# خلص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خلص

خَلَص الشيء، بالفتح، يَخْلُص خُلُوصاً وخَلاصاً إِذا كان قد نَشِبَ ثم نَجا وسَلِم. وأَخْلَصه وخَلَّصه وأَخْلَص للّه دِينَه: أَمْحَضَه. وأَخْلَصَ الشيءَ: اختاره، وقرئ: إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين، والمُخْلَصِين؛ قال ثعلب: يعني بالمُخْلِصين الذين أَخْلَصوا العبادة للّه تعالى، وبالمُخْلَصِين الذين أَخْلَصهم اللّهُ عزّ وجلّ. الزجاج: وقوله: واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً، وقرئ مُخْلِصاً، والمُخْلَص: الذي أَخْلَصه اللّهُ جعله مُختاراً خالصاً من الدنس، والمُخْلِص: الذي وحّد اللّه تعالى خالصاً ولذلك قيل لسورة: قل هو اللّه أَحد، سورة الإِخلاص؛ قال ابن الأَثير: سميت بذلك لأَنها خالصة في صفة اللّه تعالى وتقدّس، أَو لأَن اللافظ بها قد أَخْلَصَ التوحيدَ للّه عزّ وجلّ، وكلمة الإِخلاص كلمة التوحيد، وقوله تعالى: من عبادنا المُخْلَصِين، وقرئ المُخْلِصين، فالمُخْلَصُون المُخْتارون، والمُخْلِصون المُوَحِّدُون.
والتخليص: التَّنْجِيَة من كل مَنْشَبٍ، تقول: خَلَّصْته من كذا تَخْلِيصاً أَي نَجَّيْته تَنْجِيَة فتخلّص، وتَخلّصَه تخَلُّصاً كما يُتخلّصُ الغَزْلُ إِذا الْتَبَس. والإِخْلاصُ في الطاعة: تَرْكُ الرِّياءِ، وقد أَخْلَصْت للّه الدِّينَ. واسْتَخْلَصَ الشيء: كأَخْلَصَه. والخالِصةُ: الإِخْلاصُ. وخَلَص إِليه الشيءُ: وَصَلَ. وخَلَصَ الشيءُ، بالفتح، يَخْلُصُ خُلوصاً أَي صار خالِصاً. وخَلَصَ الشيء خَلاصاً، والخَلاصُ يكون مصدراً للشيء الخالِص. وفي حديث الإِسراء: فلما خَلَصْت بمُسْتَوىً من الأَرض أَي وَصَلْتُ وبلَغْت. يقال: خَلَصَ فلان إِلى فلان أَي وصل إِليه، وخَلَصَ إِذا سَلِم ونَجا؛ ومنه حديث هِرَقْلَ: إِني أَخْلُص إِليه. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه: أَنه قَضَى في حكومة بالخَلاصِ أَي الرجوعِ بالثَّمن على البائع إِذا كانت العينُ مُسْتَحِقَّةً وقد قَبَضَ ثمَنَها أَي قضى بما يُتَخَلّص به من الخصومة. وخلَص فلانٌ إِلى فلان أَي وَصَل إِليه. ويقال: هذا الشيء خالِصةٌ لك أَي خالِصٌ لك خاصّة. وقوله عزّ وجلّ: وقالوا ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا؛ أَنَّثَ الخالصةَ لأَنه جعل معنى ما التأْنيثَ لأَنها في معنى الجماعة كأَنهم قالوا: جماعةُ ما في بطون هذه الأَنعامِ خالصةٌ لذكورنا. وقوله: ومُحَرَّمٌ، مَرْدُودٌ على لفظ ما، ويجوز أَن يكون أَنَّثَه لتأْنيث الأَنْعامِ، والذي في بطون الأَنعام ليس بمنزلة بعض الشيء لأَن قولك سقَطَتْ بعضُ أَصابِعه، بَعْضُ الأَصابِع أُصبعٌ، وهي واحدة منها، وما في بطن كل واحدة من الأَنعام هو غيرها، ومن قال يجوز على أَن الجملة أَنعام فكأَنه قال وقالوا: الأَنعامُ التي في بطون الأَنعام خالصةٌ لذكورنا، قال ابن سيده: والقولُ الأَول أَبْبَنُ لقوله ومُحَرَّمٌ، لأَنه دليل على الحَمْلِ على المعنى في ما، وقرأَ بعضهم خالصةً لذكورنا يعني ما خلَص حَيّاً، وأَما قوله عزّ وجلّ: قل هي للذين آمَنُوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة، قُرئَ خالصةٌ وخالصةً، المعنى أَنها حَلال للمؤمنين وقد يَشْرَكُهم فيها الكافرون، فإِذا كان يومُ القيامة خَلَصت للمؤمنين في الآخرة ولا يَشْرَكُهم فيها كافر، وأَما إِعْراب خالصةٌ يوم القيامة فهو على أَنه خبر بعد خبر كما تقول زيدٌ عاقلٌ لبيبٌ، المعنى قل هي ثابتةٌ للذين آمنوا في الحياة الدنيا في تأْويل الحال، كأَنك قلت قل هي ثابتة مستقرة في الحياة الدنيا خالصةٌ يوم القيامة. وقوله عزّ وجلّ: إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار؛ يُقْرَأُ بخالصةِ ذِكْرى الدار على إِضافة خالصة إِلى ذِكْرى، فمن قرأَ بالتنوين جعل ذِكْرى الدار بَدَلاً من خالصة، ويكون المعنى إِنا أَخْلَصْناهم بذكرى الدار، ومعنى الدار ههنا دارُ الآخرة، ومعنى أَخلصناهم جعلناهم لها خالصين بأَن جعلناهم يُذَكِّرون بدار الآخرة ويُزَهِّدون فيها الدُّنْيا، وذلك شأْن الأَنبياء، ويجوز أَن يكون يُكْثِرُون ذِكْرَ الآخرة والرُّجوعِ إِلى اللّه، وأَما قوله خلَصُوا نَجِيّاً فمعناه تَميّزوا عن الناس يَتَناجَوْن فيما أَهَمَّهم. وفي الحديث: أَنه ذَكَر يومَ الخلاصِ فقالوا: وما يومُ الخَلاصِ؟ قال: يوم يَخْرج إِلى الدجّال من أَهل المدينة كلُّ مُنافِقٍ ومُنافقة فيتميَّز المؤمنون منهم ويَخْلُص بعضُهم من بعض. وفي حديث الاستسقاء: فَلْيَخْلُصْ هو وولدُه أَي ليتميّزْ من الناس. وخالَصَهُ في العِشْرة أَي صافاه. وأَخْلَصَه النَّصِيحةَ والحُبَّ وأَخْلَصه له وهم يَتَخالَصُون: يُخْلِصُ بعضُهم بَعضاً. والخالصُ من الأَلوان: ما صَفا ونَصَعَ أَيَّ لَوْنٍ كان؛ عن اللحياني. والخِلاصُ والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخُلُوصُ: رُبٌّ يُتَّخَذُ من تمر. والخِلاصةُ والخُلاصةُ والخِلاصُ: التمرُ والسويقُ يُلْقى في السَّمْن، وأَخْلَصَه: فَعَل به ذلك. والخِلاصُ: ما خَلَصَ من السَّمْن إِذا طُبِخَ. والخِلاصُ والإِخْلاصُ والإِخْلاصةُ: الزُّبْدُ إِذا خَلَصَ من الثُّفْل. والخُلوصُ: الثُّفْلُ الذي يكون أَسفل اللبَنِ. ويقول الرجل لصاحبةِ السَّمْنِ: أَخْلِصي لنا، لم يفسره أَبو حنيفة، قال ابن سيده: وعندي أَن معناه الخِلاصة والخُلاصة أَو الخِلاصُ. غيره: وخِلاصةُ وخُلاصةُ السمن ما خَلَصَ منه لأَنهم إِذا طَبَخُوا الزُّبدَ ليتَّخذوه سَمْناً طرَحُوا فيه شيئاً من سويقٍ وتمرٍ أَو أَبْعارِ غِزْلانٍ، فإِذا جادَ وخلَصَ من الثُّفْل فذلك السمنُ هو الخِلاصة والخُلاصة والخِلاص أَيضاً، بكسر الخاء، وهو الإِثْر، والثُّفْلُ الذي يَبْقى أَسفلَ هو الخُلوصُ والقِلْدَةُ والقِشْدَةُ والكُدادةُ، والمصدر منه الإِخْلاصُ، وقد أَخْلَصْت السَّمْنَ. أَبو زيد: الزُّبْدُ حين يجعل في البُرْمةِ لِيُطبخ سمناً فهو الإِذْوابُ والإِذْوابةُ، فإِذا جادَ وخَلَصَ اللبنُ من الثُّفْل فذلك اللبن الإِثْرُ والإِخْلاصُ، والثُّفْلُ الذي يكون أَسفلَ هو الخُلوصُ. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول لما يُخْلَصُ به السمنُ في البُرْمة من اللبن والماء والثُّفْل: الخِلاصُ، وذلك إِذا ارْتَجَنَ واخْتَلَط اللبَنُ بالزُّبْدِ فيُؤْخذُ تمرٌ أَو دقيقٌ أَو سَوِيقٌ فيُطْرَح فيه ليَخْلُصَ السمنُ من بَقيّة اللبن المختلط به، وذلك الذي يَخْلُص هو الخِلاص، بكسر الخاء، وأَما الخِلاصة والخُلاصة فهو ما بقي في أَسفل البُرْمة من الخِلاص وغيرِه من ثُفْلٍ أَو لبَنٍ وغيرِه. أَبو الدقيش: الزُّبْدُ خِلاصُ اللَّبنِ أَي منه يُسْتَخْلَصُ أَي يُسْتَخْرَج؛ حَدّث الأَصمعي قال: مَرَّ الفرزدق برجل من باهلة يقال له حُمامٌ ومعه نِحْيٌ من سَمْنٍ، فقال له الفرزدق: أَتَشْتري أَغْراضَ الناسِ قَيْسٍ مِنِّي بهذا النِّحْي؟ فقال: أَللّهِ عليك لتَفْعَلَنّ إِن فَعَلْتُ، فقال: أَللّهِ لأَفْعَلَنَّ، فأَلْقى النِّحْيَ بين يديه وخرج يَعْدُوة فأَخذه الفرزدق وقال:
لَعَمْرِي لَنِعْمَ النِّحْيُ كانَ لِقَوْمِه،
عَشِيّةَ غِبّ البَيْعِ، نِحْيُ حُمامِ
من السَّمْنِ رِبْعيٌّ يكون خِلاصُه،
بأبْعارِ آرامٍ وعُودِ بَشَامِ
فأَصْبَحْتُ عن أَعْراض قَيْس كمُحرِمٍ،
أَهَلَّ بِحَجٍّ في أَصَمَّ حَرامِ
الفراء: أَخْلَصَ الرجلُ إِذا أَخذ الخِلاصةَ والخُلاصة، وخَلَّصَ إِذا أَعطى الخَلاص، وهو مِثْل الشيء؛ ومنه حديث شريح: أَنه قضى في قَوْس كسَرَها رجل بالخَلاصِ أَي بمثلها. والخِلاص، بالكسر: ما أَخْلَصَته النارُ من الذهب والفضة وغيره، وكذلك الخِلاصة والخُلاصة؛ ومنه حديث سلمان: أَنه كاتَبَ أَهلَه على كذا وكذا وعلى أَربعين أُوقِيَّةَ خِلاص. والخِلاصة والخُلاصة: كالخِلاص، قال: حكاه الهروي في الغريبين.
واسْتَخْلَصَ الرجلَ إِذا اخْتَصّه بدُخْلُلِه، وهو خالِصَتي وخُلْصاني. وفلان خِلْصي كما تقول خِدْني وخُلْصاني أَي خالِصَتي إِذا خَلَصَت مَوَدّتُهما، وهم خُلْصاني، يستوي فيه الواحد والجماعة. وتقول: هؤلاء خُلْصاني وخُلَصائي، وقال أَبو حنيفة: أَخْلَصَ العظمُ كثُرَ مُخُّه، وأَخْلَصَ البعيرُ سَمِن، وكذلك الناقة؛ قال:
وأَرْهَقَت عِظامُه وأَخْلَصا
والخَلَصُ: شجرٌ طيّبُ الريح له وَرْدٌ كوَرد المَرْوِ طيّبٌ زكيٌّ. قال أَبو حنيفة: أَخبرني أَعرابي أَن الخَلَص شجر ينبت نبات الكَرْم يتعلق بالشجر فيعْلق، وله ورق أَغبر رِقاقٌ مُدَوَّرةٌ واسعةٌ، وله وَرْدةٌ كوَرْدة المَرْوِ، وأُصولهُ مُشْرَبةٌ، وهو طيّبُ الريح، وله حبّ كحبّ عِنَبِ الثَّعْلبِ يجتمع الثلاثُ والأَربعُ معاً، وهو أَحمر كغَرز العقيق لا يؤكل ولكنه يُرْعَى؛ ابن السكيت في قوله:
بِخالِصةِ الأَرْدانِ خُضْرِ المَناكِبِ
الأَصمعي: هو لِباس يلبَسُه أَهل الشام وهو ثوب مُجَبَّل أَخْضرُ المَنْكِبين وسائرُه أَبْيَضُ والأَردانُ أَكمامُه.
ويقال لكل شيء أَبيضَ: خالِصٌ؛ قال العجاج:
مِنْ خالِص الماء وما قد طَحْلَبا
يريد خَلَص من الطُّحْلُب فابْيَضَّ. الليث: بَعِيرٌ مُخْلِصٌ إِذا كان قَصِيداً سَميناً؛ وأَنشد:
مُخْلِصة الأَنْقاءِ أَو رَعُوما
والخالصُ: الأَبْيَضُ من الأَلوان. ثوب خالصٌ: أَبْيَضُ. وماءٌ خالص: أَبيض. وإِذا تَشَظَّى العظامُ في اللحم، فذلك الخَلَصُ. قال: وذلك في قَصَب العظام في اليد والرجل. يقال: خَلِصَ العظمُ يَخْلَصُ خَلَصاً إِذا بَرَأَ وفي خَلَلِه شيءٌ من اللحم.
والخَلْصاءُ: ماءٌ بالبادية، وقيل موضع، وقيل موضع فيه عين ماء؛ قال الشاعر:
أَشْبَهْنَ مِنْ بَقَر الخَلْصاءِ أَعْيُنَها،
وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرانِها صِوَرَا
وقيل: هو الموضع بالدهناء معروف. وذو الخَلَصة: موضع يقال إِنه بيت لِخَثْعَم كان يُدْعَى كَعْبةَ اليَمامةِ وكان فيه صنمٌ يُدْعى الخَلَصةَ فَهُدِم. وفي الحديث: لا تقوم الساعة حتى تضطرب أَلْياتُ نِساءِ دَوْسٍ على ذي الخَلَصة؛ هو بيتٌ كان فيه صنم لدَوْسٍ وخَثْعَم وبَجِيلةَ وغيرِهم، وقيل: ذو الخَلَصة الكعبةُ اليمانيَّةُ التي كانت باليمن فأَنْفَذَ إِليها رسول اللّه، صلَى اللّه عليه وسلّم، جَرِيرَ بنَ عبد اللّه يُخَرِّبُها، وقيل: ذو الخَلَصة الصنم نفسه، قال ابن الأَثير: وفيه نظر (* قوله «وفيه
نظر» أَي في قول من زعم انه بيت كان فيه صنم يسمى الخلصة لأن ذو لا تضاف الا إلخ، كذا بهامش النهاية.) لأَن ذو لا تُضاف إِلاَّ إِلى أَسماء الأَجناس، والمعنى أَنهم يَرْتَدُّون ويعُودون إِلى جاهليّتهم في عبادة الأَوثان فتسعى نساءُ بني دَوْسٍ طائفاتٍ حول ذي الخَلَصة فتَرْتَجُّ أَعجازُهن. وخالصةُ: اسم امرأَة، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**خَلَص** şey, fetḥa ile, **يَخْلُص** **خُلُوصاً** ve **خَلاصاً**: eğer (önce) saplanmış/ilişmiş olmuş, sonra kurtulmuş ve selâmete ermiş ise. Ve onu **أَخْلَصه** ve **خَلَّصه** etti; ve Allah için dinini **أَخْلَص** etti: onu katıksız kıldı. Ve **أَخْلَصَ** şeyi: onu seçti; ve şöyle okunmuştur: **إِلاَّ عبادَك منهم المُخْلِصين** ve **والمُخْلَصِين**; Saʿleb dedi: **بالمُخْلِصين** ile, ibadeti Allah Teâlâ için katıksız kılanları kasteder; **وبالمُخْلَصِين** ile de, Allah عزّ وجلّ’ün katıksız kıldıklarını kasteder. ez-Zeccâc: ve onun sözü: **واذْكُرْ في الكتاب موسى إِنه كان مُخْلَصاً**; ve **مُخْلِصاً** diye de okunmuştur; ve **المُخْلَص**: Allah’ın onu katıksız kıldığı, onu seçilmiş, pislikten arınmış katıksız kıldığı kimsedir; ve **المُخْلِص**: Allah Teâlâ’yı katıksız olarak birleyen kimsedir; bundan dolayı **قل هو اللّه أَحد** sûresine **سورة الإِخلاص** denilmiştir; İbnü’l-Esîr dedi: Allah Teâlâ’nın sıfatında ve takdîsinde katıksız olduğu için; yahut onu söyleyenin tevhidi Allah عزّ وجلّ için katıksız kılmış olması sebebiyle bu ad verilmiştir; ve **كلمة الإِخلاص** tevhid kelimesidir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **من عبادنا المُخْلَصِين**; ve **المُخْلِصين** diye okunmuştur; öyleyse **المُخْلَصُون** seçilmişlerdir, **والمُخْلِصون** birleyenlerdir.

Ve **التخليص**: her türlü **مَنْشَبٍ**’den kurtarmadır; dersin ki: onu şundan **خَلَّصْته** **تَخْلِيصاً**; yani onu kurtardım, kurtarma; böylece o **فتخلّص**. Ve onu **تَخلّصَه** **تخَلُّصاً**; tıpkı iplik karıştığında **يُتخلّصُ الغَزْلُ** gibi. Ve itaatte **الإِخْلاصُ**: riyâyı terk etmektir; ve “Allah için dini katıksız kıldım” dersin: **أَخْلَصْت للّه الدِّينَ**. Ve **اسْتَخْلَصَ** şeyi: **كأَخْلَصَه** gibidir. Ve **الخالِصةُ**: **الإِخْلاصُ**’tır. Ve şey ona **خَلَص إِليه**: ulaştı. Ve şey, fetḥa ile, **خَلَصَ**; **يَخْلُصُ** **خُلوصاً**: yani katıksız oldu. Ve şey **خَلَصَ** **خَلاصاً**; ve **الخَلاصُ**, katıksız şey için masdar olur. Ve **الإِسراء** hadîsinde: “Yerden bir düzlüğe **خَلَصْت** (ulaştım)”; yani ulaştım ve vardım. Denir ki: falan falana **خَلَصَ**; yani ona ulaştı. Ve **خَلَصَ**: selâmete erdi ve kurtuldu; bundan (olarak) Herakl hadîsi: “Ben ona **أَخْلُص** (ulaşırım).” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**بالخَلاصِ** hükmetti”; yani göz (mal) başkasının hakkı çıkmış olduğu hâlde bedeli almışsa, bedeli satıcıya geri döndürmekle; yani husumetten kurtulunacak şeye hükmetti. Ve falan falana **خلَص**; yani ona ulaştı. Ve denir ki: “Bu şey senin için **خالِصةٌ**”; yani yalnız sana mahsus katıksızdır. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **وقالوا ما في بُطونِ هذه الأَنْعامِ خالصةٌ لذكورنا**; **الخالصةَ**’yı müennes getirdi; çünkü **ما**’nın manasını müennes kıldı; zira o, cemaat manasındadır; sanki onlar “Bu en‘âmın karınlarındakilerin topluluğu erkeklerimize mahsustur” demişler gibi. Ve O’nun sözü: **ومُحَرَّمٌ**; **ما** lafzına döndürülmüştür; ve onu en‘âmın müennesliği için müennes kılması da câizdir. Ve en‘âmın karınlarındaki, şeyin bir parçası menzilesinde değildir; çünkü senin “parmaklarının bir kısmı düştü” sözün: parmakların bir kısmı bir parmaktır ve o onlardan biridir; hâlbuki en‘âmın her birinin karnındaki, onun kendisi değildir. Ve “cümle en‘âmdır” diye câiz gören kimseye göre, sanki “Ve dediler: en‘âmın karınlarındaki en‘âm erkeklerimize mahsustur” demiş gibidir. İbn Sîde dedi: birinci söz, **ومُحَرَّمٌ** sözü sebebiyle daha açıktır; çünkü o, **ما**’da manaya hamlin delilidir. Ve bazısı **خالصةً لذكورنا** okudu; yani diri olarak katıksız kalan (şey). Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **قل هي للذين آمَنُوا في الحياة الدنيا خالصة يوم القيامة**; **خالصةٌ** ve **خالصةً** okunmuştur; mana: o, müminlere helâldir; kâfirler de onlara onda ortak olabilir; kıyamet günü olunca, âhirette müminlere katıksız kalır ve hiçbir kâfir onlara onda ortak olmaz. Ve **خالصةٌ يوم القيامة**’nin i‘râbı ise, “Zeyd akıllıdır, anlayışlıdır” dediğin gibi, haber üstüne haber olması üzerinedir; mana: “De ki: o, dünya hayatında iman edenler için sabittir” hâl te’vilinde; sanki “De ki: o, dünya hayatında sabit, yerleşik; kıyamet günü katıksızdır” demişsin gibi.

Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **إِنَّا أَخْلَصْناهم بِخالِصةٍ ذِكْرى الدار**; **بخالصةِ ذِكْرى الدار** diye, **خالصة**’nın **ذِكْرى**’ya izâfesi üzere okunur. Tenvin ile okuyan, **ذِكْرى الدار**’ı **خالصة**’dan bedel kılar; mana “Biz onları yurdun zikriyle katıksız kıldık” olur. Ve buradaki **الدار**’ın manası âhiret yurdudur. Ve “onları katıksız kıldık” manası: onları ona (âhirete) mahsus kıldık; âhiret yurdunu hatırlatır ve dünyadan zühde sevk eder kıldık; bu peygamberlerin hâlidir. Ve onların âhireti ve Allah’a dönüşü çokça zikretmeleri de câizdir. Ve **خلَصُوا نَجِيّاً** sözüne gelince: manası, insanlardan ayrılıp, kendilerini meşgul eden şey hakkında gizlice konuşmalarıdır. Hadîste: “**يومَ الخلاصِ** gününü andı”; dediler: “**يومُ الخَلاصِ** nedir?” dedi: “Medine halkından her münafık erkek ve münafık kadın Deccâl’e çıkar; böylece müminler onlardan ayrılır ve birbirlerinden bir kısmı bir kısmından **يَخْلُص** (ayrışır).” Ve **الاستسقاء** hadîsinde: “**فَلْيَخْلُصْ** o ve çocuğu”; yani insanlardan ayrışsın.

Ve onunla birlikte yaşamda **خالَصَهُ**: yani onunla saflaştı/dostça oldu. Ve ona nasihati ve sevgiyi **أَخْلَصَه**; ve ona **أَخْلَصه**; ve onlar **يَتَخالَصُون**: birbirlerini katıksız kılarlar; bir kısmı bir kısmını **يُخْلِصُ**. Ve renklerden **الخالصُ**: hangi renk olursa olsun, durulanıp parlayan şeydir; el-Lihyânî’den.

Ve **الخِلاصُ** ve **الخِلاصةُ** ve **الخُلاصةُ** ve **الخُلُوصُ**: hurmadan yapılan pekmezdir. Ve **الخِلاصةُ** ve **الخُلاصةُ** ve **الخِلاصُ**: hurma ve kavutun sadeyağa atılmasıdır; ve onu **أَخْلَصَه**: onunla bunu yaptı. Ve **الخِلاصُ**: pişirildiğinde sadeyağdan katıksız kalan şeydir. Ve **الخِلاصُ** ve **الإِخْلاصُ** ve **الإِخْلاصةُ**: tortudan katıksız kaldığında kaymaktır. Ve **الخُلوصُ**: sütün altında bulunan tortudur. Ve adam, sadeyağ sahibesi kadına: “Bize **أَخْلِصي**” der; Ebû Hanîfe onu açıklamamıştır. İbn Sîde dedi: bence manası **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** yahut **الخِلاص**’tır. Başkası: sadeyağın **خِلاصةُ**’sı ve **خُلاصةُ**’sı, ondan katıksız kalan şeydir; çünkü onlar kaymağı sadeyağ yapmak için pişirdiklerinde içine kavuttan ve hurmadan yahut ceylan dışkılarından bir şey atarlar; iyice olup tortudan katıksız kalınca, o sadeyağ **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** ve ayrıca **الخِلاص**’tır; **الخاء**’ın kesriyle; ve o **الإِثْر**’dir. Altta kalan tortu ise **الخُلوصُ** ve **القِلْدَةُ** ve **القِشْدَةُ** ve **الكُدادةُ**’dır. Bunun masdarı **الإِخْلاصُ**’tır; ve “sadeyağı **أَخْلَصْت**” denir.

Ebû Zeyd: kaymak, tencerede sadeyağ pişirilmek üzere konulduğunda o **الإِذْوابُ** ve **الإِذْوابةُ**’dır; iyice olup süt tortudan katıksız kalınca, o süt **الإِثْرُ** ve **الإِخْلاصُ**’tır; altta olan tortu ise **الخُلوصُ**’tur. el-Ezherî dedi: Arapların, tencerede sadeyağı katıksız kılmaya yarayan süt, su ve tortuya **الخِلاصُ** dediklerini işittim; bu, süt kaymakla yoğrulup karıştığında olur; hurma yahut un yahut kavut alınır, içine atılır ki sadeyağ, onunla karışmış sütün kalıntısından katıksız kalsın; katıksız kalan şey **الخِلاص**’tır, **الخاء**’ın kesriyle. **الخِلاصة** ve **الخُلاصة** ise, tencerenin altında **الخِلاص**’tan ve başka tortu yahut sütten ve başkasından kalan şeydir. Ebû’d-Dekîş: kaymak, sütün **خِلاصُ**’ıdır; yani ondan **يُسْتَخْلَصُ**; yani çıkarılır. el-Asmaʿî rivayet etti: dedi ki: el-Ferazdak, Bâhile’den **حُمامٌ** denilen bir adamın yanından geçti; yanında bir tulum sadeyağ vardı. el-Ferazdak ona dedi: “Bu tulumla, insanların ırzlarını (dillerini) benden satın alır mısın?” O dedi: “Allah için, eğer ben yaparsam sen mutlaka yapacaksın.” O dedi: “Allah için, mutlaka yapacağım.” Böylece tulumu onun önüne attı ve koşarak çıktı. el-Ferazdak onu aldı ve dedi:
لَعَمْرِي لَنِعْمَ النِّحْيُ كانَ لِقَوْمِه،
عَشِيّةَ غِبّ البَيْعِ، نِحْيُ حُمامِ
من السَّمْنِ رِبْعيٌّ يكون خِلاصُه،
بأبْعارِ آرامٍ وعُودِ بَشَامِ
فأَصْبَحْتُ عن أَعْراض قَيْس كمُحرِمٍ،
أَهَلَّ بِحَجٍّ في أَصَمَّ حَرامِ

el-Ferrâ: adam **أَخْلَصَ** ettiğinde, **الخِلاصةَ** ve **الخُلاصةَ**’yı almıştır; **خَلَّصَ** ettiğinde ise **الخَلاص**’ı vermiştir; o, şeyin mislidir. Bundan Şurayh hadîsi: bir adamın kırdığı yay hakkında **بالخَلاصِ** hükmetti; yani onun misliyle. Ve **الخِلاص** (kesre ile): ateşin altın, gümüş ve başkasından katıksız kıldığı şeydir; aynı şekilde **الخِلاصة** ve **الخُلاصة**. Bundan Selmân hadîsi: ailesiyle şu şu üzerine ve kırk **أُوقِيَّةَ** **خِلاص** üzerine mukâtebe yaptı. Ve **الخِلاصة** ve **الخُلاصة**: **كالخِلاص** gibidir; dedi: el-Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti.

Ve adamı **اسْتَخْلَصَ**: onu içli-dışlılığına mahsus kıldı; ve o benim **خالِصَتي**’mdir ve **خُلْصاني**’mdir. Ve falan benim **خِلْصي**’mdir; “benim dostum” dediğin gibi; ve **خُلْصاني**: yani onların sevgisi katıksız olduğunda benim katıksızım. Ve onlar benim **خُلْصاني**’mdir; tekil ve çoğul onda eşittir. Ve dersin ki: “Bunlar benim **خُلْصاني**’m ve **خُلَصائي**’mdir.” Ebû Hanîfe dedi: kemik **أَخْلَصَ** ettiğinde iliği çoğalmıştır; deve **أَخْلَصَ** ettiğinde semizlemiştir; aynı şekilde dişi deve; dedi ki:
وأَرْهَقَت عِظامُه وأَخْلَصا

Ve **الخَلَصُ**: güzel kokulu bir ağaçtır; **المَرْوِ** gülü gibi bir gülü vardır; hoş, temiz. Ebû Hanîfe dedi: bir bedevî bana haber verdi: **الخَلَص** asma gibi biter; ağaca tutunur ve asılır; tozlu, ince, yuvarlak, geniş yaprağı vardır; **المَرْوِ** gülü gibi bir çiçeği vardır; kökleri sulanmıştır; güzel kokuludur; **عِنَبِ الثَّعْلبِ** tanesi gibi taneleri vardır; üçü dördü birlikte toplanır; akik tanesi gibi kırmızıdır; yenmez fakat otlatılır. İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında:
بِخالِصةِ الأَرْدانِ خُضْرِ المَناكِبِ
el-Asmaʿî: o, Şam ehlinin giydiği bir giysidir; omuzları yeşil, geri kalanı beyaz, yeşil omuzlu bir elbisedir; **الأَردانُ** onun kollarıdır.

Ve her beyaz şey için: **خالِصٌ** denir; el-ʿAccâc dedi:
مِنْ خالِص الماء وما قد طَحْلَبا
yani yosundan **خَلَص** etti, böylece beyazladı. el-Leys: **بَعِيرٌ مُخْلِصٌ**: iri, semiz olduğunda; ve şu beyti okudu:
مُخْلِصة الأَنْقاءِ أَو رَعُوما
Ve **الخالصُ**: renklerden beyazdır. **ثوب خالصٌ**: beyazdır. **وماءٌ خالص**: beyazdır. Ve kemikler et içinde parçalanıp dağıldığında, işte o **الخَلَصُ**’tur; dedi: bu, el ve ayaktaki kemik kamışlarında olur. Denir ki: kemik **خَلِصَ** eder, **يَخْلَصُ** **خَلَصاً**: iyileştiğinde ve aralığında etten bir şey bulunduğunda.

Ve **الخَلْصاءُ**: çölde bir sudur; ve “bir yer” denilmiştir; ve “içinde su gözü olan bir yer” denilmiştir; şair dedi:
أَشْبَهْنَ مِنْ بَقَر الخَلْصاءِ أَعْيُنَها،
وهُنَّ أَحْسَنُ من صِيرانِها صِوَرَا
Ve “ed-Dehnâ’da bilinen yer odur” denilmiştir. Ve **ذو الخَلَصة**: bir yerdir; Hathaʿam’a ait bir ev olduğu söylenir; ona **كَعْبةَ اليَمامةِ** denirdi; içinde **الخَلَصةَ** denilen bir put vardı; yıkıldı. Hadîste: “Kıyamet kopmaz; ta ki Devs kadınlarının kalçaları **ذي الخَلَصة** üzerinde sallanıncaya kadar.” O, Devs’in, Hathaʿam’ın, Becîle’nin ve başkalarının bir putunun bulunduğu bir evdir. Ve “**ذو الخَلَصة** Yemen’de bulunan Yemenî Kâbe’dir; Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu yıkması için Cerîr b. Abdullah’ı ona gönderdi” denilmiştir. Ve “**ذو الخَلَصة** putun kendisidir” denilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: bunda bir bakış vardır:
(* “**وفيه نظر**” sözü: **ذو**’nun ancak cins isimlerine izâfe edilmesi sebebiyle, onun içinde **الخلصة** denilen bir put bulunan bir ev olduğu iddiasında bulunanın sözü hakkındadır; **النهاية**’nin kenarında böyle.) Çünkü **ذو** ancak cins isimlerine izâfe edilir. Mana: onlar irtidat ederler ve putlara ibadette câhiliyyelerine dönerler; böylece Devs oğullarının kadınları **ذي الخَلَصة** etrafında tavaf edenler olarak koşar; kalçaları titrer. Ve **خالصةُ**: bir kadının adıdır; Allah daha iyi bilir.
