجِيلةَ وغيرِهم،  وقيل: ذو الخَلَصة الكعبةُ اليمانيَّةُ التي كانت باليمن فأَنْفَذَ إِليها  رسول اللّه، صلَى اللّه عليه وسلّم، جَرِيرَ بنَ عبد اللّه يُخَرِّبُها،  وقيل: ذو الخَلَصة الصنم نفسه، قال ابن الأَثير: وفيه نظر  (* قوله «وفيه  نظر» أَي في قول من زعم انه بيت كان فيه صنم يسمى الخلصة لأن ذو لا تضاف  الا إلخ، كذا بهامش النهاية.) لأَن ذو لا تُضاف إِلاَّ إِلى أَسماء  الأَجناس، والمعنى أَنهم يَرْتَدُّون ويعُودون إِلى جاهليّتهم في عبادة  الأَوثان فتسعى نساءُ بني دَوْسٍ طائفاتٍ حول ذي الخَلَصة فتَرْتَجُّ  أَعجازُهن. وخالصةُ: اسم امرأَة، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(خلص)  الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به.
القاموس المحيط:
خَلَصَ خلُوصاً وخالِصةً صارَ خالِصاً، إليه خلُوصاً وصَلَ، العَظْمُ ، كفرحَ نَشِطَ في اللَّحْمِ، وذلك في قَصَبِ عِظامِ اليدِ والرِّجْلِ. والخَلَصُ، محركةً شجرٌ كالكَرْمِ، يَتَعَلّقُ بالشجر، فَيَعْلُو، طَيِّبُ الريحِ، وحَبُّه كخَرَزِ العَقيقِ، واحدتهُ بهاءٍ. والخالصُ كلُّ شيءٍ أبيضَ، ونَهْرٌ شَرْقِيَّ بَغْدادَ، عليه كُورةٌ كبيرةٌ تُسَمَّى الخالِصَ. وخالِصةُ د بجَزيرَةِ صِقِلِّيَةَ، وبِرْكَةٌ بينَ الأجْفَرِ والخُزَيْمِيَّةِ. والخَلْصاءُ ع بالدَّهْناءِ. و " أخْلَصْناهم بخالِصَةٍ " خَلَّةٍ، خَلَّصْناها لهم. وخَلْصٌ ع بآرَةَ. وكزُبَيْرٍ حِصْنٌ بين عُسْفانَ وقُدَيدٍ، وكلُّ أبيضَ. وخَلْصَا الشَّنَّةِ عِرقاها، وهو ما خَلَصَ من الماءِ من خَلَلِ سُيورِها. وخِلْصُكَ، بالكسر خِدْنُكَ ج خُلَصاءُ. وخُِلاصَةُ السَّمْنِ، بالضم والكسر ما خَلَصَ منه. والخِلاصُ، بالكسرِ الإِثْرُ، وما أخْلَصَتْه النارُ من الذَّهَبِ والفِضَّةِ والزُّبْدِ. وكرُمَّانٍ الخَلَلُ في البَيْتِ. والخُلوصُ، بالضم القِشْدَةُ، والثُّفْلُ يَبْقَى في أسْفَلِ خُلاصَة السَّمْنِ. وذُو الخَلَصَةِ، محركةً وبضمتينِ بَيْتٌ كان يُدْعَى الكَعْبَةَ اليمَانِيَّةَ لخَثْعَمٍ، كان فيه صَنَمٌ اسْمُه الخَلَصَةُ، أو لأِنَّهُ كان مَنْبِتَ الخَلَصةِ. وأخْلَصَ للهِ تَرَكَ الرِّياءَ، السَّمْنَ أخَذَ خُلاصَتَه،
البعيرُ: صارَ مُخُّه قَصيداً سَميناً. وخَلَّصَ تَخْليصاً: أعْطَى الخَلاصَ، وأخَذَ الخُلاصةَ، فلاناً: نَجَّاهُ فَتَخَلَّصَ. وخالَصهُ: صَافاهُ. واسْتَخْلَصَه لنفسه: اسْتَخَصَّه.
تاج العروس:
خ - ل - ص
خَلَصَ الشّيْءُ يَخْلُصُ بالضَّمِّ خُلُوصاً كقُعُودٍ وخَالِصَةً - كعَافِيَةٍ وعاقِبَةٍ قالَ شَيْخُنَا : وزَعَمَ بَعْضُهُم أَنّ الهَاءَ فِيهَا لِلمُبَالَغَةِ كرَاوِيَةٍ والسِّياق يَأْباهُ انْتَهَى . وفي اللِّسَانِ : ويُقَالُ : هذَا الشَّيْءُ خَالِصَةٌ لكَ أَيْ خَالِصٌ لَكَ خَاصَّةً . قُلْتُ وكَوْنُ هذَا البَابِ ككَتَبَ هُوَ المَشْهُور في دَوَاوِينِ اللُّغَةِ إِلاَّ ما فِي التَّوْشِيحِ لِلْجَلالِ أَنَّه ككَرُمَ وكَتَبَ وبَقِيَ عَلَيْه مِنَ المَصَادِرِ الخَلاَصُ بالفَتْحِ وقيلَ الخَالِصَةُ والخَلاَصُ : اسْمَانِ - : صَارَ خالِصاً . ومِن المَجَازِ : خَلَصَ إِلَيْهِ خُلُوصاً : وَصَلَ وكذا خَلَصَ بهِ ومِنْهُ حَدِيثُ الإِسْرَاءِ : فلمَّا خَلَصْتُ بمُسْتَوىً مِنَ الأَرْضِ أَيْ وَصَلْتُ وبَلغْتُ وكَذا خَلَصَ إِليْهِ الحُزْنُ والسُّرُورُ . وقالَ الهوَازِنِيُّ : خَلِصَ العَظْمُ كفَرِحَ خَلَصاً إِذا نَشطَ هكَذا في سَائِرِ النُّسَخ الَّتِي بِأَيْدِينَا وهو غَلَطٌ وصوابُه تَشَظَّي في اللَّحْمِ كمَا هو نَصُّ الهَوازِنِيِّ فِي اللِّسَانِ والتّكْمِلَةِ قالَ : وذَلِكَ فِي قَصَبِ عظَامِ اليَدِ والرِّجْلِ وزادَ في اللِّسَانِ بَقِيَّةَ نَصِّ الهَوَازِنِيَّ يُقَالُ : خلِصَ العَظْمُ يَخْلَصُ خَلَصاً : إِذَا بَرَأَ وفِي : خِلَلِه شَيْءٌ مِنَ اللَّحْمِ . وقالَ الدَّينَوَرِيُّ : أَخْبَرنِي أَعْرَابِيٌّ أَنَّ الخَلَصَ مُحَرَّكَةً : شَجَرٌ يَنْبُتُ كالكَرْمِ يَتَعَلَّقُ بالشَّجَرِ فيَعْلُو ولَهُ وَرَقٌ أَغْبَرُ رِقَاقٌ مُدَوَّرَةٌ وَاسِعَةٌ ولَهُ وَرْدٌ كوَرْدِ المَرْوِ وأُصُولُه مُشْرَبَةٌ وهُوَ طَيِّبُ الرِّيحِ وحَبُّه كنحْوِ حَبِّ عنَبِ الثّعْلَبِ يَجْتَمِعُ الثَّلاثُ والأَرْبَعُ مَعاً وهُوَ أَحْمَرُ كخَرَزِ العَقِيقِ لا يُؤُكَلُ ولكنّه مَرْعىً وَاحِدَتُه بهَاءٍ . والخَالِصُ : كُلُّ شَيْءٍ أَبْيَضَ يُقَالُ : لَوْنٌ خَالِصٌ وماءٌ خَالِصٌ وثَوْبٌ خَالِصٌ . وقال اللِّحْيَانِيُّ : الخَالِصُ من الأَلْوَانِ : ما صَفَا ونَصَعَ أَيّ لَوْنٍ كانَ وفي البَصَائِر : الخَالِصُ : الصّافِي الَّذِي زالَ عَنْهُ شَوْبُه الَّذِي كانَ فِيه . والخَالِصُ : نَهْرٌ شَرْقِيَّ بَغْدَاد عَلَيْه كُورَةٌ كَبِيرَةٌ تُسَمَّى الخالِصَ وقَدْ نُسِبَ إِلَيْهَا بَعْضُ المُحَدِّثينَ هكذَا وبَعْضُهُم : بِالنَّهْرِ خالِصيّ . وخالِصَةُ : د بِجَزِيرَةِ صقِلِّيَةَ . وخَالِصَة : بِرْكَةٌ بَيْنَ الأَجْفَرِ والخُزَيْمِيَّةِ . والخَلْصَاءُ : ع بالدَّهْنَاءِ فِيه عَيْنُ ماءٍ قالَ الحارِثُ بنُ حِلّزَةَ :
بَعْدَ عَهْدِي لَهَا ببُرْقَةِ شَمَّا ... ءَ فأَدْنَى دِيَارِهَا الخَلْصَاءُ وقالَ غَيْرُه :
أَشْبَهْنَ من بَقَرِ الخَلْصَاءِ أَعْيُنَهَا ... وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرَانِهَا صُوَرَا
وقَوْلُه عزَّ وجَلَّ : إِنّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ . أَيْ خَلَّةٍ خَلَّصْنَاهَا لَهُم فمن قَرَأَ بالتَّنْوِينِ جَعَلَ ذِكْرَى الدّارِ بَدَلاً مِنْ خالِصَة ويَكُونُ المَعْنَى إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِذكرى الدار ومَعْنَى الدار ها هنا دار الآخرة ومعنى أَخْلَصْنَاهُم جَعَلْنَاهُم خالِصِينَ بِأَنْ جَعَلْنَاهُم يُذَكِّرُونَ بِدَارِ الآخرة ويُزَهِّدُونَ فِيهَا أَهْلَ الدُّنْيَا وذلِكَ شَأْنُ الأَنْبِيَاءِ عَلَيْهمُ الصّلاةُ والسّلامُ ويَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يًكْثُرِونَ ذِكْرَ الآخِرَةِ والرُّجُوعَ إِلَى اللهِ تَعَالَى وقُرِئَ عَلَى إِضَافضةِ خَالِصَةٍ إِلى ذِكْرَى أَيْضاً . وخَلْصٌٌ بالفَتْح : ع بآرَةَ من دِيَارِ مُزَيْنَةَ قَال ابنُ هَرْمَةَ :
كَأَنَّكَ لم تَسْرْ بجُنُوبِ خَلْصِ ... ولَمْ تَرْبَعَ على الطَّلَلِ المُحِيلِ
وخُلَيْصٌ كزُبَيْرٍ : حِصْنٌ بَيْنَ عُسْفانَ وقُدَيْدٍ عَلَى ثَلاثِ مَرَاحِلَ مِنْ مَكَّةَ شَرّفَها اللهُ تَعَالَى . وكُلُّ أَبْيَضَ خُلَيْصٌ كالخَالِصِ . وخَلْصَا الشَّنَّةِ - مُثَنّى خَلْص بِالفَتْحِ والشَّنَّةُ بفَتْحِ الشِّينِ وتَشْدِيدِ النّونِ - عِرْقاهَا هكذا في سَائرِ الأُصُولِ وصَوَابُه : عِرَاقاهَا وهو ما خَلَصَ مِن الماءِ مِنْ خَلَلِ سُيُورِهَا عن ابنِ عَبّادٍ . ويُقَالُ : هُوَ خِلْصُكَ بالكسْرِ أَيْ خِدْنُكَ ج : خُلَصاءُ بالضَّمِّ والمَدّ تَقُولُ : هؤُلاءِ خُلصَائِي إِذا كانُوا مِنْ خاصَّتِك نقَلَه ابنُ دُرَيْدٍ . وخُلاَصَةُ السَّمْنِ بالضَّمِّ وعَليْه اقْتصَرَ الجَوْهَرِيُّ والكَسْر نقَلَه الصّاغَانِيُّ عنَ الفَرّاءِ : ما خَلَصَ منْهُ لأَنَّهُمْ إِذَا طَبَخُوا الزُّبْدَ ليتَّخذُوه سَمْناً طَرحُوا فيه شَيْئاً من سَوِيقٍ وتَمْرٍ وأَبْعارِ غزْلانٍ فإِذا جاد وخَلَصَ من الثُّفلْ فذلكَ السَّمْنُ هو الخُلاصةُ . والخِلاصُ بالكَسْرِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ : الإِثْرُ بكَسْرِ الهَمْزَة وقَالَ أَبُو زَيْدٍ : الزُّبْدُ حِينَ يُجْعَلُ في البُرْمَةِ ليُطْبَخَ سَمْنا فهُو الإِذْوَابُ والإِذْوَابَةُ فإِذا جادَ وخَلَصَ اللَّبَنُ من الثُّفْلِ فذلِك اللَّبَنُ الإِثْرُ والإِخْلاصُ وقَال الأَزْهَرِيُّ : سَمِعْتُ العَرَبَ تقُولُ لِمَا يُخْلَصُ بِهِ السّمْنُ في البُرْمَةِ مِن الماءِ واللَّبَنِ والثُّفْلِ : الخِلاَصُ وذلِك إِذا ارْتجَن واخْتَلَطَ اللّبَنُ بالزُّبْدِ فيُؤْخذُ تَمْرٌ أَو دَقِيقٌ أَو سَوِيقٌ فيُطْرَحُ فِيهِ ليَخْلُصَ السَّمْنُ مِنْ بَقِيَّةِ اللَّبَنِ المُخْتلِطِ بِهِ وذلِكَ الَّذِي يَخْلُصُ هو الخِلاَصُ بالكَسْرِ وأَمَّا الخُلاَصَةُ فهو ما بَقِيَ في أَسْفلِ البُرْمَةِ من الخِلاَصِ وغيْرِهِ من ثُفْلٍ أَوْ لبَنٍ وغيْرِه وقال أَبُو الدُّقَيْشِ : الزُّبْدُ : خِلاَصُ اللَّبَنِ أَيْ مِنْهُ يُسْتَخْلصُ أَيْ يُسْتَخْرَجُ . والخِلاَصُ : ما أَخْلَصَتْهُ النّارُ من الذَّهَبِ والفِضَّةِ والزُّبْدِ وكذلِك الخُلاَصَة حَكاهُ الهَرَوِيّ في الغَرْيبَيْنِ وبِهِ فُسِّر حَدِيثُ سَلْمَانَ أَنَّه كاتَبَ أَهْلَهُ عَلى كَذَا وكَذَا وعَلى أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةَ خَلاَصِ . والخُلاَّصُ كرُمّانٍ : الخَلَلُ في البَيْتِ بِلُغَةِ هُذيْلٍ نَقَله ابنُ عَبّادٍ . والخُلُوصُ بالضَّمِّ : القِشْدَةُ والثُّفْلُ والكُدَادَةُ والقِلْدَةُ الَّذِي يَبْقَى في أَسْفَلِ خُلاصَةِ السَّمْنِ والمَصْدَرُ مِنْهُ الإِخْلاصُ نقله الجَوْهَرِيُّ وقد أَخْلَصْت السَّمْنَ . وذُو الخَلَصَةِ مُحَرَّكَةً وعَلَيْه اقْتَصَر الجَوْهَرِيُّ ويُقالُ بضَمَّتيْنِ حَكاهُ هِشامٌ وحَكَى ابنُ دُرَيْدٍ فتْحَ الأَوَّلِ وإِسْكانَ الثّانِي وضَبَطَه بَعْضُهُم بِفَتْحِ أَوَّلِهِ وضَمِّ ثانِيه والأَوَّلُ الأَشْهَرُ عِنْدَ المُحَدِّثِينَ : بَيْتٌ كان يُدْعَى الكَعْبَةَ اليَمَانِيَّة ويُقالُ لهُ : الكعْبَةُ الشّامِيَّةُ أَيْضاً لِجَعْلِهِم بَابَه مُقابِل الشَّامِ وصَوَّبَ الحَافِظُ بنُ حَجَرٍ اليَمَانيّة كما نَقَلَه شَيْخُنا . قُلْتُ : وفي بَعْضِ الأُصُولِ : كانَ يُدْعَى كعْبَةَ اليَمامَةِ وهُوَ الَّذِي في أُصُولِ الصّحاحِ وقوْلُه : لِخثْعَمٍ هُوَ الَّذِي اقْتَصَر عَلَيْه الجَوْهَرِيّ فلا تَقْصِيرَ في كَلامِ المُصَنّفِ كمَا زَعمَهُ شيْخُنا لأَنَّهُ تَبِعَ الجَوْهَرِيِّ فيما أَوْرَدَه وزادَ غَيْرُه : ودَوْسٍ وبَجِيلَةَ وغَيْرِهم ومِنْه الحَدِيثُ لا تَقُوم السّاعَةُ حَتَّى تَضْطَرِبَ أَلْيَاتُ نِسَاءٍ دَوْسٍ عَلَى ذِي الخَلَصَة والذَّي يَظْهَرُ مِنْ سياقِ الحافِظِ في الفَتْحِ أَنَّ المَذْكُورَ فِي هذا الحَدِيثِ غَيْرُ الَّذِي هَدَمَه جَرِيرٌ ؛ لأَنّ دَوْساً رَهْطُ أَبِي هُرَيْرَةَ من الأَزْد وخَثْعَمُ وبَجِيلةُ من بنِي قيْس فالأَنْسَابُ مُخْتَلِفَة والبِلادُ مُخْتلِفَةٌ والصَّحيحُ أَنَّهُ صَنَمٌ كانَ أَسْفَلَ مَكَّةَ نَصَبَهُ عَمْرُو بنُ لُحَىٍّ وقَلَّدَه القَلائدَ وعَلَّقَ بِه بَيْضَ النَّعامِ وكانَ يُذْبَحُ عِنْدَه فتَأَمَّلْ ذلِك . كانَ فيهِ صَنَمٌ
اسْمُه الخَلَصَةُ فأَنْفَذَ إِلَيْهِ رَسُول اللهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم جَرِيرَ بنَ عَبْدِ اللهِ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ فهَدَمَه وخَرَّبَه . وقِيلَ : ذُو الخلَصَةِ : الصَّنَمُ نَفْسَهُ قال ابنُ الأَثِيرِ : وفِيهِ نَظَرٌ ؛ لأَنَّ ذُو لا تُضافُ إِلاَّ إِلَى أَسْمَاءِ الأَجْناسِ . أَوْ لأَنَّه كانَ مَنْبتَ الخَلَصَةِ : النّباتِ الَّذِي ذُكِرَ قَريباً . وأَخْلَصَ للهِ الدِّينَ : أَمْحَضَهُ وتَرَكَ الرِّياءَ فِيهِ فهُوَ عَبْدٌ مُخْلِصٌ ومُخْلَصٌ وهو مَجَازٌ وفي البَصَائِرِ : حَقِيقَةُ الإِخْلاصِ : التَّبَرِّي منِ دُونِ اللهِ تَعَالَى وقُرِئَ : إِلاّ عِبَادضكِ مِنْهُمُ المُخْلِصينَ . بِكَسْرِ الَّلامِ وفتْحِها قال الزَّجّاجُ : المُخْلَص : الَّذِي جَعَلَه اللهُ مُخْتاراً خَالِصاً من الدَّنَسِ والمُخْلِصُ : الَّذِي وَحَّدَ الله تعالى خَالِصاً . وأَخْلَصَ الرَّجُلُ السَّمْنَ : أَخَذَ خُلاصَتَهُ نَقَلَه الفَرّاءُ . وأَخْلَصَ البَعِيرُ سَمِنَ وكذلِكَ النّاقَةُ نَقَلُه أَبو حَنِيفَةَ وأَنْشدَ : وأَرْهَقَتْ عِظَامُهُ وأَخْلَصَا وقالَ اللَّيْثُ : أَخْلَصَ إِذا صَارَ مُخُّهُ قَصِيداً سَمِيناً وأَنْشد : مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَو زَعُومَا . وخَلَّصَ الرَّجُلَ تخْلِيصاً : أَعْطَى الخَلاَصَ وهو مِثْلُ الشَّيْءِ ومِنْهُ حَدِيثُ شُرَيْحٍ أَنَّه قَضَى في قَوْسِ كَسَرَها رَجُلٌ بالخَلاَصِ أَيْ بمِثْلِها . والخَلاَصُ أَيْضاً : أُجْرَةُ الأَجِيرِ يُقالُ : أَعْطَى البَحَّارَةَ خَلاَصَهُم أَي أَجْرَأَ مْثالِهِم . وخَلَّصَ تخْلِيصاً : أَخَذَ الخُلاَصَةَ من السَّمْنِ وغَيْرِه كَذا يَقْتَضِيه سِيَاقُ عِبَارَتِهِ والَّذِي في الأُصُولِ الصّحِيحة أَنّ فِعْلَة بالتَّخْفِيفِ يقال أَخْلصَ وخَلَصَ إِخْلاصاً وخَلاَصاً وخُلُوصاً : إِذا أَخَذَ الخُلاصَةَ ومِثْلُه في التّكْمِلَةِ وهُوَ مَضْبُوطٌ بالتَّخْفِيفِ هكذا فتأَمَّلْ . وخَلَّصَ اللهُ فُلاناً : نَجّاهُ بَعْدَ أَنْ كانَ نَشِبَ كأَخْلَصَه فتَخلَّصَ كما يَتَخَلَّصُ الغَزْلُ إِذا الْتَبَسَ . ومِنَ المَجَازِ خَالَصَهُ في العِشْرَةِ أَيْ صافاهُ ووَادَدَهُ . واسْتَخْلَصَه لِنَفْسِه : اسْتَخَصَّهُ بدُخْلُلِهِ كأَخْلَصَه وذلِكَ إِذا اخْتَارَه . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : التَّخْلِيصُ : التَّصْفِيَةُ . ويَاقُوتٌ مُخَلَّصٌ أَي مُنَفّي . وقِيل لِسُورَة : قُلْ هُوَ اللهُ أَحَد . سُوْرَةُ الإِخْلاص قال ابنُ الأَثِيرِ : لأَنَّها خَالِصَةٌ في صِفَةِ اللهِ تَعَالَى أَوْ لأَنَّ الّلافِظ بها قدْ أَخْلَصَ التَّوْحِيد للهِ عَزَّ وجَلَّ . وكَلِمَةُ الإِخْلاصِ : كَلِمَةُ التّوْحِيدِ . والخَالِصَةُ : الإِخْلاصُ . وقولُه عَزَّ وجَلَّ : خَلَصُوا نَجِيّاً . أَيْ تَمَيَّزُوا عَنِ النّاسِ يتَناجَوْنَ فِيمَا أَهَمَّهُم . ويَوْمُ الخَلاَصِ : يَوْمُ خُرُوجِ الدَّجّالِ : لتَمَيُّيِز المُؤْمِنين وخَلاصِ بَعْضِهِم مِنْ بَعْضٍ . وأَخْلَصَه النَّصِيحَة والحُبَّ وأَخْلَصَهُ له وهُوَ مَجَاز . وهُم يَتَخالَصُون : يُخْلِصُ بَعْضُهم بَعْضاً . والخُلُوصُ بالضّمِّ : رُبٌّ يُتَّخَذُ مِنْ تَمْرٍ . والإِخْلاصُ والإِخْلاصَةُ : الإِذْوَابُ والإِذْوَابَةُ . وهو خَالِصَتِي وخُلْصَانِي يَسْتَوِي فِيهِ الوَاحِدُ والجَمَاعَةُ . وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ : أَخْلَصَ العَظْمُ إِذا كَثُرَ مُخُّه . وأَبُو عَبْدِ اللهِ مُحَمّدُ بنُ عَبْدِ الرّحْمنِ بنِ خَلَصَةَ مُحَرَّكةً اللَّخْمِيُّ البَلَنْسِيُّ النَّحْوِيُّ اللُّغوِيُّ أَخَذَ عن ابنِ سِيدَه ونَزَل دَانِيَةَ تُوفِّي سنة 521 . وخُلْصٌ بالضَّمّ : مَوْضع . وخَلَصَ مِن القَوْمِ : اعْتَزَلَهُم وهو مَجَاز . وخَالِصَةُ : اسْمُ امْرَأَة . والخَلَصِيُّون : بَطْنٌ مِن الجَعَافِرَةِ جَدُّهُمْ أَبُو الحَسَنِ عُبَيْدُ اللهِ بنُ محمَّدِ ابنِ عَبْدِ اللهِ بنِ عِيسَى بنِ جَعْفَر بن إِبْراهِيمَ بنِ مُحَمّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ جَعْفَرِ بنِ أَبِي طالِبٍ قالَ الهَجَرِيُّ : وهو الخَلَصِيُّ مِنْ ساكِنِي خَلَص . ولَعَلَّهُ يُرِيدَ ذا الخَلَصَةِ . ْمُه الخَلَصَةُ فأَنْفَذَ إِلَيْهِ رَسُول اللهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم جَرِيرَ بنَ عَبْدِ اللهِ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ فهَدَمَه وخَرَّبَه . وقِيلَ : ذُو الخلَصَةِ : الصَّنَمُ نَفْسَهُ قال ابنُ الأَثِيرِ : وفِيهِ نَظَرٌ ؛ لأَنَّ ذُو لا تُضافُ إِلاَّ إِلَى أَسْمَاءِ الأَجْناسِ . أَوْ لأَنَّه كانَ مَنْبتَ الخَلَصَةِ : النّباتِ الَّذِي ذُكِرَ قَريباً . وأَخْلَصَ للهِ الدِّينَ : أَمْحَضَهُ وتَرَكَ الرِّياءَ فِيهِ فهُوَ عَبْدٌ مُخْلِصٌ ومُخْلَصٌ وهو مَجَازٌ وفي البَصَائِرِ : حَقِيقَةُ الإِخْلاصِ : التَّبَرِّي منِ دُونِ اللهِ تَعَالَى وقُرِئَ : إِلاّ عِبَادضكِ مِنْهُمُ المُخْلِصينَ . بِكَسْرِ الَّلامِ وفتْحِها قال الزَّجّاجُ : المُخْلَص : الَّذِي جَعَلَه اللهُ مُخْتاراً خَالِصاً من الدَّنَسِ والمُخْلِصُ : الَّذِي وَحَّدَ الله تعالى خَالِصاً . وأَخْلَصَ الرَّجُلُ السَّمْنَ : أَخَذَ خُلاصَتَهُ نَقَلَه الفَرّاءُ . وأَخْلَصَ البَعِيرُ سَمِنَ وكذلِكَ النّاقَةُ نَقَلُه أَبو حَنِيفَةَ وأَنْشدَ : وأَرْهَقَتْ عِظَامُهُ وأَخْلَصَا وقالَ اللَّيْثُ : أَخْلَصَ إِذا صَارَ مُخُّهُ قَصِيداً سَمِيناً وأَنْشد : مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَو زَعُومَا . وخَلَّصَ الرَّجُلَ تخْلِيصاً : أَعْطَى الخَلاَصَ وهو مِثْلُ الشَّيْءِ ومِنْهُ حَدِيثُ شُرَيْحٍ أَنَّه قَضَى في قَوْسِ كَسَرَها رَجُلٌ بالخَلاَصِ أَيْ بمِثْلِها . والخَلاَصُ أَيْضاً : أُجْرَةُ الأَجِيرِ يُقالُ : أَعْطَى البَحَّارَةَ خَلاَصَهُم أَي أَجْرَأَ مْثالِهِم . وخَلَّصَ تخْلِيصاً : أَخَذَ الخُلاَصَةَ من السَّمْنِ وغَيْرِه كَذا يَقْتَضِيه سِيَاقُ عِبَارَتِهِ والَّذِي في الأُصُولِ الصّحِيحة أَنّ فِعْلَة بالتَّخْفِيفِ يقال أَخْلصَ وخَلَصَ إِخْلاصاً وخَلاَصاً وخُلُوصاً : إِذا أَخَذَ الخُلاصَةَ ومِثْلُه في التّكْمِلَةِ وهُوَ مَضْبُوطٌ بالتَّخْفِيفِ هكذا فتأَمَّلْ . وخَلَّصَ اللهُ فُلاناً : نَجّاهُ بَعْدَ أَنْ كانَ نَشِبَ كأَخْلَصَه فتَخلَّصَ كما يَتَخَلَّصُ الغَزْلُ إِذا الْتَبَسَ . ومِنَ المَجَازِ خَالَصَهُ في العِشْرَةِ أَيْ صافاهُ ووَادَدَهُ . واسْتَخْلَصَه لِنَفْسِه : اسْتَخَصَّهُ بدُخْلُلِهِ كأَخْلَصَه وذلِكَ إِذا اخْتَارَه . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : التَّخْلِيصُ : التَّصْفِيَةُ . ويَاقُوتٌ مُخَلَّصٌ أَي مُنَفّي . وقِيل لِسُورَة : قُلْ هُوَ اللهُ أَحَد . سُوْرَةُ الإِخْلاص قال ابنُ الأَثِيرِ : لأَنَّها خَالِصَةٌ في صِفَةِ اللهِ تَعَالَى أَوْ لأَنَّ الّلافِظ بها قدْ أَخْلَصَ التَّوْحِيد للهِ عَزَّ وجَلَّ . وكَلِمَةُ الإِخْلاصِ : كَلِمَةُ التّوْحِيدِ . والخَالِصَةُ : الإِخْلاصُ . وقولُه عَزَّ وجَلَّ : خَلَصُوا نَجِيّاً . أَيْ تَمَيَّزُوا عَنِ النّاسِ يتَناجَوْنَ فِيمَا أَهَمَّهُم . ويَوْمُ الخَلاَصِ : يَوْمُ خُرُوجِ الدَّجّالِ : لتَمَيُّيِز المُؤْمِنين وخَلاصِ بَعْضِهِم مِنْ بَعْضٍ . وأَخْلَصَه النَّصِيحَة والحُبَّ وأَخْلَصَهُ له وهُوَ مَجَاز . وهُم يَتَخالَصُون : يُخْلِصُ بَعْضُهم بَعْضاً . والخُلُوصُ بالضّمِّ : رُبٌّ يُتَّخَذُ مِنْ تَمْرٍ . والإِخْلاصُ والإِخْلاصَةُ : الإِذْوَابُ والإِذْوَابَةُ . وهو خَالِصَتِي وخُلْصَانِي يَسْتَوِي فِيهِ الوَاحِدُ والجَمَاعَةُ . وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ : أَخْلَصَ العَظْمُ إِذا كَثُرَ مُخُّه . وأَبُو عَبْدِ اللهِ مُحَمّدُ بنُ عَبْدِ الرّحْمنِ بنِ خَلَصَةَ مُحَرَّكةً اللَّخْمِيُّ البَلَنْسِيُّ النَّحْوِيُّ اللُّغوِيُّ أَخَذَ عن ابنِ سِيدَه ونَزَل دَانِيَةَ تُوفِّي سنة 521 . وخُلْصٌ بالضَّمّ : مَوْضع . وخَلَصَ مِن القَوْمِ : اعْتَزَلَهُم وهو مَجَاز . وخَالِصَةُ : اسْمُ امْرَأَة . والخَلَصِيُّون : بَطْنٌ مِن الجَعَافِرَةِ جَدُّهُمْ أَبُو الحَسَنِ عُبَيْدُ اللهِ بنُ محمَّدِ ابنِ عَبْدِ اللهِ بنِ عِيسَى بنِ جَعْفَر بن إِبْراهِيمَ بنِ مُحَمّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ جَعْفَرِ بنِ أَبِي طالِبٍ قالَ الهَجَرِيُّ : وهو الخَلَصِيُّ مِنْ ساكِنِي خَلَص . ولَعَلَّهُ يُرِيدَ ذا الخَلَصَةِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
