# خلط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خلط

خَلَطَ الشيء بالشيء يَخْلِطُه خَلْطاً وخَلَّطَه فاخْتَلَطَ: مَزَجَه واخْتَلَطا. وخالطَ الشيءَ مُخالَطة وخِلاطاً: مازَجَه. والخِلْطُ: ما خالَطَ الشيءَ، وجمعه أَخْلاطٌ. والخِلْطُ: واحد أَخْلاطِ الطِّيب. والخِلْطُ: اسم كلّ نوع من الأَخْلاطِ كأَخْلاطِ الدّواء ونحوه. وفي حديث سعد: وإِن كان أَحدُنا ليَضَعُ كما تضعُ الشاةُ ما له خِلْطٌ أَي لا يَخْتَلِطُ نَجْوُهُم بعضُه ببعض لجَفافِه ويُبْسِه، فإِنهم كانوا يأْكلون خبز الشعير وورقَ الشجر لفقرهم وحاجتهم. وأَخْلاطُ الإِنسان: أَمْزِجَتُه الأَربعة.
وسَمْنٌ خَلِيطٌ: فيه شَحْم ولَحْم. والخَلِيطُ من العَلَفِ: تِبن وقَتٌّ، وهو أَيضاً طين وتِبن يُخْلَطانِ. ولبَن خَلِيطٌ: مختلط من حُلو وحازِر. والخَلِيطُ: أَن تُحْلَب الضأْنُ على لبن المِعْزى والمِعزى على لبَن الضأْنِ، أَو تحلب الناقةُ على لبن الغنم. وفي حديث النبيذِ: نهى عن الخَلِيطَيْنِ في الأَنْبِذة، وهو أَن يجمع بين صِنْفين تمر وزبيب، أَو عنب ورُطَب. الأَزهري: وأَما تفسير الخليطين الذي جاء في الأَشربة وما جاء من النهي عن شُرْبه فهو شَراب يتخذ من التمر والبُسْر أَو من العنب والزبيب، يريد ما يُنْبَذُ من البسر والتمر معاً أَو من الزبيب والعنب معاً، وإِنما نهى عن ذلك لأَن الأَنواع إِذا اختلفت في الانتباذ كانت أَسرَعَ للشدَّة والتخمير، والنبيذُ المعمول من خَلِيطَيْن ذهب قوم إِلى تحريمه وإِن لم يُسكر، أَخذاً بظاهر الحديث، وبه قال مالك وأَحمد وعامّة المحدّثين، قالوا: من شربه قبل حدوث الشدّة فيه فهو آثمٌ من جهة واحدة، ومن شربه بعد حدوثها فيه فهو آثمٌ من جهتين: شربِ الخَلِيطيْن وشُربِ المُسْكِر؛ وغيرُهم رَخَّص فيه وعللوا التحريم بالإِسْكار. وفي الحديث: ما خالَطَتِ الصدَقةُ مالاً إِلا أَهْلَكَتْه، قال الشافعي: يعني أَنّ خِيانةَ الصدَقةِ تُتْلِفُ المالَ المَخْلُوطَ بها، وقيل: هو تَحْذِير للعمَّال عن الخيانة في شيء منها، وقيل: هو حَثٌّ على تعجيل أَداء الزكاة قبل أَن تُخْلَطَ بماله. وفي حديث الشُّفْعَةِ: الشَّرِيكُ أَوْلى من الخَلِيطِ، والخَلِيطُ أَولى من الجارِ؛ الشرِيكُ: المُشارِكُ في الشُّيوعِ، والخَلِيطُ: المُشاركُ في حُقوقِ المِلك كالشِّرْبِ والطريق ونحو ذلك. وفي الحديث: أَن رجلين تقدّما إِلى مُعاوِيةَ فادَّعَى أَحدهما على صاحبه مالاً وكان المُدَّعي حُوَّلاً قُلَّباً مِخْلَطاً؛ المِخْلَطُ، بالكسر: الذي يَخْلِطُ الأَشْياء فيُلَبِّسُها على السامعين والناظرين. والخِلاط: اخْتِلاطُ الإِبِل والناسِ والمَواشي؛ أَنشد ثعلب: يَخْرُجْنَ من بُعْكُوكةِ الخِلاطِ
وبها أَخْلاطٌ من الناس وخَلِيطٌ وخُلَيْطى وخُلَّيْطى أَي أَوْباشٌ مُجْتَمِعُون مُخْتَلِطُون، ولا واحد لشيء من ذلك. وفي حديث أَبي سعيد: كنا نُرْزَقُ تَمْرَ الجَمْعِ على عَهْدِ رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، وهو الخِلْطُ من التمر أَي المُخْتَلِطُ من أَنْواعِ شَتَّى. وفي حديث شريح: جاءه رجل فقال: إِنِّي طلقت امرأَتي ثلاثاً وهي حائض، فقال: أَما أَنا فلا أَخْلِطُ حَلالاً بحَرامٍ أَي لا أَحْتَسِبُ بالحَيْضةِ التي وقع فيها الطلاقُ من العِدّةِ، لأَنها كانت له حلالاً في بعض أَيام الحيضة وحراماً في بعضها. ووقع القومُ في خُلَيْطى وخُلَّيْطى مثال السُّمَّيْهى أَي اخْتِلاطٍ فاختلط عليهم أَمرُهم. والتخْلِيطُ في الأَمْرِ: الإِفْسادُ فيه. ويقال للقوم إِذا خَلَطُوا مالَهم بعضَه ببعض: خُلَّيْطى؛ وأَنشد اللحياني:
وكُنَّا خُلَيطى في الجِمالِ، فراعني
جِمالي تُوالى وُلَّهاً من جِمالِك
ومالُهم بينهم خِلِّيطى أَي مُخْتَلِط. أَبو زيد: اخْتَلَطَ الليلُ بالتُّرابِ إِذا اختلطَ على القوم أَمرهم واختلط المَرْعِيُّ بالهَمَلِ. والخِلِّيطى: تَخْلِيطُ الأَمْرِ، وإِنه لَفي خُلَّيْطى من أَمرِه؛ قال أَبو منصور: وتخفف اللام فيقال خُلَيْطى. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَنه قال: لا خِلاطَ ولا شِناقَ في الصدقة. وفي حديث آخر: ما كان من خَلِيطَيْنِ فإِنهما يتراجَعانِ بينهما بالسَّوِيّةِ؛ قال الأَزهري: كان أَبو عبيد فسّر هذا الحديث في كتاب غريب الحديث فَثَبَّجَه ولم يُفَسِّرُه على وجهه، ثم جَوَّدَ تفسيره في كتاب الأَمْوالِ، قال: وفسره على نحو ما فسّره الشافعي، قال الشافعيّ: الذي لا أَشُكّ فيه أَن الخَلِيطَيْنِ الشريكان لن يقتسما الماشية، وتراجُعُهما بالسويّة أَن يكونا خليطين في الإِبل تجب فيها الغنم فتوجد الإِبل في يد أَحدهما، فتؤخذ منه صدقتُها فيرجع على شريكه بالسوية، قال الشافعيّ: وقد يكون الخليطان الرجلين يتخالطان بماشيتهما، وإِن عرف كل واحد منهما ماشيته، قال: ولا يكونان خليطين حتى يُرِيحا ويُسَرِّحا ويَسْقِيا معاً وتكونَ فُحولُهما مُخْتَلِطةً، فإِذا كانا هكذا صَدّقا صدقةَ الواحد بكل حال، قال: وإِن تفرَّقا في مُراحٍ أَو سَقْيٍ أَو فُحولٍ فليسا خَليطين ويُصَدِّقانِ صدقةَ الاثنين، قال: ولا يكونان خليطين حتى يحول عليهما حَوْلٌ من يومَ اخْتَلطا، فإِذا حال عليهما حول من يومَ اختلطا زَكَّيا زكاةَ الواحد؛ قال الأَزهري: وتفسير ذلك أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَوجب على مَن مَلك أَربعين شاة فحال عليها الحولُ، شاةً، وكذلك إِذا ملك أَكثر منها إِلى تمام مائة وعشرين ففيها شاة واحدة، فإِذا زادت شاةٌ واحدة على مائة وعشرين ففيها شاتان، ولو أَن ثلاثة نفر ملكوا مائة وعشرين لكل واحد منهم أَربعون شاة، ولم يكونوا خُلَطاء سنةً كاملة، فعلى كل واحد منهم شاة، فإِذا صاروا خلطاء وجمعوها على راع واحد سنة فعليهم شاة واحدة لأَنهم يصدّقون إِذا اخْتَلَطُوا، وكذلك ثلاثة نفر بينهم أَربعون شاة وهم خلطاء، فإن عليهم شاة كأَنّه ملكها رجل واحد، فهذا تفسير الخلطاء في المواشي من الإِبل والبقر والغنم. وقوله عزّ وجلّ: وإِن كثيراً من الخلطاء ليَبْغي بعضُهم على بعض إِلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات؛ فالخُلَطاء ههنا الشُّرَكاء الذين لا يَتَمَيَّزُ مِلْكُ كل واحد من مِلْكِ صاحبه إِلا بالقِسْمة، قال: ويكون الخلطاء أَيضاً أَن يخلطوا العين المتميز بالعين المتميز كما فسر الشافعي، ويكونون مجتمعين كالحِلَّةِ يكون فيها عشرة أَبيات، لصاحب كل بيت ماشيةٌ على حدة، فيجمعون مواشِيَهم على راعٍ واحد يرعاها معاً ويَسْقِيها معاً، وكلّ واحد منهم يعرف ماله بسِمَته ونِجارِه. ابن الأَثير: وفي حديث الزكاة أَيضاً: لا خِلاطَ ولا وِراطَ؛ الخِلاطُ: مصدر خالَطه يُخالِطُه مُخالَطةً وخِلاطاً، والمراد أَن يَخْلِطَ رجل إِبله بإِبل غيره أَو بقره أَو غنمه ليمنع حق اللّه تعالى منها ويَبْخَسَ المُصَدِّقَ فيما يجب له، وهو معنى قوله في الحديث الآخر: لا يُجْمَعُ بين متفرِّقٍ ولا يُفَرَّقُ بين مُجتمع خشيةَ الصدقة، أَما الجمع بين المتفرِّق فهو الخِلاط، وذلك أَن يكون ثلاثة نفر مثلاً لكل واحد أَربعون شاة، فقد وجب على كل واحد منهم شاةٌ، فإِذا أَظَلَّهم المُصَدِّقُ جمعوها لئلا يكون عليهم فيها إِلا شاةٌ واحدة، وأَما تفريقُ المجتمع فأَن يكون اثنان شريكان ولكل واحد منهما مائة شاةٍ وشاةٌ فيكون عليهما في مالهما ثلاث شياه، فإِذا أَظَلَّهما المصدِّق فرَّقا غنمهما فلم يكن على كل واحد إِلا شاة واحدة، قال الشافعي: الخطابُ في هذا للمُصدّقِ ولربِّ المال، قال: فالخَشْيَةُ خَشْيَتانِ: خَشْيةُ السّاعي أَن تقلّ الصدقةُ، وخشْيةُ ربِّ المال أَن يقلَّ مالُه، فأُمر كلّ واحد منهما أَن لا يُحْدِثَ في المال شيئاً من الجمع والتفريق؛ قال: هذا على مذهب الشافعي إِذ الخُلْطةُ مؤثِّرة عنده، وأَما أَبو حنيفة فلا أَثر لها عنده، ويكون معنى الحديث نفي الخِلاطِ لنفي الأَثر كأَنه يقول لا أَثر للخُلْطةِ في تقليل الزكاة وتكثيرها. وفي حديث الزكاة أَيضاً: وما كان من خَليطَيْنِ فإِنهما يَتراجَعانِ بينهما. بالسويَّةِ؛ الخَلِيطُ: المُخالِط ويريد به الشريك الذي يَخْلِط ماله بمال شريكه، والتراجع بينهما هو أَن يكون لأَحدهما مثلاً أَربعون بقرة وللآخر ثلاثون بقرة ومالهما مختلط، فيأْخذ الساعي عن الأَربعين مُسِنّةً وعن الثلاثين تَبِيعاً، فيرجع باذِلُ المسنَّةِ بثلاثة أَسْباعها على شريكه، وباذل التَّبيعِ بأَربعة أَسْباعه على شريكه لأَن كل واحد من السنَّين واجب على الشيوع، كأَنَّ المال ملك واحد، وفي قوله بالسوية دليل على أَن الساعيَ إِذا ظلم أَحدهما فأَخذ منه زيادة على فرضه فإِنه لا يرجع بها على شريكه، وإِنما يَضْمَنُ له قِيمةَ ما يَخُصُّه من الواجب دون الزيادة، وفي التراجع دليل على أَن الخُلطة تصح مع تمييز أَعْيان الأَموال عند من يقول به، والذي فسره ابن سيده في الخلاط أَن يكون بين الخليطين مائة وعشرون شاة، لأَحدهما ثمانون وللآخر أَربعون، فإِذا أَخذ المُصَدِّقُ منها شاتين ردّ صاحبُ الثمانين على ربّ الأَربعين ثلثَ شاة، فيكون عليه شاةٌ وثلث، وعلى الآخر ثلثا شاة، وإِن أَخذ المُصَدّق من العشرين والمائة شاةً، واحدة ردّ صاحبُ الثمانين على ربّ الأَربعين ثلث شاة، فيكون عليه ثلثا شاة وعلى الآخر ثلثُ شاة، قال: والوِراطُ الخديعةُ والغِشُّ. ابن سيده: رجل مِخْلَطٌ مِزْيَلٌ، بكسر الميم فيهما، يُخالِطُ الأُمور ويُزايِلُها كما يقال فاتِقٌ راتِقٌ، ومِخْلاطٌ كمِخْلطٍ؛ أَنشد ثعلب:
يُلِحْنَ مِن ذِي دَأَبٍ شِرواطِ،
صاتِ الحُداء شَظِفٍ مِخْلاطِ
وخلَط القومَ خَلْطاً وخالَطَهم: داخَلهم. وخَليطُ الرجل: مُخالطُه. وخَلِيطُ القوم: مُخالطهم كالنَّديم المنادِمِ، والجَلِيسِ المُجالِسِ؛ وقيل: لا يكون إِلا في الشركة. وقوله في التنزيل: وإِنّ كثيراً من الخُلَطاء؛ هو واحد وجمع. قال ابن سيده: وقد يكون الخَليطُ جمعاً. والخُلْطةُ، بالضم: الشِّرْكة. والخِلْطةُ، بالكسر: العِشْرةُ. والخَلِيطُ: القوم الذين أَمْرُهم واحد، والجمعُ خُلَطاء وخُلُطٌ؛ قال الشاعر:
بانَ الخَلِيطُ بسُحْرةٍ فتَبَدَّدُوا
وقال الشاعر:
إِنَّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البَيْنَ فانْصَرَمُوا
قال ابن بري صوابه:
إِنَّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البَيْنَ فانْجَرَدُوا،
وأَخْلَفُوك عِدَى الأَمْرِ الذي وَعَدُوا
ويروى: فانْفَرَدُوا؛ وأَنشد ابن بري هذا المعنى لجماعة من شعراء العرب؛ قال بسَّامَةُ بن الغَدِير:
إِنّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البين فابْتَكَرُوا
لِنِيَّة، ثم ما عادُوا ولا انْتَظَرُوا
وقال ابن مَيّادةَ:
إِن الخليط أَجدُّوا البين فانْدَفَعُوا،
وما رَبُوا قَدَرَ الأَمْرِ الذي صَنَعُوا
وقال نَهْشَلُ بن حَرِّيّ:
إِن الخليط أَجدوا البين فابتكروا،
واهْتاجَ شَوْقَكَ أَحْداجٌ لها زُمَر
وقال الحسين بن مُطَيْرٍ:
إِن الخليط أَجدوا البين فادّلَجُوا،
بانُوا ولم ينْظرُوني، إِنهم لَحِجُوا
وقال ابن الرَّقاعِ:
إِن الخليط أَجدوا البين فانْقَذَفُوا،
وأَمْتَعُوكَ بشَوْقٍ أَيّةَ انْصَرَفُوا
وقال عمر بن أَبي ربيعة:
إِنَّ الخليط أَجدّ البين فاحْتَمَلا
وقال جرير:
إِنّ الخَلِيطَ أَجدُّوا البين يومَ غَدَوْا
مِنْ دارةِ الجأْبِ، إِذ أَحْداجُهم زُمَرُ
وقال نُصَيْبُ:
إِن الخليط أَجدّوا البين فاحْتَمَلُوا
وقال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ في جمعه على خُلُطٍ:
سائلْ مُجاوِرَ جَرْمٍ: هَلْ جَنَيْتَ لهُمْ
حَرْباً، تُفَرِّقُ بين الجِيرةِ الخُلُطِ؟
وإِنما كثر ذلك في أَشعارهم لأَنهم كانوا يَنْتَجِعُونَ أَيام الكَلإِ فتجتمع منهم قبائل شتى في مكان واجد، فتقع بينهم أُلْفَةٌ، فإِذا افْتَرَقوا ورجعوا إِلى أَوطانهم ساءَهم ذلك. قال أَبو حنيفة: يلقى الرجلُ الرجلَ الذي قد أَورد إِبله فأَعْجَلَ الرُّطْبَ ولو شاءَ لأَخَّرَه، فيقول: لقد فارَقْتَ خَليطاً لا تَلْقى مثلَه أَبداً يعني الجَزَّ. والخَلِيطُ: الزوجُ وابن العم.
والخَلِطُ: المُخْتَلِطُ
(* قوله «والخلط المختلط» في القاموس: والخلط
بالفتح وككتف وعنق المختلط بالناس المتملق اليهم.) بالناس المُتَحَبِّبُ، يكون للذي يَتَمَلَّقُهم ويتحَبَّبُ إِليهم، ويكون للذي يُلْقي نساءَه ومتاعَه بين الناس، والأُنثى خَلِطةٌ، وحكى سيبويه خُلُط، بضم اللام، وفسره السيرافي مثل ذلك. وحكى ابن الأَعرابي: رجل خِلْطٌ في معنى خَلِطٍ؛ وأَنشد:
وأَنتَ امرُؤٌ خِلْطٌ، إِذا هي أَرْسَلتْ
يَمينُكَ شيئاً، أَمْسَكَتْهُ شِمالُكا
يقول: أَنت امرؤ مُتَمَلِّقٌ بالمَقال ضنينٌ بالنَّوال، ويمينُك بدل من قوله هي، وإِن شئت جعلت هي كنايةً عن القِصّة ورفَعْت يمينك بأَرسلت، والعرب تقول: أَخْلَطُ من الحمَّى؛ يريدون أَنها متحببة إِليه مُتَمَلِّقة بورُودها إِياه واعْتيادِها له كما يفعل المُحِبُّ المَلِقُ. قال أَبو عبيدة: تنازعَ العجاجُ وحُمَيْدٌ الأَرْقَطُ أُرْجُوزَتين على الطاء، فقال حميد: الخِلاطَ يا أَبا الشعْثاء، فقال العجاج: الفجاجُ أَوْسَعُ من ذلك يا ابن أَخي أَي لا تَخْلِطْ أُرْجُوزَتي بأُرْجُوزَتِكَ. واخْتَلَطَ فلان أَي فسد عقله. ورجل خِلْطٌ بَيِّنُ الخَلاطةِ: أَحْمَقُ مُخالَطُ العقْل، عن أَبي العَمَيْثَلِ الأَعرابي. وقد خُولِطَ في عَقْلِه خِلاطاً واخْتَلَطَ، ويقال: خُولِط الرجلُ فهو مُخالَطٌ، واخْتَلَطَ عقلُه فهو مُخْتَلِط إِذا تغير عقلُه. والخِلاطُ: مخالطةُ الداءِ الجوفَ. وفي حديث الوَسْوَسةِ: ورجَعَ الشيطانُ يَلْتمس الخِلاطَ أَي يخالِط قَلْبَ المصلي بالوَسْوَسةِ، وفي الحديث يَصِف الأَبرار: فظنَّ الناس أَن قد خُولِطُوا وما خُولِطُوا ولكن خالط قلْبَهم هَمٌّ عَظيمٌ، من قولهم خُولط فلان في عقله مُخالَطة إِذا اختلَّ عقله. وخالَطه الداءُ خِلاطاً: خامره. وخالط الذئبُ الغَنَمَ خِلاطاً: وقَع فيها. الليث: الخِلاطُ مخالطةُ الذئبِ الغَنَم؛ وأَنشد:
يَضْمَنُ أَهل الشاءِ في الخِلاطِ
والخِلاط: مخالَطة الرجلُ أَهلَه. وفي حديث عَبِيدةَ: وسُئل ما يُوجِبُ الغُسْلَ؟ قال: الخَفْقُ والخِلاطُ أَي الجِماعُ من المخالطة. وفي خطبة الحجاج: ليس أَوانَ يَكْثُر الخِلاط، يعني السِّفادَ، وخالَط الرجلُ امرأَتَه خِلاطاً: جامَعها، وكذلك مخالَطةُ الجملِ الناقةَ إِذا خالَط ثِيلُه حَياءَها. واسْتخلط البعير أَي قَعا. وأَخلط الفحْلُ: خالط الأُنثى. وأَخلطه صاحبه وأَخلط له؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، إِذا أَخطأَ فسدَّده وجعل قضيبه في الحَياء. واسْتَخْلَطَ هو: فعل ذلك من تلقاء نفسه. ابن الأَعرابي: الخِلاطُ أَن يأْتي الرجلُ إِلى مُراحِ آخر فيأْخذَ منه جمَلاً فيُنزِيَه على ناقته سِرّاً من صاحِبه، قال: والخِلاط أَيضاً أَن لا يُحْسن الجملُ القَعْو على طَرُوقَتِه فيأْخذَ الرجلُ قَضِيبَه فيُولجه. قال أَبو زيد: إِذا قَعا الفحلُ على الناقةِ فلم يَسْتَرْشِدْ لحَيائها حتى يُدخله الراعي أَو غيرُه قيل: قد أَخْلطه إِخْلاطاً وأَلْطَفَه إِلْطافاً، فهو يُخْلِطُه ويُلْطِفُه، فإِن فعل الجمل ذلك من تلقاء نفسه قيل: قد اسْتَخْلَطَ هو واسْتَلْطَفَ. ابن شميل: جمل مُختلِط وناقة مختلطة إِذا سَمِنا حتى اختلَط الشحم باللحم. ابن الأَعرابي: الخُلُط المَوالي، والخُلَطاء الشركاء، والخُلُطُ جِيران الصَّفا، والخَلِيط الصاحِبُ، والخَلِيطُ الجار يكون واحداً وجمعاً؛ ومنه قول جرير:
بانَ الخَلِيطُ ولو طُووِعتُ ما بانا
فهذا واحد والجمع قد تقدم الاستشهاد عليه. والأَخْلاطُ: الجماعة من الناس. والخِلْطُ والخِلِطُ من السِّهام: السهم الذي ينبُت عُودُه على عَوَج فلا يزال يتعوَّج وإِن قُوِّم، وكذلك القوسُ، قال المتنخل الهذلي: وصفراءُ البُرايةِ غَيْر خِلْطٍ،
كوَقْفِ العاجِ عاتِكة اللياطِ
وقد فُسِّر به البيتُ الذي أَنشده ابن الأَعرابي:
وأَنتَ امرؤٌ خِلْطٌ إِذا هي أَرسلت
قال: وأَنت امرؤ خِلْط أَي أَنك لا تستقيم أَبداً وإِنما أَنت كالقِدْح الذي لا يزال يَتعوَّج وإِن قُوِّم، والأَوّل أَجود. والخِلْط: الأَحمق، والجمع أَخْلاط؛ وقوله أَنشده ثعلب:
فلمّا دخَلْنا أَمْكَنَتْ من عِنانِها،
وأَمْسَكْتُ من بعض الخِلاطِ عِناني
فسره فقال: تكلَمت بالرفَثِ وأَمسكْتُ نفسي عنها فكأَنه ذهب بالخلاط إِلى الرفَثِ. الأَصمعي: المِلْطُ الذي لا يُعْرَفُ له نسب ولا أَب، والخِلْطُ يقال فلان خِلْطٌ فيه قولان، أَحدُهما المُخَتَلِطُ النسَبِ؛ ويقال هو والد الزِّنا في قول الأَعْشَى:
أَتاني ما يقولُ ليَ ابنُ بَظْرا،
أَقَيْسٌ، يا ابنَ ثَعْلبة الصَّباحِ،
لِعَبْدانَ ابنُ عاهِرَةٍ، وخِلْطٌ
رَجوفُ الأَصلِ مَدْخولُ النَّواحي؟
أَراد أَقَيْسٌ لِعَبْدانَ ابنُ عاهِرَةٍ، هَجا بهذا جِهنّاماً أَحد بني عَبْدانَ. واهْتَلَبَ السيفَ من غِمْده وامْتَرَقه واعْتَقَّه واخْتَلَطَه إِذا اسْتَلَّه؛ قال الجرجاني: الأَصل اخْتَرَطَه وكأَنَّ اللامَ مبدلة منه، قال: وفيه نظر.

### Türkçe

**خَلَطَ** şeyi şeyle **يَخْلِطُه** **خَلْطاً** ve **خَلَّطَه**; derken **فاخْتَلَطَ**:
Onu karıştırdı; ve ikisi karıştı. Ve **خالطَ** şeyi **مُخالَطة** ve **خِلاطاً**: onu karıştırdı. Ve **الخِلْطُ**:
Şeye karışmış olan; çoğulu **أَخْلاطٌ**’tır. Ve **الخِلْطُ**: güzel kokunun **أَخْلاطِ**’ından bir tanesi.
Ve **الخِلْطُ**: ilâç karışımları ve benzeri gibi, **الأَخْلاطِ**’ın her bir türünün adıdır. Sa‘d hadîsinde:
“Ve gerçekten bizden birimiz, koyunun bıraktığı gibi bırakırdı; onun **خِلْطٌ**’u yoktu” yani
onların dışkısı, kuruluğu ve katılığı sebebiyle birbirine karışmazdı; çünkü onlar fakirlikleri ve ihtiyaçları sebebiyle arpa ekmeği ve ağaç yaprağı yerlerdi. Ve **أَخْلاطُ الإِنسان**: onun
dört mizacıdır.
Ve **سَمْنٌ خَلِيطٌ**: içinde yağ ve et vardır. Ve yemden **الخَلِيطُ**: saman
ve **قَتٌّ**; o ayrıca çamur ve samanın karıştırılmasıdır. Ve **لبَن خَلِيطٌ**: tatlı
ve ekşi karışık. Ve **الخَلِيطُ**: koyunun sütünü keçi sütü üzerine, keçinin sütünü de
koyun sütü üzerine sağmandır; yahut deveyi koyun sütü üzerine sağmandır. Nebîz hadîsinde:
içeceklerde **الخَلِيطَيْنِ**’i yasakladı; bu, iki sınıfı bir araya getirmektir: hurma ve kuru üzüm; yahut üzüm
ve taze hurma. el-Ezherî: İçeceklerde gelen **الخليطين**’in tefsiri ve onun içilmesinden gelen
nehiy şudur: hurma ile **البُسْر**’dan yahut üzüm ile kuru üzümden yapılan bir içkidir;
yani **البسر** ile hurmanın birlikte yahut kuru üzüm ile üzümün birlikte nebîz yapılmasını kasteder;
bunu ancak, türler nebîzde farklılaştığında şiddete ve mayalanmaya daha çabuk olduğu için yasakladı;
**خَلِيطَيْن**’den yapılan nebîz hakkında bir topluluk, sarhoş etmese bile, hadîsin zahirini alarak haramlığına gitti;
bunu Mâlik ve Ahmed ve muhaddislerin çoğu söyledi;
dediler ki: onda şiddet meydana gelmeden önce içen, tek yönden günahkârdır; şiddet meydana geldikten sonra içen ise iki yönden günahkârdır: **الخَلِيطيْن**’i içmek ve sarhoş ediciyi içmek;
başkaları ise ona ruhsat verdi ve haramlığı sarhoş etmeye bağladılar. Hadîste: “Sadaka bir mala karışmadı ki onu helâk etmesin”;
Şâfiî dedi ki: yani sadakaya hıyanet, onunla karıştırılmış malı telef eder; ve denildi ki: bu, işçileri (âmilleri) onda hıyanetten sakındırmadır;
ve denildi ki: bu, zekâtı, malına karıştırılmadan önce çabuk ödemeye teşviktir. **الشُّفْعَةِ** hadîsinde:
**الشَّرِيكُ** **الخَلِيطِ**’ten daha önceliklidir; **الخَلِيطُ** da komşudan daha önceliklidir;
**الشرِيكُ**: şüyû‘da ortak olan; ve **الخَلِيطُ**:
**الشِّرْبِ** ve yol gibi mülkiyet haklarında ortak olan ve bunun benzeri.
Hadîste: iki adam Muâviye’ye geldiler; birisi arkadaşına karşı bir mal iddia etti; iddia eden **حُوَّلاً قُلَّباً مِخْلَطاً** idi;
**المِخْلَطُ** (kesre ile): şeyleri karıştırıp dinleyenlere ve bakanlara onları karıştırarak (şüpheli kılarak) sunan kimsedir.
Ve **الخِلاط**: develerin, insanların ve hayvanların karışmasıdır; Sa‘leb okudu:
يَخْرُجْنَ من بُعْكُوكةِ الخِلاطِ
Ve orada insanlardan **أَخْلاطٌ** ve **خَلِيطٌ** ve **خُلَيْطى** ve **خُلَّيْطى** vardır; yani karışık halde toplanmış ayak takımıdır;
bunların hiçbirinin tekili yoktur. Ebû Saîd hadîsinde: “Resûlullah zamanında bize **تَمْرَ الجَمْعِ** verilirdi;
o, hurmadan **الخِلْطُ**’tur” yani çeşitli türlerden karışık olandır. Şurayh hadîsinde: ona bir adam geldi ve dedi ki:
“Karımı hayızlı iken üç talâkla boşadım”; dedi ki: “Ben **حَلالاً**’ı **حَرامٍ** ile **أَخْلِطُ** etmem” yani
talâkın vuku bulduğu hayız hâlini iddetten saymam; çünkü o hayzın bazı günlerinde ona helâl, bazı günlerinde haramdı. Kavim **خُلَيْطى** ve **خُلَّيْطى** içine düştü,
**السُّمَّيْهى** misali; yani bir karışıklığa; böylece işleri onlara karıştı. Ve işte **التخْلِيطُ**:
onda bozmadır. Ve kavme, mallarını birbirine karıştırdıklarında **خُلَّيْطى** denir; el-Lihyânî okudu:
وكُنَّا خُلَيطى في الجِمالِ، فراعني
جِمالي تُوالى وُلَّهاً من جِمالِك
Ve malları aralarında **خِلِّيطى**’dır; yani karışıktır. Ebû Zeyd: **اخْتَلَطَ** gece toprakla,
kavme işleri karıştığında; ve otlanan (mera) başıboş hayvanla karıştığında. Ve **الخِلِّيطى**: işin karıştırılmasıdır;
ve gerçekten o, işinde **خُلَّيْطى** içindedir; Ebû Mansûr dedi ki: lâm hafifletilir de **خُلَيْطى** denir. Nebî hadîsinde, sallallahu aleyhi ve sellem:
“Sadakada ne **خِلاطَ** vardır ne **شِناقَ**.” Başka bir hadîste: “**خَلِيطَيْنِ**’den olan şeyde, ikisi aralarında eşitlikle birbirine döner”;
el-Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd bu hadîsi **غريب الحديث** kitabında tefsir etti de onu gevşek yaptı ve onu vechi üzere tefsir etmedi;
sonra **الأَمْوالِ** kitabında tefsirini güzelleştirdi; dedi ki: onu Şâfiî’nin tefsir ettiği gibi tefsir etti;
Şâfiî dedi ki: şüphe etmediğim şey şudur: **الخَلِيطَيْنِ** iki ortaktır; hayvanları taksim etmemişlerdir;
aralarında eşitlikle birbirine dönmeleri şudur: ikisi develerde ortak olur; onda koyun (zekâtı) vacip olur; develer ikisinden birinin elinde bulunur;
onun sadakası ondan alınır; sonra o, ortağına eşitlikle döner. Şâfiî dedi ki: iki **الخليطان**,
her biri kendi hayvanını bilse bile, hayvanlarıyla birbirine karışan iki adam olabilir;
dedi ki: birlikte ağıla sokup birlikte salmadıkça ve birlikte sulamadıkça ve erkekleri karışık olmadıkça **خليطين** olmazlar;
böyle olduklarında her hâlükârda bir kişinin sadakası gibi sadaka verirler;
dedi ki: eğer ağılda yahut sulamada yahut erkeklerde ayrılırlarsa **خَليطين** değildirler ve iki kişinin sadakası gibi sadaka verirler;
dedi ki: karıştıkları günden itibaren üzerlerinden bir yıl geçmedikçe **خليطين** olmazlar; karıştıkları günden itibaren üzerlerinden bir yıl geçince bir kişinin zekâtı gibi zekât verirler.
el-Ezherî dedi ki: bunun tefsiri şudur: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, kırk koyuna sahip olana, üzerinden yıl geçince, bir koyun vacip kıldı;
aynı şekilde, yüz yirmiye tamam oluncaya kadar ondan fazlasına sahip olursa onda bir koyun vardır; yüz yirminin üzerine bir koyun artarsa onda iki koyun vardır;
eğer üç kişi yüz yirmiye sahip olsa, her birinin kırk koyunu olsa ve tam bir yıl **خُلَطاء** olmasalar, her birinin üzerine bir koyun vardır;
eğer **خلطاء** olurlarsa ve onları bir çoban üzerine bir yıl toplarlarsa üzerlerine bir koyun vardır; çünkü karıştıklarında sadaka bir kişi gibi alınır;
aynı şekilde üç kişi arasında kırk koyun vardır ve onlar **خلطاء**dır; üzerlerine bir koyun vardır, sanki onu bir adam mülk edinmiş gibidir;
işte bu, deve, sığır ve koyun hayvanlarında **الخلطاء**’ın tefsiridir. Aziz ve celîl olanın sözü:
“Ve gerçekten **الخلطاء**’dan çoğu, birbirine azgınlık eder; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna”;
buradaki **الخُلَطاء**: her birinin mülkü, taksim dışında, arkadaşının mülkünden ayrışmayan ortaklardır;
dedi ki: **الخلطاء** ayrıca, Şâfiî’nin tefsir ettiği gibi, ayrışmış ayn’ı ayrışmış ayn ile karıştırmalarıdır;
ve onlar, içinde on çadır bulunan bir **الحِلَّةِ** gibi toplanmış olurlar; her çadır sahibinin ayrı ayrı hayvanı vardır;
hayvanlarını bir çoban üzerine toplarlar; o onları birlikte güder ve birlikte sular; her biri malını nişanı ve cinsiyle bilir.
İbnü’l-Esîr: zekât hadîsinde de: “Ne **خِلاطَ** vardır ne **وِراطَ**”;
**الخِلاطُ**: **خالَطه** **يُخالِطُه** **مُخالَطةً** ve **خِلاطاً**’ın masdarıdır;
murad, bir adamın, Allah Teâlâ’nın hakkını engellemek ve sadaka toplayanı hakkı olanda eksiltmek için develerini başkasının develeriyle yahut sığırı yahut koyunuyla karıştırmasıdır;
bu, diğer hadîsteki sözün manasıdır: “Sadaka korkusuyla ayrık olan bir araya getirilmez ve bir arada olan ayrılmaz”;
ayrık olanı bir araya getirmek **الخِلاط**tır; bu, meselâ üç kişinin her birinin kırk koyunu olmasıdır; her birinin üzerine bir koyun vacip olmuştur;
sadaka toplayan onları gölgelediğinde (yaklaştığında) onları toplarlar ki üzerlerine onda ancak bir koyun olsun;
bir arada olanı ayırmak ise, iki kişinin ortak olmasıdır; her birinin yüz bir koyunu vardır; mallarında üzerlerine üç koyun gerekir;
sadaka toplayan onları gölgelediğinde koyunlarını ayırırlar; böylece her birinin üzerine ancak bir koyun olur.
Şâfiî dedi ki: hitap bunda sadaka toplayana ve mal sahibinedir;
dedi ki: korku iki korkudur: görevlinin korkusu sadakanın azalması; mal sahibinin korkusu malının azalması;
her birine, malda toplama ve ayırmadan bir şey ihdas etmemesi emredildi;
dedi ki: bu, Şâfiî’nin mezhebi üzeredir; çünkü **الخُلْطةُ** ona göre etkilidir; Ebû Hanîfe’ye gelince, ona göre onun etkisi yoktur;
hadîsin manası, etkiyi nefy için **الخِلاطِ**’ın nefyi olur; sanki “zekâtı azaltmada ve çoğaltmada **الخُلْطةِ**’nın etkisi yoktur” der.
Zekât hadîsinde de: “**خَليطَيْنِ**’den olan şeyde, ikisi aralarında eşitlikle birbirine döner”;
**الخَلِيطُ**: karıştıran; bununla, malını ortağının malıyla karıştıran ortağı kasteder;
aralarında birbirine dönme şudur: meselâ birinin kırk sığırı, diğerinin otuz sığırı vardır ve malları karışıktır;
görevli kırktan **مُسِنّةً**, otuzdan **تَبِيعاً** alır; **المسنَّةِ**’yi veren, üç yedisiyle ortağına döner;
**التَّبيعِ**’i veren de dört yedisiyle ortağına döner; çünkü iki yaştan her biri şüyû‘ üzere vaciptir; sanki mal tek mülktür;
**بالسوية** sözünde, görevli birine zulmedip farzının üstünde fazlalık alırsa, onunla ortağına dönmeyeceğine delil vardır;
ancak fazlalık olmaksızın vacip olandan kendisine düşenin kıymetini ona tazmin eder;
ve bu karşılıklı dönmede, bunu söyleyen katında, malların aynlarının ayrışmasıyla birlikte **الخُلطة**’nın sahih olduğuna delil vardır.
İbn Sîde’nin **الخلاط**’ta tefsir ettiği: iki **الخليطين** arasında yüz yirmi koyun olmasıdır; birinin seksen, diğerinin kırkı vardır;
sadaka toplayan ondan iki koyun alırsa, seksen sahibi kırk sahibine koyunun üçte birini geri verir; böylece onun üzerine bir koyun ve üçte bir olur; diğerinin üzerine koyunun üçte ikisi olur;
sadaka toplayan yüz yirmiden bir koyun alırsa, seksen sahibi kırk sahibine koyunun üçte birini geri verir; böylece onun üzerine koyunun üçte ikisi, diğerinin üzerine koyunun üçte biri olur;
dedi ki: **الوِراطُ** aldatma ve hiledir. İbn Sîde: **رجل مِخْلَطٌ مِزْيَلٌ**,
ikisinde de mîm kesreli: işleri birbirine karıştırır ve onları ayırır; “**فاتِقٌ راتِقٌ**” denildiği gibi.
Ve **مِخْلاطٌ** **كمِخْلطٍ**; Sa‘leb okudu:
يُلِحْنَ مِن ذِي دَأَبٍ شِرواطِ،
صاتِ الحُداء شَظِفٍ مِخْلاطِ
Ve kavmi **خلَط** etmek **خَلْطاً** ve onlarla **خالَطَ** etmek: onlara karışıp girmektir. Ve adamın **خَليطُ**’u: onunla karışan.
Ve kavmin **خَلِيطُ**’u: onunla karışan; **النَّديم**’in **المنادِمِ**’i ve **الجَلِيسِ**’in **المُجالِسِ**’i gibi;
ve denildi ki: ancak ortaklıkta olur. Tenzîlde: “Ve gerçekten **الخُلَطاء**’dan çoğu”;
o, tekil ve çoğuldur. İbn Sîde dedi ki: **الخَليطُ** çoğul da olabilir. Ve **الخُلْطةُ** (damme ile): ortaklıktır.
Ve **الخِلْطةُ** (kesre ile): birlikte yaşama/ünsiyettir. Ve **الخَلِيطُ**: işi bir olan kavimdir; çoğulu **خُلَطاء** ve **خُلُطٌ**’tur;
şair dedi ki:
بانَ الخَلِيطُ بسُحْرةٍ فتَبَدَّدُوا
Ve şair dedi ki:
إِنَّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البَيْنَ فانْصَرَمُوا
İbn Berrî dedi ki: doğrusu:
إِنَّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البَيْنَ فانْجَرَدُوا،
وأَخْلَفُوك عِدَى الأَمْرِ الذي وَعَدُوا
Ve rivayet edilir: **فانْفَرَدُوا**; ve İbn Berrî bu manayı Arap şairlerinden bir topluluk için okudu;
Bessâme b. el-Gadîr dedi ki:
إِنّ الخَلِيطَ أَجَدُّوا البين فابْتَكَرُوا
لِنِيَّة، ثم ما عادُوا ولا انْتَظَرُوا
Ve İbn Meyyâde dedi ki:
إِن الخليط أَجدُّوا البين فانْدَفَعُوا،
وما رَبُوا قَدَرَ الأَمْرِ الذي صَنَعُوا
Ve Nehşel b. Harrî dedi ki:
إِن الخليط أَجدوا البين فابتكروا،
واهْتاجَ شَوْقَكَ أَحْداجٌ لها زُمَر
Ve el-Hüseyn b. Mutayr dedi ki:
إِن الخليط أَجدوا البين فادّلَجُوا،
بانُوا ولم ينْظرُوني، إِنهم لَحِجُوا
Ve İbnü’r-Rakkâ‘ dedi ki:
إِن الخليط أَجدوا البين فانْقَذَفُوا،
وأَمْتَعُوكَ بشَوْقٍ أَيّةَ انْصَرَفُوا
Ve Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
إِنَّ الخليط أَجدّ البين فاحْتَمَلا
Ve Cerîr dedi ki:
إِنّ الخَلِيطَ أَجدُّوا البين يومَ غَدَوْا
مِنْ دارةِ الجأْبِ، إِذ أَحْداجُهم زُمَرُ
Ve Nusayb dedi ki:
إِن الخليط أَجدّوا البين فاحْتَمَلُوا
Ve Va‘le el-Cermî, onu **خُلُطٍ** üzere çoğul yapmasında dedi ki:
سائلْ مُجاوِرَ جَرْمٍ: هَلْ جَنَيْتَ لهُمْ
حَرْباً، تُفَرِّقُ بين الجِيرةِ الخُلُطِ؟
Bu, şiirlerinde çokça oldu; çünkü onlar ot günlerinde otlak ararlardı; böylece onlardan çeşitli kabileler bol yerli bir mekânda toplanırdı; aralarında ülfet meydana gelirdi;
ayrılıp yurtlarına döndüklerinde bu onlara kötü gelirdi. Ebû Hanîfe dedi ki: adam, develerini suya getirmiş olan adamla karşılaşır;
o, taze hurmayı acele ettirmiştir; istese geciktirirdi; der ki:
“Sen, asla benzerini bulamayacağın bir **خَليطاً**’dan ayrıldın” yani **الجَزَّ**’ı kasteder. Ve **الخَلِيطُ**:
koca ve amcaoğlu.
Ve **الخَلِطُ**: insanlarla karışan
(* “**والخلط المختلط**” sözü **القاموس**’ta: ve **الخلط** fetha ile ve **ككتف** ve **عنق** gibi, insanlarla karışan, onlara yağcılık eden.) insanlarla sevimlilik gösteren;
onlara yağcılık edip sevimlilik gösteren için olur; ve kadınlarını
ve eşyasını insanlar arasına atan için de olur; dişisi **خَلِطةٌ**’dır. Sîbeveyh **خُلُط** (lâm dammeli) rivayet etti ve onu
es-Sîrâfî böyle tefsir etti. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **رجل خِلْطٌ**,
**خَلِطٍ** manasındadır; ve okudu:
وأَنتَ امرُؤٌ خِلْطٌ، إِذا هي أَرْسَلتْ
يَمينُكَ شيئاً، أَمْسَكَتْهُ شِمالُكا
Der ki: sen sözle yağcılık eden, bağışta cimri bir adamsın; ve **يمينُك**,
“**هي**” sözünün bedelidir; istersen **هي**’yi kıssa için kinaye yapar ve **يمينك**’i **بأَرسلت** ile merfû kılarsın.
Araplar der ki: “**أَخْلَطُ من الحمَّى**”; onun, kendisine gelişinde ve ona alışmasında, seven yağcı âşığın yaptığı gibi, ona sevimlilik gösterip yağcılık ettiğini kastederler.
Ebû Ubeyde dedi ki: el-‘Accâc ile Humeyd el-Erqat, **الطاء** üzerine iki urcûze hakkında çekişti; Humeyd dedi ki:
“**الخِلاطَ** ey Ebû’ş-Şa‘sâ’”; el-‘Accâc dedi ki: “**الفجاجُ** bundan daha geniştir, ey kardeşimin oğlu” yani
“Benim urcûzemi senin urcûzenle karıştırma.”
Ve **اخْتَلَطَ** falan: yani aklı bozuldu. Ve **رجل خِلْطٌ بَيِّنُ الخَلاطةِ**: ahmak,
aklı karışık; Ebû’l-‘Umeysil el-A‘râbî’den. Ve aklında **خُولِطَ**,
**خِلاطاً** ve **اخْتَلَطَ**. Ve denir: adam **خُولِط** edildi; o da **مُخالَطٌ**’tır;
ve aklı **اخْتَلَطَ** etti; o da **مُخْتَلِط**’tir; aklı değiştiğinde. Ve **الخِلاطُ**: hastalığın iç boşluğa karışmasıdır.
**الوَسْوَسةِ** hadîsinde: “Şeytan geri döndü, **الخِلاطَ**’ı arıyordu” yani
vesvese ile namaz kılanın kalbine karışıyordu. Ve hadîste, iyileri vasfederken:
“İnsanlar, gerçekten **خُولِطُوا** zannettiler; hâlbuki **خُولِطُوا** değillerdi; fakat kalplerine büyük bir kaygı karıştı”;
“falanın aklında **خُولط** edildi” sözündendir; **مُخالَطة**: aklı bozulduğunda. Ve hastalık ona **خالَطه** **خِلاطاً**:
onu sardı. Ve kurt koyuna **خَالط** etti **خِلاطاً**: içine düştü. el-Leys: **الخِلاطُ** kurdun koyuna karışmasıdır; ve okudu:
يَضْمَنُ أَهل الشاءِ في الخِلاطِ
Ve **الخِلاط**: adamın ehliyle karışmasıdır. ‘Ubeyde hadîsinde: “Guslü ne vacip kılar?” diye soruldu; dedi ki:
“**الخَفْقُ** ve **الخِلاطُ**” yani karışmadan olan cinsel ilişki. Haccâc’ın hutbesinde:
“**الخِلاط**’ın çoğalacağı vakit değildir” yani çiftleşmeyi kasteder. Ve adam karısına **خَالط** etti **خِلاطاً**:
onunla cima etti; aynı şekilde devenin dişi deveyle **مخالَطةُ**’sı, onun **ثِيلُه**’i onun **حَياءَها**’sına karıştığında.
Ve **اسْتخلط** deve: yani çöktü. Ve erkek deve **أَخلط** etti: dişiye karıştı.
Ve sahibi onu **أَخلط** etti ve ona **أَخلط** etti; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den: hata ettiğinde onu doğrulttu
ve onun organını **الحَياء**’a soktu. Ve o, **اسْتَخْلَطَ** etti: bunu kendiliğinden yaptı.
İbnü’l-A‘râbî: **الخِلاطُ** adamın başka bir ağıla gelip oradan bir deve alması ve onu sahibinden gizlice dişi devesine sıçratmasıdır;
dedi ki: **الخِلاط** ayrıca, devenin kendi dişisine çökmeyi iyi yapamaması; adamın onun organını alıp sokmasıdır.
Ebû Zeyd dedi ki: erkek deve dişi devenin üzerine çöker de onun **حَياء**’ına doğru yolu bulamazsa, çoban yahut başkası onu içeri sokuncaya kadar,
“onu **أَخْلطه** **إِخْلاطاً** ve onu **أَلْطَفَه** **إِلْطافاً** etti” denir; o da onu **يُخْلِطُه** ve onu **يُلْطِفُه**;
eğer deve bunu kendiliğinden yaparsa “o **اسْتَخْلَطَ** etti ve **اسْتَلْطَفَ** etti” denir.
İbn Şümeyl: **جمل مُختلِط** ve **ناقة مختلطة**: semirdiklerinde, yağ etle karıştığında.
İbnü’l-A‘râbî: **الخُلُط** mevlâlardır; **الخُلَطاء** ortaklardır; **الخُلُطُ** **الصَّفا** komşularıdır; **الخَلِيط** arkadaştır;
ve **الخَلِيطُ** komşudur; tekil ve çoğul olur; Cerîr’in sözü bundandır:
بانَ الخَلِيطُ ولو طُووِعتُ ما بانا
Bu tekildir; çoğul için şahitlik daha önce geçti. Ve **الأَخْلاطُ**: insanlardan topluluktur.
Ve okların **الخِلْطُ** ve **الخِلِطُ**: gövdesi eğrilik üzerine biten oktur; doğrultulsa da eğrilmeye devam eder; yay da böyledir;
el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
وصفراءُ البُرايةِ غَيْر خِلْطٍ،
كوَقْفِ العاجِ عاتِكة اللياطِ
Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu beyitle tefsir edilmiştir:
وأَنتَ امرُؤٌ خِلْطٌ إِذا هي أَرسَلت
Dedi ki: “Sen **خِلْط** bir adamsın” yani asla doğrulmazsın; ancak sen, doğrultulsa da eğrilmeye devam eden ok gövdesi gibisin; birincisi daha iyidir.
Ve **الخِلْط**: ahmaktır; çoğulu **أَخْلاط**; Sa‘leb’in okuduğu sözü:
فلمّا دخَلْنا أَمْكَنَتْ من عِنانِها،
وأَمْسَكْتُ من بعض الخِلاطِ عِناني
Onu tefsir etti ve dedi ki: müstehcen söz söyledim ve kendimi ondan tuttum; sanki **الخلاط** ile müstehcen sözü kastetmiştir.
el-Asma‘î: **المِلْطُ** nesebi ve babası bilinmeyendir; ve **الخِلْطُ** için “falan **خِلْطٌ**” denir; onda iki söz vardır:
birincisi, nesebi karışık olandır; ve denir ki: o, zinanın çocuğudur; el-A‘şâ’nın sözüne göre:
أَتاني ما يقولُ ليَ ابنُ بَظْرا،
أَقَيْسٌ، يا ابنَ ثَعْلبة الصَّباحِ،
لِعَبْدانَ ابنُ عاهِرَةٍ، وخِلْطٌ
رَجوفُ الأَصلِ مَدْخولُ النَّواحي؟
Şunu kastetti: “**أَقَيْسٌ**: **لِعَبْدانَ** bir fahişenin oğlu ve **خِلْطٌ**”; bununla, Benî ‘Abdân’dan Cehennâm adlı birini hicvetti.
Ve kılıcı kınından **اهْتَلَبَ** etti ve **امْتَرَقه** etti ve **اعْتَقَّه** etti
ve onu **اخْتَلَطَه** etti: onu çekip çıkardı; el-Cürcânî dedi ki: asıl **اخْتَرَطَه**’dır; sanki lâm ondan bedeldir; dedi ki: bunda bakış vardır.
