# خلع (خ-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

خيلعYensiz gömlek demektir

- Harfler: خ - ل - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَاخْلَعْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%92.md) | فَافْعَلْ | Soy | 1 | 1 | [20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/ayet/20:12.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · İki ayakkabın
2. [طوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Buğday demeti demektir
3. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
4. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
5. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خلع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kendisini bürüyen, saran veya bağlayan örtü, pabuç, bağ ya da bağlamdan sıyırıp bütünüyle ayırma ve çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Kutsal, arı veya yeni bir düzleme girerken alt basamağa ait maddî bağı ve engeli çözüp çıplak gerçeklikle yüzleşme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bağı, yetkiyi veya mülkiyet kisvesini taşıyıcı öznenin üzerinden tek taraflı ya da karşılıklı rıza ile düşürerek feshetme |
| Kritik Hata Riski | Tâ-Hâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md) ayetindeki emri yalnızca sıradan bir giysi çıkarma hareketi sayıp, sembolik ve ontolojik soyunma/arılaşma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خل | Ayrılma, aralama, boşluk bırakma, bir şeyin arasını açarak içindekini serbest kılma; nitekim [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) aralık ve boşluğu, [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) boşalmayı, [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) arınıp ayrışmayı gösterir | ع | Boğazın derininden çıkan ع harfinin sağladığı açığa çıkarma ve salıverme etkisiyle aralanma eylemi, bedeni saran bir kisveyi, bağı ya da yetkiyi yerinden bütünüyle söküp dışarı çıkarma ve serbest bırakma anlamına daralmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Elek, delikli duvar veya geçirgen aralık (türetme imge) | İki şey arasındaki mesafeyi, aralanmayı ve sınırın gevşetilerek ayrışmaya imkân tanımasını temsil eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, birleştirme, bir şeye tutunma veya boyunduruk altına alma dinamiğini simgeler |
| ع | Göz, pınar, açığa çıkan kaynak | Gizlinin belirginleşmesini, dışa vurumu ve örtünün kalkmasıyla meydana çıkmayı ifade eder |
| خلع | Aralanıp gevşeyen bağın yönünün değiştirilerek açığa çıkarılması ve serbest kılınması | Bir nesneyi veya organı kuşatan tutucu unsurun gevşetilerek çekilip alınması, böylece alttaki yapının bütünüyle örtüsüz ve yalın biçimde meydana çıkması hareketini resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin üzerindeki elbiseyi, mestini, pabucunu veya devenin/atın ayağındaki bukağıyı ve boynundaki yuları çözüp tamamen üzerinden çıkarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Hadrî bir beyitte kökü bukağının ve bağın çözülmesi anlamında şöyle kullanır: وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ / ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye kabile hukukunda ailesinin ve kabilesinin suçlarından sorumlu olmaktan vazgeçip bağını kopardığı, koruma zırhını üzerinden çıkardığı kişiye خليع denmesi ve kişinin kabilesiyle ahdini feshetmesi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök خلع, Proto-Sami kök havuzunda söküp alma, bir eklemi yerinden çıkarma, yerinden oynatma ve sıyırma anlam ekseninde temsil edilir. İbranicede yer alan *ḥ-l-ṣ* (חָלַץ) kökü, pabucu ayaktan çıkarma (özellikle lewirat evliliğini reddeden erkeğin pabucunun çıkarılması töreni olan *ḥalitzah* ritüelinde) ve bir şeyi kınından/yerinden sıyırıp kurtarma anlamlarıyla doğrudan semantik ve fonetik paralellik gösterir; buradaki fonetik kayma son harfteki boğaz/ıslık sesi ilişkisiyle açıklanır. Süryanicede *ḥ-l-ṣ* kökü çözmek, soymak ve ayırmak anlamlarını sürdürür. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de örtüyü sıyırmak ve yerinden oynatmak anlam çizgisi mevcuttur. Arapçada kök, özellikle insanı, hayvanı veya nesneyi çepeçevre kuşatan bir kılıfın, örtünün veya toplumsal-hukuki bağın kaldırılması ve soyulması yönünde özelleşmiş ve kökleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi bürüyen, saran örtüden veya bağlayıcı kıldan sıyırıp ayırma | خل kökündeki boşluk ve ayrılma çekirdeğine ع harfinin eklenmesiyle örtü veya bağın çıkarılıp açığa kavuşturulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חלץ (*ḥālaṣ*), Süryanice ܚܠܨ (*ḥlaṣ*) | Ayakkabı ve giysiyi çıkarma, kuşamı çözme, kınından sıyırma anlamlarıyla kurumsal ve bedensel müştereklik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Sami ve Afro-Asyatik kalıntılar | Giysinin veya derinin soyulması ve mafsalın yerinden çıkması semantiğinde bölgesel yansımalar | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خلع | Anlamlı | Çıkarma, soyma, çözme | Örtüyü, pabucu veya hukuki bağı üzerinden çıkarıp atma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B9%D9%84.md) | Anlamlı | Hafiflik, acele ve hırsızlık | Hızlı hareket eden kurt veya hırsız; kökteki hafiflik ve gizlice sıyrılma hedef kökle uzak akrabadır | Kur'an'da geçmez |
| [لخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| لعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| عخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| علخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خلع | Merkez | Çıkarma, soyma, bağı çözme | Kişiyi kuşatan giysi, ayakkabı, kural ya da bağı sükûnetle veya usulünce üzerinden sıyırıp atması | Genellikle bir mühlet ve kolaylıkla bürüyen şeyi bedenden ayırma |
| [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Çekip koparma, sökme | Bir şeyi bulunduğu yerden şiddet, güç ve çekişle zorla çekip çıkarma | خلع kökünde sükûnet ve mühlet bulunurken [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) kökünde cebir ve sürat esastır |
| [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Bir kenara ayırma, işten el çektirme | Bir şahsı veya nesneyi konumlandığı makamdan ya da alandan ayırıp kenara koyma | خلع yetki kisvesini soymaya, [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) ise mekânsal veya idari olarak ayırmaya odaklanır |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Örtüyü sıyırıp açığa çıkarma | Üstteki perdeyi, elbiseyi veya tozu kaldırarak altındaki çıplak yüzeyi görünür kılma | [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) kökünde açığa çıkmanın ve tükenişin çıplaklığı, خلع kökünde ise bizzat bağdan ayrılma öne çıkar |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Giyme, bürünme, örtünme | Bedeni veya bir nesneyi dıştan kuşatacak bir örtüyle örtme ve onun içine girme | خلع örtüyü terk etme iken [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) örtüyü bütünüyle kuşanmadır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خلع | Bir şeyi bürüyen örtüyü/bağı çıkarma | Elbise, pabuç, biat veya nikâh bağının bedenden sıyrılıp düşürülmesi | Kesin |
| Latince | Deponere, exuere | Üzerinden çıkarmak, bırakmak, soymak | *Exuere* bedeni saran giysiyi soymayı, *deponere* ise yetki veya bağı terk etmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To take off, to divest, to depose | Çıkarmak, soymak, azletmek | Maddî giysiyi çıkarmayı *take off*, yetki veya haktan soyutlamayı *divest/depose* karşılar | Güçlü |
| Almanca | Ausziehen, ablegen, entkleiden | Çıkarmak, üzerinden atmak, soymak | Ayakkabı ve elbiseyi çıkarmak için *ausziehen*, mecazi bağlar için *ablegen* kullanılır | Güçlü |
| Fransızca | Ôter, enlever, destituer | Çıkarmak, sıyırmak, görevden almak | Giysiyi bedenden uzaklaştırmayı *ôter*, makamı düşürmeyi *destituer* ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاخْلَعْ | Ayakkabıyı/mestleri ayaktan çıkarıp yalınayak kalmak; maddî ve sembolik engellerden arınmak | İlahi hitaba muhatap olma, vahyin indiği mukaddes Tuva vadisine adım atma bağlamı (Tâ-Hâ [20:12](https://lisan.digital/tr/ayet/20:12.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi tecelli ve teklik makamına giriş | Musa'nın nalınlarını çıkarmasının dünyevi ilgilerden ve fani kaygılardan soyunma anlamına gelip gelmediği tartışması | Maddî giysiden zihni ve kalbi yabancılaşmalardan arınmaya doğru anlam yoğunlaşması |
| Fıkıh | Aile hukuku ve kamu hukuku | Kadının mehir veya mal bedeli karşılığında nikâh bağını çözmesi (muhâla'a / hul') ve meşruiyetini yitiren yöneticinin azledilmesi (hal'u'l-imam) | Hukuki ve akdî bir bağı bedel ödeyerek ya da rıza/otorite ile tek taraflı sıyırıp düşürme |
| Tefsir | Tâ-Hâ suresi 12. ayetin tefsiri | Nalınların murdar hayvan derisinden mi olduğu yoksa emrin bir tazim, tevazu ve kutsal toprağa doğrudan temas gayesi mi taşıdığı meselesi | Zahirî bir bedensel eylemden mukaddes vadiye hürmet ve yalın ayakla basma bilincine geçiş |
| Hadis | İtaat, cemaat ve ahlak | İtaat bağını koparmak ("من خلع يدا من طاعة") ve gereksiz yere eşinden boşanmak isteyen kadınlar ("المختلعات") ifadeleri | Koruyucu ve bağlayıcı ahit zırhını kişinin kendi iradesiyle yırtıp atması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kutsal alana ve ibadete giriş | Arınma ve dünyevi bağı terk | Alt düzleme ait kirlilik ve perdeleri söküp atma | Vahyin ve kudsiyetin huzuruna maddî ve manevi kılıflardan soyunarak yalın biçimde çıkılması | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve idrak | Ön kabullerden ve peşin fikirlerden sıyrılma | Zihni kuşatan şartlanmaları askıya alma | Araştırmacının hakikat tecellisi karşısında zihnini örten tarafgirlik kisvesini çıkarıp atması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet bağı | Görevden alma veya biatten çekilme (hal') | Meşruiyeti kalmayan iktidarın kisvesini iptal etme | Toplumsal sözleşmenin çözülmesi veya zalim idarecinin hilafet hırkasının üzerinden soyulması | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf hakkı | Tasarruftan veya mülkiyet kisvesinden feragat | Hak ve borç ilişkisini bedel karşılığı sonlandırma | Hul' işleminde olduğu gibi kadının maddî bir bedel sunarak evlilik bağının külfetinden soyunması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrışma (decoupling) ve sınır koşullarının kaldırılması | Fizik veya mühendislikte bir sistemin dış koruyucu katmanından, yalıtımından ya da sisteme bağlı harici yükten ayrılarak yalın çekirdek haline getirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal bağın feshi ve statüden soyunma | Sosyoloji ve hukukta bireyin üstlendiği hukuki rolü, statüyü veya aidiyet bağını çıkarıp atarak yalın vatandaşlık ya da asıl fıtrat durumuna dönmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel ayakkabı ya da elbise çıkarma eylemine hapsedip fıkıhtaki ve ontolojik alandaki bağ çözme derinliğini ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kutsal Tuva vadisinde Hz. Musa'ya verilen emrin, hakikatin yalın tecellisi karşısında insanı yere bağlayan fani bağlardan ve benlik kisvesinden bütünüyle soyunmayı içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki emri alelade bir hijyen kuralına indirgeyerek ilahi huzura giriş adabını, makamın kutsiyetini ve insanın fıtri çıplaklıkla hakikate teslim olması gereğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ve kudsiyet tecrübesine yaklaşırken insanın dünyevi güven, alışkanlık ve statü vasıtalarını geride bırakması gerektiğini tek bir fiille veciz biçimde öğrettiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın vahiy alma anını, risalet başlangıcını ve kutsal Tuva vadisindeki tecelliyi anlatan ayet grubunda (özellikle Tâ-Hâ suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin ve manevi yükselişin yalnızca şekilsel eklemelerle değil, bilakis üzerimizdeki gereksiz yükleri ve dünyevi perdeleri terk etmekle başlayacağını göstererek biçimci yanılgıları düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kimsenin bedeni saran giysisini, ayakkabısını veya ayağındaki bukağıyı çözüp bütünüyle üzerinden sıyırması.
- Soyut anlam: Bir bağı, yetkiyi, alışkanlığı ya da statüyü feshedip kendisini arı, yalın ve engelsiz bir vaziyette hakikatin huzuruna bırakması.
- Sistematik karşılık: Varlık mertebelerinde alt düzeye ait aracıyı ve koruma kabuğunu kaldırarak üst düzeye çıplak temas sağlama ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S_{1} = S_{0} \setminus C$$
- LaTeX açıklaması: Bu modelde $S_{0}$, üzerinde dışsal örtü, bağ, ayakkabı veya toplumsal kisve ($C$) bulunan başlangıç durumundaki özneyi temsil eder; çıkarma işlemi ($\setminus$) bu bağımlılık ve kuşatma unsurunun sistemden sökülüp atılmasını simgeler; sonuçta ulaşılan $S_{1}$ ise hakikat veya kutsal alan karşısında her türlü yabancı katmandan arınmış yalın özneyi gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/ayet/20:12.md) — فَاخْلَعْ

إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

Meal (IK): Şüphesiz ki senin Rabbın Benim, Ben. Pabuçlarını çıkar. Zira sen mukaddes vadide, Tuva’dasın.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

خيلعYensiz gömlek demektir. Halaa elbise çıkarmak anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الخاء واللام
)خ ل ع، خ ع ل مستعملان( خلع: الخَلْعُ: اسم، خَلَع رِداءَه وخُفَّه وخُفُّةُ وقَيْدَهُ وامرأته، قال:
وكُلُّ أُناسٍ قارَبوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ		ونَحْنُ خَلَعْنا قَيْدَهُ فهو سارِبُ
والخَلْعُ كالنَّزْعِ إلا أن في الخَلْعِ مُهْلَة. واختلعتِ المرأة اختِلاعاً وخُلْعَةً. وخَلَعَ العِذَارَ: أي الرَّسن فعَدَا على الناس بالشَّر لا طالب له فهو مَخْلُوعُ الرَّسنِ، قال:
وأُخرى تُكادرُ مَـخْـلُـوَعةً		على النَّاس في الشرِّ أَرسانُها
والخِلْعَةُ: كُلُّ ثَوْبٍ تَخْلَعُه عنْك. ويُقالُ: هو ما كان على الإنسان من ثِيابِه تاماً. والخِلْعَةُ: أجْودُ مالِ الرَّجُل، يقال: أخذْتُ خِلْعَةَ مالِه أي خُيِّرْتُ فيها فأخذتُ الأجْود فالأجْود منها.
والخَلِيعُ: اسم الولد الذي يخلَعُه أبُوه مخافة أن يَجْنِي عليه، فيقول: هذا ابني قد خَلَعْتُه فإنْ جَرَّ لم أَضَمنْ، وإنْ جُرَّ عليه أطلبْ، فلا يُؤخذُ بعد ذلك بحريرته، كانوا يفعلونه في الجاهلية، وهو المَخْلُوعُ أيضاً، والجَمْعُ الخُلَعاء، ومنه يُسمَّى كلُّ شاطِرٍ وشاطِرةٍ خَليعاً وخليعةً، وفعلُه اللَّازِمُ خَلُعَ خَلاعَةً أي صار خَليعاً. والخليعُ: الصَّيادُ لانفِرادِه عن الناس، قال امرؤ القيس:
ووادٍ كَجَوْفِ العَيْرِ قَفْرٍ قَطَعْتُه		به الذِّئبُ يعَوْيِ كالخَليعِ المُعَيَّلِ

ويُقالُ: الخليعُ ههنا الصَّيادُ، ويُقال: هو ههنا الشَّاطِرُ: والمُخَلَّعُ من الناس: الذي كأنَّ به هَبَّةً أو مَساً، ورجُلٌ مُخَلَّعٌ: ضعِيفٌ رِخْوٌ. وفي الحديث: "خَلَع رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقِهِ" إذا ضيَّع ما أعْطى من العَهْدِ وخرج على النَّاسِ. والخَوْلَعُ: فزعٌ يَبْقَى في الفُؤادِ حتى يِكادُ يعْتَري صاحِبه الوَسواسُ منه. وقيل: الضَعْفُ والفزعُ، قال جرير:
لا يُعْجِبَنَّكَ أنْ ترى لمُجـاشـعٍ		جَلَدَ الرَّجال وفي الفُؤاد الخَوْلَعُ
والمُتَخَلَّعُ: الذي يهُزُّ منكبيه إذا مشى ويُشيرث بيديه. والمَخْلُوعُ الفُؤادِ: الذي انْخَلَعَ فؤاده من فزعٍ. والخَلَعُ: زوالٌ في المفاصِلِ من غير بَيْنُونَةٍ، يُقالُ: أصابَه خَلَعٌ في يَدِهِ ورِجْلِهِ. والخَلَعُ: القديدُ يُشْوَى فَيُجْعلُ في وعاء بإهالَتِه. والخالِعُ: البُسْرَةُ إذا نضِجَتْ كلُّهَا. والخالِع: السُّنْبُل إذا سفا. وخَلَع الزَّرْعُ خَلاعَةً. والمُخَلَّعُ من الشِّعْر: ضَرْبٌ من البسيط يُحْذفُ من أجزائه كما قال الأسودُ بن يَعْفَرُ:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عفا		مُخْلَوْلقٍ دَارِسٍ مُسْتَعْجِـمِ
قُلْتُ للخليل: ماذا تَقُولُ في المُخَلَّعِ? قال: المُخَلَّعُ من العروض ضرب من البسيط وأورده.
والخليعُ: القِدْحُ الذي يفوز أوَّلاً والجمعُ أخْلِعة والخَليعُ من أسماء الغُولِ، قالَ عرَّام: هي الخَلوع لأنَّها تَخْلَعُ قلوب الناس ولم نَعرِفِ الخليع.
خعل: الخَيْلَعُ والخَيْعَلُ مقلوب، وهو من الثِّياب غيْرُ منْصُوح الفرْجيْنِ تلْبسه العروس وجَمْعُه خَياعِل، قال:
السَّالِكُ الثَّغْرَةِ اليَقْظَـانُ كـالـئُهـا		مَشْيَ الهَلُوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
وقيل: الخَيْعَلُ قَميص لا كُمَّيْنِ له. والخَيْعَلُ والخَيْلَعُ من أسماء الذِّئب.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الخاء** ve **اللام**
(**خ ل ع** ve **خ ع ل** kullanımdadır) **خلع**: **الخَلْعُ**: isimdir; **خَلَعَ** ridâsını, mestini ve mestini, bağını ve karısını (boşadı). Dedi ki:
Ve her bir insanlar, aygırlarının bağını yaklaştırdılar		biz ise onun bağını **خَلَعْنا**; o da salıverilmiş dolaşandır
Ve **الخَلْعُ**, **النَّزْعِ** gibidir; ancak **الخَلْعِ**’da bir mühlet vardır. Ve kadın **اختلعتِ** bir **اختِلاعاً** ve **خُلْعَةً** ile. Ve **خَلَعَ العِذَارَ**: yani yular; böylece insanların üzerine şer ile koştu, onu talep eden yoktur; o, yuları çıkarılmıştır, dedi ki:
Ve bir başkası, yuları çıkarılmış olarak karıştırır		insanların üzerine şerde onun yuları
Ve **الخِلْعَةُ**: senden çıkardığın her bir elbisedir. Ve denilir: o, insanın üzerinde olan elbiselerinden tam olan şeydir. Ve **الخِلْعَةُ**: erkeğin malının en iyisidir; denilir: onun malının **خِلْعَةَ**sini aldım; yani onda seçtirildim de ondan en iyiyi, sonra en iyiyi aldım.
Ve **الخَلِيعُ**: babasının, kendisine karşı bir suç işlemesinden korkarak onu çıkardığı çocuğun adıdır; şöyle der: bu benim oğlumdur, onu **خَلَعْتُ**; artık eğer (bir suç) çekerse ben garanti etmem; ve eğer ona karşı (bir suç) çekilirse talep ederim; böylece bundan sonra onun cinayeti sebebiyle alınmaz. Câhiliye’de bunu yaparlardı. Ve o, **المَخْلُوعُ** da’dır; çoğulu **الخُلَعاء**’dır. Ondan dolayı her bir haydut erkek ve haydut kadına **خَليعاً** ve **خليعةً** denilir. Ve onun lâzım fiili **خَلُعَ** **خَلاعَةً**’dır; yani **خَليعاً** oldu. Ve **الخليعُ**: insanlardan ayrılığı sebebiyle avcıdır. İmru’ul-Kays dedi ki:
Ve bir vadi ki yaban eşeğinin karnı gibi, ıssız; onu kestim		onda kurt ulur, nafakasız **الخَليعِ** gibi

Ve denilir: **الخليعُ** burada avcıdır; ve denilir: o burada hayduttur. Ve insanlardan **المُخَلَّعُ**: sanki onda bir titreme yahut bir dokunuş varmış gibi olandır. Ve **رَجُلٌ مُخَلَّعٌ**: zayıf, gevşektir. Ve hadiste: “**خَلَعَ رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقِهِ**” (vardır); eğer verdiği ahdi zayi etti ve insanların üzerine çıktıysa. Ve **الخَوْلَعُ**: kalpte kalan bir korkudur; ta ki ondan sahibine vesvese neredeyse arız olacak. Ve denildi: zayıflık ve korkudur. Cerîr dedi ki:
Sakın seni hayran bırakmasın ki Mücâşi‘ için görürsün		erkeklerin dayanıklılığını; hâlbuki kalpte **الخَوْلَعُ** vardır
Ve **المُتَخَلَّعُ**: yürüdüğünde omuzlarını sallayan ve elleriyle işaret eden kimsedir. Ve **المَخْلُوعُ الفُؤادِ**: korkudan kalbi yerinden çıkmış olandır. Ve **الخَلَعُ**: ayrılma olmaksızın eklemlerde bir kaymadır; denilir: elinde ve ayağında **خَلَعٌ** isabet etti. Ve **الخَلَعُ**: kurutulmuş ettir; kızartılır, sonra yağıyla bir kaba konulur. Ve **الخالِعُ**: bütünüyle olgunlaştığında hurma koruğudur. Ve **الخالِع**: savrulduğunda başaktır. Ve ekin **خَلَعَ** **خَلاعَةً**. Ve şiirden **المُخَلَّعُ**: basîtten bir türdür; parçalarından (bazısı) düşürülür; Esved b. Ya‘fer’in dediği gibi:
Ne (dersin) benim duruşuma, silinmiş bir izin üzerinde		**مُخْلَوْلقٍ**; eskimiş, anlaşılmaz
**الخليل**’e dedim: **المُخَلَّعِ** hakkında ne söylersin? Dedi: **المُخَلَّعُ** arûzdan basîtten bir darptır; ve onu zikretti.
Ve **الخليعُ**: ilk önce kazanan ok’tur; çoğulu **أخْلِعة**’dır. Ve **الخَليعُ** gûlün adlarındandır. **عرَّام** dedi: o, **الخَلوع**’dur; çünkü o, insanların kalplerini söker; ve biz **الخليع**’i bilmedik.
**خعل**: **الخَيْلَعُ** ve **الخَيْعَلُ** ters çevrilmiştir; ve o, elbiselerden, iki yırtmacı dikilmemiş olandır; gelin onu giyer; çoğulu **خَياعِل**’dir. Dedi ki:
Gediği gözetleyen, uyanık, onu kollayan		üzerinde gevşek **الخَيْعَلُ** ile helûkun yürüyüşü gibi
Ve denildi: **الخَيْعَلُ** kolsuz bir gömlektir. Ve **الخَيْعَلُ** ve **الخَيْلَعُ** kurdun adlarındandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَلَعَ ثوبَه ونعله وقائده خَلْعاً. وخَلَعَ عليه خَلْعَةً، وخالَعَ امرأته خُلْعاً بالضم. والخِلْعَةُ: خيارُ المال. وخُلِعَ الوالي، أي عُزِلَ. وخالَعَتِ المرأةُ بعلها: أرادتْه على طَلاقها ببذلٍ منها له، فهي خالِعٌ، والاسم الخُلْعَةُ. وقد تَخالَعا. واخْتَلَعَتْ فهي مُخْتَلَعَةٌ. والخَلْعُ: لحمٌ يُطْبَخُ بالتوابل ثم يُجْعَلُ في القَرْفِ، وهو وعاءٌ من جلدٍ. وخَلَعَ السُنْبُلُ، أي صار له سًفاً. وخَلَعَ الغلامُ: كَبُرَ زُبُّهُ. وتَخالَعَ القومُ، إذا نقَضُوا الحِلفَ بينهم. والخالِعُ من الرُطَبِ: المُنْسَبِتُ. ويقال: بعيرٌ به خالِعٌ، وهو الذي لا يقدر على أن يثُور إذا جلس الرجل على غُرابِ وَرِكِهِ. والتَخَلُّعُ: التفكُّكُ في المشية. ورجلٌ مُخَلّعُ الإليَتين، إذا كان مُنْفَكَّهُمَا. وغلامٌ خَليعٌ بيِّن الخَلاعَةِ بالفتح، وهو الذي قد خَلَعَهُ أهلُه فإنْ جنَى لم يُطْلَبوا بجنايته. والخَليعُ: الصَيّادُ، والقِدْحُ الذي لا يفوز أوَّلاً، والغولُ، والذئبُ. وقولهم به: خَوْلَعٌ وخَيْلَعٌ، أي فزعٌ يعتري فؤادَه كأنّه مَسٌّ. والتَخْليعُ في باب العَرُوضِ: قَطْعُ مُسْتَفْعِلُنْ في عَروضِ البسيطِ وضربِه جميعاً، فَيُنْقَلُ إلى مَفْعولُنْ، ويُسَمَّى البيت مُخَلَّعاً، كقول الشاعر:
ما خَيَّجَ لاشوقَ من أَطْـلالٍأَضْحَتْ قِفاراً كَوَحْيِ الواحي

##### Türkçe

**خَلَعَ** elbisesini, nalınını ve kayışını **خَلْعاً** (çıkarma) ile çıkardı. Ve ona bir **خَلْعَةً** giydirdi; ve karısıyla **خُلْعاً** (ضم ile) **خالَعَ** yaptı. Ve **الخِلْعَةُ**: malın seçkini(=en iyisi). Ve vali **خُلِعَ**, yani azledildi. Ve kadın kocasını **خالَعَتِ**: kendisinden ona bir bedel vermek suretiyle onu kendi boşanması üzerine istedi; böylece o **خالِعٌ**dır; ad ise **الخُلْعَةُ**’dir. Ve muhakkak ki ikisi **تَخالَعا**. Ve kadın **اخْتَلَعَتْ**, böylece o **مُخْتَلَعَةٌ**dır. Ve **الخَلْعُ**: baharatlarla pişirilen, sonra **القَرْفِ** içine konulan ettir; o da deriden bir kaptır. Ve başak **خَلَعَ**, yani onun için **سًفاً** oldu. Ve oğlan **خَلَعَ**: onun **زُبُّهُ** büyüdü. Ve kavim **تَخالَعَ** etti; aralarındaki andı bozdukları zaman. Ve tazeden **الخالِعُ**: **المُنْسَبِتُ**. Ve denilir: kendisinde **خالِعٌ** olan bir deve; o, adam onun **غُرابِ وَرِكِهِ** üzerine oturduğu zaman kalkmaya güç yetiremeyendir. Ve **التَخَلُّعُ**: yürüyüşte çözülme/gevşeme. Ve **مُخَلّعُ الإليَتين** bir adam: ikisi (kalçaları) ayrılmış/çözülmüş olduğu zaman. Ve **خَليعٌ** bir oğlan, فتح ile **الخَلاعَةِ**’si açık olan: o, ehlinin onu **خَلَعَهُ** ettiği kimsedir; böylece eğer suç işlerse, onun suçu sebebiyle onlar talep edilmezler. Ve **الخَليعُ**: avcı, ilkin kazanmayan ok, gûl ve kurt. Ve onların sözü: onda **خَوْلَعٌ** ve **خَيْلَعٌ** vardır; yani onun gönlüne arız olan bir korku, sanki bir dokunuş(=musallat olma) gibidir. Ve aruz babında **التَخْليعُ**: basîtin arûzunda ve darbesinde **مُسْتَفْعِلُنْ**’un kesilmesidir; böylece **مَفْعولُنْ**’a nakledilir; ve beyit **مُخَلَّعاً** diye adlandırılır; şairin sözü gibi:
ما خَيَّجَ لاشوقَ من أَطْـلالٍأَضْحَتْ قِفاراً كَوَحْيِ الواحي

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والخاء مع اللام
خلع ، خعل
استعمل من وجوهه : خلع ، خعل
خلع : يقال خلع الرجل ثوبه . وخلعَ امرأته وخالعها ، إذا افتدت منه بمالها فطلَّقها وأبانَها من نَفْسه . وسمِّي ذلك الفراق خُلْعاً لأن الله جلّ وعزّ جعل النساء لباساً للرجال والرجالَ لبَاساً لهنّ ، فقال : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البَقَرَة : 187 ) . وهي ضجيعته وضَجِيعُه ، فإذا افتدت المرأة بمالٍ تعطيه لزوجها ليُبينَها منه فأجابها إلى ذلك فقد بانت منه وخلع كلُّ واحدٍ منهما لبَاس صاحبه ، والاسم من ذلك الخُلْع والمصدر الخَلْع . وقد اختلعت المرأة منه اختلاعاً ، إذا افتدتْ بمالها . فهذا معنى الخُلْع عند الفقهاء .
والخلع ، بفتح الخاء : اللحم يؤخذ من العظام ويطبخ ويبزّرُ ثم يجعل في وعاءٍ يقال له القَرف ويُتزوّد به في الأسفار . قال ذلك ابن السكيت وغيره .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : الخَولع : الفزَع . والخَولع : الرجل الأحمق . والخولع : الحنظل المدقوق الملتوت بما يطيّبه ثم يؤكل ، وهو
المبسَّل . قال : والخولع : اللحم يُغلَى بالخَلِّ ثم يُحمل في الأسفار . والخولع : الغُول . والخَولع : الذئب . والخولع : المقامر المحدود الذي يُقْمَر أبداً . والخولع : الغلام الكثير الجنايات ، مثل الخليع . وأنشد غيره لجرير في الخولع : الفَزَع :
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
يعني الفزَع .
وخُلعة المال وخِلعته : خياره . أبو سعيد : سمِّي خِيار المال خُلْعة لأنّه يَخلع قلبَ الناظر إليه . وأنشد الزجاج :
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
يعني المِعزَى ، أنَّها كانت خياراً
والخِلْعة من الثياب : ما خلعتَه فطرحتَه على آخر أَوْ لم تطرحه .
والخليع : الذي يجني الجنايات يؤخَذ بها أولياؤه فيتبرءون منه ومن جناياته ويقولون : إنّا قد خلعنا فُلاناً فلا نأخُذُ أحداً بجنايةٍ تُجنَى عليه ، ولا نؤاخَذ بجناياته التي يجنيها . وكان يسمَّى في الجاهلية الخليع .
ويقال للذئب خليع . ويقال للشَّاطر من الفتيان : خليع لأنه خَلَعَ رسَنَه . ويقال للصيّاد : خَليع .
والخَلْع كالنَّزْع إلاّ أن فيه مُهلة .
وقال الليث : المخلَّع من الناس : الذي كأنَّ به هَبْتَةً أو مَسَّاً . ويقال فلانٌ يتخلَّع في مشيه ، وهو هزُّه يديه . ورجل مخلوع الفؤاد ، إذا كان فزِعاً قال : والمخلَّع من العروض : ضربٌ من البسيط ، كقول الأسود بن يعفر :
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ
ويقال : أصابَه في بعض أعضائه خَلْع ، وهو زوال المفاصل من غير بينونة . قال : والبُسرة إذا نضجت كلُّها فهي خالع . وإذا أسفَى السُّنبل فهو خالع . يقال خلَع الزرع يَخلَع خَلاعَةً .
والخَلَعْلَع من أسماء الضِّباع .
ويقال : خَلُعَ الشيْخُ ، إذا أصابه الخالع ، وهو التواء العرقوب . وقال الراجز :
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
الجُرَّة : خشبة يثقَّل بها حِباله الصائد ، فإذا نشب فيها الصيد أثقلتْه .
وقال الأصمعي : الخالع من الشجر : الهشيم الساقط .
وقال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العباس : خَلَعت العضَاهُ ، إذا أورقت . وقال غيره : خلع الشجرُ ، إذا أنبتَ ورقاً طرياً . والخالع : داء يأخذ في عرقوب الدابة .
وفي حديث عثمان أنّه كان إذا أُتيَ بالرجل الذي قد تخلَّع في الشراب المُسكِر جلدَه ثمانين جلدة . وقال ابن شميل : معنى قوله تخلَّع في الشراب هو أن يدمنَ فيشربَ الليلَ والنهار . قال : والخليع : الذي قد خلعه أهلُه وتبرَّءوا منه .
ويقال خُلِع فلانٌ من الدِّين والحياء . وقومٌ
مبيِّنو الخلاعة .
خعل : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الخَيْعَل : قميص لا كُمَّيْ له . وقال غيره . قد يقلب فيقال الخَيْلع ، وربّما كان غير منصوح الفَرجَيْن . وقال تأبّط شراً :
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ
أبو العباس عن سلمة عن الفراء قال : الخَوْعلة : الاختباء من ريبة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : اختلعوا فلاناً ، أي أخذوا ماله .

##### Türkçe

باب العين والخاء مع اللام
**خلع** , **خعل**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خلع** , **خعل**

**خلع**: denilir ki: adam elbisesini çıkardı. Ve karısını boşadı ve onunla **خالعها** yaptı; yani malıyla ondan fidye verdiğinde, onu boşadı ve onu kendi nefsinden ayırdı. Ve o ayrılık **خُلْعاً** diye adlandırıldı; çünkü Allah azze ve celle kadınları erkeklere bir elbise, erkekleri de onlara bir elbise kıldı; şöyle dedi: ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البَقَرَة : 187 ). Ve o, onun yatak arkadaşıdır ve o da onun yatak arkadaşıdır; kadın, kocasına onu kendisinden ayırması için vereceği bir malla fidye verdiğinde ve o da buna onu cevapladığında, ondan ayrılmış olur; ikisinden her biri, diğerinin elbisesini çıkarmış olur. Bunun adı **الخُلْع**tır; mastarı ise **الخَلْع**tır. Kadın ondan **اختلاعاً** ile **اختلعت** olmuştur; yani malıyla fidye verdiğinde. İşte bu, fakihler nezdinde **الخُلْع**ın manasıdır.

Ve **الخلع** (خاء’nın fethiyle): kemiklerden alınan et; pişirilir ve baharatlanır, sonra **القَرف** denilen bir kaba konur ve yolculuklarda azık edinilir. Bunu İbnü’s-Sikkît ve başkaları söyledi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الخَولع**: korku. Ve **الخَولع**: ahmak adam. Ve **الخولع**: dövülmüş **الحنظل**; onu tatlandıran şeyle yoğrulur, sonra yenir; o, **المبسَّل**dir. Dedi ki: ve **الخولع**: sirkeyle kaynatılan et; sonra yolculuklarda taşınır. Ve **الخولع**: gûl. Ve **الخَولع**: kurt. Ve **الخولع**: daima kumarda yenilen, had cezası uygulanmış kumarbaz. Ve **الخولع**: çok cinayet işleyen oğlan; **الخليع** gibi. Başkası, Cerîr’in **الخولع** hakkında, yani **الفَزَع** (korku) hakkında şu beytini okudu:
لا يعجبنك أن تَرى لمجاشعٍ
جَلَدَ الرِّجال وفي القلوب الخَولعُ
Yani: korku.

Ve **خُلعة** malın ve **خِلعته**si: onun seçkini. Ebû Sa‘îd: malın seçkini **خُلْعة** diye adlandırıldı; çünkü o, ona bakanın kalbini yerinden çıkarır. Zecçâc şu beyti okudu:
وكانت خُلْعَةً دُهساً صَفايا
يَصُور عُنُوقَها أحوى زَنيم
Yani: keçi; yani o, seçkin idi.

Ve elbiselerden **الخِلْعة**: onu çıkarıp attığın şeydir; onu bir başkasının üzerine atsan da atmasan da.

Ve **الخليع**: cinayetler işleyen kimsedir; onun velileri o cinayetler sebebiyle yakalanır; sonra ondan ve cinayetlerinden beri olurlar ve derler ki: biz falanı çıkardık; artık onun üzerine işlenecek bir cinayet sebebiyle kimseyi yakalamayız ve onun işlediği cinayetler sebebiyle de sorumlu tutulmayız. Cahiliye’de **الخليع** diye adlandırılırdı.

Ve kurda **خليع** denilir. Ve delikanlılardan serseri olana **خليع** denilir; çünkü o, yularını çıkarmıştır. Ve avcıya **خَليع** denilir.

Ve **الخَلْع**, **النَّزْع** gibidir; ancak onda bir mühlet vardır.

Leys dedi ki: insanlardan **المخلَّع**: sanki onda bir ürperti yahut bir dokunuş varmış gibi olan kimsedir. Ve “falanca yürüyüşünde **يتخلَّع** eder” denilir; bu, onun ellerini sallamasıdır. Ve “adam **مخلوع الفؤاد**”dır; korkmuş olduğunda. Dedi ki: ve aruzdan **المخلَّع**: **البسيط**ten bir darb türüdür; Esved b. Ya‘fer’in sözü gibi:
ماذا وقوفي على رسمٍ عفا
مُخلَولقٍ دارسٍ مستعجمِ

Ve denilir: onun bazı uzuvlarında **خَلْع** isabet etti; bu, eklemlerin ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır. Dedi ki: ve **البُسرة** bütünüyle olgunlaştığında o **خالع**tır. Ve başak **أسفَى** ettiğinde o **خالع**tır. Denilir: ekin **خلَع** eder; **يَخلَع**; **خَلاعَةً**.

Ve **الخَلَعْلَع**, sırtlanların adlarındandır.

Ve denilir: ihtiyar **خَلُعَ** oldu; yani ona **الخالع** isabet etti; o, aşil kirişinin burkulmasıdır. Râciz dedi ki:
وجُرّةٍ تَنْشُصها فتنتَشِصْ
من خالعٍ يُدركه فيهتبصْ
**الجُرَّة**: avcının iplerini ağırlaştırdığı bir ağaç parçasıdır; av ona takıldığında onu ağırlaştırır.

Asma‘î dedi ki: ağaçtan **الخالع**: düşmüş kuru çalı çırpıdır.

Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العضَاهُ**yu **خَلَعت**; yani yapraklandı. Başkası dedi ki: ağaç **خلع** etti; yani taze yaprak bitirdi. Ve **الخالع**: binek hayvanının aşil kirişinde tutan bir hastalıktır.

Osman’ın hadîsinde: sarhoş edici içkide **تخلَّع** etmiş adam getirildiğinde ona seksen değnek vururdu. İbn Şümeyl dedi ki: “içkide **تخلَّع** etti” sözünün manası, bağımlı olup gece ve gündüz içmesidir. Dedi ki: ve **الخليع**: ehlinin onu çıkardığı ve ondan beri olduğu kimsedir.

Ve denilir: falanca dinden ve hayâdan **خُلِع** edildi. Ve bir kavim: **مبيِّنو الخلاعة**.

**خعل**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: dedi ki: **الخَيْعَل**: kolsuz bir gömlektir. Başkası dedi ki: çevrilip **الخَيْلع** denilir; bazen de iki yan yırtmacı sağlamlaştırılmamış olur. Teebbata Şerran dedi ki:
مَشْي الهَلوكِ عليها الخَيْعَلُ الفُضُلُ

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: **الخَوْعلة**: bir şüpheden dolayı saklanmadır.

( **نوادر الأعراب** )’da: “falanı **اختلعوا** ettiler”; yani malını aldılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء واللام وما يثلثهما)
  (خلم)  الخاء واللام والميم أصلٌ واحد يدل على الإلْفِ والمُلازَمة. فالخِلْم: كِناس الظّبى، ثمَّ اشتقَّ منه الخِلْم، وهو الخِدْن. والأصل واحد.
  (خلو)  الخاء واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على تعرِّي الشَّيء من الشيء. يقال هو خِلْوٌ من كذا، إذا كان عِرْواً منه. وخَلَتِ الدار وغيرُها تخلُو. والخَلِيّ: الخالي من الغَمّ. وامرأةٌ خَلِيَّة: كنايةٌ عن الطَّلاق، لأنّها إذا طُلّقت فقد خَلَتْ عن بعلها. ويقال خلا لِيَ الشّيءُ وأخلى. قال:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])  والخَلِيّة: الناقة تُعطَف على غير ولدِها، لأنّها كأنّها خَلَتْ من ولدها الأول. والقرون الخالية: الموَاضِي. والمكان الخَلاء: الذي لا شيءَ به. ويقال ما في الدار أحدٌ خلا زَيْدٍ وزيداً، أي دَع ذِكرَ زيدٍ، اخْلُ من ذكر زيد. ويقال: افعَلْ ذاكَ وخَلاَك ذَمٌّ، أي عَدَاك وخلَوْت منه وخلا منك.
  ومما شذَّ عن الباب الخَلِيَّة: السفينة، وبيت النَّحل. والخَلا: الحشيش. وربَّما عبَّرُوا عن الشيء الذي يخلُو من حافِظِه بالخَلاة، فيقولون: هو خَلاَةٌ لكذا([2])، أي هو مِمَّن  يُطْمَع فيه ولا حافِظَ له. وهو من الباب الأوّل.
  وقال قوم: الخَلْيُ القَطْع، والسيف يَخْتَلِي، أي يقتَطع. فكأنَّ الخلا سُمِّي بذلك لأنّه يُخْتَلى، أي يُقْطَع.
  ومن الشاذّ عن الباب: خلا به، إذا سَخِر به.
  (خلب)  الخاء واللام والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها إمالة الشيء إلى نفسك، والآخر شيءٌ يشمل شيئاً، والثالث فسادٌ في الشيء.
  فالأوّل: مِخْلب الطائر؛ لأنه يَخْتلِب به الشيءَ إلى نَفْسه. والمِخْلب: المِنْجل لا أسنانَ لـه. ومن الباب الخِلاَبَة: الخِداع، يقال خَلَبَه بمنطقِه. ثمَّ يحمل على هذا ويُشتقُّ منه البَرْق الخُلَّب: الذي لا ماءَ معه، وكأنّه يَخْدَع، كما يقال للسَّراب خادعٌ.
  وأما الثاني: فالخُلْبُ اللِّيف، لأنه يشمل الشّجرة. والخِلْب، بكسر الخاءِ: حِجاب القَلْب، ومنه قيل للرجل: "هو خِلْبُ نِساءٍ"، أي يحبُّه النساء.
  والثالث: الخُلْب، وهو الطِّين والحمْأَة، وذلك ترابٌ يفسده. ثم يشتقّ منه امرأةٌ خَلْبَنٌ، وهي *الحَمْقَاء. وليست من الخِلابة. ويقال للمهزولة خَلْبَنٌ أيضاً.
  فأمَّا الثوب المخلَّب فيقولون: إنّه الكثيرُ الألوان، وليس كذلك، إنَّما المُخَلَّبُ الذي نُقِش نقوشاً على صورِ مَخَالِيبَ، كما يقال مُرَجَّلٌ للذي عليه صُوَرُ الرِّجال([3]).
  (خلج)  الخاء واللام والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على لَيٍّ وفَتْلٍ وقِلّةِ استقامة. فمن ذلك الخليجُ، وهو ماء يَمِيل مَيْلَةً عن مُعْظَم الماءِ فيستقرُّ. وخليجا النَّهر أو البحر: جناحاه([4]). وفلان يتخلَّج في مِشيته، إذا كان يتمايَلُ. ومن ذلك قولهم: خَلَجنِي عن الأمر، أي شَغَلني، لأنَّه إذا شغله عنه فقد مال به عنه. والمخلوجة: الطَّعنة التي ليست بمستوِية، في قول امرئ القيس:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])  فالسُّلْكَى: المستوية. والمخلوجة: المنحرفة المائلة.
  ومنه قولهم: خَلَجْتُ الشّيءَ من يده، أي نزعتُه. وخالَجْت فُلاناً: نازعتُه. وفي الحديثِ في قراءة القرآن: "لَعَلَّ بَعضَكُم خالجنِيها([6])". والخليج: الرَّسَن، سُمِّي بذلك لأنّه يُلوَى لَيّاً ويُفْتَل فَتْلاً. قال:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])  ويقال خلجَتْه الخوالجُ، كما يقال عَدَتْه العَوادِي. وأما قولُ الحطيئة:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  فإنّه يصِفُ الرَّأي، وشبَّهَه بالحبل المحكَم المفتول. فهذا إذاً تشبيهٌ. ويجوز أن يكون لمَّا قيل: فيها عن العَجز مصرفٌ، جعلَها مخلوجة، لأنّه قد عُدِل بها عن العَجز.
  فأمّا قولهم: خُلِجَتِ النَّاقةُ، وذلك إذا فطَمتْ ولدها فقَلَّ لبنُها، فهو من الباب، لأنّه عُدِلَ بها عن ولدها وعدَل ولَدُها عنها. ويقال سحابٌ مخلوجٌ: متفرِّق. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنّ قِطعةً منه تميل عن الأُخرى. والخَلَجُ: فسادٌ وداءٌ([9]). وهو من الباب.
  (خلد)  الخاء واللام والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الثبات والملازمَة، فيقال: خَلَدَ: أقام، وأخلَدَ أيضاً. ومنه جَنَّةُ الخُلْدِ. قال ابن أحمر:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ  ويقولون رجلٌ مُخْلَدٌ ومُخْلِد([10])، إذا أبطأ عنه المشِيب. وهو من الباب، لأنَّ الشَّباب قد لازمَه ولازَمَ هو الشباب. ويقال أخْلَدَ إلى الأرض إذا لَصِق بها. قال الله تعالى: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. فأما قوله تعالى: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [فهو] من الخُلْد، وهو البقاء، أي لا يموتون. وقال آخرون: من الخِلَد، والخِلَدُ: جمع خِلَدة وهي القُرْط. فقوله: ﴿مُخَلّدُونَ﴾ أي مقرَّطون مشنَّفون. قال:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])  وهذا قياسٌ صحيح، لأنّ الخِلَدةَ ملازمةٌ للأُذُن.
  والخَلَد: البال، وسمِّي بذلك لأنّه مستقرٌّ [في] القلب ثابتٌ.
  (خلس)  الخاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الاختطاف والالتماع. يقال اختلَسْتُ الشَّيءَ. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الخُلْسَة". وقولهم: أَخْلَسَ رأسُه، إذا خالَطَ سوادَه البياضُ، كأنَّ السوادَ اخْتُلِس منه فصارَ لُمَعاً. وكذلك أخْلَسَ النّبتُ، إذا اختلط يابسُه برطْبِه.
  (خلص)  الخاء واللام والصاد أصل واحد مطَّرِد، وهو تنقيةُ الشَّيء وتهذيبُه. يقولون: خلَّصتُه من كذا وخَلَصَ هو. وخُلاصة السَّمْنِ: ما أُلقِيَ فيه من تَمْرٍ أو سَويق ليخلُصَ به.
  (خلط)  الخاء واللام والطاء أصلٌ واحد مخالفٌ للباب الذي قَبلَه، بل هو مُضَادٌّ لـه. تقول: خلَطْت الشَّيءَ بغيره فاختلط. ورجل مِخْلَطٌ، أي حَسَن المداخَلة للأمورِ. وخِلافُه المِزْيل. قال أوس:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])  والخليط: المجاوِر. ويقال: الخِلْط السّهمُ ينبُتُ عودُه على عِوَجٍ، فلا يزالُ يتعوّجُ وإن قُوِّم. وهذا من الباب؛ لأنّه ليس يُخَالَط في الاستقامة. ويقال استَخْلَط *البعيرُ، وذلك أن يَعْيا بالقَعْو على النّاقة([13]) ولا يَهتدِي لذلك، فيُخْلَطَ له ويُلْطَف له.
  (خلع)  الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها.
  ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])  والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف.
  (خلف)  الخاء واللام والفاء أصولٌ ثلاثة: أحدُها أن يجيءَ شيءٌ بعدَ شيءٍ يقومُ مقامَه، والثاني خِلاف قُدَّام، والثالث التغيُّر.
  فالأوّل الخَلَف. والخَلَف: ما جاء بعدُ. ويقولون: هو خَلَفُ صِدْقٍ من أبيه. وخَلَف سَوْءٍ من أبيه. فإذا لم يذكُروا صِدقاً ولا سَوْءاً قالوا للجيِّد خَلَف وللرديِّ خَلْف. قال الله تعالى: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. والخِلِّيفَى: الخِلافة، وإنَّما سُميِّت خلافةً لأنَّ الثَّاني يَجيءُ بَعد الأوّلِ قائماً مقامَه. وتقول: قعدتُ خِلافَ فُلانٍ، أي بَعْده. والخوالفُ في قوله تعالى: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] هنَّ النِّساء، لأنَّ الرِّجال يغِيبُون في حُروبهم ومغاوراتِهِمْ وتجاراتِهم وهنّ يخلُفْنهم في البيوت والمنازل. ولذلك يقال: الحيُّ خُلُوفٌ، إذا كان الرِّجال غُيَّباً والنِّساء مُقيماتٍ. ويقولون في الدعاء: "خَلَف اللهُ عليك" أي كانَ الله تعالى الخليفة عليك لمن فَقَدْتَ مِن أبٍ أو حميم. و"أَخْلَف الله لك" أي عوَّضك من الشيء الذاهب ما يكُونُ يقومُ بَعده ويخلُفه. والخِلْفة: نبتٌ ينبت بعد الهشيم. وخِلْفَةُ الشجرِ: ثمرٌ يخرُج بَعد الثَّمر. قال:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])  وقال زهيرٌ فيما يصحّح([21]) جميعَ ما ذكرناه:
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])يقول: إذا مرَّتْ هذه خَلفَتْها هذه.
  ومن الباب الخَلْف([23])، وهو الاستِقاء، لأنَّ المستقِيَينِ يتخالفانِ، هذا بَعْدَ ذا، وذاك بعد([24]) هذا. قال في الخَلْف:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])  يقال: أخْلَفَ، إذا استَقَى.
  والأصل الآخر خَلْفٌ([26])، وهو غير قَدّام. يقال: هذا خلفي، وهذا قدّامي. وهذا مشهورٌ. وقال لبيد:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُهاومن الباب الخِلْف، الواحد من أخلاف الضَّرع. وسمِّي بذلك لأنّه يكون خَلْفَ ما بعده.
  وأمّا الثالث *فقولهم خَلَف فُوه، إذا تغيَّرَ، وأخْلَفَ. وهو قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لَخُلُوفُ فم الصائم أطيَبُ عند الله من ريح المِسْك". ومنه قول ابن أحمر:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ  ومنه الخِلاف في الوَعْد. وخَلَفَ الرَّجُلُ عن خُلق أبيه: تغيَّر. ويقال الخليف: الثَّوب يَبلَى وسطُه فيُخرَج البالي منه ثم يُلْفَق، فيقال خَلَفْتُ الثَّوبَ أخْلُفُه. وهذا قياسٌ في هذا وفي البابِ الأوّل.
  ويقال وعَدَني فأخلفْتُه، أي وجدته قد أخلفَني. قال الأعشى:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])  فأمّا قولُه:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  فمن أنَّ هذِي تخلُف هَذِي. وأمّا قولهم: اختلفَ النَّاسُ في كذا، والناس خلْفَةٌ أي مختلِفون، فمن الباب الأوّل؛ لأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يُنَحِّي قولَ صاحبه، ويُقيم نفسَه مُقام الذي نَحّاه. وأمّا قولهم للناقة الحامل خَلِفَةٌ فيجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويجوز أن يُلْطَف له فيقالَ إنّها تأتي بولدٍ، والولدُ خَلَفٌ. وهو بعيد. وجمع الخَلِفة  المخَاض، وهُنَّ الحوامل.
  ومن الشاذِّ عن الأصول الثلاثة: الخَلِيفُ، وهو الطّريقُ بين الجبلَين. فأمّا الخالفة من عَُمَُد البيت، فلعلَّه أن يكون في مؤخّر البيت، فهو من باب الخَلْف والقُدّام. ولذلك يقولون: فلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته، إذا كان غير مقدَّمٍ فيهم.
  ومن باب التغيُّر والفسادِ البَعيرُ الأخلَفُ، وهو الذي يمشِي في شِقٍّ، من داءٍ يعتريه.
  (خلق)  الخاء واللام والقاف أصلان: أحدهما تقدير الشيء، والآخر مَلاسَة الشيء.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَلَقْت الأديم للسِّقاء، إذا قَدَّرْتَه. قال:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])  وقال زهير:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي  ومن ذلك الخُلُق، وهي السجيَّة، لأنّ صاحبَه قد قُدِّر عليه. وفلانٌ خَليق بكذا، وأَخْلِقْ به، أي ما أخْلَقَهُ، أي هو ممَّن يقدَّر فيه ذلك. والخَلاقُ: النَّصيب؛ لأنّه قد قُدِّرَ لكلِّ أحدٍ نصيبُه.
  ومن الباب رجلٌ مُخْتَلَقٌ: تامُّ الخَلْق. والخَلْق: خَلْق الكذِب، وهو اختلاقُه واختراعُه وتقديرُه في النَّفس. قال الله تعالى: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  وأمّا الأصل الثاني فصخرة خَلْقَاء، أي مَلْساء. وقال:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])ويقال اخلَوْلَقَ السَّحابُ: استَوَى. ورسمٌ مخْلَولِقٌ، إذا استوى بالأرض. والمُخلَّق: السّهم المُصْلَح.
  ومن هذا الباب أخْلَقَ الشَّيءُ وخَلُِق، إذا بَلِيَ. وأخلقْتُهُ أنا: أبليتُه. وذلك أنَّه إذا أخْلَقَ امْلاسَّ وذهب زِئْبِرُه. ويقال المُخْتَلَق من كلِّ شيء: ما اعتدَلَ. قال رُؤبة:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  والخَلُوق معروفٌ، وهو الخِلاَق أيضاً. وذلك أنّ الشيء إذا خُلِّق مَلُسَ. ويقال ثوبٌ خَلَقٌ ومِلحَفَةٌ خَلَق، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وإنما قيل للسَّهم المُصلَح مُخَلَّقٌ لأنّه يصير أملس. وأمّا الخُلَيْقاءُ في الفَرَس كالعِرنين من الإنسان.
-------------------------------------------------ـ
([1]) لمعن بن أوس المزني، كما في اللسان (خلا).
([2]) لم يرد هذا التعبير في المعاجم المتداولة صريحاً. وأصل الخلاة الطائفة من الخلا. وفي اللسان: "وقول الأعشى:
وحولي بكر وأشياعها *** ولست خلاة لمن أوعدن    أي لست بمنزلة الخلاة يأخذها الآخذ كيف يشاء، بل أنا في عز ومنعة".
([3]) ويقال أيضاً "ممرجل" للذي عليه صور المراجل. و"مرحل" بالحاء المهملة، للذي عليه صور الرحال.
([4]) في المجمل: "وجناحا النهر: خليجاه".
([5]) من قصيدة في ديوانه 148-150.
([6]) في الحديث "أن النبي صلى الله عليه وسلم صلى بأصحابه صلاة جهر فيها بالقراءة، وقرأ قارئ خلفه فجهر، فلما سلم قال: لقد ظننت أن بعضكم خالجنيها"، أي نازعني القراءة. اللسان.
([7]) لتميم بن مقبل كما في اللسان (خلج). وأنشده في المجمل.
([8]) صدره كما في الديوان 110 واللسان (خلج): * وكنت إذا دارت رحى الأمر رعته *
([9]) الخلج: فساد في ناحية البيت. والخلج أيضاً أن يشتكي الرجل لحمه وعظامه من عمل يعمله أو طول مشي وتعب. اللسان.
([10]) لم تذكر المعاجم الضبط الأول. وتعليله فيما بعد دليل على صحتها عنده.
([11]) البيت في اللسان (خلد، قوز). وقد ضبط "مخلدات" في الأصل بكسرتين وضمتين.
([12]) في ديوان أوس 20: "يجدني ابن عم"، والرواية هنا مستقيمة. وقبله:
ألا أعتب ابن العم إن كان ظالما *** وأغفر عنه الجهل إن كان أجهلا([13]) في الأصل: "بالقفو على الناقة" صوابه بالعين، وهو أن يرسل نفسه عليها.
([14]) في الأصل: "اختلعها". والذي في المعاجم المتداولة "خلعها" و"اختلعت هي".
([15]) في الأصل: "فمن"، وأثبت ما في اللسان.
([16]) في الأصل: "النصح".
([17]) لامرئ القيس في معلقته.
([18]) في الأصل: "كأنه أعضاءه يريد أن يتخلع".
([19]) البيت لأبي دهبل الجمحي، كما في الحيوان (4: 10) والخزانة (3: 279). وبعضهم ينسبه إلى الأحوص، كما في الكامل 218. وفي حواشيه "أبو الحسن: الصحيح أنه ليزيد يصف جارية". وهذه النسبة الأخيرة هي التي ذكرها ياقوت في رسم "الماطرون".
([20]) في جميع المصادر المتقدمة: "خرفة" بالراء، وهو اسم لكل ما يجتنى. ولم يرد البيت في اللسان (خلف، خرف، ربع، جلق). ورواية "خلفة" وردت في المخصص (11: 9).
([21]) في الأصل: "يصح".
([22]) البيت من معلقته المشهورة.
([23]) الخلف، بالفتح، ومثله "الخلفة" بالكسر.
([24]) في الأصل :" بعدها"
([25]) للحطيئة في ديوانه 39 واللسان (خلف 435). راث: أبطأ. وفي الأصل: "القطارات" تحريف. وفي الديوان: "راث خلقها" بالقاف، وفسره السكري بقوله: "أي أبطأ شبابها" ثم نبه على رواية الفاء، ونسبها إلى أبي عمرو.
([26]) في اللسان: "وهي تكون اسماً وظرفاً. فإذا كانت اسماً جرت بوجوه الإعراب، وإذا كانت ظرفاً لم تزل نصباً على حالها".
([27]) ديوان الأعشى 150 واللسان (ثوى، خلف)، وقد سبق في ثوي (1: 393).
([28]) البيت في نوادر أبي زيد 95.
([29]) البيت للكميت كما في المجمل، وليس في قصيدته التي على هذا الوزن من الهاشميات.
([30]) للأعشى في ديوانه 73 واللسان (خلق).
([31]) ديوان رؤبة 106. وأنشده في المخصص (11: 56).
ـ

##### Türkçe

(خاء ve **لام** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (**خلم**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; ülfete ve ملازمة’ye delâlet eder. Şu hâlde **الخِلْم**: ceylanların inidir; sonra ondan **الخِلْم** türetilmiştir; o da **الخِدْن**’dir. Asıl tektir.
  (**خلو**)  **الخاء** ve **اللام** ve illetli harf tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden soyunmasına delâlet eder. “O, şundan **خِلْوٌ**’dur” denir; ondan çıplak ise. Ve ev ve başkası **خَلَتِ**; **تخلُو**. Ve **الخَلِيّ**: gamdan boş olandır. Ve **خَلِيَّة** bir kadın: boşamaya kinayedir; çünkü boşandığı vakit kocasından boşalmış olur. Ve “Şey bana boşaldı” ve “boşalttı” denir. Dedi ki:
أعاذلَََُ هل يأتِي القَبَائلَ حظُّها *** مِن الموتِ أم أخْلَى لنا الموتُ وَحْدَنا([1])
  Ve **الخَلِيّة**: deve; kendi yavrudu olmayanın üzerine meylettirilir; çünkü sanki ilk yavrusundan boşalmıştır. Ve **القرون الخالية**: geçmiş olanlar. Ve **المكان الخَلاء**: içinde hiçbir şey olmayan. Ve “Evde hiç kimse yok; **خلا زَيْدٍ** ve **زيداً**” denir; yani Zeyd’in zikrini bırak; Zeyd’in zikrinden boşal. Ve “Şunu yap; ve seni kınama **خَلاَك**” denir; yani senden başka; ondan boşaldın ve senden boşaldı.
  Ve bâbdan şâz olanlardan: **الخَلِيَّة**: gemi ve arı evi. Ve **الخَلا**: ot. Ve bazen, koruyucusundan boş olan şeye **الخَلاة** ile ifade ederler; şöyle derler: “O, şuna **خَلاَةٌ**’dır([2])”; yani kendisinden ümit edilenlerdendir ve onun koruyucusu yoktur. Ve o, birinci bâbdandır.
  Ve bir kavim dedi: **الخَلْيُ** kesmedir; ve kılıç **يَخْتَلِي**; yani koparıp keser. Sanki **الخلا** bununla adlandırılmıştır; çünkü o **يُخْتَلى**; yani kesilir.
  Ve bâbdan şâz olanlardan: “Onunla baş başa kaldı” (**خلا به**), onunla alay ettiği vakit.
  (**خلب**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الباء** üç asıldır: birincisi, şeyi kendine meylettirmektir; ikincisi, bir şeyi kuşatan bir şeydir; üçüncüsü, şeyde bozulmadır.
  Birincisi: kuşun **مِخْلب**’i; çünkü onunla şeyi kendine doğru çeker. Ve **المِخْلب**: dişleri olmayan orak. Ve bâbdan **الخِلاَبَة**: aldatmadır; “Onu sözüyle aldattı” denir. Sonra bu üzerine حمل edilir ve ondan **البَرْق الخُلَّب** türetilir: yanında su olmayan; sanki aldatır; seraba “aldatıcı” denildiği gibi.
  İkincisine gelince: **الخُلْبُ** lif’tir; çünkü ağacı kuşatır. Ve **الخِلْب**—**الخاء**’ın kesresiyle—kalbin perdesidir; ondan dolayı erkeğe “O, **خِلْبُ نِساءٍ**’dır” denmiştir; yani kadınlar onu sever.
  Üçüncüsü: **الخُلْب**; o, çamur ve balçıktır; bu, onu bozan bir topraktır. Sonra ondan **خَلْبَن** bir kadın türetilir; o, *ahmaktır. Ve **الخِلابة**’den değildir. Ve zayıf olana da **خَلْبَن** denir.
  **المخلَّب** elbiseye gelince, derler ki: o, renkleri çok olandır; öyle değildir; ancak **المُخَلَّب**: **مَخَالِيبَ** suretleri üzerine nakışlar nakşedilmiş olandır; tıpkı üzerinde erkek suretleri olana **مُرَجَّلٌ** denildiği gibi([3]).
  (**خلج**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الجيم** tek bir asıldır; bükmeye, burmaya ve doğruluğun azlığına delâlet eder. Bundan: **الخليج**; o, suyun çoğundan bir meyil ile meyledip yerleşen sudur. Ve nehrin yahut denizin iki **خليج**’i: iki kanadıdır([4]). Ve falan, yürüyüşünde **يتخلَّج** eder; meyil ederek yürüdüğü vakit. Ve bundan onların sözü: “Beni işten **خَلَجَنِي**”; yani beni meşgul etti; çünkü onu ondan meşgul edince onu ondan meylettirmiş olur. Ve **المخلوجة**: düzgün olmayan darbedir; İmru’ul-Kays’ın sözüne göre:
نَطْعُنُهُم سُلْكَى ومخلوجةً *** كَرَّكَ لأْمَيْنِ على نابِل([5])
  Şu hâlde **السُّلْكَى**: düzgün olandır. Ve **المخلوجة**: eğri, meyilli olandır.
  Ve ondan onların sözü: “Şeyi onun elinden **خَلَجْتُ**”; yani onu çekip aldım. Ve “Falanla **خالَجْت**”; yani onunla çekiştim. Ve Kur’an kıraatinde hadiste: “Belki bazınız onu bana **خالجنِيها**([6])”. Ve **الخليج**: yulardır; bununla adlandırılmıştır; çünkü bükülerek bükülür ve burularak burulur. Dedi ki:
وباتَ يُغَنِّي في الخليجِ كأنَّه *** كُمَيْتٌ مُدَمَّىً ناصعُ اللَّونِ أَقْرَحُ([7])
  Ve “Onu **الخوالجُ** **خلجَتْ**” denir; “Onu **العَوادِي** saldırdı” denildiği gibi. Huti’e’nin sözüne gelince:
  * بمخلُوجةٍ فيها عن العَجْزِ مَصْرَِفُ([8]) *
  o, görüşü vasfeder; ve onu sağlam burulmuş ipe benzetti. Bu ise, o hâlde bir teşbihtir. Ve caizdir ki, “onda aczden bir dönüş vardır” denildiğinde, onu **مخلوجة** kılmıştır; çünkü onunla aczden sapılmıştır.
  “Deve **خُلِجَتِ**” sözüne gelince; bu, yavrusunu sütten kestiği ve sütü azaldığı vakittir; o, bâbdandır; çünkü onunla yavrusundan saptırılmıştır ve yavrusu da ondan sapmıştır. Ve “**مخلوجٌ** bulut: dağınık” denir. Eğer sahih ise, o bâbdandır; çünkü onun bir parçası ötekinden meyleder. Ve **الخَلَجُ**: bozulma ve hastalıktır([9]). O, bâbdandır.
  (**خلد**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الدال** tek bir asıldır; sebat ve ملازمة’ye delâlet eder. Şöyle denir: **خَلَدَ**: ikamet etti; ve **أخلَدَ** da. Ve ondan **جَنَّةُ الخُلْدِ**. İbn Ahmer dedi ki:
خَلَدَ الحبيبُ وبادَ حاضِرُهُ *** إلاَّ مَنازِلَ كلُّها قَفْرُ
  Ve “Adam **مُخْلَدٌ** ve **مُخْلِد**” derler([10]); ihtiyarlık ondan geciktiği vakit. O, bâbdandır; çünkü gençlik ona ملازمة etmiştir ve o da gençliğe ملازمة etmiştir. Ve “Yere **أخْلَدَ**” denir; ona yapıştığı vakit. Allah تعالى dedi: ﴿وَلَكِنَّهُ أخْلَدَ إلَى الأَرْضِ﴾ [الأعراف 176]. Allah تعالى’nın sözüne gelince: ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلّدُونَ﴾ [الإنسان 19]، [o] **الخُلْد**’dendir; o da bekadır; yani ölmezler. Ve başkaları dedi: **الخِلَد**’dendir; ve **الخِلَدُ**: **خِلَدة**’nin cem’idir; o da küpedir. Şu hâlde ﴿مُخَلّدُونَ﴾ yani küpeli, şenfeli kılınmışlar. Dedi ki:
ومخَلّدَاتٌٍ باللُّجَينِ كأنَّما *** أعجازُهُنَّ أَقاوِزُ الكُثْبَان([11])
  Bu sahih bir قياس’tır; çünkü **الخِلَدةَ** kulağa ملازمة’dir.
  Ve **الخَلَد**: zihin/hatırdır; bununla adlandırılmıştır; çünkü kalpte yerleşik, sabittir.
  (**خلس**)  **الخاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir asıldır; o da kapıp alma ve parıldamadır. “Şeyi **اختلَسْتُ**” denir. Ve hadiste: “**الخُلْسَة**’de kesme yoktur.” Ve onların sözü: “Başı **أَخْلَسَ**”; siyahına beyaz karıştığı vakit; sanki siyah ondan kapılıp alınmış da parıltılar olmuştur. Ve aynı şekilde bitki **أخْلَسَ**; kurusu yaşına karıştığı vakit.
  (**خلص**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الصاد** tek, muntazam bir asıldır; o, şeyin arıtılması ve temizlenmesidir. “Onu şundan **خلَّصتُ**” ve “o **خَلَصَ**” derler. Ve **خُلاصة السَّمْنِ**: içine hurma yahut kavut atılan şeydir; onunla arınsın diye.
  (**خلط**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir asıldır; kendinden önceki bâba muhaliftir; bilakis ona zıttır. “Şeyi başkasıyla **خلَطْت**; o da **اختلط**” dersin. Ve **مِخْلَطٌ** bir adam: yani işlere iyi karışıp giren. Ve onun zıddı **المِزْيل**’dir. Evs dedi ki:
وإن قالَ لي ماذا تَرَى يستشيرُني *** يَجدُني ابنُ عَمِّي مِخْلَطَ الأمر مِزْيَلاَ([12])
  Ve **الخليط**: komşudur. Ve “**الخِلْط**: oku; gövdesi eğrilik üzere biter; doğrultulsa da eğrilmeye devam eder” denir. Bu, bâbdandır; çünkü doğrulukta karışık değildir. Ve “Deve **استَخْلَط** etti” denir; bu, dişi deve üzerinde **القَعْو** ile yorulması([13]) ve buna yol bulamamasıdır; ona karıştırılır ve ona yumuşak davranılır.
  (**خلع**)  **الخاء** ve **اللام** ve **العين** tek, muntazam bir asıldır; o, bir şeyin, onunla yahut onun üzerinde kuşatılmış olduğu şeyden ayrılmasıdır. “Elbiseyi **خلعتُ**; onu **أخْلَعُهُ** **خَلْعاً**” dersin. Ve vali **خُلِع**; **يُخْلَعُ** **خَلْعاً**. Bu, neredeyse ancak aşağı olanın daha yukarı olanı indirmesinde söylenir; yoksa “Emir, falan beldeye valisini **خَلَع** etti” denmez. Görmez misin ki ancak “onu azletti” denir. Ve “Adam karısını boşadı” denir. Eğer bu, kadın tarafından olursa “Onu **خالعَتْه** ve **اختَلَعَتْ**” denir([14]); çünkü ona verdiği bir şeyle kendini ondan fidye ile kurtarır. Ve hadiste: “**المختلِعات** münafıklardır” yani([15]) kocaları kendilerine zarar vermediği hâlde kocalarıyla **يخالِعْن** olanlar. Ve **الخالِع**: olgunlaşmış **البُسر**’dur([16]); çünkü rutubetinden dolayı kabuğunu ondan sıyırır. Nitekim “**فَسَقَتِ الرُّطَبَة**” denir; kabuğundan çıktığı vakit.
  Ve bâbdan: başak **خَلَعَ** etti; **سَفاً**’ı olduğu vakit; sanki onu sıyırdı da onu çıkardı. Ve **الخليع**: ehlinin onu sıyırıp attığı kimsedir; suç işlerse, onun suçu sebebiyle onlar aranmaz; ona suç işlenirse, onunla onlar talepte bulunmaz. Ve o, onun sözüdür:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])
  Ve **الخليع**: kurttur; ve o, ne sıyırılışla sıyırılmıştır! Ve “**الخليع** avcıdır” denir. Ve “Falan yürüyüşünde **يتخلَّعُ** eder” denir; yani sallanır; sanki uzuvları **تتخلَّع** etmek ister([18]). Ve **الخالع**: deveye isabet eden bir hastalıktır. “Onda **خالعٌ** var” denir; o, çöktüğü vakit kalkmaya güç yetiremeyendir. Bu, onun uzuvları sanki çözülmüş de yere düşmüş gibidir. Ve **الخَوْلَع**: dokunma gibi kalbe arız olan bir korkudur; bu, bâbın قياس’ıdır; sanki kalp sıyırılıp çıkarılmıştır. Ve “Kavim **تخالَعَ** etti” denir; aralarındaki ittifakı bozdukları vakit.
  (**خلف**)  **الخاء** ve **اللام** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi, bir şeyin bir şeyden sonra gelip onun yerini tutmasıdır; ikincisi, **قُدَّام**’ın zıddıdır; üçüncüsü, değişmedir.
  Birincisi **الخَلَف**’tir. Ve **الخَلَف**: sonra gelen şeydir. Ve “O, babasından **خَلَفُ صِدْقٍ**’tır” derler. Ve “Babasından **خَلَف سَوْءٍ**” derler. Eğer **صِدقاً** da **سَوْءاً** da zikretmezlerse, iyi olana **خَلَف** ve kötü olana **خَلْف** derler. Allah تعالى dedi: ﴿فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ﴾ [الأعراف 169، مريم 59]. Ve **الخِلِّيفَى**: **الخِلافة**’dir; ancak ona **خلافة** denilmiştir; çünkü ikinci, birinciden sonra gelip onun yerini tutar. Ve “Falanın **خِلافَ**’ına oturdum” dersin; yani ondan sonra. Allah تعالى’nın sözündeki **الخوالفُ**: ﴿رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الخَوَالِفِ﴾ [التوبة 87، 93] kadınlardır; çünkü erkekler savaşlarında, baskınlarında ve ticaretlerinde kaybolurlar; kadınlar ise evlerde ve menzillerde onların yerini alırlar. Bundan dolayı “Kabile **خُلُوفٌ**” denir; erkekler kayıp, kadınlar ikamet edici olduğu vakit. Ve duada derler ki: “Allah sana **خَلَف** olsun”; yani Allah تعالى, baba yahut yakınlardan kaybettiğin kimseye karşı sana halef olsun. Ve “Allah sana **أَخْلَف** etsin”; yani giden şeyden sonra onun yerini tutacak ve onu halef kılacak şeyi sana tazmin etsin. Ve **الخِلْفة**: kuru ot kırıntısından sonra biten bitkidir. Ve **خِلْفَةُ الشجرِ**: meyveden sonra çıkan meyvedir. Dedi ki:
ولها بِالماطِرُونَ إذا *** أكَلَ النّملُ الذي جَمَعَا([19])خِلْفَةٌ حتَّى إذا ارتَبَعَتْ *** سَكَنَتْ من جِلَّق بِيَعَا([20])
  Ve Züheyr, zikrettiğimizin tamamını tashih eden şekilde dedi([21]):
بها العِينُ والآرامُ يَمشِينَ خِلْفَةً *** وأطلاؤُها يَنْهَضْنَ من كلِّ مَجْثَم([22])
  der ki: bunlar geçtiğinde, şunlar onların ardından gelir.
  Ve bâbdan **الخَلْف**([23]) vardır; o, su çekmedir; çünkü su çeken iki kişi birbirinin ardınca gelir; bu, şundan sonra; şu da([24]) bundan sonra. **الخَلْف** hakkında dedi ki:
لِزُغْبٍ كأولاد القَطا راثَ خَلْفُها *** على عاجِزَاتِ النَّهضِ حُمْرٍ حواصلُه([25])
  “**أخْلَفَ** etti” denir; su çektiği vakit.
  Diğer asıl: **خَلْفٌ**([26]); o, **قَدّام**’ın zıddıdır. “Bu arkamdır; bu önümdür” denir. Bu meşhurdur. Lebîd dedi ki:
فَغَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَِبُ أنّه *** مَولَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها
  Ve bâbdan **الخِلْف**: memenin **أخلاف**’ından bir tanesidir. Bununla adlandırılmıştır; çünkü o, ondan sonranın arkasında olur.
  Üçüncüsüne gelince: onların sözü “Ağzı **خَلَف** etti”; değiştiği vakit; ve **أخْلَفَ** etti. Ve o, onun صلى الله عليه وآله وسلم sözüdür: “Oruçlunun ağzının **لَخُلُوفُ**’u, Allah katında misk kokusundan daha hoştur.” Ve ondan İbn Ahmer’in sözü:
بانَ الشَّبابُ وأخْلفَ العُمْرُ *** وتنكَّرَ الإخوانُ والدَّهرُ
  Ve ondan, vaadde **الخِلاف**. Ve “Adam, babasının huyundan **خَلَفَ** etti”; değişti. Ve **الخليف** denir: elbise; ortası eskir; eskimiş olanı çıkarılır, sonra yamalanır; “Elbiseyi **خَلَفْتُ**; onu **أخْلُفُه**” denir. Bu, bunda ve birinci bâbda bir قياس’tır.
  Ve “Bana vaat etti; ben onu **فأخلفْتُه**” denir; yani onu beni **أخلفَ** etmiş buldum. A‘şâ dedi ki:
أَثْوَى وقَصَّرَ لَيْلَهُ ليُزَوّدا *** فَمَضَى وأخلَفَ من قُتَيْلَةَ موعِدا([27])
  Onun sözüne gelince:
  * دَلْوايَ خِلْفانِ وساقياهما([28]) *
  bu, şunun bunun ardından gelmesindendir. “İnsanlar şunda **اختلفَ** etti” ve “insanlar **خلْفَةٌ**’dir” yani ihtilaflıdırlar sözüne gelince; o, birinci bâbdandır; çünkü onların her biri arkadaşının sözünü bir yana iter ve kendini, bir yana ittiğinin yerine koyar. Gebe deveye **خَلِفَةٌ** demelerine gelince, asıldan şâz olması caizdir; ve ona yumuşak bir açıklama getirilmesi caizdir; şöyle denir: o, bir yavru getirir; yavru ise **خَلَفٌ**’tir. Bu uzaktır. **الخَلِفة**’nin cem’i **المخَاض**’dır; onlar gebelerdir.
  Üç asıldan şâz olanlardan: **الخَلِيفُ**; o, iki dağ arasındaki yoldur. Evin direklerinden **الخالفة**’ye gelince; belki evin arka tarafındadır; o hâlde **الخَلْف** ve **القُدّام** bâbındandır. Bundan dolayı derler ki: “Falan, ev halkının **خالِفَةُ**’sidir”; onların içinde önde gelen değilse.
  Değişme ve bozulma bâbından: **الأخلَفُ** deve; o, kendisine arız olan bir hastalıktan dolayı bir yanda yürüyendir.
  (**خلق**)  **الخاء** ve **اللام** ve **القاف** iki asıldır: birincisi, şeyi takdir etmektir; ikincisi, şeyin pürüzsüzlüğüdür.
  Birincisine gelince: onların sözü “Su tulumu için deriyi **خَلَقْت**”; onu takdir ettiğin vakit. Dedi ki:
لم يَحْشِمِ الخالقاتِ فَرْيَتُها *** ولم يَغِضْ من نِطافِها السَّرَبُ([29])
  Ve Züheyr dedi ki:
ولأَنْت تَفْرِي ما خلَقْت وبَعـ *** ـضُ القَوم يخلُق ثمَّ لا يَفْرِي
  Ve bundan **الخُلُق**; o, seciyedir; çünkü sahibine takdir edilmiştir. Ve “Falan şuna **خَليق**’tir” ve “Ona **أَخْلِقْ**” denir; yani “Onu ne kadar **أخْلَقَهُ**”; yani o, onda bunun takdir edildiği kimselerdendir. Ve **الخَلاقُ**: nasiptir; çünkü her bir kimse için nasibi takdir edilmiştir.
  Ve bâbdan **مُخْتَلَقٌ** bir adam: yaratılışı tam olandır. Ve **الخَلْق**: yalan yaratmadır; o, onu uydurması, icat etmesi ve nefiste takdir etmesidir. Allah تعالى dedi: ﴿وتَخْلُقُونَ إفْكاً﴾ [العنكبوت 17].
  İkinci asla gelince: **خَلْقَاء** bir kaya; yani pürüzsüz. Ve dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدَّهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ *** وَهْياً ويُنزِل منها الأعْصَمَ الصَّدعا([30])
  Ve “Bulut **اخلَوْلَقَ** etti”; düzleşti. Ve “**مخْلَولِقٌ** bir iz”; yerle bir olduğu vakit. Ve **المُخلَّق**: ıslah edilmiş oktur.
  Ve bu bâbdan: şey **أخْلَقَ** etti ve **خَلُِق** etti; eskidiği vakit. Ve “Ben onu **أخلقْتُهُ**”: onu eskittim. Bu, onun **أخْلَقَ** ettiği vakit pürüzsüzleşmesi ve tüylerinin gitmesidir. Ve her şeyden **المُخْتَلَق** denir: mutedil olan. Ru’be dedi ki:
  * في غِيل قَصْبَاءَ وخِيسٍ مُخْتَلَقْ([31]) *
  Ve **الخَلُوق** mâlumdur; o, **الخِلاَق** da’dır. Bu, şey **خُلِّق** edildiği vakit pürüzsüzleşmesindendir. Ve “**خَلَقٌ** bir elbise ve **خَلَق** bir örtü” denir; müzekker ve müennes onda eşit olur. Ancak ıslah edilmiş oka **مُخَلَّقٌ** denilmiştir; çünkü pürüzsüz olur. **الخُلَيْقاءُ**’ya gelince; atta, insandaki burun kemiği çıkıntısı gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخلع: خلع الإنسان ثوبه، والفرس جله وعذاره، قال تعالى: ﴿فاخلع نعليك﴾ [طه/12]، قيل: هو على الظاهر، وأمره بخلع ذلك عن رجله؛ لكونه من جلد حمار ميت (أخرجه ابن جرير 16/144 عن كعب وعكرمة وقتادة، وأخرجه ابن بطة، وقال ابن عراق في تنزيه الشريعة المرفوعة 1/228: وهذا لا يصح)، وقال بعض الصوفية: هذا مثل وهو أمر بالإقامة والتمكن، كقولك لمن رمت أن يتمكن: انزع ثوبك وخفك ونحو ذلك، وإذا قيل: خلع فلان على فلان، فمعناه: أعطاه ثوبا، واستفيد معنى العطاء من هذه اللفظة بأن وصل به على فلان، لا بمجرد الخلع.

##### Türkçe

- **الخلع**: İnsanın elbisesini, atın da örtüsünü ve yularını çıkarmasıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فاخلع نعليك﴾ [طه/12]; denildi ki: bu, zahir üzerinedir ve ona bunu ayağından çıkarmasını emretti; çünkü o, ölü bir eşeğin derisindendi (İbn Cerîr 16/144’te Ka‘b, ‘İkrime ve Katâde’den rivayet etti; İbn Batta da rivayet etti; İbn ‘Irâk, Tenzîhu’ş-Şerî‘ati’l-Merfû‘a 1/228’de dedi ki: bu sahih değildir). Bazı sûfîler dedi ki: bu bir misaldir ve ikamet ve temekkün ile emirdir; senin, temekkün etmesini istediğin kimseye “elbiseni ve mestini ve bunun benzerini çıkar” demen gibi. Ve “falanca, falancaya **خلع** etti” denildiğinde, bunun manası: ona bir elbise verdi demektir; ve bu lafızdan verme manası, “falanca üzerine” ile ona ulaştırılmasıyla elde edilmiştir, sırf **الخلع** ile değil.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ل ع
خلع الرجل ثوبه ونعله‏.‏
وخلع الفرس عذاره‏.‏
وخلع عليه إذا نزع ثوبه وطرحه عليه‏.‏
وكساه الخلعة والخلع‏.‏
وشواء مخلع‏:‏ خلعت عظامه‏.‏
وتزوّدوا الخلع وهو اللحم تخلع عظامه ثم يطبخ ويبزّر‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ خلع فلان رسنه وعذاره فعدا على الناس بشرّ‏:‏ وخلع دابته في الجشر‏:‏ أرسله‏.‏
وخلع الوالي العامل وخلع الخليفة وقيل للأمين المخلوع‏.‏
وخالعت فلانة بعلهـا واختلعـت منـه وهي خالع ومختلعة وخلعها زوجها‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ المختلعات هنّ المنافقات ‏"‏ وهن اللواتي يخالعن أزواجهن من غير مضارة منهم ونساء خوالع‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إذا الصبح عن ناب تبسم شمنه بأمثـال أبصـار النسـاء الخوالع وكـان الرجـل فـي الجاهليـة إذا غلبـه ابنـه أو مـن هـو منـه بسبيـل جـاء بـه إلـى الموسـم ثـم نادى ‏"‏ يا أيها الناس هذا ابني فلان وقد خلعتـه فـإن جـرّ لـم أضمـن وإن جـرّ عليـه لـم أطلـب ‏"‏ يريـد قـد تبـرأت منـه‏.‏
ثـم قيـل لكـل شاطـر خليـع‏.‏
وقـد خلـع خلاعة وهي خليعة‏.‏
‏"‏ ونخلع ونترك من يفجرك ‏"‏ أي نتبرأ منـه‏.‏
واختلعـوا مالـه‏:‏ أخـذوه‏.‏
وتخالعـوا‏:‏ تناكثـوا العهود بينهم‏.‏
وخالعه‏:‏ قامره لأن المقامر يخلع مال صاحبه‏.‏
وفلان مخلع‏:‏ مجنون وبه خولع مثل أولق‏.‏
والمجنون يتخلع في مشيته‏:‏ يتفكك‏.‏
قال‏:‏ ثـم انتحـى يحضر في العراء تخلع المجنـون فـي الكسـاء

##### Türkçe

خ ل ع
**خلع** adam elbisesini ve nalınını çıkardı.
Ve at gemini çıkardı.
Ve **خلع عليه**: elbisesini çıkardığı ve onu onun üzerine attığı zaman.
Ve ona **الخلعة** ve **الخلع** giydirdi.
Ve **شواء مخلع**: kemiklerini çıkardın.
Ve **الخلع** ile azıklandılar; o, eti kemikleri çıkarılır, sonra pişirilir ve baharatlanır.
Ve mecazdan: falan kimse yularını ve gemini çıkardı da insanlara kötülükle koştu: ve **خلع دابته في الجشر**: onu salıverdi.
Ve vali âmili azletti ve halife (birini) azletti; ve **المخلوع** olan **الأمين**’e denildi.
Ve falanca kadın kocasıyla **خالعت** ve ondan **اختلعت**; o **خالع** ve **مختلعة**’dır; ve kocası onu **خلع** etti.
Ve hadiste: “**المختلعات** onlar münafıklardır”; ve onlar, kendilerinden bir zarar verme olmaksızın kocalarıyla **يخالعن** edenlerdir; ve **نساء خوالع**.
Zü’r-Rumme dedi:
Eğer sabah, bir azı dişinden gülümserse, onun beyazlığı, **النساء الخوالع**’ın bakışları misalleriyle (olur).
Ve adam cahiliye devrinde, oğlu yahut ondan bir yolla olan kimse ona galip geldiği zaman, onu mevsime getirirdi; sonra nida ederdi: “Ey insanlar, bu benim oğlum falandır; onu **خلعت** ettim; artık eğer (bir suç) işlerse ben kefil olmam, ve eğer bana karşı işlerse ben talep etmem”; yani ondan beri olduğumu (kasteder).
Sonra her **شاطر** için **خليع** denildi.
Ve gerçekten **خلاعة** ile **خلع** etti; o **خليعة**’dır.
“Ve **نخلع** ve seni günaha sokanı terk ederiz”: yani ondan beri oluruz.
Ve onun malını **اختلعوا**: onu aldılar.
Ve **تخالعوا**: aralarındaki ahitleri bozdular.
Ve onunla **خالعه**: kumar oynadı; çünkü kumarbaz, arkadaşının malını **يخلع** eder.
Ve falan **مخلع**: delidir; ve onda **خولع** vardır; **أولق** gibi.
Ve deli yürüyüşünde **يتخلع** eder: gevşer.
Dedi:
Sonra açıkta hazır bulunmaya yöneldi; delinin örtü içinde **تخلع**’ı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ. وخلَعَ النعلَ والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده.
والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم تَطْرَحْه. وكلُّ ثوب تَخْلَعُه عنك خِلْعةٌ؛ وخَلَع عليه خِلْعةً. وفي حديث كعب: إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي أَخرُجَ منه جميعه وأَتَصَدَّقَ به وأُعَرَّى منه كما يُعَرَّى الإِنسانُ إِذا خلعَ ثوبه.
وخلَع قائدَه خَلْعاً: أَذالَه. وخلَع الرِّبقةَ عن عُنُقه: نقَض عَهْدَه. وتَخالَع القومُ: نقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بينهم. وفي الحديث: من خَلَعَ يداً من طاعة لَقِيَ اللهَ لا حُجّة له أَي من خرج من طاعةِ سُلْطانِه وعَدا عليه بالشرّ؛ قال ابن الأَثير: هو من خَلَعْتُ الثوب إِذا أَلْقَيْتَه عنك، شبَّه الطاعة واشتمالَها على الإِنسان به وخصّ اليد لأَن المُعاهَدة والمُعاقَدةَ بها. وخلَع دابته يَخْلَعُها خَلْعاً وخَلَّعها: أَطْلَقها من قَيْدها، وكذلك خَلَع قَيْدَه؛ قال:
وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم،
ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ
وخلَع عِذاره: أَلْقاه عن نفسه فعَدا بشَرّ، وهو على المَثل بذلك. وخلع امرأَته خُلْعاً، بالضم، وخِلاعاً فاختلَعَت وخالَعَتْه: أَزالَها عن نفسه وطلقها على بَذْل منها له، فهي خالعٌ، والاسم الخُلْعةُ، وقد تَخالعا، واخْتَلَعَت منه اخْتِلاعاً فهي مخْتلِعةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ
ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا
شَفَّر مالٌ: قلَّ. قال أَبو منصور: خَلَع امرأَتَه وخالَعها إِذا افْتَدَت منه بمالها فطلَّقها وأَبانها من نفسه، وسمي ذلك الفِراق خُلْعاً لأَن الله تعالى جعل النساء لباساً للرجال، والرجالَ لباساً لهنَّ، فقال: هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن؛ وهي ضجِيعهُ وضَجيعتهُ فإِذا افتدت المرأَة بمال تعطيه لزوجها ليُبِينَها منه فأَجابها إِلى ذلك، فقد بانت منه وخلَع كل واحد منهما لباسَ صاحبه، والاسم من كل ذلك الخُلْعُ، والمصدر الخَلْع، فهذا معنى الخُلع عند الفقهاء. وفي الحديث: المُخْتَلِعاتُ هن المُنافِقاتُ يعني اللاَّتي يَطْلُبْنَ الخُلْع والطلاق من أَزْواجِهن بغير عُذْر؛ قال ابن الأَثير: وفائدة الخُلْع إِبْطال الرَّجْعة إِلا بعقد جديد، وفيه عند الشافعي خلاف هل هو فَسْخٌ أَو طَلاق، وقد يسمى الخُلع طلاقاً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنَّ امرأَة نَشَزَت على زوجها فقال له عمر: اخْلَعْها أَي طَلِّقْها واتْرُكْها.
والخَوْلَعُ: المُقامِرُ المَجْدُودُ الذي يُقْمِرُأَبداً. والمُخالِعُ: المُقامِرُ؛ قال الخراز بن عمرو يخاطِبُ امرأَته:
إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا
هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ
(* قوله: ما أُلاك، هكذا في الأصل.)
فهو المُقامِرُ لأَنه يُقْمَرُ خُلْعَته. وقوله هَرَّ أَي كَره. والمَخْلُوع: المَقْمُورُ مالَه؛ قال الشاعر يصف جملاً:
يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
يقول: يَغْلِب هذا الجَملُ الإِبلَ على لُزُوم الطريق، فشبَّه حِرْصَه على لزُوم الطريق وإِلحاحَه على السيْر بحِرْص هذا الخَلِيع على الضَّرْب بالقِداح لعله يَسْتَرْجِع بعض ما ذهب من ماله. والخَلِيعُ: المَخْلُوعُ المَقْمُورُ مالَه. وخلَعَه: أَزالَه. ورجل خَلِيعٌ: مَخْلُوع عن نفسه، وقيل: هو المَخْلوع من كل شيء، والجمع خُلْعاء كما قالوا قَبيل وقُبَلاء. وغُلام خَلِيعٌ بيِّنُ الخَلاعةِ، بالفتح: وهو الذي قد خلَعه أَهلُه، فإِن جنى لم يُطالَبُوا بجِنايته. والخَوْلَعُ: الغلام الكثيرُ الجِناياتِ مثل الخَليع. والخَليعُ: الرجل يَجْني الجِناياتِ يُؤْخذ بها أَولياؤُه فيتبرَّؤُون منه ومن جنايته ويقولون: إِنّا خلَعْنا فلاناً فلا نأْخذ أَحداً بجناية تُجْنى عليه، ولا نؤَاخَذ بجناياته التي يَجْنيها، وكان يسمى في الجاهلية الخَلِيعَ. وفي حديث عثمان: أَنه كان إِذا أُتِيَ بالرجل قد تخلَّع في الشراب المُسْكِر جلده ثمانين؛ هو الذي انهمك في الشراب ولازَمه ليلاً ونهاراً كأَنه خلَع رَسَنَه وأَعطى نفْسه هَواها. وفي حديث ابن الصَّبْغاء: وكان رجل منهم خَلِيعٌ أَي مُسْتَهْتَرٌ بالشرب واللهو، هو من الخَلِيع الشاطِر الخَبيث الذي خَلَعَتْه عشيرته وتَبرَّؤُوا منه. ويقال: خُلِعَ من الدِّين والحياء، وقومٌ خُلَعاءُ بَيِّنُو الخَلاعةِ. وفي الحديث: وقد كانت هذيل خلَعوا خَلِيعاً لهم في الجاهلية؛ قال ابن الأَثير: كانوا يتعاهَدون ويتعاقَدون على النُّصْرة والإِعانة وأَن يُؤْخذ كل واحد منهم بالآخر، فإِذا أَرادوا أَن يَتَبرَّؤُوا من إِنسان قد حالَفوه أَظهروا ذلك للناس وسموا ذلك الفِعْل خُلْعاً، والمُتَبَرَّأَ منه خَليعاً أَي مَخْلوعاً فلا يُؤْخَذون بجنايته ولا يُؤْخَذُ بجنايتهم، فكأَنهم خَلَعوا اليمين التي كانوا لَبِسوها معه، وسمَّوْه خُلْعاً وخَلِيعاً مَجازاً واتِّساعاً، وبه يسمى الإِمام والأَميرُ إِذا عُزِلَ خَليعاً، لأَنه قد لَبِسَ الخِلافة والإِمارة ثم خُلِعَها؛ ومنه حديث عثمان، رضي الله عنه، قال له: إِن اللهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً وإِنك تُلاصُ على خَلْعِه؛ أَراد الخلافةَ وتَرْكَها والخُروجَ منها. وخَلُع خَلاعةً فهو خَليعٌ: تَبَاعَدَ. والخَلِيعُ: الشاطِرُ وهو منه، والأُنثى بالهاء. ويقال للشاطِر: خَلِيعٌ لأَنه خلَع رَسَنَه. والخَلِيعُ: الصَّيادُ لانفراده. والخَليعُ: الذِّئب. والخَلِيعُ: الغُول. والخَلِيعُ: المُلازِمُ للقِمار. والخَلِيعُ: القِدْح الفائزُ أَوّلاً، وقيل: هو الذي لا يَفُوزُ أَوَّلاً؛ عن كراع، وجمعه خِلْعة.
والخُلاعُ والخَيْلَعُ والخَوْلَعُ: كالخَبَلِ والجنون يُصِيب الإِنسان، وقيل: هو فَزَع يَبْقى في الفُؤَاد يكاد يَعْتَرِي منه الوَسْواسُ، وقيل: الضعْفُ والفزَعُ؛ قال جرير:
لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع
جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ
والخَوْلَعُ: الأَحْمَقُ. ورجل مَخْلوعُ الفُؤَاد إِذا كان فَزِعاً. وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ الرجلُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالعٌ أَي شديد كأَنه يَخْلَعُ فؤادَه من شدَّة خَوْفه؛ قال ابن الأَثير: وهو مجاز في الخَلْعِ والمراد به ما يَعْرِضُ من نَوازِع الأَفكار وضَعْفِ القلب عند الخَوْف. والخَوْلَعُ: داءٌ يأْخذ الفِصال. والمُخَلَّع: الذي كأَنَّ به هَبْتةً أَو مَسًّا. وفي التهذيب: المُخَلَّع من الناس، فَخصَّص. ورجل مُخَلَّعٌ وخَيْلَعٌ: ضَعِيف، وفيه خُلْعةٌ أَي ضَعْفٌ. والمُخَلَّعُ من الشِّعر: مَفْعولن في الضرب السادس من البَسيط مُشتَقٌّ منه، سمي بذلك لأَنه خُلِعَتْ أَوْتاده في ضَرْبه وعَرُوضه، لأَن أَصله مستفعلن مستفعلن في العروض والضرب، فقد حُذف منه جُزْآن لأَنَّ أَصله ثمانية، وفي الجُزْأَين وتِدانِ وقد حذفت من مستفعلن نونه فَقُطِعَ هذان الوتدانِ فذهب من البيت وتدان، فكأَنَّ البيتَ خُلِّعَ إِلا أَن اسم التخليع لَحِقَه بقطع نون مستفعلن، لأَنهما من البيت كاليدين، فكأَنهما يدان خُلِعتا منه، ولما نقل مستفعلن بالقطع إِلى مفعولن بقي وزنه مثل قوله:
ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ
أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي
فسمي هذا الوزن مخلعاً؛ والبيت الذي أَورده الأَزهري في هذا الموضع هو بيت الأَسود:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا،
مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم
وقال: المُخَلَّع من العَرُوض ضرب من البسيط وأَورده. ويقال: أَصابه في بعض أَعْضائه بَيْنُونة، وهو زوالُ المَفاصل من غير بَيْنُونة. والتخلُّع: التفكُّك في المِشْيةِ، وتخلَّع في مَشْيه: هَزَّ مَنْكِبَيْه ويديه وأَشار بهما. ورجل مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ إِذا كان مُنْفكَّهما. والخَلْعُ والخَلَع: زوال المَفْصِل من اليَد أَو الرِّجل من غير بَيْنونة. وخَلَعَ أَوصالَه: أَزالها. وثوب خَلِيعٌ: خلَقٌ. والخالع: داء يأْخُذ في عُرْقوب الناقةِ. وبعير خالِعٌ: لا يَقدِر أَن يَثُورَ إِذا جلَس الرجل على غُرابِ وَرِكه، وقيل: إِنما ذلك لانْخِلاع عَصَبةِ عُرْقوبه. ويقال: خُلِعَ الشيخ إِذا أَصابه الخالعُ، وهو التواءُ العُرْقوب؛ قال الراجز:
وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ
من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ
الجُرَّة: خَشبة يُثَقَّل بها حِبالة الصائد فإِذا نَشِب فيها الصَّيْد أَثْقَلَتْه.
وخَلَعَ الزرْعُ خَلاعةً: أَسْفَى. يقال: خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ خَلاعةً إِذا أَسْفَى السُّنْبُل، فهو خالِعٌ. وأَخْلَعَ: صار فيه الحَبّ. وبُسْرة خالِعٌ وخالِعةٌ: نَضِيجةٌ، وقيل: الخالع بغير هاء البُسْرة إِذا نَضِجَتْ كلُّها. والخالِعُ من الرُّطب؛ المُنْسَبِتُ. وخلَعَ الشِّيحُ خَلْعاً: أَوْرَقَ، وكذلك العِضاه. وخَلَع: سقَط ورَقُه، وقيل: الخالِعُ من العِضاه الذي لا يسقُط ورقه أَبداً. والخالِعُ من الشجر: الهَشِيم السَّاقِطُ. وخلَع الشجرُ إِذا أَنبَت ورقاً طريّاً.
والخَلْعُ: القَدِيدُ المَشْوِيُّ، وقيل: القَديدُ يُشْوَى واللحم يُطْبَخُ ويجعل في وِعاءٍ بإِهالَتِه. والخَلْعُ: لحم يُطْبَخُ بالتَّوابل، وقيل: يُؤخذ من العِظام ويُطبخ ويُبَزَّر ثم يجعل في القَرْف،وهو وِعاءٌ من جِلْد، ويُتَزَوَّدُ به في الأَسفار.
والخَوْلَعُ: الهَبِيدُ حين يُهْبَد حتى يخرج سَمْنه ثم يُصَفَّى فيُنَحَّى ويجعل عليه رَضِيضُ التمْرِ المَنْزُوع النَّوَى والدَّقِيقُ، ويُساط حتى يَخْتَلِط ثم يُنْزل فيُوضع فإِذا بَرَد أُعِيد عليه سَمنه. والخَوْلَعُ: الحَنظل المَدْقُوق والمَلْتُوت بما يُطَيِّبه ثم يُؤْكل وهو المُبَسَّل. والخَوْلَعُ: اللحم يُغْلَى بالخلّ ثم يُحْمَلُ في الأَسْفار. والخَوْلَعُ: الذِّئب.
وتَخَلَّع القوم: تَسَلَّلوا وذهبوا؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ،
يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ
والخالِع: الجَدْي. والخَلِيعُ والخَلْيَعُ: الغُول.
والخَلِيعُ: اسم رجل من العرب. والخُلَعاءُ: بطن من بني عامر. والخَيْلَعُ من الثياب والذِّئاب: لغة في الخَيْعَل. والخَيْلَعُ: الزَّيت؛ عن كراع. والخَيْلَعُ: القُبَّةُ من الأَدم، وقيل: الخَيْلَعُ الأَدم عامّة؛ قال رؤبة:
نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا
وقال رجل من كلب:
ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً،
حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ
والخَلَعْلَعُ: من أَسماء الضِّباع؛ عنه أَيضاً. والخُلْعةُ: خِيار المال؛ وينشد بيت جرير:
مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ،
ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا
وخُلْعة المالِ وخِلْعَتُه: خِيارُه. قال أَبو سعيد: وسمي خِيارُ المال خُلْعة وخِلْعة لأَنه يَخْلَع قلب الناظر إِليه؛ أَنشد الزجاج: وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا،
يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ
يعني المِعْزى أَنها كانت خِياراً. وخُلْعةُ ماله: مُخْرَتُه. وخُلِعَ الوالي أَي عُزِلَ. وخَلَع الغُلامُ: كَبُرَ زُبُّه. أَبو عمرو: الخَيْعَلُ قَمِيصٌ لا كُمَّيْ له
(* قال الهُوريني في
تعليقه على القاموس: قوله لا كُمَّي له، قال الصاغاني: وإِنما أُسقطت النون من كُمَّين للاضافة لأن اللام كالمُقحمة لا يُعتدّ بها في مثل هذا الموضع.). قال الأَزهري: وقد يُقلب فيقال خَيْلَع.
وفي نوادر الأَعراب: اختلَعوا فلاناً: أَخذوا ماله.

##### Türkçe

**خَلَعَ** şeyi **يَخْلَعُه** **خَلْعاً** ve **اختَلَعه**: **نَزَعَه** gibidir; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır. Bazıları **الخَلْع** ile **النَّزْع**’ı eşitlemiştir. Ve **خَلَعَ** nalını, elbiseyi ve ridâyı **يَخْلَعُه** **خَلْعاً**: onu soydu.

Elbiselerden **الخِلْعة**: senin **خَلَعْتَه** (çıkarıp) sonra onu bir başkasının üzerine attığın yahut atmadığın şeydir. Ve senden çıkardığın her elbise bir **خِلْعة**’dır; ve ona bir **خِلْعة** giydirdi.

Ka‘b hadîsinde: “Şüphesiz benim tövbemden olan, malımdan sadaka olarak **أَنْخَلِعَ** etmektir”; yani ondan bütünüyle çıkmam, onu sadaka vermem ve ondan soyunmam; tıpkı insan elbisesini çıkardığında soyunduğu gibi.

Ve **خلَع** kumandanını **خَلْعاً**: onu zelil kıldı. Ve boynundan **الرِّبقة**’yı **خلَع**: ahdini bozdu. Ve kavim **تَخالَع** etti: aralarındaki ittifakı ve ahdi bozdular. Hadîste: “Kim itaattan bir el **خَلَعَ** ederse Allah’a, kendisi için hiçbir hüccet olmaksızın kavuşur”; yani kim sultanının itaati dışına çıkar ve ona kötülükle saldırırsa. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, “elbiseyi **خَلَعْتُ** ettiğimde onu kendimden attım”dandır; itaati ve onun insanı kuşatmasını buna benzetti; eli özellikle zikretti, çünkü muahede ve muakade onunla olur. Ve binitini **خلَع** eder, onu **خَلْعاً** **يَخْلَعُها** ve **خَلَّعها**: onu bağından salıverdi; aynı şekilde bağını **خلَع** etti; dedi ki:
وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم،
ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ

Ve gemini **خلَع** etti: onu kendinden attı da kötülükle saldırdı; bu, bununla darb-ı mesel üzerinedir. Ve karısını **خُلْعاً** (ضم ile) ve **خِلاعاً** **خلَع** etti; böylece o **اختلَعَت** ve onunla **خالَعَتْه**: onu kendinden uzaklaştırdı ve ondan kendisine bir bedel vermesi üzerine onu boşadı; o hâlde o kadın **خالعٌ**’dır; isim **الخُلْعة**’dır. Ve ikisi **تَخالعا** ettiler; ve ondan **اخْتَلَعَت** **اخْتِلاعاً**; o hâlde o **مخْتلِعةٌ**’dır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ
ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا
**شَفَّر مالٌ**: azaldı. Ebû Mansûr dedi ki: Kadın, malıyla ondan fidye verdiğinde, o da onu boşayıp kendinden ayırdığında, **خَلَع** karısını ve onunla **خالَع** etti denir; bu ayrılığa **خُلْعاً** denildi; çünkü Allah Teâlâ kadınları erkeklere bir elbise, erkekleri de onlara bir elbise kıldı; şöyle dedi: **هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن**; o onun yatak arkadaşıdır, o da onun yatak arkadaşıdır. Kadın, kocasına vereceği bir malla ondan kendisini ayırmasını istediğinde ve o da buna icabet ettiğinde, ondan ayrılmış olur; ve her biri diğerinin elbisesini **خلَع** etmiş olur. Bütün bunun adı **الخُلْع**’dur; masdar **الخَلْع**’dır. İşte fukahâ nezdinde **الخُلع**’ın mânası budur. Hadîste: “**المُخْتَلِعاتُ** onlar **المُنافِقاتُ**tır”; yani özürsüz olarak kocalarından **الخُلْع** ve boşanma isteyenler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الخُلْع**’ın faydası, yeni bir akit olmaksızın ric‘atı iptal etmektir; Şâfiî’de bunun fesih mi yoksa talâk mı olduğu hususunda ihtilaf vardır; ve **الخُلع** bazen talâk diye adlandırılır. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Bir kadının kocasına karşı **نَشَزَت** ettiği; Ömer ona dedi ki: “Onu **اخْلَعْها** et”; yani onu boşayıp onu bırak.

Ve **الخَوْلَعُ**: daima kumarda yenilen, talihi kesik kumarbazdır. Ve **المُخالِعُ**: kumarbazdır; el-Harrâz b. ‘Amr karısına hitap ederek dedi ki:
إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا
هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ
(* **قوله: ما أُلاك**: asılda böyle.)
O, kumarbazdır; çünkü o, **خُلْعَته**’siyle kumarda yenilir. Ve “**هَرَّ**” sözü: yani kerih gördü.

Ve **المَخْلُوع**: malı kumarda alınmış olandır; şair bir deveyi vasfederek dedi ki:
يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
Der ki: Bu deve, yola yapışmada develere galip gelir; onun yola yapışma hırsını ve yürüyüşte ısrarını, bu **الخَلِيع**’ın, malından gidenin bir kısmını geri alır ümidiyle **القِداح** ile vurmaya hırsına benzetti. Ve **الخَلِيعُ**: malı kumarda alınmış **المَخْلُوع**’dur. Ve onu **خلَع** etti: onu giderdi. Ve **خَلِيعٌ** adam: kendinden koparılmıştır; denildi ki: her şeyden koparılmış olandır. Çoğulu **خُلْعاء**; tıpkı **قَبيل** ve **قُبَلاء** dedikleri gibi. Ve **خَلِيعٌ** oğlan, fetha ile, **الخَلاعة**’si açık: o, ehlinin onu **خلَعه** ettiği kimsedir; suç işlerse, onun suçundan dolayı onlar talep edilmez. Ve **الخَوْلَعُ**: çok suç işleyen oğlandır; **الخَليع** gibi. Ve **الخَليعُ**: adam suçlar işler; onunla velileri yakalanır; sonra ondan ve suçundan beri olurlar ve derler ki: “Biz falanı **خلَعْنا** ettik; ona karşı işlenen bir suç sebebiyle kimseyi almayız; onun işlediği suçlardan dolayı da sorumlu tutulmayız.” Câhiliyede buna **الخَلِيعَ** denirdi. عثمان hadîsinde: Ona, içki içmede **تخلَّع** etmiş bir adam getirildiğinde onu seksen değnekle döverdi; o, içkiye dalıp onu gece gündüz bırakmayan kimsedir; sanki yularını **خلَع** etmiş ve nefsine hevasını vermiştir. İbnü’s-Sabğâ hadîsinde: “Onlardan bir adam **خَلِيعٌ** idi”; yani içki ve eğlenceyle **مُسْتَهْتَرٌ** idi; bu, kabilesinin onu **خَلَعَتْه** ettiği ve ondan beri oldukları, habis serseri **الخَلِيع**’dandır. Ve denir: Dinden ve hayâdan **خُلِعَ** edildi; ve kavim **خُلَعاءُ**: **الخَلاعة**’si açık kimselerdir. Hadîste: “Huzeyl, câhiliyede kendilerinden bir **خَلِيعاً** **خلَعوا** etmişti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Onlar, nusret ve yardım üzerine ve her birinin diğeriyle tutulması üzerine birbirleriyle ahitleşir ve akitleşirlerdi; bir insanı, onunla antlaşmış oldukları hâlde ondan beri olmak istediklerinde bunu insanlara ilan ederler ve bu fiile **خُلْعاً** derlerdi; kendisinden beri olunan kimseye de **خَليعاً** yani **مَخْلوعاً** derlerdi; böylece onun suçuyla tutulmazlar, onların suçuyla da o tutulmazdı. Sanki onunla birlikte giydikleri yemini **خلَعوا** etmişlerdi; bunu mecaz ve genişletme yoluyla **خُلْعاً** ve **خَلِيعاً** diye adlandırdılar. Bununla, azledildiğinde imam ve emir de **خَليعاً** diye adlandırılır; çünkü hilâfeti ve emirliği giymişti, sonra onu **خُلِعَ** etti. Bundan, عثمان hadîsi: Ona denildi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecek ve sen onun **خَلْعِه**’ine zorlanacaksın”; hilâfeti ve onu terk etmeyi ve ondan çıkmayı kastetti. Ve **خَلُع** **خَلاعةً**; o hâlde o **خَليعٌ**’dir: uzaklaştı. Ve **الخَلِيعُ**: serseridir; o ondandır; dişisi **الهاء** iledir. Serseriye **خَلِيعٌ** denir; çünkü yularını **خلَع** etmiştir. Ve **الخَلِيعُ**: avcıdır; yalnızlığından dolayı. Ve **الخَليعُ**: kurttur. Ve **الخَلِيعُ**: gûldür. Ve **الخَلِيعُ**: kumara devam edendir. Ve **الخَلِيعُ**: ilk kazanan **القِدْح**tır; denildi ki: ilk kazanmayan odur; Kırâ‘dan; çoğulu **خِلْعة**.

Ve **الخُلاعُ** ve **الخَيْلَعُ** ve **الخَوْلَعُ**: insana isabet eden bunama ve delilik gibidir. Denildi ki: kalpte kalan bir korkudur; ondan vesvesenin arız olması neredeyse olur. Denildi ki: zayıflık ve korkudur. Cerîr dedi ki:
لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع
جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ
Ve **الخَوْلَعُ**: ahmaktır. Ve **مَخْلوعُ الفُؤَاد** adam: korkak olduğunda. Hadîste: “Erkeğe verilen şeylerin şerrinden: aşırı cimrilik ve **خالعٌ** korkaklık”; yani şiddetli; sanki korkusunun şiddetinden kalbini **يَخْلَعُ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, **الخَلْع** hakkında mecazdır; murad, korku anında fikirlerin çekiştirmelerinden ve kalbin zayıflığından arız olan şeydir. Ve **الخَوْلَعُ**: sütten kesilmemiş yavrulara isabet eden bir hastalıktır. Ve **المُخَلَّع**: sanki onda bir ürperti yahut bir dokunuş varmış gibi olandır. **التهذيب**’de: insanlardan **المُخَلَّع**; böylece tahsis etti. Ve **مُخَلَّعٌ** ve **خَيْلَعٌ** adam: zayıftır; onda **خُلْعةٌ** vardır; yani zayıflık. Ve şiirden **المُخَلَّع**: **البَسيط**’in altıncı darbında **مَفْعولن**’dur; ondan türetilmiştir; böyle adlandırıldı, çünkü darbında ve arûzunda kazıkları **خُلِعَتْ** edilmiştir; zira aslı arûz ve darbda **مستفعلن مستفعلن**’dir; ondan iki cüz hazfedilmiştir; çünkü aslı sekizdir; iki cüzde iki kazık vardır; **مستفعلن**’den nûnu hazfedilince kesildi; bu iki kazık kesildi; böylece beyitten iki kazık gitti; sanki beyit **خُلِّعَ** edilmiştir. Ancak **التخليع** adı, **مستفعلن**’in nûnunun kesilmesiyle ona ilişti; çünkü ikisi beyitten iki el gibidir; sanki ondan iki el **خُلِعتا** edilmiştir. **مستفعلن** kesme ile **مفعولن**’a nakledilince, vezni şu söz gibi kaldı:
ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ
أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي
Böylece bu vezin **مخلعاً** diye adlandırıldı. Bu yerde Ezherî’nin getirdiği beyit, **الأَسود**’un beytidir:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا،
مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم
Ve dedi ki: Arûzdan **المُخَلَّع**, **البسيط**’ten bir darb türüdür; onu zikretti. Ve denir: Onun bazı uzuvlarında **بَيْنُونة** isabet etti; o, eklemlerin ayrılmasıdır; fakat **بَيْنُونة** olmaksızın.

Ve **التخلُّع**: yürüyüşte gevşekliktir. Yürüyüşünde **تخلَّع** etti: omuzlarını ve ellerini salladı ve onlarla işaret etti. Ve **مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ** adam: ikisi ayrık olduğunda. Ve **الخَلْع** ve **الخَلَع**: el yahut ayaktaki eklemin, **بَيْنونة** olmaksızın yerinden çıkmasıdır. Ve eklemlerini **خَلَعَ** etti: onları giderdi. Ve **خَلِيعٌ** elbise: eskimiştir.

Ve **الخالع**: devenin aşilinde tutan bir hastalıktır. Ve **خالِعٌ** deve: adam uyluğunun karga kemiğine oturduğunda kalkmaya güç yetiremez; denildi ki: bu ancak aşil sinirinin **انْخِلاع** etmesindendir. Ve denir: İhtiyar **خُلِعَ** edildi; ona **الخالع** isabet ettiğinde; o, aşilin burkulmasıdır. Râciz dedi ki:
وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ
من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ
**الجُرَّة**: avcının ağına ağırlaştırmak için konulan bir ağaçtır; av ona takılınca onu ağırlaştırır.

Ve ekin **خَلَعَ** **خَلاعةً**: **أَسْفَى** etti. Denir: Ekin, başak **أَسْفَى** ettiğinde **خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ خَلاعةً**; o hâlde o **خالِعٌ**’dır. Ve **أَخْلَعَ**: onda tane oldu. Ve **خالِعٌ** ve **خالِعةٌ** **بُسْرة**: olgunlaşmış olandır. Denildi ki: **الهاء** olmaksızın **الخالع**, **بُسْرة**’nin bütünü olgunlaştığında olur. Ve **الرُّطب**tan **الخالِع**: kopup düşen. Ve **الشِّيح** **خلَع** etti **خَلْعاً**: yapraklandı; aynı şekilde **العِضاه**. Ve **خلَع**: yaprağı düştü. Denildi ki: **العِضاه**’tan **الخالِع**, yaprağı asla düşmeyen olandır. Ve ağaçtan **الخالِع**: düşmüş kuru çalı çırpıdır. Ve ağaç **خلَع** etti: taze yaprak bitirdiğinde.

Ve **الخَلْعُ**: kızartılmış kurutulmuş ettir. Denildi ki: **القَديد** kızartılır; et pişirilir ve kendi yağıyla bir kaba konur. Ve **الخَلْعُ**: baharatlarla pişirilen ettir. Denildi ki: kemiklerden alınır, pişirilir, baharatlanır; sonra **القَرْف** içine konur; o, deriden bir kaptır; yolculuklarda azık edinilir.

Ve **الخَوْلَعُ**: **الهَبِيد** dövülüp yağı çıkıncaya kadar dövüldüğünde; sonra süzülür, ayrılır; üzerine çekirdeği çıkarılmış hurmanın ezmesi ve un konur; karıştırılır, ta ki karışsın; sonra indirilip konur; soğuyunca yağı tekrar üzerine döndürülür.

Ve **الخَوْلَعُ**: dövülmüş ve tatlandıran şeyle yoğrulmuş **الحَنظل**dır; sonra yenir; o, **المُبَسَّل**’dir. Ve **الخَوْلَعُ**: etin sirkeyle kaynatılıp sonra yolculuklarda taşınmasıdır. Ve **الخَوْلَعُ**: kurttur.

Ve kavim **تَخَلَّع** etti: sızıp ayrıldılar ve gittiler; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ،
يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ

Ve **الخالِع**: oğlaktır. Ve **الخَلِيعُ** ve **الخَلْيَعُ**: gûldür.

Ve **الخَلِيعُ**: Araplardan bir adamın adıdır. Ve **الخُلَعاءُ**: Benî ‘Âmir’den bir batındır.

Ve elbiselerden ve kurtlardan **الخَيْلَعُ**: **الخَيْعَل** hakkında bir lehçedir. Ve **الخَيْلَعُ**: zeytindir; Kırâ‘dan. Ve **الخَيْلَعُ**: deriden kubbedir. Denildi ki: **الخَيْلَعُ** genel olarak deridir. Ru’be dedi ki:
نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا
Kelb’den bir adam dedi ki:
ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً،
حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ
Ve **الخَلَعْلَعُ**: sırtlanların adlarındandır; ondan da. Ve **الخُلْعةُ**: malın seçkini. Cerîr’in beyti rivayet edilir:
مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ،
ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا
Ve malın **خُلْعة**’si ve **خِلْعَتُه**: onun seçkinidir. Ebû Sa‘îd dedi ki: Malın seçkini **خُلْعة** ve **خِلْعة** diye adlandırıldı; çünkü ona bakanın kalbini **يَخْلَع** eder. Zecâc inşâd etti:
وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا،
يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ
Yani keçiler; onun seçkin olduğunu kasteder. Ve malının **خُلْعةُ**’si: onun **مُخْرَتُه**’dur.

Ve vali **خُلِعَ** edildi; yani azledildi. Ve oğlan **خَلَع** etti: onun **زُبُّه** büyüdü.

Ebû ‘Amr: **الخَيْعَلُ** kolsuz bir gömlektir.
(* **قوله لا كُمَّي له**: asılda böyle. el-Hûrînî, **القاموس** üzerine ta‘likinde dedi ki: “**لا كُمَّي له**” sözü; Sâğânî dedi ki: İdâfe sebebiyle **كُمَّين**’den nûn düşürülmüştür; çünkü lâm, bu gibi yerde sanki araya sokulmuş gibidir; buna itibar edilmez.)
Ezherî dedi ki: Ters çevrilir de **خَيْلَع** denir.

Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Falanı **اختلَعوا** ettiler”: onun malını aldılar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ل ع * * خَلَعَ * ثوبه ونعله وقائده وخلع عليه * خِلْعةً * كله من باب قطع وخلع امرأته * خُلْعاً * بالضم و * خُلِعَ * الوالي عزل و * خَالَعَتِ * المرأة بعلها أرادته على طلاقها ببدل منها له فهي * خالِعٌ * والاسم * الخُلْعَةُ * بالضم وقد * تَخَالَعَا * و * اخْتَلَعَتْ * فهي * مُخْتَلِعَةٌ

##### Türkçe

* خ ل ع * **خَلَعَ**; elbisesini, nalınını ve kayışını çıkardı; ve ona **خِلْعةً** giydirdi; bunların hepsi “kesmek” babındandır. Ve karısını **خُلْعاً** (ötre ile) boşadı. Ve **خُلِعَ**; vali azledildi. Ve **خَالَعَتِ** kadın kocasını; onu, kendisinden ona bir bedel karşılığında boşamasını istedi; o hâlde o kadın **خالِعٌ**dur. İsim **الخُلْعَةُ**dur (ötre ile). Ve ikisi **تَخَالَعَا**. Ve kadın **اخْتَلَعَتْ**; o hâlde o **مُخْتَلِعَةٌ**dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخلع، كالمنع: النزع، إلا أن في الخلع مهلة، قاله الليث. وسوى بعضهم بين الخلع والنزع.
 يقال: خلع الشيء يخلعه خلعا، وخلع النعل والثوب والرداء يخلعه خلعا: جرده. وفي الصحاح: خلع ثوبه ونعله وقائده خلعا، قال ابن فارس: وهذا لا يكاد يقال إلا في الدون ينزل من هو أعلى منه، وإلا فليس يقال: خلع الأمير واليه على بلد كذا، ألا ترى أنه إنما يقال: عزله.
 والخلع: لحم يطبخ بالتوابل ثم يجعل في القرف، وهو وعاء من جلد، كما في الصحاح. أو هو القديد المشوي، ويقال: بل القديد يشوى فيجعل في وعاء بإهالته، قاله الليث، وقال الزمخشري: هو اللحم يخلع عظمه، ثم يطبخ ويبزر ويجعل في الجلد ويتزود به في الأسفار.
 ومن المجاز: الخلع ، بالضم: طلاق المرأة ببدل منها. هكذا بالدال المهملة المفتوحة في سائر النسخ، وفي الصحاح: ببذل له منها، بالذال المعجمة الساكنة، أو من غيرها، كالمخالعة والتخالع. وقد خلع امرأته خلعا، وعليه اقتصر الجوهري زاد غيره: وخلاعا، بالكسر، اختلعت هي منه اختلاعا، فهي مختلعة. وخالعته: أرادته على ذلك والاسم الخلعة، بالضم.

  والخالع: كل من المتخالعين. وأنشد ابن الأعرابي شاهدا للخلاع بالكسر:
  مولعات بهات هات فإن شف                      ر مال أردن منك الخلاعـا شفر مال: قل. وقال الأزهري: خلع امرأته وخالعها، إذا افتدت منه بمالها، فطلقها، وأبانها من نفسه، وسمي ذلك الفراق خلعا، لأن الله تعالى جعل النساء لباسا للرجال، والرجال لباسا لهن، فقال:  هن لباس لكم وأنتم لباس لهن  . وهي ضجيعه وضجيعته، فإذا افتدت المرأة بمال تعطيه زوجها ليبينها منه، فأجابها إلى ذلك فقد بانت منه، وخلع كل واحد منهما لباس صاحبه، والاسم من كل ذلك الخلع، والمصدر الخلع، قال ابن الأثير: وفائدة الخلع إبطال الرجعة إلا بعقد جديد، وفيه عند الشافعي خلاف: هل هو فسخ أو طلاق? وقد يسمى الخلع طلاقا. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أن امرأة نشزت على زوجها، فقال عمر: اخلعها أي طلقها واتركها.
 والخالع: البسرة النضيجة، يقال: بسرة خالع وخالعة، إذا نضجت كلها. والخالع من الرطب: المنسبت، لأنه يخلع قشره، من رطوبته. وبعير خالع: لا يقدر على أن يثور إذا جلس الرجل على غراب وركه، وقيل: إنما ذلك لانخلاع عصبة عرقوبه. والخالع: الساقط الهشيم من الشجر، عن الأصمعي، وقيل: الخالع من العضاة: ما لا يسقط ورقه أبدا.
 والخالع: التواء العرقوب، قيل: هو داء يأخذ عرقوب الناقة. ويقال: خلع، كعنى: أصابه ذلك، أي الخالع. وخلع السنبل، كمنع، خلاعة: صار له سفا. نقله الجوهري. وخلع الغلام: كبر زبه، نقله الجوهري. ومن المجاز: كان في الجاهلية إذا قال قائل مناديا في الموسم: يا أيها الناس: هذا ابني قد خلعته وذلك لارلبفق54إذا خاف منه خبثا أو خيانة زاد: أو من هو بسبيل منه، فيقولون: إنا قد خلعنا فلانا، أي فإن جر لم أضمن، وإن جر عليه لم أطلب، يريد: تبرأت منه، وكان لا يوخذ بعد بجريرته. وهو خليع بين الخلاعة ومخلوع عن نفسه، وقيل: هو المخلوع من كل شيء. وقد خلع: ككرم، خلاعة: صار خليعا خلعه أهله، فإن جنى لم يطالبوا بجنايته.
 والخلعاء: جماعتهم، أي جمع خليع، ككريم وكرماء. وقال ابن دريد: الخلعاء: بطن من بني عامر بن صعصعة. قال السمهري العكلي:
  فلو كنت من رهط الأصم بن مالك                      أو الخلعاء أو زهير بني عبـس
  إذن لرمت قيس ورائي بالحصـى                      وما أسلم الجاني لما جر بالأمس وقال ابن الكلبي: فولد ربيعة ابن عقيل رياحا وعمرا وعامرا وعويمرا وكعبا، وهم الخلعاء، كانوا لا يعطون أحدا طاعة، وامهم أم أناس بنت أبي بكر بن كلاب. والخليع، كأمير: الصياد، نقله الجوهري. وقال الصاغاني: سمي به لانفراده. ويروى لامرئ القيس، وهو لتأبط شرا:
  وواد كجوف العير، جاوزت بطنهبه الذئب يعوي كالخليع المعيل

  والمعيل: الذي قصر ماله وعليه عيال. ويقال: الخليع هنا الشاطر، وهو مجاز، سمي به لأنه خلعته عشيرته، وتبرؤوا منه، أو لأنه خلع رسنه. ويقال: خلع من الدين والحياء، وهي بهاء.
 والخليع: الغول، نقله الجوهري، أي لخبثه، وهو مجاز. والخليع: الذئب، نقله الجوهري، كالخيلع، كحيدر،نقله الصاغاني. والخليع: القدح الذي لا يفوز أولا، كما في الصحاح، ونقله كراع. قال: وجمعه خلعة: وقال غيره: هو القدح الفائز أولا، كما نقله صاحب اللسان والصاغاني. وقال ابن دريد: الخليع: المقامر المراهن في القمار، وأنشد:
  كما ابترك الخليع على القداح قلت: هكذا هو في الجمهرة، ونقله الصاغاني أيضا هكذا، ولم يذكرا صدره، والشاعر يصف جملا وأوله.

  يعز على الطريق بمنكبيه يقول: يغلب هذا الجمل الإبل على لزوم الطريق، فشبه حرصه على لزوم الطريق وإلحاحه على السير بحرص هذا الخليع على الضرب بالقداح، لعله يسترجع بعض ما ذهب من ماله.
 والخليع: الثوب الخلق. يقال: هو يكسوه من خليعه. والخليع: لقب أبي عبد الله الحسين بن الضحاك الشاعر المحسن، كان في المائة الثالثة. وقال ابن دريد: الخليع: رجل رئيس من بني عامر كان له خطر فيهم، وأنشد:
  إن الخليع ورهطه من عامر                      كالقلب ألبس جؤجؤا وحزيما وخليع، كزبير: جد والد أبي الحسن علي بن محمد ابن جعفر القلانسي المقري شيخ أبي الحسن الحمامي، ضبطه أبو حيان، قاله الحافظ ابن حجر. والخلعلع، كسفرجل: الضبع، عن ابن دريد، وقد تقدم عنه أيضا في الجيم: جلعلعة: من أسماء الضباع، فهما لغتان، أو أحدهما تصحيف عن الآخر، فتأمل. والخلاع، كغراب: شبه خبل وجنون يصيب الإنسان، وقيل: هو الضعف والفزع. والخيلع، كصيقل: القميص بلا كم، ونص أبي عمرو في النوادر: لا كمي له، كالخيعل.
 والخيلع: الفزع يعتري الفؤاد، منه الوسواس والضعف، كأنه مس، كالخولع، كجوهر، نقله الجوهري، قال ومنه قول جرير:
  لا يعجبنك أن ترى بمجـاشـع                      جلد الرجال، وفي الفؤاد الخولع وهو مجاز. وخيلع: ع، نقله الصاغاني. والخيلع: الذئب، كالخليع وهذا قد تقدم للمصنف، فهو تكرار. والخولع، كجوهر: المقامر المجدود الذي يقمر أبدا، أي في ماله وهو مجاز.
 والخولع: الغلام الكثير الجنايات، وهو الذي قد خلعه أهله، فإن جنى لم يطلبوا بجنايته، كما تقدم، فهو تكرار. والخولع: الأحمق من الرجال. والخولع: الدليل الماهر، نقله الصاغاني.
 والخولع: الذئب. والغول، كالخيلع فيهما. وخلعت العضاه: أورقت وكذلك الشيخ، عن ابن الأعرابي. ويقال: خلع الشجر، إذا أنبت ورقا طريا، وقيل: خلع، إذا سقط ورقه، كأخلعت، عن أبي حنيفة، ونصه: أخلع الشيخ، إذا أورق، مثل خلع. والخلعة، بالكسر: ما يخلع على الإنسان من الثياب، طرح عليه أو لم يطرح، وكل ثوب تخلعه عنك: خلعة، وخلع عليه خلعة.

  قال المصنف في البصائر: وإذا قيل: خلع فلان على فلان كان معناه أعطاه ثوبا، واستفيد معنى العطاء من هذه اللفظة بأن وصل به لفظة على لا من مجرد الخلع.
 والخلعة: خيار المال، ويضم. وذكر الوجهين الصاغاني، واقتصر الجوهري على الضم، قال: وينشد قول جرير بالضم:
  من شاء بايعته مالي وخلعتهما تكمل التيم في ديوانهم سطرا هكذا هو في الصحاح، قال الصاغاني: والرواية ما تكمل الخلج فإن جريرا يهجوهم، وهم من بني قيس بن فهر، من قريش. وقال أبو سعيد: وسمي خيار المال خلعة وخلعة لأنه يخلع قلب الناظر إليه، وأنشد الزجاج:
  وكانت خلعة دهسا صفايا                      يصور عنوقها أحوى زنيم يعني المعزى أنها كانت خيارا، وخلعة ماله: مخرته، كما في اللسان.
 وأخلع السنبل: صار فيه الحب، عن أبي حنيفة. وأخلع القوم: وجدوا الخالع من العضاه، نقله الصاغاني. والمخلع الأليتين من الرجال كمعظم: المنفكهما، نقله الجوهري. ومنه التخليع، وهي مشيه، أي المتفكك يهز منكبيه ويديه ويشير بهما. وفي الصحاح: التخليع في باب العروض: قطع مستفعلن في عروض البسيط وضربه جميعا، فينقل إلى مفعولن. والمخلع، كمعظم: بيته.
 وفي اللسان: المخلع من الشعر: مفعولن في الضرب السادس من البسيط، سمي به لأنه خلعت أوتاده في ضربه وعروضه، إلا أن اسم التخليع لحقه بقطع نون مستفعلن، لأنهما من البيت كاليدين، فكأنهما يدان خلعتا منه، وأنشد الجوهري شاهده:
  ما هيج الشوق مـن أطـلال                      أضحت قفارا كوحي الواحي وأنشد الليث قول الأسود بن يعفر:
  ماذا وقوفي على رسم عفا                      مخلولق دارس مستعجـم وأنشد أيضا:
  قل للخليل إن لقيتـه                      ماذا تقول في المخلع قال الليث: والمخلع: الرجل الضعيف الرخو، قيل: ومنه أخذ المخلع من الشعر.
 والمخلع من الناس: من به شبه هبتة، أو مس. والهبتة: ذهاب العقل، وقد ذكر في موضعه.

  وامرأة مختلعة: شبقة، نقله الصاغاني. وفي نوادر الأعراب: اختلعوه، أي أخذوا ماله، وهو مجاز. وتخالعوا: نقضوا الحلف والعهد بينهم وتناكثوا، وهو مجاز. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه، أنه كان إذا أتي بالرجل الذي قد تخلع في الشراب المسكر جلده ثمانين. أي انهمك في معاقرته، أو بلغ به الثمل إلى أن استرخت مفاصله. وتخلع في المشي: تفكك وذلك إذا هز منكبيه ويديه، وأشار بهما، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: الاختلاع: الخلع. وقوله تعالى  فاخلع نعليك  قيل: هو على ظاهره، لأنه كان من جلد حمار ميت، وقيل: هو أمر بالإقامة والتمكن، كما تقول لمن رمت أن يتمكن: أنزع ثوبك وخفك، ونحو ذلك، وهو مجاز، وهو قول الصوفية. وانخلع من ماله: إذا خرج منه جميعه، وعري منه كما يعرى الإنسان إذا خلع ثوبه، وهو مجاز. وخلع الربقة من عنقه، إذا نقض عهده، وهو مجاز، ومنه الحديث: من خلع يدا من طاعة لقي الله لا حجة له أي من خرج من طاعة سلطانه، وعدا عليه بالشر. قال ابن الأثير: هو من خلعت الثوب، إذا ألقيته عنك، شبه الطاعة واشتمالها على الإنسان به، وخص اليد لأن المعاهدة والمعاقدة بها. ومن المجاز أيضا: خلع دابته خلعا، وخلعها: أطلقها من قيدها، وكذلك خلع قيده، قال:
  وكل أناس قاربوا قيد فحلهم                      ونحن خلعنا قيده فهو سارب ومن مجاز المجاز: خلع عذاره: إذا ألقاه عن نفسه، فعدا بشر على الناس لا زاجر له، قال:
  وأخرى تكاءد مـخـلـوعة                      على الناس في الشر أرسانها ومنه قولهم للأمرد: خالع العذار، وهو من مجاز مجاز المجاز، والعوام يقولون: خالي العذار. ومن المجاز أيضا: خلع الوالي العامل، وخلع الخليفة، وقيل للأمين: المخلوع، كما في الأساس. وخلع الوالي، أي عزل، كما في الصحاح وقال ابن الأثير: سمي الخلع والخليع هنا اتساعا، لأنه قد لبس الخلافة والإمارة ثم خلعها. ومنه حديث عثمان: وإنك تلاص على خلعه أراد الخلافة وتركها وقد ذكر في ل و ص، ومن الغريب: كل سادس مخلوع، كما نبه عليه الدميري وغيره. والمختلعات: النساء اللواتي يخالعن أزواجهن من غير مضارة منهم، وهو مجاز. والمخالع: المقامر. قال الخزار بن عمرو يخاطب امرأته:
  إن الرزية مـا ألاك إذا                      هر المخالع أقدح اليسر نقله الجوهري. وفي الأساس: خالعه: قامره، لأن المقامر يخلع مال صاحبه، وهومجاز.
 وفي اللسان: المخلوع: المقمور ماله: كالخليع. والخليع: المستهتر بالشرب واللهو.
 والخليع: الخبيث. وخلع خلاعة فهو خليع: تباعد. والخليع: الملازم للقمار.

  ورجل مخلوع الفؤاد، إذا كان فزعا. وجبن خالع: أي شديد، كأنه يخلع فؤاده من شدة خوفه. قال ابن الأثير: هو مجاز في الخلع، والمراد به ما يعرض من نوازع الأفكار، وضعف القلب عند الخوف. والخولع: داء يأخذ الفصال. ورجل خيلع: ضعيف. وفيه خلعة، بالضم، أي ضعف. والخلع، بالفتح والتحريك: زوال المفصل من اليد أو الرجل من غير بينونة. وخلع أوصاله: أزالها. والخليع: اللحم تخلع عظامه ويبزر ويرفع. والخولع: الهبيد حين يهبد حتى يخرج سمنه، ثم يصفى، فينحى، ويجعل عليه رضيض التمر المنزوع النوى، والدقيق، ويساط حتى يختلط، ثم ينزل ويوضع، فإذا برد أعيد عليه سمنه. وقيل: الخولع: الحنظل المدقوق والملتوت بما يطيبه ثم يؤكل، وهو المبسل. والخولع: اللحم يغلى بالخل، ثم يحمل في الأسفار.
 وتخلع القوم: تسللوا وذهبوا. عن ابن الأعرابي وأنشد:
  ودعا بني خلف فباتوا حوله                      يتخلعون تخلع الأجمـال والخالع: الجدي. والخيلع: الزيت، عن كراع، هكذا في اللسان إن لم يكن مصحفا عن الذئب.
 والخيلع: القبة من الأدم. وقيل: الخيلع: الأدم عامة، قال رؤبة:
  نفضا كنفض الريح تلقي الخيلعا وأخلع القوم: قاربوا أن يرسلوا الفحل في الطروقة. والخليعة: الخلاعة. ومن المجاز: نخلع ونترك من يفجرك، أي نتبرأ منه. ورجل مخلع، كمعظم: مجنون، وبه خولع، كأولق، وهو مجاز. والقاضي أبو الحسين علي ابن الحسن بن الحسين الخلعي المصري الشافعي، بكسر الخاء وسكون اللام، صاحب الفوائد المعروفة بالخلعيات، وقد وقعت لنا من طريق ابن عزيز عنه، قيل: لأنه كان يبيع خلع الملوك. وأيضا ابنه الحسن: حدث. وبالضم الأعز بن علي الخلعي عن ابن السمرقندي، ذكره ابن نقطة، وقال: كان يبيع الثياب الخليعة، أي القديمة.

##### Türkçe

**الخلع**; **المنع** gibi: soyma/çıkarma; ancak **الخلع**’da bir mühlet vardır; bunu **الليث** söylemiştir. Bazıları **الخلع** ile **النزع**’ı eşitlemiştir.

Denir: **خلع** şeyi **يخلعه** **خلعا**; ve **خلع** nalını, elbiseyi ve ridâyı **يخلعه** **خلعا**: onu soydu. **الصحاح**’ta: Elbisesini, nalını ve kılavuzunu **خلعا** çıkardı; **ابن فارس** dedi: Bu, neredeyse ancak, daha aşağı olanın daha yukarı olandan indirilmesinde söylenir; yoksa “emir, falan beldeye valisini **خلع** etti” denmez; görmüyor musun ki ancak “onu azletti” denir.

Ve **الخلع**: baharatlarla pişirilen, sonra **القرف** içine konulan ettir; o, deriden bir kaptır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut o, kızartılmış kurutulmuş ettir; denir ki: bilakis kurutulmuş et kızartılır da, kendi yağıyla bir kaba konur; bunu **الليث** söylemiştir. **الزمخشري** dedi: O, kemiği çıkarılan ettir; sonra pişirilir, baharatlanır ve deriye konur; yolculuklarda azık edinilir.

Mecazdan: **الخلع** (ötre ile): kadının, kendisinden bir bedel karşılığında boşanmasıdır. Bütün nüshalarda böyle, fethalı ihmâl edilmiş **الدال** ile; **الصحاح**’ta: ondan kendisine bir bağışla, sâkin mu‘cem **الذال** ile; yahut başkasından; **المخالعة** ve **التخالع** gibi. Ve karısını **خلع** etti **خلعا**; **الجوهري** bununla yetindi; başkası artırdı: ve **خلاعا** (kesra ile); o da ondan **اختلاعا** yoluyla **اختلعت**; o, **مختلعة**’dır. Ve onunla **خالعته**: onu buna zorladı; isim **الخلعة**’dır (ötre ile).

Ve **الخالع**: iki **المتخالعين**’den her biridir. **ابن الأعرابي**, kesra ile **الخلاع** için şahit olarak şu beyti okudu:
  مولعات بهات هات فإن شف                      ر مال أردن منك الخلاعـا
**شفر مال**: azaldı. **الأزهري** dedi: Karısını **خلع** etti ve onunla **خالعها**; eğer malıyla ondan fidye verdi de, onu boşadı ve kendinden ayırdıysa. Bu ayrılığa **خلعا** denildi; çünkü Allah Teâlâ kadınları erkeklere elbise, erkekleri de onlara elbise kıldı; şöyle dedi:  هن لباس لكم وأنتم لباس لهن  . O, onun yatak arkadaşıdır ve o da onun yatak arkadaşıdır; kadın, kocasına verdiği bir mal ile ondan ayrılmasını ister de, o da buna cevap verirse, ondan ayrılmış olur; her biri diğerinin elbisesini çıkarmış olur; bütün bunun adı **الخلع**’dır; mastar **الخلع**’dır. **ابن الأثير** dedi: **الخلع**’ın faydası, yeni bir akit olmaksızın ric‘atı iptal etmektir; Şâfiî’ye göre bunda ihtilaf vardır: o fesih midir yoksa talak mı? **الخلع** talak diye de adlandırılabilir. **عمر**’dan, Allah ondan razı olsun, gelen hadiste: Bir kadın kocasına karşı başkaldırdı; **عمر** dedi: “Onu **اخلعها** et” yani onu boşa ve onu bırak.

Ve **الخالع**: olgunlaşmış **البسرة**’dir; denir: **بسرة خالع** ve **خالعة**; eğer hepsi olgunlaşmışsa. Ve **الخالع** (taze hurmadan): kabuğu sıyrılan; çünkü rutubetinden dolayı kabuğunu çıkarır. Ve **بعير خالع**: adam uyluğunun kargasına oturduğunda kalkmaya güç yetiremez; denildi ki: bu ancak topuk sinirinin bağının çıkmasındandır. Ve **الخالع**: ağaçtan düşen kuru kırıntıdır; **الأصمعي**’den. Denildi ki: **العضاة**’dan **الخالع**: yaprağı asla düşmeyendir.

Ve **الخالع**: topuk bağının bükülmesidir; denildi: o, dişi devenin topuğunu tutan bir hastalıktır. Ve denir: **خلع** ( **عنى** gibi): ona bu, yani **الخالع** isabet etti. Ve **خلع السنبل** ( **منع** gibi) **خلاعة**: ona **سفا** oldu. Bunu **الجوهري** nakletti. Ve **خلع الغلام**: onun **زبه**’si büyüdü; bunu **الجوهري** nakletti. Mecazdan: Câhiliyede, bir kimse mevsimde çağırarak “Ey insanlar: bu benim oğlumdur, onu **خلعته** ettim” dediğinde—ondan bir kötülük veya hıyanet korktuğunda; artırdı: yahut ondan bir yolda olan (kimse) hakkında—derlerdi: “Biz falanı **خلعنا** ettik”; yani o bir suç işlerse ben kefil olmam; ona karşı bir suç işlenirse ben talep etmem; demek ister: ondan beri oldum; artık onun suçuyla tutulmazdı. O, **خليع**’dir; **الخلاعة** ile açıkça (vasıflı) ve kendi nefsinden **مخلوع**. Denildi ki: o, her şeyden **المخلوع** olandır. Ve **خلع** etti ( **كرم** gibi) **خلاعة**: **خليعا** oldu; ailesi onu **خلعه** etti; suç işlerse, suçundan dolayı onlardan talep edilmezdi.

Ve **الخلعاء**: onların topluluğudur; yani **خليع**’in cem‘i; **كريم** ve **كرماء** gibi. **ابن دريد** dedi: **الخلعاء**: **بني عامر بن صعصعة**’dan bir batındır. **السمهري العكلي** dedi:
  فلو كنت من رهط الأصم بن مالك                      أو الخلعاء أو زهير بني عبـس
  إذن لرمت قيس ورائي بالحصـى                      وما أسلم الجاني لما جر بالأمس
**ابن الكلبي** dedi: **ربيعة ابن عقيل**, **رياح**’ı, **عمرا**’yı, **عامرا**’yı, **عويمرا**’yı ve **كعبا**’yı doğurdu; onlar **الخلعاء**’dır; kimseye itaat vermezlerdi; anneleri **أم أناس بنت أبي بكر بن كلاب**’dır. Ve **الخليع** ( **أمير** gibi): avcıdır; bunu **الجوهري** nakletti. **الصاغاني** dedi: yalnızlığından dolayı onunla adlandırıldı. **امرئ القيس**’e rivayet edilir; o ise **لتأبط شرا**’nındır:
  وواد كجوف العير، جاوزت بطنهبه الذئب يعوي كالخليع المعيل

Ve **المعيل**: malı azalan ve üzerinde bakmakla yükümlüleri olan kimsedir. Ve denir: burada **الخليع** “şâtır”dır; o mecazdır; onunla adlandırıldı, çünkü aşireti onu **خلعته** etti ve ondan beri oldular; yahut çünkü yularını çıkardı. Ve denir: dinden ve hayâdan **خلع** etti; o, **بهاء**’dır.

Ve **الخليع**: gûldür; bunu **الجوهري** nakletti; yani kötülüğünden dolayı; o mecazdır. Ve **الخليع**: kurttur; bunu **الجوهري** nakletti; **الخيلع** gibi ( **حيدر** gibi); bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الخليع**: ilk kazanmayan ok’tur; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **كراع** da nakletti. Dedi: onun cem‘i **خلعة**’dır. Başkası dedi: bilakis o, ilk kazanan ok’tur; bunu **صاحب اللسان** ve **الصاغاني** nakletti. **ابن دريد** dedi: **الخليع**: kumarda bahse giren kumarbazdır; şu beyti okudu:
  كما ابترك الخليع على القداح
Dedim: **الجمهرة**’de böyledir; **الصاغاني** de bunu böyle nakletti; ikisi de صدر’ünü zikretmedi; şair bir deveyi vasfeder; onun başı:

  يعز على الطريق بمنكبيه
Der ki: bu deve, yola yapışmada develeri yener; yola yapışma hırsını ve yürüyüşe ısrarını, bu **الخليع**’in oklarla vuruşa hırsına benzetti; belki malından gidenin bir kısmını geri alır.

Ve **الخليع**: eski elbisedir. Denir: onu **خليعه**’inden giydirir. Ve **الخليع**: güzel şiir söyleyen şair **أبي عبد الله الحسين بن الضحاك**’ın lakabıdır; üçüncü yüzyılda idi. **ابن دريد** dedi: **الخليع**: **بني عامر**’dan reis bir adamdır; onlarda bir itibarı vardı; şu beyti okudu:
  إن الخليع ورهطه من عامر                      كالقلب ألبس جؤجؤا وحزيما
Ve **خليع** ( **زبير** gibi): **أبي الحسن علي بن محمد ابن جعفر القلانسي المقري**’nin babasının dedesidir; **أبي الحسن الحمامي**’nin şeyhidir; bunu **أبو حيان** ضبط etti; bunu **الحافظ ابن حجر** söyledi. Ve **الخلعلع** ( **سفرجل** gibi): sırtlandır; **ابن دريد**’den. Ondan ayrıca **الجيم**’de de geçti: **جلعلعة**: sırtlanların adlarındandır; ikisi iki lehçedir; yahut biri diğerinden tashiftir; düşün. Ve **الخلاع** ( **غراب** gibi): insana isabet eden, bunama ve delilik benzeri bir şeydir; denildi ki: o, zayıflık ve korkudur. Ve **الخيلع** ( **صيقل** gibi): kolsuz gömlektir; **أبي عمرو**’nun **النوادر**’deki nassı: onun kolu yoktur; **الخيعل** gibi.

Ve **الخيلع**: kalbe arız olan korkudur; ondan vesvese ve zayıflık (doğar); sanki bir dokunuştur; **الخولع** gibi ( **جوهر** gibi); bunu **الجوهري** nakletti. Dedi: **جرير**’in sözü bundandır:
  لا يعجبنك أن ترى بمجـاشـع                      جلد الرجال، وفي الفؤاد الخولع
O mecazdır. Ve **خيلع**: **ع**; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الخيلع**: kurttur; **الخليع** gibi; bu, musannif için daha önce geçti; o halde tekrardır. Ve **الخولع** ( **جوهر** gibi): sürekli kumarda yenilen, talihi kesik kumarbazdır; yani malında; o mecazdır.

Ve **الخولع**: çok suç işleyen oğlandır; o, ailesinin onu **خلعه** ettiği kimsedir; suç işlerse, suçundan dolayı talep edilmez; daha önce geçtiği gibi; o halde tekrardır. Ve **الخولع**: erkeklerden ahmaktır. Ve **الخولع**: mahir kılavuzdur; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الخولع**: kurttur. Ve gûl: ikisinde de **الخيلع** gibi. Ve **خلعت العضاه**: yapraklandı; yaşlı da böyledir; **ابن الأعرابي**’den. Ve denir: **خلع الشجر**; eğer taze yaprak bitirdiyse. Denildi ki: **خلع**; eğer yaprağı düştüyse; **أخلعت** gibi; **أبي حنيفة**’den. Onun nassı: **أخلع الشيخ**; eğer yapraklandıysa; **خلع** gibi. Ve **الخلعة** (kesra ile): insana giydirilen elbiselerdir; üzerine atılsın veya atılmasın. Ve senden çıkardığın her elbise: **خلعة**’dır. Ve ona bir **خلعة** **خلع** etti.

قال المصنف في البصائر: Ve musannif **البصائر**’de dedi ki: “Ne vakit ‘Falanca, falancaya **خلع** etti’ denilse, bunun mânası ona bir elbise verdi demektir; ve bu lafızdan verme mânası, sırf **الخلع**’dan değil, onunla birlikte **على** lafzı bitiştirildiği için elde edilmiştir.”

Ve **الخلعة**: malın seçkini; ve (bu kelime) zamme ile de gelir. İki vecihi de **الصاغاني** zikretti; **الجوهري** ise zamme ile olana iktisar etti; dedi ki: “Ve **جرير**’in zamme ile olan sözü okunur:

  Dileyenle alışveriş ettim: malım ve **خلعتيهما**; **التيم** onların divanında bir satırı tamamlar.”

İşte **الصحاح**’ta böyledir. **الصاغاني** dedi ki: “Rivayet: ‘**ما تكمل الخلج**’dir; çünkü **جرير** onlara hicveder; onlar **بني قيس بن فهر**’dendir, **قريش**’tendir.” **أبو سعيد** dedi ki: “Malın seçkinine **خلعة** ve **خلعة** denildi; çünkü o, ona bakanın kalbini yerinden çıkarır.” Ve **الزجاج**’ın şu beyti okundu:

  Ve o, saf, yumuşak bir **خلعة** idi;
  boynunu, kara, sakallı bir teke tasvir eder.

Yani keçi; onun seçkin olduğunu (söyler). Ve “onun malının **خلعة**’si”: onun en iyisi/özüdür; **اللسان**’da olduğu gibi.

Ve **أخلع السنبل**: onda tane oldu; **أبو حنيفة**’den. Ve **أخلع القوم**: **العضاه**’dan **الخالع**’ı buldular; **الصاغاني** nakletti. Ve erkeklerden **المخلع الأليتين** ( **معظم** vezninde): iki kalçası ayrık olan; **الجوهري** nakletti. Ondan **التخليع** gelir; o da onun yürüyüşüdür; yani gevşek eklemlisi omuzlarını ve ellerini sallar ve onlarla işaret eder. Ve **الصحاح**’ta: **التخليع** aruz babında: **مستفعلن**’in, **البسيط**’in aruzunda ve darbesinde bütünüyle kesilmesidir; böylece **مفعولن**’e nakledilir. Ve **المخلع** ( **معظم** vezninde): onun beyti.

Ve **اللسان**’da: Şiirden **المخلع**: **البسيط**’in altıncı darbesinde **مفعولن**’dür; ona bu ad verildi, çünkü onun darbesinde ve aruzunda kazıkları sökülmüştür; ancak **التخليع** adı ona, **مستفعلن**’in **نون**’unun kesilmesiyle ilişti; çünkü ikisi beyitten iki el gibidir; sanki ondan sökülmüş iki eldir. Ve **الجوهري** şahidini okudu:

  Şevki ne coşturdu: harabelerden;
  ıssızlaştı, **الواحي**’nin vahyi gibi.

Ve **الليث**, **الأسود بن يعفر**’in sözünü okudu:

  Ne diye duruşum, silinmiş bir iz üzerinde;
  eski, yıpranmış, anlaşılmaz bir yurt.

Ve yine okudu:

  Halile de ki, onu bulursan:
  **المخلع** hakkında ne dersin?

**الليث** dedi ki: “Ve **المخلع**: zayıf, gevşek adamdır; denildi ki: şiirdeki **المخلع** ondan alınmıştır.”

Ve insanlardan **المخلع**: kendisinde **هبتة** yahut **مس** benzeri olan kimsedir. Ve **الهبتة**: aklın gitmesidir; yeri(nde) zikredilmiştir.

Ve **امرأة مختلعة**: şehvetli; **الصاغاني** nakletti. Ve **نوادر الأعراب**’da: “**اختلعوه**”, yani onun malını aldılar; bu mecazdır. Ve “**تخالعوا**”: aralarındaki yemini ve ahdi bozdular ve döndüler; bu mecazdır. Ve **عثمان** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Sarhoş edici içkide **تخلع** etmiş adam getirildiğinde ona seksen vururdu.” Yani onunla içmeye dalıp gömüldü; yahut sarhoşluk onda, eklemleri gevşeyinceye kadar vardı. Ve “yürüyüşte **تخلع** etti”: gevşedi; bu, omuzlarını ve ellerini sallayıp onlarla işaret ettiği zamandır; bu mecazdır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الاختلاع**: **الخلع**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فاخلع نعليك**; denildi ki: zahiri üzeredir; çünkü o, ölü eşek derisindendi. Ve denildi ki: bu, ikamet ve yerleşip sağlam durma emridir; nitekim birine yerleşip sağlam durmasını istediğinde: “Elbiseni ve mestini çıkar” dersin ve benzeri; bu mecazdır; bu, sûfîlerin sözüdür. Ve “malından **انخلع**”: ondan bütünüyle çıktıysa ve ondan soyunduysa; insan elbisesini çıkarınca soyunduğu gibi; bu mecazdır. Ve “boynundan **الربقة**’yı **خلع** etti”: ahdini bozduysa; bu mecazdır. Ondandır hadîs: “Kim itaattan bir eli **خلع** ederse, Allah’a delilsiz olarak kavuşur”; yani sultanının itaatinden çıktı; ona kötülükle saldırdı. **ابن الأثير** dedi ki: Bu, “elbiseyi **خلعت**”tendir; yani onu üzerinden attın; itaati ve onun insanı kuşatmasını buna benzetti; ve eli tahsis etti, çünkü muahede ve akit onunla olur. Ve mecazdandır: “Binesini **خلع** etti, **خلعا**; ve onu **خلع** etti”: onu bağından salıverdi; aynı şekilde “bağını **خلع** etti.” Dedi ki:

  Her kavim aygırlarının bağını yaklaştırdı;
  biz ise onun bağını **خلع** ettik; o da salıverilmiş.

Ve mecazın mecazındandır: “Dizginini **خلع** etti”: onu kendinden attıysa; böylece insanlara kötülükle saldırdı, onu engelleyen yoktur. Dedi ki:

  Bir başkası da, **مخلـوعة** olarak güç bela (durur);
  insanlara kötülükte onun dizginleri.

Ve ondandır: tüysüze “**خالع العذار**” demeleri; bu, mecazın mecazının mecazındandır. Avam ise “**خالي العذار**” der. Ve mecazdandır: “âmil valiyi **خلع** etti” ve “halifeyi **خلع** etti”; ve **الأساس**’ta olduğu gibi, **الأمين**’e “**المخلوع**” denildi. Ve “valiyi **خلع** etti”: yani azletti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن الأثير** dedi ki: Burada **الخلع** ve **الخليع** genişletme yoluyla adlandırıldı; çünkü o, hilafeti ve emirliği giymişti, sonra onu çıkardı. Ondandır **عثمان** hadîsi: “Ve sen onun **خلعه**’i üzerine yapışırsın”; hilafeti kastetti ve onu terk etmeyi; **ل و ص**’ta zikredilmiştir. Ve gariplerdendir: “Her altıncı **مخلوع**tur”; **الدميري** ve başkaları buna dikkat çekti. Ve **المختلعات**: kocaları kendilerine zarar vermeksizin onlardan **يخالعن** eden kadınlardır; bu mecazdır. Ve **المخالع**: kumarbazdır. **الخزار بن عمرو**, karısına hitap ederek dedi ki:

  Musibet, sana gelip yapışan şeydir;
  **المخالع** kükreyince, **اليسر** oklarını çakar.

**الجوهري** nakletti. Ve **الأساس**’ta: “Onu **خالعه**”: onunla kumar oynadı; çünkü kumarbaz, arkadaşının malını **يخلع** eder; bu mecazdır.

Ve **اللسان**’da: **المخلوع**: malı kumarda alınmış kimse; **الخليع** gibi. Ve **الخليع**: içki ve eğlencede ölçüsüz olan. Ve **الخليع**: habis. Ve “**خلع** etti, **خلاعة** (ile)”: uzaklaştı; böylece o **خليع**dir. Ve **الخليع**: kumara yapışık olan.

Ve “**رجل مخلوع الفؤاد**”: korkmuş olduğu zaman. Ve “**جبن خالع**”: yani şiddetli; sanki korkunun şiddetinden kalbini yerinden çıkarır. **ابن الأثير** dedi ki: Bu, **الخلع**’da mecazdır; murad, fikirlerin dürtülerinden arız olan şey ve korku anında kalbin zayıflığıdır. Ve **الخولع**: sütten kesilmiş yavrulara gelen bir hastalıktır. Ve “**رجل خيلع**”: zayıf. Ve onda **خلعة** vardır, zamme ile; yani zayıflık. Ve **الخلع**, fetha ile ve harekeli: elden yahut ayaktan eklemin, ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır. Ve “uzuvlarını **خلع** etti”: onları yerinden çıkardı. Ve **الخليع**: kemikleri ayrılıp etleri sıyrılan, çıkarılıp kaldırılan ettir. Ve **الخولع**: **الهبيد**’dir; dövülünce yağı çıkıncaya kadar; sonra süzülür; sonra kenara alınır; üzerine çekirdeği çıkarılmış hurma ezmesi ve un konur; karıştırılıp yoğrulur, ta ki karışsın; sonra indirilir ve konur; soğuyunca yağı tekrar üzerine dökülür. Ve denildi ki: **الخولع**: dövülmüş **الحنظل**’dır; onu tatlandıran şeyle yoğrulur, sonra yenir; o **المبسل**’dir. Ve **الخولع**: etin sirkeyle kaynatılmasıdır; sonra seferlerde taşınır.

Ve “kavim **تخلع** etti”: sızıp ayrıldılar ve gittiler. **ابن الأعرابي**’den. Ve şu beyit okundu:

  **بني خلف**’i çağırdı; onun çevresinde geceleyip kaldılar;
  **الأجمـال**’in sökülüşü gibi **يتخلعون**.

Ve **الخالع**: oğlaktır. Ve **الخيلع**: zeytindir; **كراع**’dan; **اللسان**’da böyledir; eğer **الذئب**’den tashif değilse.

Ve **الخيلع**: deriden kubbedir. Ve denildi ki: **الخيلع**: genel olarak deridir. **رؤبة** dedi ki:

  Bir silkiniş: rüzgârın silkinişi gibi; **الخيلعا**’yı atar.

Ve **أخلع القوم**: aygırı dişiye salıvermeye yaklaştılar. Ve **الخليعة**: **الخلاعة**’dır. Ve mecazdandır: “Biz **نخلع** ederiz ve seni günaha sokanı terk ederiz”; yani ondan beri oluruz. Ve “**رجل مخلع**” ( **معظم** vezninde): delidir; ve onda **خولع** vardır ( **أولق** gibi); bu mecazdır. Ve kadı **أبو الحسين علي ابن الحسن بن الحسين الخلعي المصري الشافعي**; **الخاء**’ın kesresi ve **اللام**’ın sükûnu ile; **الخلعيات** diye bilinen faydaların sahibidir; bize, **ابن عزيز** yoluyla ondan (rivayet) vaki oldu. Denildi ki: Çünkü o, kralların **خلع**’larını satardı. Ve ayrıca oğlu **الحسن**: rivayet etti. Ve zamme ile: **الأعز بن علي الخلعي**; **ابن السمرقندي**’den; onu **ابن نقطة** zikretti ve dedi ki: “Eski elbiseleri satardı”; yani **الثياب الخليعة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَلَعَهُ
1 خَلَعَهُ خلع خلعه خلعة , (S, Mgh, Msb,) aor. خَلَعَ , (TA,) inf. n. خَلْعٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He pulled it off; syn. نَزَعَهُ; (Mgh, Msb;) or stripped it off; or took it off; (TA;) or put it, or threw it, or cast it, off from him; (IAth;) namely, his garment, (S, IAth, Mgh, Msb,) عَنْ بَدَنِهِ from his body; (Mgh;) and his sandal, (S, Mgh, Msb,) عَنْ رِجْلِهِ from his foot; (Mgh;) &c.; (Msb, TA;) [as also ↓ اختلعهُ, as appears from its being said that] اِخْتِلَاعٌ is syn. with خَلْعٌ: (TA:) accord. to some, خَلْعٌ is syn. with نَزْعٌ; but accord. to Lth, (TA,) the former is like the latter, except that the former is a somewhat leisurely action. (K, TA.) The phrase in the Kur [xx. 12], فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ is said to be used in its proper sense, [And do thou pull off, or put off, thy sandals,] because his sandals were of the skin of a dead ass: or, as the Soofees say, it is a command to stay; like as you say to him whom you desire to stay, “ Pull off thy garment and thy boots, ” and the like; and is tropical: (TA:) or, accord. to some, (assumed tropical:) make thy heart vacant from [care for] family and property. (Bd.) ― -b2- خَلَعَ عَلَيْهِ, (B, TA,) and ↓ خَلَعَ عَلَيْهِ خِلْعَةٍ, (S, TA,) [He took off from himself, and bestowed upon him, a garment: and hence,] he bestowed upon him, or gave him, a garment; [generally meaning, a robe of honour;] the meaning of giving being inferred from the connective على, not from the verb alone. (B, TA.) ― -b3- It is said in a trad. respecting 'Othmلn, اـِنَّ اللّٰهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصًا وَ اـِنَّكَ تُلَاصُ عَلَى خَلْعِهِ, (L,) meaning (tropical:) Verily God will invest thee with the apparel of the office of Khaleefeh, (K and TA in art. قمص,) and thou wilt be urged with enticement, and solicited, to divest thyself of it. (TA in art. لوص.) ― -b4- خَلَعَ الفَرَسُ عِذَارَهُ (assumed tropical:) The horse threw off his head-stall, or halter, and wandered about at random. (Mgh.) ― -b5- [And hence,] خَلَعَ عِذَارَهُ [said of a man,] (tropical:) (tropical:) He threw off from himself his عذار, [meaning restraint,] and acted in a wrongful and evil manner towards others, with none to repress him. (TA.) ― -b6- خَلَعَ أَوْصَالَهُ He removed its اوصال [meaning the bones so called, as is indicated by the context]. (TA.) ― -b7- خَلَعَ مَالَ صَاحِبِهِ (tropical:) [He took away the property of his companion]; said of a person gambling with another. (A, TA.) ― -b8- خَلَعَ قَلْبَ النَّاظِرِ اـِلَيْهِ (assumed tropical:) [It drew away the heart of the beholder towards it]; said of the best of property. (Aboo-Sa'eed.) ― -b9- خَلَعَ قَيْدَهُ (tropical:) [He took off his shackles; or] he released him from his shackles: and in like manner, خَلَعَ دَابَّتَهُ, and ↓ خلّعهَا, he released his beast from its shackles. (TA.) ― -b10- خَلَعَ الرِّبْقَةَ عَنْ عُنُقِهِ (tropical:) He annulled his compact, or covenant. (TA.) ― -b11- خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ (tropical:) He [threw off his allegiance, or] forsook obedience to his Sultلn, and acted in a wrongful and evil manner towards him: (TA:) obedience being likened to a garment which a man puts off, or throws off, from him. (IAth, TA.) ― -b12- يُخْلَعُ المَيِّتُ [for يُخْلَعُ الكَفَنُ عَنِ المَيِّتِ, like خَلَعَ الدَّابَّةَ (mentioned above) for خَلَعَ قَيْدَ الدَّابَّةِ,] The corpse shall have its grave-clothes pulled off from it. (Mgh.) ― -b13- [In like manner you say,] خَلَعْتُ الوَالِى عَنْ عَمَلِهِ (tropical:) I removed the ruler, or governor, or the like, from his office; or deposed him. (Msb.) And خُلِعَ الوَالِى (tropical:) [The ruler, or governor, or the like, was divested of his authority; or] was removed from his office; or was deposed; (S, TA;) and so العَامِلُ [the agent, or the exactor of the poor-rates]; and الخَلِيفَةُ [the Khaleefeh]. (TA.) And خَلَعَ قَائِدَهُ (tropical:) [He divested his leader of his authority; or removed him from his office; or dismissed him]. (S, TA.) But IF says, This is scarcely, or never, said, except of an inferior who forsakes, or relinquishes, his superior; so that [خَلَعَهُ signifies, in a case of this kind, (tropical:) He threw off his allegiance to him; or forsook obedience to him; like another phrase, mentioned above; and] one does not say, [or seldom says,] خَلَعَ الأَمِيرُ وَالِيَهُ عَلَى بَلَدِ كَذَا [as meaning (assumed tropical:) The prince deposed his ruler over such a province, or the like]; but only, [or rather,] عَزَلَهُ. (TA.) ― -b14- خَلَعَ امْرَأَتَهُ, (Az, S, Mgh, Msb,) inf. n. خُلْعٌ, with damm, (S, K, *) or this is a simple subst., (Az, Mgh, Msb,) and the inf. n. is خَلْعٌ, (Az, Msb, TA,) and some add خِلَاعٌ; (TA;) and ↓ خالعها, (Az, TA,) inf. n. مُخَالَعَةٌ; (K;) [and خِلَاعٌ seems to be another inf. n. of this latter verb, rather than of the former;] (tropical:) He divorced his wife (Az, Mgh, Msb, K) for a ransom given by her, (Msb,) or for her property given by her as a ransom to release herself from him, (Az, Mgh, TA,) or for a gift, or a compensation, from her, (K, accord. to different copies; some having بِبَذْلٍ; and others, بِبَبَدَلٍ;) or from another: (K:) because the wife is [as] a garment to the husband, and the husband to the wife, (Az, Mgh, Msb, TA,) as is said in the Kur ii. 183: (Az, TA:) [it is also said that] ↓ تَخَالُعٌ is syn. with خُلْعٌ: (K:) [but see 6, below:] and اِخْلَعْهَا, occurring in a trad., is explained as signifying Divorce thou her, and quit her. (TA.) ― -b15- خَلَعَهُ أَهْلُهُ (tropical:) [His family cast him off, repudiated him, or renounced him;] so that if he committed a crime, or an offence rendering liable to punishment, they should not be prosecuted for it. (S, TA.) In the Time of Ignorance, when one said, (K, TA,) proclaiming in the fair, or festival, (TA,) يَا أَيُّهَا النَّاسُ هٰذَا ابْنَى قَدْ خَلَعْتُهُ, (K, * TA,) meaning [O men, this, my son, I cast off, repudiate, or renounce, him, or] I declare myself to be clear of him; so that if he commit a crime, or an offence rendering him liable to punishment, I am not responsible; and if a crime, or an offence rendering liable to punishment, be committed against him, I will not pursue [for redress, or retaliation]; (TA;) he was not punished afterwards for any such act committed by him: (K, TA:) this was when the person doing so feared some foul action or treachery from his son: and in like manner, they said, اـِنَّا قَدْ خَلَعْنَا فُلَانًا [Verily we cast off, &c., such a one]. (TA.) In like manner, also, خَلَعُوهُ, inf. n. خَلْعٌ, signifies (tropical:) [They cast him off, repudiated him, or renounced him, or] they declared themselves to be clear of him; meaning a confederate; so that they should not be punished for a crime, or an offence rendering liable to punishment, committed by him, nor should he be punished for such an act committed by them. (IAth, L.) In the same sense the verb is used in the saying, نَخْلَعُ وَنَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ [We repudiate, or renounce, or] we declare ourselves clear of, and forsake, him who disobeys, or opposes, Thee: (Mgh, TA:) or نَخْلَعُ وَنَهْجُرُ مَنْ يَكْفُرُكَ we hate, and [repudiate, or renounce, or] declare ourselves clear of, [and forsake,] him who denies, or disacknowledges, thy favour, or who is ungrateful, or unthankful, for it. (Msb.) -A2- خَلُعَ, aor. خَلُعَ , (K,) inf. n. خَلَاعَةٌ, (S, * TA,) (tropical:) He became cast off, repudiated, or renounced, by his family; (صَارَ خَلِيعًا; TA; i. e. خَلَعَهُ أَهْلُهُ; S, TA;) so that if he committed a crime, or an offence rendering liable to punishment, they were not prosecuted for it: (S, K, TA:) he became alienated or estranged [from his family]; syn. تَبَاعَدَ: (TA:) [he became vitious, or immoral; notorious for drinking and play; a gambler; or the like: see خَلَاعَةٌ, below; and see خَلِيعٌ.] -A3- خُلِعَ He became affected with what is termed خَالِعٌ, i. e., a twisting of the عُرْقُوبٌ [or hock-tendon]. (K.)

خلّع دَابَّتَهُ
2 خلّع دَابَّتَهُ خلع دابته خلع دابتة : see 1. ― -b2- تَخْلِيعٌ as signifying a certain manner of walking: see 5.

خَالَعَتْ بَعْلَهَا
3 خَالَعَتْ بَعْلَهَا خالعت بعلها , (S,) or تَخْلِيعٌ, (Mgh, Msb,) inf. n. مُخَالَعَةٌ, (Msb,) (assumed tropical:) She incited, urged, or induced, her husband to divorce her for a gift, or a compensation, (بِبَذْلٍ, or بِبَدَلٍ, accord. to different copies of the S,) from her to him: (S, Mgh: *) or (assumed tropical:) she ransomed herself from him, and he divorced her for the ransom. (Msb.) ― -b2- خالع امْرَأَتَهُ: see 1. ― -b3- خالعهُ (tropical:) He contended with him in a game of hazard: because he who does so takes away the property of his companion. (TA.)

تخلّع
5 تخلّع تخلع خلع It (a bond, or chain,) came off, or fell off, from the hand or foot. (KL.) [See also 7.] ― -b2- تخلّعت السَّفِينَةُ The ship parted asunder; became disjointed; became separated in its places of joining. (Mgh.) ― -b3- تخلّع, in walking, i. q. تَفَكَّكَ; (S, K, TA;) i. e. (tropical:) [He was, or became, loose in the joints; or] he shook his shoulder-joints and his arms, and made signs with them: (TA:) and ↓ تَخْلِيعٌ also signifies a certain manner of walking, (so in some copies of the K, and in the TA,) in which one shakes his shoulder-joints and his arms, and makes signs with them: (TA:) or the walking of him whose buttocks are apart, or parted. (CK, and so in a MS. copy of the K.) [See also تَخَلَّجَ.] ― -b4- تخلّع فِى الشَّرَابِ (assumed tropical:) He persisted in the drinking of intoxicating beverage, (K, * TA,) or became intoxicated, so that his joints became lax, or loose. (TA.) ― -b5- تخلّع القَوْمُ (assumed tropical:) The people, or company of men, stole away, slipped away, or went away secretly. (IAar.)

تخالعوا
6 تخالعوا تخالعوا خالع (tropical:) They annulled, dissolved, or broke, the confederacy, league, compact, or covenant, that was between them. (S, * K, * TA.) ― -b2- تَخَالَعَا (tropical:) They divorced themselves, namely, a husband and his wife, for a gift, or a compensation, (بِبَذْلٍ, or بِبَدَلٍ, accord. to different copies of the S,) from the wife to the husband. (S.) See also خَلَعَ امْرَأَتَهُ.

انخلع
7 انخلع أنخلع انخلع ٱنخلع It became pulled off, stripped off, taken off, or removed, from its place; it became displaced. (Mgh.) [See also 5.] ― -b2- Hence, اِنْخَلَعَ قِنَاعُ قَلْبِهِ مِنْ شِدَّةِ الفَزَعِ (tropical:) [He became as though] the integument of his heart became pulled off, in consequence of violence of fear, or fright. (Mgh.) And hence also, اِنْخَلَعَ فُؤَادُ الرَّجُلِ (tropical:) [The heart of the man became removed from its place; meaning] the man became frightened. (Mgh.) ― -b3- [انخلع العُضْوُ, or العَظْمُ, The limb, or the bone, became dislocated. See اِنْخَرَجَ. ― -b4- انخلع عَنْ عَمَلِهِ (tropical:) He (a ruler, or governor, or the like,) became removed from his office; became deposed. See 1.] ― -b5- انخلع مِنْ مَالِهِ (tropical:) He became stripped of his property, like as a man is stripped of his garment. (TA.)

اِخْتَلَعَتْ
8 اِخْتَلَعَتْ اختلعت (S, Mgh, K) مِنْ زَوْجِهَا, (Mgh,) (tropical:) She became divorced from her husband (S, Mgh, K) for a gift, or a compensation, from her, (S, K, accord. to different copies; some having بِبَذْلٍ; and others, بِبَبَدٍ;) or from another, (K,) or for her property given by her as a ransom to release her from him. (Mgh.) -A2- اختلعهُ: see 1, first sentence. ― -b2- اختلعوهُ (tropical:) They took his property: (K, TA:) from the "Nawل- dir el-Aarلb." (TA.)

خَلْعٌ
خَلْعٌ خلع خلعة Flesh-meat cooked with seeds that are used for seasoning, then put into a receptacle of skin, (S, K, *) which is called قَرْفٌ: (S:) or flesh-meat cut into strips or oblong pieces, and dried, or salted, and dried in the sun, roasted, (K, TA,) and, as Lth says, (TA,) put into a receptacle with its melted grease: (K, * TA:) or flesh-meat having its bones pulled out, then cooked, and seasoned with seeds, and put into a skin, and used as provision for travelling: (Z, TA:) and ↓ خَلِيعٌ, also, signifies flesh-meat of which the bones have been pulled out, and which is seasoned with seeds, and laid up (يُرْفَعُ) [for future use]: (TA:) and ↓ خَوْلَعٌ, flesh-meat which is boiled in vinegar, and then carried in journeys. (TA.) -A2- A state of dislocation of the joint, of the arm or hand, or of the leg or foot; its becoming displaced, without separation; as also ↓ خَلَعٌ. (TA.)

خُلْعٌ
خُلْعٌ خلع خلعة [accord. to the S, and app. accord. to the K, and inf. n., (see خَلَعَ امْرَأَتَهُ,) or] a simple subst., signifying (tropical:) The act of divorcing a wife (Az, Mgh, Msb) for a ransom given by her, (Msb,) or for her property given by her as a ransom to release her from her husband, (Az, Mgh, TA,) or for a gift, or a compensation, from her; or from another: (K: see 1:) IAth says that it annuls the return to the wife unless by means of a new contract: accord. to EshShلfi'ee, there is a difference of opinion respecting it; whether it be an annulment of the marriage, or a divorcement: [if the latter, it is not irrevocable unless preceded by two divorcements:] sometimes it is called by the latter term. (TA.) [See also خُلْعَةٌ.]

خَلَعٌ
خَلَعٌ خلع خلعة : see خَلْعٌ.

خُلْعَةٌ
خُلْعَةٌ خلع خلعه خلعة A state of divorcement [for a ransom given by the wife, or for her property given by her as a ransom to release her from her husband, or] for a gift, or a compensation, from the wife, (S, * K,) or from another. (K.) [See 8: and see also خُلْعٌ.] You say, وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الخُلْعَةُ [Divorcement, or] separation, [for a ransom, &c. or] for [a gift, or] a compensation, took place between them two. (TK.) -A2- (assumed tropical:) The best, or choice part, of property, or of camels or the like; (Aboo-Sa'eed, S Sgh, K;) so called because it takes away the heart of him who looks at it; (Aboo-Sa'eed;) as also ↓ خِلْعَةٌ. (Aboo-Sa'eed, Sgh, K.) -A3- (assumed tropical:) Weakness in a man. (TA.)

خِلْعَةٌ
خِلْعَةٌ خلع خلعه خلعة Any garment which one pulls off, or takes off, from himself: (TA:) and particularly, (TA,) a garment which is bestowed upon a man, [generally meaning a robe of honour,] (K, * TA,) whether it be put upon him or not: (TA:) or a gift, or free gift, [of any kind,] which a man bestows upon another: (Msb:) or a sewed garment: (KL:) pl. خِلَعٌ. (Msb, TA.) You say, خَلَعَ عَلَيْهِ خِلْعَةً [explained above]: see 1, near the beginning. (S, TA.) ― -b2- See also خُلْعَةٌ.

خُلْعِىٌّ
خُلْعِىٌّ خلع خلعى خلعة خلعي , with damm, One who sells [cast-off or] old garments. (Ibn-Nuktah, TA.)

خِلْعِىٌّ
خِلْعِىٌّ خلع خلعى خلعة خلعي , with kesr to the خ, and with the ل quiescent, One who sells the garments bestowed by kings. (TA.)

خُلَاعٌ
خُلَاعٌ خلاع (assumed tropical:) An affection resembling what is termed خَبَلٌ [q. v.], (K, TA,) and insanity, or diabolical possession, (TA,) which befalls a man: (K, TA:) or weakness, and fear or fright: (TA:) and ↓ خَوْلَعٌ and ↓ خَيْلَعٌ [in like manner] signify (tropical:) fear, or fright, affecting the heart, (S, K, TA,) occasioning evil imagination, and weakness, (TA.) as though it were a touch of insanity, or of diabolical possession, (S, K, TA,) in a man, and in the heart. (S.)

خَلِيعٌ
خَلِيعٌ خليع Pulled off; stripped, or taken, off; put, or thrown, or cast, off; i. q. ↓ مَخْلُوعٌ; applied [to a garment, and a sandal, or the like, or], accord. to some, to anything. (TA.) ― -b2- [Hence, used as a subst., A cast-off, or] an old, and wornout, garment. (K, TA.) You say, هُوَيَكْسُوهُ مِنْ خَلِيعِهِ [He clothes him with some of his cast-off, or old, and worn-out, apparel]. (TA.) ― -b3- See also خَلْعٌ. ― -b4- (assumed tropical:) A person whose property is won from him in a game of hazard; as also ↓ مَخْلُوعٌ. (L.) ― -b5- خَلِيعُ العِذَارِ (assumed tropical:) (assumed tropical:) A man who does and says what he pleases; not caring, nor fearing God nor the blame of men; like the beast that has no halter on its head. (Har p. 676.) Also applied to a woman in a state of estrangement [from her husband; lit., Having her headstall, or halter, pulled off, or thrown off; she being likened to a mare; meaning, (assumed tropical:) (assumed tropical:) without restraint]; having none to command or forbid her: [see 1:] incorrectly written خَلِيعَةُ العِذَارِ; for خليع is here of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: or you say خَلِيفَةٌ without mentioning the عذار, from خَلَعَةٌ, like ظَرِيفَةٌ and لَطِيفَةٌ [from ظَرَافَةٌ and لَطَافَةٌ]. (Mgh.) [See also خَالِعٌ.] ― -b6- خَلِيعٌ is also applied to a Khaleefeh, and a prince or the like, meaning (tropical:) Divested of his authority; removed from his office; deposed;  (L;) as also ↓ مَخْلُوعٌ: and it is a strange thing, noticed by Dmr and others, that every sixth is مخلوع. (TA.) ― -b7- Also (tropical:) A young man, (S,) or a son, (K,) and a confederate, (IAth, L,) cast off, repudiated, or renounced, (S, IAth, L, K,) by his family, (S,) or father, (K,) or confederates, (IAth, K,) so that if he commit a crime, or an offence rendering liable to punishment, they, i. e. his family, or he, i. e. his father, or they, i. e. his confederates, shall not be prosecuted, or punished, for it; (S, IAth, L, K;) as also ↓ مَخْلُوعٌ: (K:) pl. of the former, خُلَعَآءُ: (K:) and (tropical:) a young man (K, TA) thus cast off by his family, (TA,) who commits, or has committed, many crimes, or offences rendering him liable to punishment; as also ↓ خَوْلَعٌ: (K, TA:) (assumed tropical:) one alienated or estranged [from his family]: (TA:) (tropical:) one who has broken off from his family, and disagreed with them, and wearied them by his wickedness and baseness and guile; (Mgh, K, * TA; *) as though he had thrown off his headstall or halter, [i. e., restraint,] and who does what he will; or because his family have cast him off, and declared themselves clear of him; (Mgh;) or because he has cast off his kinsfolk, and they have declared themselves clear of him; or because he is divested of religion and shame; (TA;) fem. with ة: (K: [indicating that it is a part. n. of خَلُعَ; not of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, as is implied by some portions of the explanations here given:]) (assumed tropical:) bad, evil, wicked, or mischievous: (TA:) (tropical:) [vitious, or immoral: (see خَلَاعَةٌ, whence it is derived:)] (assumed tropical:) notorious for drinking and play: (TA:) [in the present day commonly used in this sense; and as signifying (assumed tropical:) waggish; or a way:] (assumed tropical:) a player, with another, at a game of hazard, or for stakes laid by both of them to be taken by the winner; (IDrd, K;) as also ↓ مُخَالِعٌ; because the best, or choice part, of his property (خُلْعَتُهُ) is [often] won from him: (S:) (assumed tropical:) one who applies himself constantly to games of that kind: (TA:) and ↓ خَوْلَعٌ signifies (tropical:) a player at games of that kind, who has had the punishment termed حَدٌّ inflicted upon him, and is always overcome in such games, or who is fortunate, and always overcomes in such games. (K, accord. to different copies; in some of which we read المُقَامِرُ المَحْدُودُ الَّذِى يُقْمَرُ أَبَدًا; and in others, المقاصر المَجْدُودُ الذى يَقْمُرُ ابدا.) ― -b8- (assumed tropical:) A hunter, fowler, or fisherman; (S, Sgh, K;) so called because he is alone. (Sgh.) ― -b9- (tropical:) A [demon, or devil, &c., of the kind called] غُول; (S, K, TA;) because of its evil nature; (TA;) as also ↓ خَوْلَعٌ (K) and ↓ خَيْلَعٌ. (TA.) ― -b10- (assumed tropical:) A wolf; (S, K;) as also ↓ خَوْلَعٌ (K) and ↓ خَيْلَعٌ. (Sgh, K.) ― -b11- (assumed tropical:) The gaming-arrow that does not win (S, Kr, K) at first: (S, Kr:) or, accord. to some, the gaming-arrow that wins at first; as is said by Sgh and in the L: (TA:) pl. خِلَعَةٌ. (Kr.)

خَلَاعَةٌ
خَلَاعَةٌ خلاع خلاعه خلاعة : [see خَلُعَ:] it is syn. with دَعَارَةٌ [i. e. (tropical:) Vice, or immorality; or vitious, or immoral, conduct; &c.]; as also خَرَاعَةٌ, a dial. var. thereof; (S in art. خرع;) and ↓ خَلِيعَةٌ signifies the same. (TA.)

خَلِيعَةٌ
خَلِيعَةٌ خليع خليعه خليعة : see what next precedes.

خَلِعُ العِذَارِ
خَلِعُ العِذَارِ ذ [(assumed tropical:) A horse throwing off his headstall, or halter, and wandering about at random. ― -b2- And hence, (assumed tropical:) (assumed tropical:) A man throwing off from himself restraint, and acting in a wrongful and an evil manner towards others, with none to repress him. See also خَلِيعٌ. ― -b3- And hence,] (assumed tropical:) (assumed tropical:) (assumed tropical:) A beardless youth, or young man; or one whose mustache has grown forth, but not his beard. (TA.) ― -b4- خَالِعٌ (assumed tropical:) A kid. (TA.) [App. because of its playful disposition.] ― -b5- (assumed tropical:) A woman who incites, urges, or induces, her husband to divorce her for a gift, or a compensation, from her to him: [see 3:] (S:) or who causes herself to be divorced for a gift, or a compensation, from her to her husband: [see 6:] and in like manner, a husband who divorces his wife for a gift, or a compensation, from her. (K.) ― -b6- رُطَبٌ خَالِعٌ Dates that are all ripe, or ripe throughout, or soft; syn. مُنْسَبِتٌ; (S, K;) because their skins strip off by reason of their succulency: (TA:) and بُسْرَةٌ خَالِعٌ, (K, TA,) and خَالِعَةٌ, (TA,) a date that has become wholly fit to be eaten. (K, * TA.) [See بُسْرٌ] ― -b7- خَالِعٌ also signifies A twisting of the عُرْقُوب [or hocktendon]: (K:) or a certain disease that attacks the عُرْقُوب of a she-camel. (TA.) And you say, بَعِيرٌ بِهِ خَالِعٌ, (S,) or بَعِيرٌ خَالِعٌ, (K,) A camel that is unable to rise (S, K) when a man sits upon the part called غُرَاب [q. v.] of its haunch, (S) in consequence, as some say, of a dislocation of the tendon of the hock. (TA.) ― -b8- جُبْنٌ خَالِعٌ (tropical:) Vehement cowardice; as though the vehemence of the man's fear removed his heart from its place; accord. to IAth, an affection arising from yearning thoughts, and weakness of the heart, on an occasion of fear. (TA.)

خَوْلَعٌ
خَوْلَعٌ خولع : see خَلْعٌ. ― -b2- It also signifies هَبِيد [i. e. Colocynth, or its pulp, or seed,] when it is cooked until its سَمْن [or decocted juice] comes forth, whereupon it is cleared, and put aside; and bruised dates of which the stones have been taken out are put upon it, and flour, and it is stirred about and beaten until it becomes mixed; then it is left, and put down; and when it becomes cold, its سمن is restored to it: or, as some say, colocynth (حَنْظَل) bruised, moistened with something to sweeten it, and then eaten; also called مُبَسَّلٌ. (TA.) [See هَبِيدٌ.] -A2- See also خُلَاعٌ: -A3- and خَلِيعٌ, in four places. -A4- Also Stupid; (K;) applied to a man. (TA.) -A5- And A skilful guide. (Sgh, K.)

خَيْلَعٌ
خَيْلَعٌ خيلع : see خُلَاعٌ: -A2- and see خَلِيعٌ, in two places, near the end. ― -b2- Also (assumed tropical:) A weak man. (TA.) [See also مُخَلَّعٌ.]

مُخَلَّعٌ الأَلْيَتَيْنِ
مُخَلَّعٌ الأَلْيَتَيْنِ ذ A man (S) having the buttocks apart, or parted. (S, K.) ― -b2- And مُخَلَّعٌ A weak, and soft, or flabby, man. (Lth, K.) [See also خَيْلَعٌ.] ― -b3- (tropical:) A man (TA) in whom is what resembles a loss of reason, or a touch of insanity or of diabolical possession: (K, * TA:) and (tropical:) a man insane, or possessed by a jinnee. (TA.)

مَخْلُوعٌ
مَخْلُوعٌ مخلوع : see خَلِيعٌ, in four places. ― -b2- رَجُلٌ مَخْلُوعُ الفُؤَادِ (tropical:) A man frightened, or terrified; as though his heart were removed from its place. (TA.)

مُخَالِعٌ
مُخَالِعٌ مخالع : see خَلِيعٌ, in the latter part of the paragraph.

مُخْتَلِعَةٌ
مُخْتَلِعَةٌ مختلعه مختلعة (tropical:) A woman divorced from her husband for a gift, or a compensation, from him, (S, K,) or from another: (K:) [see 8:] and [the pl.] مُخْتَلِعَاتٌ [is explained as signifying] (tropical:) women who incite, urge, or induce, their husbands to divorce them for a gift, or a compensation, without any injurious conduct from the latter. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A woman affected with lust. (Sgh, K.)

##### Türkçe

**خَلَعَهُ**: Onu çıkardı.

1 **خَلَعَهُ** خلع خلعه خلعة, (S, Mgh, Msb,) muzârîsi **خَلَعَ**, (TA,) mastarı **خَلْعٌ**, (S, Mgh, Msb, K,) O, onu çekip çıkardı; eş anlamlısı **نَزَعَهُ**; (Mgh, Msb;) yahut onu soyup çıkardı; yahut onu çıkardı; (TA;) yahut onu kendisinden çıkardı, yahut attı, yahut fırlattı; (IAth;) yani, onun elbisesini, (S, IAth, Mgh, Msb,) **عَنْ بَدَنِهِ** bedeninden; (Mgh;) ve onun sandalını, (S, Mgh, Msb,) **عَنْ رِجْلِهِ** ayağından; (Mgh;) vb.; (Msb, TA;) [keza ↓ **اختلعهُ**; bunun, “] **اِخْتِلَاعٌ**”ın **خَلْعٌ** ile eş anlamlı olduğu söylenmiş olmasından anlaşıldığı üzere: (TA:) bazılarına göre, **خَلْعٌ** **نَزْعٌ** ile eş anlamlıdır; fakat Lth’ye göre, (TA,) birincisi ikincisi gibidir; ancak birincisi, biraz ağırdan alan bir fiildir. (K, TA.) Kur’ân’daki [xx. 12] **فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ** ibaresinin, kendi hakikî manasında kullanıldığı söylenir; [“Ve sen, sandallarını çıkar”]; çünkü onun sandalları ölü bir eşeğin derisindendi: yahut sûfîlerin dediği gibi, bu, durmaya bir emirdir; tıpkı, durmasını istediğin kimseye “Elbiseni ve çizmelerini çıkar” demen ve benzeri gibi; ve mecazîdir: (TA:) yahut bazılarına göre, (mecaz olduğu varsayılarak:) kalbini aile ve mal [kaygısı]ndan boşalt. (Bd.) ― -b2- **خَلَعَ عَلَيْهِ**, (B, TA,) ve ↓ **خَلَعَ عَلَيْهِ خِلْعَةٍ**, (S, TA,) [O, kendisinden çıkarıp ona giydirdi; ve buradan,] ona bir elbise ihsan etti, yahut ona bir elbise verdi; [genellikle, bir hil‘at manasında;] vermek manası, fiilin tek başına kendisinden değil, **على** bağlacından çıkarılır. (B, TA.) ― -b3- ‘Osmân hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: **اـِنَّ اللّٰهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصًا وَ اـِنَّكَ تُلَاصُ عَلَى خَلْعِهِ**, (L,) manası (mecaz:) Şüphesiz Allah seni hilâfet makamının elbisesiyle giydirecektir, (K ve TA, **قمص** maddesinde,) ve sen, onu çıkarman için ayartılarak zorlanacak ve senden onu çıkarman istenecektir. (TA, **لوص** maddesinde.) ― -b4- **خَلَعَ الفَرَسُ عِذَارَهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) At, başlığını yahut yularını attı ve rastgele dolaştı. (Mgh.) ― -b5- [Ve buradan,] **خَلَعَ عِذَارَهُ** [bir adam hakkında denir ki,] (mecaz:) (mecaz:) O, kendisinden **عذار**ını [yani dizginini] attı ve onu engelleyecek kimse olmaksızın başkalarına karşı haksız ve kötü bir tarzda davrandı. (TA.) ― -b6- **خَلَعَ أَوْصَالَهُ** O, onun **اوصال**ını [bağlamın gösterdiği üzere, bu adla anılan kemikleri] yerinden çıkardı. (TA.) ― -b7- **خَلَعَ مَالَ صَاحِبِهِ** (mecaz:) [O, arkadaşının malını aldı]; bir başkasıyla kumar oynayan kimse hakkında söylenir. (A, TA.) ― -b8- **خَلَعَ قَلْبَ النَّاظِرِ اـِلَيْهِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [O, ona bakanın kalbini ona doğru çekti]; malın en iyisi hakkında söylenir. (Aboo-Sa'eed.) ― -b9- **خَلَعَ قَيْدَهُ** (mecaz:) [O, onun prangalarını çıkardı; yahut] onu prangalarından çözdü: ve aynı şekilde, **خَلَعَ دَابَّتَهُ**, ve ↓ **خلّعهَا**, o, hayvanını prangalarından çözdü. (TA.) ― -b10- **خَلَعَ الرِّبْقَةَ عَنْ عُنُقِهِ** (mecaz:) O, ahdini yahut sözleşmesini bozdu. (TA.) ― -b11- **خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ** (mecaz:) O, [biatini attı yahut] sultanına itaati terk etti ve ona karşı haksız ve kötü bir tarzda davrandı: (TA:) itaat, bir adamın kendisinden çıkardığı yahut attığı bir elbiseye benzetilmiştir. (IAth, TA.) ― -b12- **يُخْلَعُ المَيِّتُ** [**يُخْلَعُ الكَفَنُ عَنِ المَيِّتِ** yerine; tıpkı, yukarıda anılan **خَلَعَ الدَّابَّةَ**’nin **خَلَعَ قَيْدَ الدَّابَّةِ** yerine olması gibi,] Ölüden kefeni çekilip çıkarılacaktır. (Mgh.) ― -b13- [Aynı şekilde dersin ki,] **خَلَعْتُ الوَالِى عَنْ عَمَلِهِ** (mecaz:) Ben, valiyi yahut yöneticiyi ve benzerini görevinden aldım; yahut azlettim. (Msb.) Ve **خُلِعَ الوَالِى** (mecaz:) [Vali yahut yönetici ve benzeri, yetkisinden soyunduruldu; yahut] görevinden alındı; yahut azledildi; (S, TA;) ve aynı şekilde **العَامِلُ** [âmil, yahut zekât tahsildarı]; ve **الخَلِيفَةُ** [halife]. (TA.) Ve **خَلَعَ قَائِدَهُ** (mecaz:) [O, kumandanını yetkisinden soyundurdu; yahut onu görevinden aldı; yahut onu görevden uzaklaştırdı]. (S, TA.) Fakat IF der ki: Bu, aşağı olanın üst olanı terk etmesi yahut ondan vazgeçmesi dışında, neredeyse hiç, yahut asla, söylenmez; öyle ki [bu tür bir durumda **خَلَعَهُ** şu manaya gelir: (mecaz:) O, ona biatini attı; yahut ona itaati terk etti; yukarıda anılan başka bir ibare gibi; ve] kişi, [yahut nadiren kişi,] **خَلَعَ الأَمِيرُ وَالِيَهُ عَلَى بَلَدِ كَذَا** demez [“emir, falan belde üzerindeki valisini azletti” manasında]; fakat yalnızca, [yahut daha doğrusu,] **عَزَلَهُ** der. (TA.) ― -b14- **خَلَعَ امْرَأَتَهُ**, (Az, S, Mgh, Msb,) mastarı **خُلْعٌ**, damme ile, (S, K, *) yahut bu, basit bir isimdir, (Az, Mgh, Msb,) ve mastar **خَلْعٌ**dur, (Az, Msb, TA,) ve bazıları **خِلَاعٌ** da ekler; (TA;) ve ↓ **خالعها**, (Az, TA,) mastarı **مُخَالَعَةٌ**; (K;) [ve **خِلَاعٌ**, birincinin değil, daha ziyade bu ikinci fiilin başka bir mastarı gibi görünür;] (mecaz:) O, karısına, onun verdiği bir fidye karşılığında boşadı, (Msb,) yahut onun, kendisini ondan kurtarmak için fidye olarak verdiği malı karşılığında, (Az, Mgh, TA,) yahut ondan bir bağış yahut bir bedel karşılığında, (K, nüshaların farklılığına göre; bazılarında **بِبَذْلٍ**; diğerlerinde **بِبَبَدَلٍ** vardır;) yahut bir başkasından: (K:) çünkü kadın, koca için [bir] elbisedir; koca da kadın için, (Az, Mgh, Msb, TA,) Kur’ân ii. 183’te söylendiği üzere: (Az, TA:) [ayrıca denilmiştir ki] ↓ **تَخَالُعٌ**, **خُلْعٌ** ile eş anlamlıdır: (K:) [fakat aşağıda 6’ya bak:] ve bir rivayette geçen **اِخْلَعْهَا**, “Onu boşa ve ondan ayrıl” manasında açıklanmıştır. (TA.)

) ― -b15- **خَلَعَهُ أَهْلُهُ** (mecazen:) [Ailesi onu dışladı, reddetti yahut ondan beri oldu;] öyle ki bir suç işlerse, yahut cezayı gerektiren bir kabahat işlerse, bundan dolayı onlar hakkında kovuşturma yapılmasın. (S, TA.) Câhiliye Zamanında, bir kimse dediğinde, (K, TA,) panayırda yahut bayram yerinde ilan ederek, (TA,) **يَا أَيُّهَا النَّاسُ هٰذَا ابْنَى قَدْ خَلَعْتُهُ**, (K, * TA,) yani [Ey insanlar, işte bu benim oğlumdur; onu dışladım, reddettim yahut ondan beri oldum; yahut] ondan beri olduğumu ilan ederim; öyle ki bir suç işlerse, yahut onu cezaya müstahak kılan bir kabahat işlerse, ben mesul değilim; ve eğer ona karşı bir suç, yahut cezayı gerektiren bir kabahat işlenirse, [hak aramak yahut kısas için] peşine düşmem; (TA;) bundan sonra onun tarafından işlenen böyle bir fiilden dolayı cezalandırılmazdı: (K, TA:) bu, bunu yapan kimsenin oğlundan bir çirkin fiil yahut bir hıyanet korktuğu zamandı: ve aynı şekilde, şöyle dediler: **اـِنَّا قَدْ خَلَعْنَا فُلَانًا** [Şüphesiz biz falancayı dışladık, vb.]. (TA.) Aynı şekilde, ayrıca, **خَلَعُوهُ**, mastarı **خَلْعٌ**, (mecazen:) [Onu dışladılar, reddettiler yahut ondan beri oldular; yahut] ondan beri olduklarını ilan ettiler; (bu) bir müttefik (hakkında) demektir; öyle ki onun işlediği bir suçtan, yahut cezayı gerektiren bir kabahatten dolayı onlar cezalandırılmasınlar; ve onların işlediği böyle bir fiilden dolayı da o cezalandırılmasın. (IAth, L.) Aynı manada fiil şu sözde kullanılır: **نَخْلَعُ وَنَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ** [Biz reddederiz yahut ondan beri oluruz; yahut] senden beri olduğumuzu ilan eder ve seni dinlemeyen yahut sana karşı gelen kimseyi terk ederiz: (Mgh, TA:) yahut **نَخْلَعُ وَنَهْجُرُ مَنْ يَكْفُرُكَ** senin nimetini inkâr eden yahut onu tanımayan, yahut ona karşı nankörlük eden yahut şükretmeyen kimseye buğzederiz ve [reddeder yahut ondan beri oluruz; yahut] ondan beri olduğumuzu ilan ederiz, [ve terk ederiz]. (Msb.) -A2- **خَلُعَ**, muzârîsi **خَلُعَ**, (K,) mastarı **خَلَاعَةٌ**, (S, * TA,) (mecazen:) Ailesi tarafından dışlanmış, reddedilmiş yahut ondan beri olunmuş oldu; (**صَارَ خَلِيعًا**; TA; yani **خَلَعَهُ أَهْلُهُ**; S, TA;) öyle ki bir suç işlerse, yahut cezayı gerektiren bir kabahat işlerse, bundan dolayı onlar hakkında kovuşturma yapılmazdı: (S, K, TA:) [ailesinden] uzaklaşmış yahut yabancılaşmış oldu; eş anlamlısı **تَبَاعَدَ**: (TA:) [fasık yahut ahlâksız oldu; içki ve oyunla şöhret buldu; kumarbaz oldu; yahut benzeri: aşağıda **خَلَاعَةٌ**’ye bak; ve **خَلِيعٌ**’e bak.] -A3- **خُلِعَ** **خَالِعٌ** denilen şeyle etkilenmiş oldu; yani **عُرْقُوبٌ** [yahut aşil kirişi]nin burkulması. (K.)

**خلّع دَابَّتَهُ**
2 **خلّع دَابَّتَهُ** **خلع دابته** **خلع دابتة**: 1’e bak. ― -b2- **تَخْلِيعٌ**, yürüyüşün belirli bir tarzı mânâsında: 5’e bak.

**خَالَعَتْ بَعْلَهَا**
3 **خَالَعَتْ بَعْلَهَا** **خالعت بعلها**, (S,) yahut **تَخْلِيعٌ**, (Mgh, Msb,) mastar ismi **مُخَالَعَةٌ**, (Msb,) (mecaz olduğu varsayılarak:) Kocasını, kendisinden ona bir bağış yahut bir bedel karşılığında (S’nin farklı nüshalarına göre **بِبَذْلٍ**, yahut **بِبَدَلٍ**) kendisini boşamaya kışkırttı, teşvik etti veya buna sevk etti: (S, Mgh: *) yahut (mecaz olduğu varsayılarak:) kendisini ondan fidye ile kurtardı ve o da fidye karşılığında onu boşadı. (Msb.) ― -b2- **خالع امْرَأَتَهُ**: 1’e bak. ― -b3- **خالعهُ** (mecaz:) O, onunla bir kumar oyununda çekişti: çünkü bunu yapan, arkadaşının malını alıp götürür. (TA.)

**تخلّع**
5 **تخلّع** **تخلع** **خلع** O (bir bağ yahut zincir), elden veya ayaktan çıktı, yahut düştü. (KL.) [7’ye de bak.] ― -b2- **تخلّعت السَّفِينَةُ** Gemi ayrılıp parçalandı; ek yerlerinden çözülüp dağınık hâle geldi; birleşme yerlerinde ayrıldı. (Mgh.) ― -b3- **تخلّع**, yürüyüşte, **تَفَكَّكَ** ile aynı mânâdadır; (S, K, TA;) yani (mecaz:) [eklemleri gevşek oldu yahut gevşedi; yahut] omuz eklemlerini ve kollarını salladı ve onlarla işaretler yaptı: (TA:) ve ↓ **تَخْلِيعٌ** dahi, (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da böyle,) kişinin omuz eklemlerini ve kollarını sallayıp onlarla işaretler yaptığı belirli bir yürüyüş tarzını ifade eder: (TA:) yahut kalçaları ayrı, yahut ayrılmış olan kimsenin yürüyüşü. (CK, ve K’nin bir yazma nüshasında da böyle.) [**تَخَلَّجَ**’a da bak.] ― -b4- **تخلّع فِى الشَّرَابِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Sarhoş edici içki içmede ısrar etti, (K, * TA,) yahut sarhoş oldu; öyle ki eklemleri gevşek, yahut laçka oldu. (TA.) ― -b5- **تخلّع القَوْمُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Kavim, yahut erkekler topluluğu, gizlice sıvıştı, kayıp gitti, yahut gizlice gitti. (IAar.)

**تخالعوا**
6 **تخالعوا** **تخالعوا** **خالع** (mecaz:) Aralarında bulunan ittifakı, antlaşmayı, sözleşmeyi yahut ahdi bozup feshettiler, dağıttılar veya kırdılar. (S, * K, * TA.) ― -b2- **تَخَالَعَا** (mecaz:) İkisi, yani koca ile karısı, kadından kocaya bir bağış yahut bir bedel karşılığında (S’nin farklı nüshalarına göre **بِبَذْلٍ**, yahut **بِبَدَلٍ**) karşılıklı olarak ayrıldılar (hul‘ ile boşandılar). (S.) **خَلَعَ امْرَأَتَهُ**’a da bak.

**انخلع**
7 **انخلع** **أنخلع** **انخلع** **ٱنخلع** O, yerinden çekilip çıkarılmış, soyulup çıkarılmış, çıkarılmış yahut kaldırılmış oldu; yerinden oynamış oldu. (Mgh.) [5’e de bak.] ― -b2- Bundan dolayı, **اِنْخَلَعَ قِنَاعُ قَلْبِهِ مِنْ شِدَّةِ الفَزَعِ** (mecaz:) [Sanki] kalbinin örtüsü, korkunun yahut dehşetin şiddetinden çekilip çıkarılmış oldu. (Mgh.) Ve bundan dolayı ayrıca, **اِنْخَلَعَ فُؤَادُ الرَّجُلِ** (mecaz:) [Adamın kalbi yerinden çıkmış oldu; yani] adam korktu. (Mgh.) ― -b3- [**انخلع العُضْوُ**, yahut **العَظْمُ**, Uzuv yahut kemik, çıkık oldu. **اِنْخَرَجَ**’e bak. ― -b4- **انخلع عَنْ عَمَلِهِ** (mecaz:) O (hükümdar yahut vali vb.), görevinden uzaklaştırılmış oldu; azledilmiş oldu. 1’e bak.] ― -b5- **انخلع مِنْ مَالِهِ** (mecaz:) Bir adamın elbisesinden soyulması gibi, malından soyulmuş oldu. (TA.)

**اِخْتَلَعَتْ**
8 **اِخْتَلَعَتْ** **اختلعت** (S, Mgh, K) **مِنْ زَوْجِهَا**, (Mgh,) (mecaz:) Kocasından boşandı (S, Mgh, K) kendisinden bir bağış yahut bir bedel karşılığında, (S, K, farklı nüshalara göre; bazılarında **بِبَذْلٍ**; diğerlerinde **بِبَبَدٍ**;) yahut bir başkasından (K,) yahut kendisini ondan kurtarmak için fidye olarak verdiği malı karşılığında. (Mgh.) -A2- **اختلعهُ**: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **اختلعوهُ** (mecaz:) Onun malını aldılar: (K, TA:) “**Nawل- dir el-Aarلb**”den. (TA.)

**خَلْعٌ**
**خَلْعٌ** **خلع** **خلعة** Baharatlama için kullanılan tohumlarla pişirilmiş, sonra deri bir kaba konulmuş et; (S, K, *) bu kaba **قَرْفٌ** denir: (S:) yahut şeritler yahut uzunlamasına parçalar hâlinde kesilmiş, kurutulmuş yahut tuzlanıp güneşte kurutulmuş, kızartılmış et; (K, TA,) ve Lth’nin dediğine göre, (TA,) erimiş yağıyla birlikte bir kaba konulmuş: (K, * TA:) yahut kemikleri çıkarılmış, sonra pişirilmiş, tohumlarla baharatlanmış, bir deriye konulmuş ve yolculuk için azık edinilmiş et: (Z, TA:) ve ↓ **خَلِيعٌ** dahi, kemikleri çıkarılmış, tohumlarla baharatlanmış ve ( **يُرْفَعُ** ) [saklanmak üzere] kaldırılmış et mânâsına gelir: (TA:) ve ↓ **خَوْلَعٌ**, sirkede kaynatılan, sonra yolculuklarda taşınan et. (TA.) -A2- Kolun yahut elin, yahut bacağın yahut ayağın ekleminin çıkıklık hâli; ayrılma olmaksızın yerinden oynaması; bunun gibi ↓ **خَلَعٌ** da. (TA.)

**خُلْعٌ**
**خُلْعٌ** **خلع** **خلعة** [S’ye göre ve görünüşe göre K’ye göre de, ( **خَلَعَ امْرَأَتَهُ**’a bak,) mastar ismi; yahut] basit bir isim olup (mecaz:) Kadının verdiği fidye karşılığında (Msb,) yahut kocasından kurtarmak için fidye olarak verdiği malı karşılığında (Az, Mgh, TA), yahut kendisinden; yahut bir başkasından bir bağış yahut bir bedel karşılığında (K: 1’e bak) karıyı boşama fiilini ifade eder. IAth, bunun yeni bir akit vasıtası olmaksızın karıya dönüşü iptal ettiğini söyler: EshShلfi'ee’ye göre, bunun hakkında ihtilaf vardır; nikâhın feshi mi, yoksa boşama mı olduğu hususunda: [ikincisi ise, iki boşamadan önce gelmedikçe bâin değildir:] bazen ikinci terimle adlandırılır. (TA.) [**خُلْعَةٌ**’ya da bak.]

**خَلَعٌ**
**خَلَعٌ** **خلع** **خلعة**: **خَلْعٌ**’a bak.

**خُلْعَةٌ**

**خُلْعَةٌ** خلع خلعه خلعة Karının verdiği bir fidye [yahut onu kocasından kurtarmak için fidye olarak verdiği malı] karşılığında, [veya] bir hediye yahut bir bedel karşılığında, kadından (S, K,) yahut bir başkasından (K) olan boşanma hâli. [Bkz. 8: ve ayrıca **خُلْعٌ**’a da bak.] Şöyle dersin: وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا **الخُلْعَةُ** [Boşanma, yahut] ayrılık, [bir fidye vb. karşılığında, yahut] [bir hediye yahut] bir bedel karşılığında, o ikisi arasında vuku buldu. (TK.) -A2- (mecaz olduğu varsayılarak:) Malın, yahut develerin ve benzerinin en iyi, yahut seçkin kısmı; (Aboo-Sa'eed, S Sgh, K;) ona bakanın kalbini çekip aldığı için böyle adlandırılmıştır; (Aboo-Sa'eed;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **خِلْعَةٌ**. (Aboo-Sa'eed, Sgh, K.) -A3- (mecaz olduğu varsayılarak:) Erkekte zayıflık. (TA.)

**خِلْعَةٌ**
**خِلْعَةٌ** خلع خلعه خلعة Kişinin kendinden çekip çıkardığı, yahut çıkardığı her elbise: (TA:) ve özellikle, (TA,) bir adama ihsan edilen elbise, [genellikle şeref hırkası kastedilir,] (K, TA,) ona giydirilmiş olsun olmasın: (TA:) yahut bir adamın bir başkasına verdiği bir hediye, yahut karşılıksız hediye, [herhangi bir türden,]: (Msb:) yahut dikilmiş elbise: (KL:) çoğulu **خِلَعٌ**. (Msb, TA.) Şöyle dersin: خَلَعَ عَلَيْهِ **خِلْعَةً** [yukarıda açıklandığı üzere]: 1’e, başa yakın yere bak. (S, TA.) ― -b2- Ayrıca **خُلْعَةٌ**’a da bak.

**خُلْعِىٌّ**
**خُلْعِىٌّ** خلع خلعى خلعة خلعي , **خ**’a damme ile, [çıkarılmış yahut] eski elbiseleri satan kimse. (Ibn-Nuktah, TA.)

**خِلْعِىٌّ**
**خِلْعِىٌّ** خلع خلعى خلعة خلعي , **خ**’a kesre ile ve **ل** sâkin iken, kralların ihsan ettiği elbiseleri satan kimse. (TA.)

**خُلَاعٌ**
**خُلَاعٌ** خلاع (mecaz olduğu varsayılarak:) **خَبَلٌ** diye adlandırılana benzeyen bir illet, (K, TA,) ve delilik, yahut şeytan çarpması, (TA,) ki bir adama isabet eder: (K, TA:) yahut zayıflık ve korku yahut ürküntü: (TA:) ve aşağıdaki ↓ **خَوْلَعٌ** ile ↓ **خَيْلَعٌ** [aynı şekilde] (mecaz:) kalbe isabet eden korku yahut ürküntüyü, (S, K, TA,) kötü kuruntuya ve zayıflığa sebep olanı, (TA,) ifade eder; sanki bir adamda ve kalpte (S,) delilikten yahut şeytan çarpmasından bir dokunuş gibidir. (S, K, TA.)

**خَلِيعٌ**
**خَلِيعٌ** خليع Çekilip çıkarılmış; soyulmuş, yahut çıkarılmış; atılmış, yahut fırlatılmış, yahut bırakılmış; aşağıdakiyle aynı: ↓ **مَخْلُوعٌ**; [bir elbiseye, ve bir sandala yahut benzerine, yahut] bazılarına göre her şeye uygulanır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, isim olarak kullanılarak, Atılmış yahut] eski ve yıpranmış elbise. (K, TA.) Şöyle dersin: هُوَ يَكْسُوهُ مِنْ **خَلِيعِهِ** [O, onu kendi atılmış, yahut eski ve yıpranmış giysisinden bir şeyle giydirir]. (TA.) ― -b3- Ayrıca **خَلْعٌ**’a da bak. ― -b4- (mecaz olduğu varsayılarak:) Kumar oyununda malı kendisinden kazanılıp alınan kimse; bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **مَخْلُوعٌ**. (L.) ― -b5- **خَلِيعُ العِذَارِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) (mecaz olduğu varsayılarak:) Dilediğini yapan ve söyleyen; Allah’ı ve insanların kınamasını umursamayan, onlardan korkmayan; başında yuları olmayan hayvan gibi. (Har p. 676.) Kocasından uzaklaşma hâlindeki kadına da uygulanır [lafzen, başlığı yahut yuları çekilip çıkarılmış yahut atılmış olan; kısrağa benzetilerek; anlamı, (mecaz olduğu varsayılarak:) (mecaz olduğu varsayılarak:) dizginsiz]; emreden yahut yasaklayan kimsesi olmayan: [1’e bak:] yanlış olarak **خَلِيعَةُ العِذَارِ** yazılır; çünkü burada **خليع**, vezin olarak **فَعِيلٌ** olup vezin olarak **مَفْعُولٌ** mânasındadır: yahut **عذار**’ı anmadan **خَلِيفَةٌ** dersin; **خَلَعَةٌ**’dan, **ظَرِيفَةٌ** ve **لَطِيفَةٌ**’nin **ظَرَافَةٌ** ve **لَطَافَةٌ**’dan olması gibi. (Mgh.) [Ayrıca **خَالِعٌ**’a da bak.] ― -b6- **خَلِيعٌ**, bir halifeye ve bir emire yahut benzerine de uygulanır; mânası (mecaz:) yetkisinden soyundurulmuş; görevinden uzaklaştırılmış; azledilmiş; (L;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **مَخْلُوعٌ**: ve Dmr ve başkalarının işaret ettiği garip bir şeydir ki her altıncı **مخلوع**dur. (TA.) ― -b7- Yine (mecaz:) ailesi tarafından, (S,) yahut babası tarafından, (K,) yahut müttefikleri tarafından, (IAth, K,) atılmış, reddedilmiş, yahut terk edilmiş, (S, IAth, L, K,) bir genç, (S,) yahut bir oğul, (K,) ve bir müttefik, (IAth, L,) öyle ki bir suç işlerse yahut cezayı gerektiren bir kabahat işlerse, onlar yani ailesi, yahut o yani babası, yahut onlar yani müttefikleri, bundan dolayı takip edilmeyecek yahut cezalandırılmayacaktır; (S, IAth, L, K;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **مَخْلُوعٌ**: (K:) ilkinin çoğulu **خُلَعَآءُ**: (K:) ve (mecaz:) ailesi tarafından böyle atılmış, (TA,) çokça suç yahut cezayı gerektiren kabahat işlemiş, yahut işleye gelmiş, (K, TA,) bir genç; bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **خَوْلَعٌ**: (K, TA:) (mecaz olduğu varsayılarak:) ailesinden yabancılaşmış yahut uzaklaşmış kimse: (TA:) (mecaz:) ailesinden kopmuş, onlarla anlaşmazlığa düşmüş, kötülüğü ve alçaklığı ve hilesiyle onları bezdirmiş kimse; (Mgh, K, TA;) sanki başlığını yahut yularını [yani dizgini] atmış ve dilediğini yapan; yahut ailesi onu atmış ve ondan beri olduklarını ilan etmiş olduğu için; (Mgh;) yahut o, akrabalarını atmış ve onlar ondan beri olduklarını ilan etmiş olduğu için; yahut dinden ve hayâdan soyundurulmuş olduğu için; (TA;) dişisi ة ile: (K: [bunun, **خَلُعَ**’ın ism-i fâili olduğunu; vezin olarak **فَعِيلٌ**’in vezin olarak **مَفْعُولٌ** mânasında olmadığını gösterir; burada verilen açıklamaların bazı kısımlarının ima ettiğinin aksine:]) (mecaz olduğu varsayılarak:) kötü, fena, şerli, yahut fesatçı: (TA:) (mecaz:) [ahlâksız yahut iffetsiz: (**خَلَاعَةٌ**’a bak; ondan türemiştir:)] (mecaz olduğu varsayılarak:) içki ve oyunla meşhur: (TA:) [günümüzde yaygın olarak bu mânada kullanılır; ve (mecaz olduğu varsayılarak:) şakacı; yahut bir tavır mânasında:] (mecaz olduğu varsayılarak:) iki tarafın da ortaya koyduğu bahsi kazananın aldığı bir kumar oyununda, bir başkasıyla oynayan kimse; (IDrd, K;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **مُخَالِعٌ**; çünkü malının en iyi yahut seçkin kısmı (**خُلْعَتُهُ**) [çoğu kez] ondan kazanılıp alınır: (S:) (mecaz olduğu varsayılarak:) bu tür oyunlara sürekli kendini veren kimse: (TA:) ve aşağıdaki ↓ **خَوْلَعٌ**, (mecaz:) bu tür oyunlarda oynayan; kendisine **حَدٌّ** denilen ceza uygulanmış olan ve bu oyunlarda daima yenilen, yahut talihli olup bu oyunlarda daima yenen kimseyi ifade eder. (K, farklı nüshalara göre; bazılarında المُقَامِرُ المَحْدُودُ الَّذِى يُقْمَرُ أَبَدًا okuruz; diğerlerinde ise, المقاصر المَجْدُودُ الذى يَقْمُرُ ابدا.) ― -b8- (mecaz olduğu varsayılarak:) Avcı, kuş avcısı, yahut balıkçı; (S, Sgh, K;) yalnız olduğu için böyle adlandırılmıştır. (Sgh.) ― -b9- (mecaz:) [**غُول** denilen türden] bir [cin, yahut şeytan, vb.]; (S, K, TA;) kötü tabiatı sebebiyle; (TA;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **خَوْلَعٌ** (K) ve ↓ **خَيْلَعٌ**. (TA.) ― -b10- (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir kurt; (S, K;) bunun gibi aşağıdaki de: ↓ **خَوْلَعٌ** (K) ve ↓ **خَيْلَعٌ**. (Sgh, K.) ― -b11- (mecaz olduğu varsayılarak:) İlkinde kazanmayan (S, Kr, K) kumar oku: (S, Kr:) yahut bazılarına göre, ilkinde kazanan kumar oku; Sgh’nin ve L’dekinin dediği gibi: (TA:) çoğulu **خِلَعَةٌ**. (Kr.)

خَلَاعَةٌ
خَلَاعَةٌ خلاع خلاعه خلاعة : [bk. **خَلُعَ**:] **دَعَارَةٌ** ile eşanlamlıdır [yani (mecazen:) kötülük yahut ahlâksızlık; yahut kötü, yahut ahlâksız davranış; vb.]; ayrıca bunun bir lehçe varyantı olan **خَرَاعَةٌ** ile de; (S, **خرع** maddesinde;) ve ↓ **خَلِيعَةٌ** da aynı mânaya gelir. (TA.)

خَلِيعَةٌ
خَلِيعَةٌ خليع خليعه خليعة : bir önce gelenin hemen ardından gelen şeye bak.

خَلِعُ العِذَارِ
خَلِعُ العِذَارِ ذ [(varsayılan mecazen:) başlığını yahut yularını atıp rastgele dolaşan bir at. ― -b2- Ve bundan dolayı, (varsayılan mecazen:) (varsayılan mecazen:) kendinden kısıtlamayı atıp başkalarına karşı haksız ve kötü bir tarzda davranan, onu engelleyecek kimse bulunmayan bir adam. **خَلِيعٌ**’e de bak. ― -b3- Ve bundan dolayı,] (varsayılan mecazen:) (varsayılan mecazen:) (varsayılan mecazen:) sakalsız bir delikanlı yahut genç adam; yahut bıyığı çıkmış fakat sakalı çıkmamış olan. (TA.) ― -b4- **خَالِعٌ** (varsayılan mecazen:) bir oğlak. (TA.) [Görünüşe göre oyunbaz tabiatı sebebiyle.] ― -b5- (varsayılan mecazen:) kocasını, kendisinden ona bir hediye yahut bir bedel karşılığında, onu boşamaya kışkırtan, teşvik eden yahut sevk eden bir kadın: [3’e bak:] (S:) yahut kendisini, kendisinden kocasına bir hediye yahut bir bedel karşılığında, boşatmaya sebep olan: [6’ya bak:] ve aynı şekilde, karısından kendisine bir hediye yahut bir bedel karşılığında karısını boşayan bir koca. (K.) ― -b6- **رُطَبٌ خَالِعٌ**: tamamı olgun, yahut her tarafı olgun, yahut yumuşak hurmalar; eşanlamlısı **مُنْسَبِتٌ**; (S, K;) çünkü sulu oluşları sebebiyle kabukları sıyrılır: (TA:) ve **بُسْرَةٌ خَالِعٌ**, (K, TA,) ve **خَالِعَةٌ**, (TA,) bütünüyle yenmeye elverişli hâle gelmiş bir hurma. (K, * TA.) [**بُسْرٌ**’e bak] ― -b7- **خَالِعٌ** ayrıca **عُرْقُوب**’un [yahut aşil kirişi/arka bacak kirişi] burkulması mânasına gelir: (K:) yahut bir dişi devenin **عُرْقُوب**’una isabet eden belirli bir hastalık. (TA.) Ve şöyle dersin: **بَعِيرٌ بِهِ خَالِعٌ**, (S,) yahut **بَعِيرٌ خَالِعٌ**, (K,) bir adam sağrısının **غُرَاب** denilen kısmına oturduğunda, (S) bazılarına göre aşil kirişi tendonunun çıkması sebebiyle, (TA) kalkmaya güç yetiremeyen bir deve. (S, K.) ― -b8- **جُبْنٌ خَالِعٌ** (mecazen:) şiddetli korkaklık; sanki adamın korkusunun şiddeti kalbini yerinden çıkarmış gibidir; IAth’a göre, korku anında özlemli düşüncelerden ve kalbin zayıflığından doğan bir hâl. (TA.)

خَوْلَعٌ
خَوْلَعٌ خولع : **خَلْعٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, **هَبِيد**’in [yani kolokint yahut onun posası yahut tohumu] **سَمْن**’i [yahut kaynatılmış suyu] çıkıncaya kadar pişirilmesi; bunun üzerine o arıtılır ve bir yana konur; çekirdekleri çıkarılmış ezilmiş hurmalar onun üzerine konur, ve un; ve karışıncaya kadar karıştırılır ve dövülür; sonra bırakılır ve konur; soğuyunca **سمن**’i ona geri döndürülür: yahut bazılarına göre, ezilmiş kolokint (**حَنْظَل**) tatlandıracak bir şeyle ıslatılıp sonra yenir; buna **مُبَسَّلٌ** da denir. (TA.) [**هَبِيدٌ**’e bak.] -A2- **خُلَاعٌ**’a da bak: -A3- ve **خَلِيعٌ**’e, dört yerde. -A4- Ayrıca Aptal; (K;) bir adama uygulanır. (TA.) -A5- Ve usta bir kılavuz. (Sgh, K.)

خَيْلَعٌ
خَيْلَعٌ خيلع : **خُلَاعٌ**’a bak: -A2- ve sona yakın iki yerde **خَلِيعٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecazen:) zayıf bir adam. (TA.) [**مُخَلَّعٌ**’a da bak.]

مُخَلَّعٌ الأَلْيَتَيْنِ
مُخَلَّعٌ الأَلْيَتَيْنِ ذ: kalçaları ayrı, yahut ayrılmış olan bir adam. (S, K.) ― -b2- Ve **مُخَلَّعٌ**: zayıf, ve yumuşak, yahut gevşek bir adam. (Lth, K.) [**خَيْلَعٌ**’a da bak.] ― -b3- (mecazen:) kendisinde akıl kaybına benzer bir şey bulunan, yahut delilikten yahut şeytan çarpmasından bir dokunuş bulunan bir adam: (K, * TA:) ve (mecazen:) deli, yahut bir cin tarafından musallat olunmuş bir adam. (TA.)

مَخْلُوعٌ
مَخْلُوعٌ مخلوع : dört yerde **خَلِيعٌ**’e bak. ― -b2- **رَجُلٌ مَخْلُوعُ الفُؤَادِ** (mecazen:) korkmuş yahut dehşete düşmüş bir adam; sanki kalbi yerinden çıkarılmış gibidir. (TA.)

مُخَالِعٌ
مُخَالِعٌ مخالع : paragrafın son kısmında **خَلِيعٌ**’e bak.

مُخْتَلِعَةٌ
مُخْتَلِعَةٌ مختلعه مختلعة (mecazen:) kocasından, ondan (S, K,) yahut bir başkasından (K:) bir hediye yahut bir bedel karşılığında boşanmış bir kadın: [8’e bak:] ve [çoğulu] **مُخْتَلِعَاتٌ** [şu mânada açıklanır:] (mecazen:) kocalarını, onlardan herhangi bir zarar verici davranış olmaksızın, bir hediye yahut bir bedel karşılığında kendilerini boşamaya kışkırtan, teşvik eden yahut sevk eden kadınlar. (TA.) ― -b2- (varsayılan mecazen:) şehvetle etkilenmiş bir kadın. (Sgh, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَلَعَ
خَلَعَ A ( n. ac. خَلْع 1 ),
a.  Took, pulled, threw, cast, stripped of ( clothing ).

b.  [ acc. &  'Ala ], Bestowed upon, invested with ( a robe of honour ).

c.  [ acc. &  Min ], Divested, deprived of, dismissed from ( an office ).

d.  ( n. ac. خُلْع 3 ), Repudiated; put away ( wife ); disowned ( son ).

خَلُعَ
خَلُعَ U ( n. ac. خَلَاْعَة 22t ),
a.  Was repudiated; was disowned, cast off.

خَلَّعَ
خَلَّعَ II ,
a.  Displaced; sprained, dislocated.

خَاْلَعَ
خَاْلَعَ III ,
a.  Repudiated, divorced.

أَخْلَعَ
أَخْلَعَ IV ,
a.  Produced, bore leaves or seeds.

تَخَلَّعَ
تَخَلَّعَ V ,
a.  Was displaced, was sprained, dislocated, disjointed; was relaxed ( muscle ).

تَخَاْلَعَ
تَخَاْلَعَ VI ,
a.  Dissolved, annulled, broke ( league, covenant ).

b.  Divorced.

اِنْخَلَعَ
اِنْخَلَعَ VII ,
a.  see V .

b.  Was stripped off.

c.  [ Min ], Was stripped, divested, deprived of, removed from ( an office ).

اِخْتَلَعَ
اِخْتَلَعَ VIII ,
a.  Was repudiated, divorced.

b.  Despoiled.

خَلْع
خَلْع 1 ,
a.  Dislocation.

خِلْع
خِلْع 2 ,
a.  Spiced meat.

b.  see 1 .

خِلْعَة
خِلْعَة 2t , ( pl. خِلَع 7 ),
a.  Robe of honour.

b.  The best or choice part of.

خُلْع
خُلْع 3 ,
a.  Divorce.

خَاْلِع
خَاْلِع 21 ,
a.  One separated from his wife.

b.  Debauched, dissolute; unrestrained.

خَلَاْعَة
خَلَاْعَة 22t ,
a.  Debauchery, dissoluteness.

خَلِيْع
خَلِيْع 25 , ( pl. خُلَعَآءُ 43 ),
a.  Cast off, worn out garment.

b.  Bad; scapegrace, prodigal.

c.  Disowned.

خَلَّعَ
N. P. خَلَّعَ II ,
a.  Dislocated.

b.  Weak, flabby, nerveless.

c.  Paralytic.

##### Türkçe

**خَلَعَ**
**خَلَعَ** A ( n. ac. **خَلْع** 1 ),
a. Aldı, çekti, attı, fırlattı, (giysiyi) çıkardı, (giysiden) soydu.

b. [ acc. &  'Ala ], (birine) ihsanda bulundu, (birine) giydirdi (bir şeref hırkası).

c. [ acc. &  Min ], (birini) soydu, mahrum etti, (birini) azletti (bir görevden).

d. ( n. ac. **خُلْع** 3 ), reddetti; (karıyı) boşadı; (oğlu) reddetti.

**خَلُعَ**
**خَلُعَ** U ( n. ac. **خَلَاْعَة** 22t ),
a. Reddedildi; reddolundu, atıldı.

**خَلَّعَ**
**خَلَّعَ** II ,
a. Yerinden çıkardı; burktu, çıkardı.

**خَاْلَعَ**
**خَاْلَعَ** III ,
a. Reddetti, boşadı.

**أَخْلَعَ**
**أَخْلَعَ** IV ,
a. Yapraklar veya tohumlar meydana getirdi, verdi.

**تَخَلَّعَ**
**تَخَلَّعَ** V ,
a. Yerinden çıktı, burkuldu, çıktı, ekleminden ayrıldı; gevşedi (kas).

**تَخَاْلَعَ**
**تَخَاْلَعَ** VI ,
a. Çözdü, feshetti, bozdu (ittifakı, ahdi).

b. Boşadı.

**اِنْخَلَعَ**
**اِنْخَلَعَ** VII ,
a. bkz. V .

b. Çıkarıldı.

c. [ Min ], soyuldu, çıkarıldı, mahrum edildi, uzaklaştırıldı (bir görevden).

**اِخْتَلَعَ**
**اِخْتَلَعَ** VIII ,
a. Reddedildi, boşandı.

b. Soyuldu.

**خَلْع**
**خَلْع** 1 ,
a. Çıkık.

**خِلْع**
**خِلْع** 2 ,
a. Baharatlı et.

b. bkz. 1 .

**خِلْعَة**
**خِلْعَة** 2t , ( pl. **خِلَع** 7 ),
a. Şeref hırkası.

b. (Bir şeyin) en iyi veya seçkin kısmı.

**خُلْع**
**خُلْع** 3 ,
a. Boşanma.

**خَاْلِع**
**خَاْلِع** 21 ,
a. Karısından ayrılmış kimse.

b. Ahlâksız, sefih; dizginsiz.

**خَلَاْعَة**
**خَلَاْعَة** 22t ,
a. Ahlâksızlık, sefahat.

**خَلِيْع**
**خَلِيْع** 25 , ( pl. **خُلَعَآءُ** 43 ),
a. Atılmış, yıpranmış giysi.

b. Kötü; serseri, müsrif.

c. Reddedilmiş.

**خَلَّعَ**
N. P. **خَلَّعَ** II ,
a. Çıkık.

b. Zayıf, gevşek, sinirsiz.

c. Felçli.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خلع
خَلَعَ - يَخْلَعُ
خَلَعَ - يَخْلَعُ + كائن + شيئاً: ينزعه (يَشْلَحه): يقوم بفصل ثم نزع وإخراج شيء من شيء آخر كان يلبسه ويتداخل ويرتبط به
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإمساك بكائن وشده وجذبه ثم تحريكه باستمرار لمسافة معينة بعيداً عن مكانه الأصلي"، وهي:
نَزَعَ - يَنْزِعُ، خَلَعَ - يَخْلَعُ، جَرَّ - يَجُرُّ، سَحَبَ - يَسْحَبُ، جَرَفَ - يَجْرُفُ، سَلَّ - يَسُلُّ
خلع
 	﴿إني أنا ربك فاخلع نعليك إنك بالوادي المقدس طوى(12)﴾ طه
مختار الصحاح
● [خلع] خ ل ع: خَلَعَ ثوبه ونعله وقائده وخلع عليه خِلْعةً كله من باب قطع وخلع امرأته خُلْعاً بالضم و خُلِعَ الوالي عزل و خَالَعَتِ المرأة بعلها أرادته على طلاقها ببدل منها له فهي خالِعٌ والاسم الخُلْعَةُ بالضم وقد تَخَالَعَا و اخْتَلَعَتْ فهي مُخْتَلِعَةٌ
معجم الفرائد القرآنية
خ ل ع
"فَاخْلَعْ " في قوله تعالى " إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً "(12) طه .
الخَلْعُ : النَّزع والتنحية، (فاخلع نعليك) أي انزعهما .
الراغب
خلع
- الخلع: خلع الإنسان ثوبه، والفرس جله وعذاره، قال تعالى: }فاخلع نعليك{ [طه/12]، قيل: هو على الظاهر، وأمره بخلع ذلك عن رجله؛ لكونه من جلد حمار ميت (أخرجه ابن جرير 16/144 عن كعب وعكرمة وقتادة، وأخرجه ابن بطة، وقال ابن عراق في تنزيه الشريعة المرفوعة 1/228: وهذا لا يصح)، وقال بعض الصوفية: هذا مثل وهو أمر بالإقامة والتمكن، كقولك لمن رمت أن يتمكن: انزع ثوبك وخفك ونحو ذلك، وإذا قيل: خلع فلان على فلان، فمعناه: أعطاه ثوبا، واستفيد معنى العطاء من هذه اللفظة بأن وصل به على فلان، لا بمجرد الخلع.
ملخص اللسان
1.     خَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في  الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ.
2.     وخلَعَ النعلَ  والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده.
3.     والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم  تَطْرَحْه
4.     إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي  أَخرُجَ منه جميعه وأَتَصَدَّقَ به وأُعَرَّى منه كما يُعَرَّى الإِنسانُ  إِذا خلعَ ثوبه.
5.     وخلَع قائدَه خَلْعاً: أَذالَه.
6.  وخلَع الرِّبقةَ عن عُنُقه: نقَض  عَهْدَه. وتَخالَع القومُ: نقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بينهم. وفي الحديث: من  خَلَعَ يداً من طاعة لَقِيَ اللهَ لا حُجّة له أَي من خرج من طاعةِ  سُلْطانِه وعَدا عليه بالشرّ؛
7.     وخلَع دابته يَخْلَعُها خَلْعاً وخَلَّعها:  أَطْلَقها من قَيْدها، وكذلك خَلَع قَيْدَه؛
8.     وخلع  امرأَته خُلْعاً، بالضم، وخِلاعاً فاختلَعَت وخالَعَتْه: أَزالَها عن  نفسه وطلقها على بَذْل منها له، فهي خالعٌ،
9.     خَلَع امرأَتَه وخالَعها إِذا  افْتَدَت منه بمالها فطلَّقها وأَبانها من نفسه
10.           والخَليعُ: الرجل يَجْني الجِناياتِ يُؤْخذ بها أَولياؤُه  فيتبرَّؤُون منه ومن جنايته ويقولون: إِنّا خلَعْنا فلاناً فلا نأْخذ  أَحداً بجناية تُجْنى عليه، ولا نؤَاخَذ بجناياته التي يَجْنيها،
11.                         وكان رجل منهم خَلِيعٌ أَي مُسْتَهْتَرٌ بالشرب واللهو، هو من  الخَلِيع الشاطِر الخَبيث الذي خَلَعَتْه عشيرته وتَبرَّؤُوا منه.
12.                         والتخلُّع: التفكُّك في المِشْيةِ، وتخلَّع في مَشْيه: هَزَّ  مَنْكِبَيْه ويديه وأَشار بهما.
13.                         ورجل مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ إِذا كان  مُنْفكَّهما. والخَلْعُ والخَلَع: زوال المَفْصِل من اليَد أَو الرِّجل من غير  بَيْنونة
14.                        وخَلَعَ أَوصالَه: أَزالها.
15.                         وثوب خَلِيعٌ: خلَقٌ.
لسان العرب
● - خلع: خَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في  الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ. وخلَعَ النعلَ  والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده.  والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم  تَطْرَحْه. وكلُّ ثوب تَخْلَعُه عنك خِلْعةٌ؛ وخَلَع عليه خِلْعةً.  وفي حديث كعب: إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي  أَخرُجَ منه جميعه وأَتَصَدَّقَ به وأُعَرَّى منه كما يُعَرَّى الإِنسانُ  إِذا خلعَ ثوبه.  وخلَع قائدَه خَلْعاً: أَذالَه. وخلَع الرِّبقةَ عن عُنُقه: نقَض  عَهْدَه. وتَخالَع القومُ: نقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بينهم. وفي الحديث: من  خَلَعَ يداً من طاعة لَقِيَ اللهَ لا حُجّة له أَي من خرج من طاعةِ  سُلْطانِه وعَدا عليه بالشرّ؛ قال ابن الأَثير: هو من خَلَعْتُ الثوب إِذا  أَلْقَيْتَه عنك، شبَّه الطاعة واشتمالَها على الإِنسان به وخصّ اليد لأَن  المُعاهَدة والمُعاقَدةَ بها. وخلَع دابته يَخْلَعُها خَلْعاً وخَلَّعها:  أَطْلَقها من قَيْدها، وكذلك خَلَع قَيْدَه؛ قال:  وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم،  ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ  وخلَع عِذاره: أَلْقاه عن نفسه فعَدا بشَرّ، وهو على المَثل بذلك. وخلع  امرأَته خُلْعاً، بالضم، وخِلاعاً فاختلَعَت وخالَعَتْه: أَزالَها عن  نفسه وطلقها على بَذْل منها له، فهي خالعٌ، والاسم الخُلْعةُ، وقد تَخالعا،  واخْتَلَعَت منه اخْتِلاعاً فهي مخْتلِعةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ  ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا  شَفَّر مالٌ: قلَّ. قال أَبو منصور: خَلَع امرأَتَه وخالَعها إِذا  افْتَدَت منه بمالها فطلَّقها وأَبانها من نفسه، وسمي ذلك الفِراق خُلْعاً  لأَن الله تعالى جعل النساء لباساً للرجال، والرجالَ لباساً لهنَّ، فقال:  هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن؛ وهي ضجِيعهُ وضَجيعتهُ فإِذا افتدت  المرأَة بمال تعطيه لزوجها ليُبِينَها منه فأَجابها إِلى ذلك، فقد بانت منه  وخلَع كل واحد منهما لباسَ صاحبه، والاسم من كل ذلك الخُلْعُ، والمصدر  الخَلْع، فهذا معنى الخُلع عند الفقهاء. وفي الحديث: المُخْتَلِعاتُ هن  المُنافِقاتُ يعني اللاَّتي يَطْلُبْنَ الخُلْع والطلاق من أَزْواجِهن بغير  عُذْر؛ قال ابن الأَثير: وفائدة الخُلْع إِبْطال الرَّجْعة إِلا بعقد جديد،  وفيه عند الشافعي خلاف هل هو فَسْخٌ أَو طَلاق، وقد يسمى الخُلع طلاقاً.  وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنَّ امرأَة نَشَزَت على زوجها فقال له  عمر: اخْلَعْها أَي طَلِّقْها واتْرُكْها.  والخَوْلَعُ: المُقامِرُ المَجْدُودُ الذي يُقْمِرُأَبداً. والمُخالِعُ:  المُقامِرُ؛ قال الخراز بن عمرو يخاطِبُ امرأَته:  إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا  هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ  (* قوله: ما أُلاك، هكذا في الأصل.)  فهو المُقامِرُ لأَنه يُقْمَرُ خُلْعَته. وقوله هَرَّ أَي كَره.  والمَخْلُوع: المَقْمُورُ مالَه؛ قال الشاعر يصف جملاً:  يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه،  كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ  يقول: يَغْلِب هذا الجَملُ الإِبلَ على لُزُوم الطريق، فشبَّه حِرْصَه  على لزُوم الطريق وإِلحاحَه على السيْر بحِرْص هذا الخَلِيع على الضَّرْب  بالقِداح لعله يَسْتَرْجِع بعض ما ذهب من ماله. والخَلِيعُ: المَخْلُوعُ  المَقْمُورُ مالَه. وخلَعَه: أَزالَه. ورجل خَلِيعٌ: مَخْلُوع عن نفسه،  وقيل: هو المَخْلوع من كل شيء، والجمع خُلْعاء كما قالوا قَبيل وقُبَلاء.  وغُلام خَلِيعٌ بيِّنُ الخَلاعةِ، بالفتح: وهو الذي قد خلَعه أَهلُه،  فإِن جنى لم يُطالَبُوا بجِنايته. والخَوْلَعُ: الغلام الكثيرُ الجِناياتِ  مثل الخَليع. والخَليعُ: الرجل يَجْني الجِناياتِ يُؤْخذ بها أَولياؤُه  فيتبرَّؤُون منه ومن جنايته ويقولون: إِنّا خلَعْنا فلاناً فلا نأْخذ  أَحداً بجناية تُجْنى عليه، ولا نؤَاخَذ بجناياته التي يَجْنيها، وكان يسمى في  الجاهلية الخَلِيعَ. وفي حديث عثمان: أَنه كان إِذا أُتِيَ بالرجل قد  تخلَّع في الشراب المُسْكِر جلده ثمانين؛ هو الذي انهمك في الشراب ولازَمه  ليلاً ونهاراً كأَنه خلَع رَسَنَه وأَعطى نفْسه هَواها. وفي حديث ابن  الصَّبْغاء: وكان رجل منهم خَلِيعٌ أَي مُسْتَهْتَرٌ بالشرب واللهو، هو من  الخَلِيع الشاطِر الخَبيث الذي خَلَعَتْه عشيرته وتَبرَّؤُوا منه. ويقال:  خُلِعَ من الدِّين والحياء، وقومٌ خُلَعاءُ بَيِّنُو الخَلاعةِ. وفي  الحديث: وقد كانت هذيل خلَعوا خَلِيعاً لهم في الجاهلية؛ قال ابن الأَثير:  كانوا يتعاهَدون ويتعاقَدون على النُّصْرة والإِعانة وأَن يُؤْخذ كل واحد  منهم بالآخر، فإِذا أَرادوا أَن يَتَبرَّؤُوا من إِنسان قد حالَفوه  أَظهروا ذلك للناس وسموا ذلك الفِعْل خُلْعاً، والمُتَبَرَّأَ منه خَليعاً أَي  مَخْلوعاً فلا يُؤْخَذون بجنايته ولا يُؤْخَذُ بجنايتهم، فكأَنهم خَلَعوا  اليمين التي كانوا لَبِسوها معه، وسمَّوْه خُلْعاً وخَلِيعاً مَجازاً  واتِّساعاً، وبه يسمى الإِمام والأَميرُ إِذا عُزِلَ خَليعاً، لأَنه قد  لَبِسَ الخِلافة والإِمارة ثم خُلِعَها؛ ومنه حديث عثمان، رضي الله عنه، قال  له: إِن اللهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً وإِنك تُلاصُ على خَلْعِه؛ أَراد  الخلافةَ وتَرْكَها والخُروجَ منها. وخَلُع خَلاعةً فهو خَليعٌ:  تَبَاعَدَ. والخَلِيعُ: الشاطِرُ وهو منه، والأُنثى بالهاء. ويقال للشاطِر:  خَلِيعٌ لأَنه خلَع رَسَنَه. والخَلِيعُ: الصَّيادُ لانفراده. والخَليعُ:  الذِّئب. والخَلِيعُ: الغُول. والخَلِيعُ: المُلازِمُ للقِمار. والخَلِيعُ:  القِدْح الفائزُ أَوّلاً، وقيل: هو الذي لا يَفُوزُ أَوَّلاً؛ عن كراع،  وجمعه خِلْعة.  والخُلاعُ والخَيْلَعُ والخَوْلَعُ: كالخَبَلِ والجنون يُصِيب الإِنسان،  وقيل: هو فَزَع يَبْقى في الفُؤَاد يكاد يَعْتَرِي منه الوَسْواسُ،  وقيل: الضعْفُ والفزَعُ؛ قال جرير:  لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع  جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ  والخَوْلَعُ: الأَحْمَقُ. ورجل مَخْلوعُ الفُؤَاد إِذا كان فَزِعاً. وفي  الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ الرجلُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالعٌ أَي  شديد كأَنه يَخْلَعُ فؤادَه من شدَّة خَوْفه؛ قال ابن الأَثير: وهو مجاز في  الخَلْعِ والمراد به ما يَعْرِضُ من نَوازِع الأَفكار وضَعْفِ القلب عند  الخَوْف. والخَوْلَعُ: داءٌ يأْخذ الفِصال. والمُخَلَّع: الذي كأَنَّ به  هَبْتةً أَو مَسًّا. وفي التهذيب: المُخَلَّع من الناس، فَخصَّص. ورجل  مُخَلَّعٌ وخَيْلَعٌ: ضَعِيف، وفيه خُلْعةٌ أَي ضَعْفٌ. والمُخَلَّعُ من  الشِّعر: مَفْعولن في الضرب السادس من البَسيط مُشتَقٌّ منه، سمي بذلك  لأَنه خُلِعَتْ أَوْتاده في ضَرْبه وعَرُوضه، لأَن أَصله مستفعلن مستفعلن في  العروض والضرب، فقد حُذف منه جُزْآن لأَنَّ أَصله ثمانية، وفي  الجُزْأَين وتِدانِ وقد حذفت من مستفعلن نونه فَقُطِعَ هذان الوتدانِ فذهب من  البيت وتدان، فكأَنَّ البيتَ خُلِّعَ إِلا أَن اسم التخليع لَحِقَه بقطع نون  مستفعلن، لأَنهما من البيت كاليدين، فكأَنهما يدان خُلِعتا منه، ولما نقل  مستفعلن بالقطع إِلى مفعولن بقي وزنه مثل قوله:  ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ  أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي  فسمي هذا الوزن مخلعاً؛ والبيت الذي أَورده الأَزهري في هذا الموضع هو  بيت الأَسود:  ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا،  مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم  وقال: المُخَلَّع من العَرُوض ضرب من البسيط وأَورده. ويقال: أَصابه في  بعض أَعْضائه بَيْنُونة، وهو زوالُ المَفاصل من غير بَيْنُونة.  والتخلُّع: التفكُّك في المِشْيةِ، وتخلَّع في مَشْيه: هَزَّ  مَنْكِبَيْه ويديه وأَشار بهما. ورجل مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ إِذا كان  مُنْفكَّهما. والخَلْعُ والخَلَع: زوال المَفْصِل من اليَد أَو الرِّجل من غير  بَيْنونة. وخَلَعَ أَوصالَه: أَزالها. وثوب خَلِيعٌ: خلَقٌ.  والخالع: داء يأْخُذ في عُرْقوب الناقةِ. وبعير خالِعٌ: لا يَقدِر أَن  يَثُورَ إِذا جلَس الرجل على غُرابِ وَرِكه، وقيل: إِنما ذلك لانْخِلاع  عَصَبةِ عُرْقوبه. ويقال: خُلِعَ الشيخ إِذا أَصابه الخالعُ، وهو التواءُ  العُرْقوب؛ قال الراجز:  وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ  من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ  الجُرَّة: خَشبة يُثَقَّل بها حِبالة الصائد فإِذا نَشِب فيها الصَّيْد  أَثْقَلَتْه.  وخَلَعَ الزرْعُ خَلاعةً: أَسْفَى. يقال: خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ  خَلاعةً إِذا أَسْفَى السُّنْبُل، فهو خالِعٌ. وأَخْلَعَ: صار فيه الحَبّ.  وبُسْرة خالِعٌ وخالِعةٌ: نَضِيجةٌ، وقيل: الخالع بغير هاء البُسْرة إِذا  نَضِجَتْ كلُّها. والخالِعُ من الرُّطب؛ المُنْسَبِتُ. وخلَعَ الشِّيحُ  خَلْعاً: أَوْرَقَ، وكذلك العِضاه. وخَلَع: سقَط ورَقُه، وقيل: الخالِعُ من  العِضاه الذي لا يسقُط ورقه أَبداً. والخالِعُ من الشجر: الهَشِيم  السَّاقِطُ. وخلَع الشجرُ إِذا أَنبَت ورقاً طريّاً.  والخَلْعُ: القَدِيدُ المَشْوِيُّ، وقيل: القَديدُ يُشْوَى واللحم  يُطْبَخُ ويجعل في وِعاءٍ بإِهالَتِه. والخَلْعُ: لحم يُطْبَخُ بالتَّوابل،  وقيل: يُؤخذ من العِظام ويُطبخ ويُبَزَّر ثم يجعل في القَرْف،وهو وِعاءٌ من  جِلْد، ويُتَزَوَّدُ به في الأَسفار.  والخَوْلَعُ: الهَبِيدُ حين يُهْبَد حتى يخرج سَمْنه ثم يُصَفَّى  فيُنَحَّى ويجعل عليه رَضِيضُ التمْرِ المَنْزُوع النَّوَى والدَّقِيقُ، ويُساط  حتى يَخْتَلِط ثم يُنْزل فيُوضع فإِذا بَرَد أُعِيد عليه سَمنه.  والخَوْلَعُ: الحَنظل المَدْقُوق والمَلْتُوت بما يُطَيِّبه ثم يُؤْكل وهو  المُبَسَّل. والخَوْلَعُ: اللحم يُغْلَى بالخلّ ثم يُحْمَلُ في الأَسْفار.  والخَوْلَعُ: الذِّئب.  وتَخَلَّع القوم: تَسَلَّلوا وذهبوا؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ،  يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ  والخالِع: الجَدْي. والخَلِيعُ والخَلْيَعُ: الغُول.  والخَلِيعُ: اسم رجل من العرب. والخُلَعاءُ: بطن من بني عامر.  والخَيْلَعُ من الثياب والذِّئاب: لغة في الخَيْعَل. والخَيْلَعُ:  الزَّيت؛ عن كراع. والخَيْلَعُ: القُبَّةُ من الأَدم، وقيل: الخَيْلَعُ الأَدم  عامّة؛ قال رؤبة:  نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا  وقال رجل من كلب:  ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً،  حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ  والخَلَعْلَعُ: من أَسماء الضِّباع؛ عنه أَيضاً. والخُلْعةُ: خِيار  المال؛ وينشد بيت جرير:  مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ،  ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا  وخُلْعة المالِ وخِلْعَتُه: خِيارُه. قال أَبو سعيد: وسمي خِيارُ المال  خُلْعة وخِلْعة لأَنه يَخْلَع قلب الناظر إِليه؛ أَنشد الزجاج:  وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا،  يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ  يعني المِعْزى أَنها كانت خِياراً. وخُلْعةُ ماله: مُخْرَتُه.  وخُلِعَ الوالي أَي عُزِلَ. وخَلَع الغُلامُ: كَبُرَ زُبُّه.  أَبو عمرو: الخَيْعَلُ قَمِيصٌ لا كُمَّيْ له  (* قال الهُوريني في  تعليقه على القاموس: قوله لا كُمَّي له، قال الصاغاني: وإِنما أُسقطت النون من  كُمَّين للاضافة لأن اللام كالمُقحمة لا يُعتدّ بها في مثل هذا  الموضع.). قال الأَزهري: وقد يُقلب فيقال خَيْلَع.  وفي نوادر الأَعراب: اختلَعوا فلاناً: أَخذوا ماله.
مقاييس اللغة:
(خلع)  الخاء واللام والعين أصلٌ واحد مطرّد، وهو مُزايَلة الشَّيء الذي كان يُشتَمَل به أو عليه. تقول: خلعتُ الثّوبَ أخْلَعُهُ خَلْعاً، وخُلِع الوالي يُخْلَعُ خَلْعاً. وهذا لا يكادُ يقال إلاّ في الدُّون يُنْزِل مَن هو أعلى منه، وإلاّ فليس يُقال خَلَع الأميرُ واليَه على بلدِ كذا. ألاَ ترى أنّه إنما يقال عزَله. ويقال طلَّقَ الرَّجُل امرأته. فإن كان ذلك من قبَل المرأة يقال خالعَتْه وقد اختَلَعَتْ([14])؛ لأنّها تَفتدِي نفسَها منه بشيءٍ تبذلُه لـه. وفي الحديث: "المختلِعات هنَّ المنافقات" يعني([15]) اللواتي يخالِعْن أزواجهنَّ من غير أنْ يضارَّهُنّ الأزواج. والخالِع: البُسر النَّضِيج([16])، لأنَّه يَخْلَع قِشرَهُ من رُطوبته. كما يقال فَسَقَتِ الرُّطَبَة، إذا خرجَتْ مِن قشرها.
ومن الباب خَلَعَ السُّنْبُلُ، إذا صار له سَفاً، كأنَّه خلعَه فأخرجَه. والخليع: الذي خَلَعه أهلُه، فإِن جَنَى لم يُطْلَبُوا بجِنايته، وإنْ جُنِيَ عليه لم يَطْلُبوا به. وهو قوله:
ووادٍ كجوف العَيْرِ قفرٍ قطعتُه *** به الذّئبُ يعوِي كالخليع المُعيَّلِ([17])
والخليع: الذِّئبُ، وقد خُلِع أيّ خَلْعٍ! ويقال الخليع الصائد. ويقال: فلانٌ يتخلَّعُ في مِشيتِه، أي يهتزُّ، كأنَّ أعضاءَه تريد أن تتخلَّع([18]). والخالع: داءٌ يُصِيب البعير. يقال به خالعٌ، وهو الذي إذا بَرَك لم يقدِرْ على أن يثُور. وذلك أنَّه كأنَّه تخلَّعت أعضاؤُه حتَّى سقطت بالأرض. والخَوْلَع. فَزَعٌ يعترِي الفُؤادَ كالمسِّ؛ وهو قياسُ الباب، كأنَّ الفؤادَ قد خُلِع. ويقال قد تخالَعَ القومُ، إذا نَقَضُوا ما كان بَينهم من حِلْف.
القاموس المحيط:
الخَلْعُ، كالمَنْعِ النَّزْعُ، إلا أنَّ في الخَلْعِ مُهْلَةً، ولَحْمٌ يُطْبَخُ بالتَّوابِلِ في وعاءٍ من جِلْدٍ، أو القَديدُ المَشْوِيُّ في وِعاءٍ بإهالَتِهِ، وبالضم طَلاقُ المرأةِ ببدَلٍ منها أو من غَيْرِهَا، كالمُخَالَعَةِ والتَّخالُعِ، وقد اخْتَلَعَتْ هي، والاسمُ الخُلْعَةُ، بالضم. والخالِعُ كُلٌّ من المُتَخَالِعَينِ، والبُسْرَةُ النَّضيجَةُ، والرُّطَبُ المُنْسَبِتُ، وبعيرٌ لا يَقْدِرُ على أن يَثُورَ، والساقِطُ الهَشيمُ من الشجَر، و من العِضاهِ ما لا يَسْقُطُ وَرَقُهُ أبَداً، والتِوَاءُ العُرْقُوبِ. وخُلِعَ، كعُنِيَ أصابَهُ ذلك. وخَلَعَ السُّنْبُلُ، كمنع صارَ له سَفاً، و الغلامُ كَبُرَ زُبُّهُ، وكان في الجاهلِيَّةِ إذا قال قائِلٌ هذا ابْنِي قد خَلَعْتُهُ، كان لا يُؤْخَذُ بعدُ بِجَرِيرَتِهِ، وهو خَلِيعٌ ومَخْلُوعٌ، وقد خَلُعَ، كَكَرُمَ، والخُلَعَاءُ جَماعَتُهُمْ، وَبَطْنٌ من بَني عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ، كانوا لا يُعْطُونَ أحَداً طاعَةً. وكأَميرٍ الصيادُ، والشاطِرُ، وهي بهاءٍ، والغُولُ، والذِّئْبُ، كالخَيْلَعِ، وقِدْحٌ لا يَفوزُ، والمُقَامِرُ المُرَاهِنُ، والثوبُ الخَلَقُ، ولَقَبُ أبي عبدِ اللهِ الحُسَيْنِ بنِ الضَّحَّاكِ الشاعِرِ، ورجلٌ رئيسٌ من بني عامِرٍ. وكزبيرٍ جَدُّ والدِ علِيِّ بنِ محمدِ بنِ جعفرٍ المُقْرِىءِ. والخَلَعْلَعُ، كسَفَرْجَلٍ الضَّبُعُ. وكغُرابٍ شِبْهُ خَبَلٍ يُصِيبُ الإِنسانَ. والخَيْلَعُ، كصَيْقَلٍ القَميصُ بلا كُمٍّ، والفَزَعُ يَعْتَرِي الفُؤادَ كأنه مَسٌّ، كالخَوْلَعِ، و ع، والذئْبُ. والخَوْلَعُ، كجوهرٍ المُقامِرُ المَجْدودُ الذي يُقْمِرُ أبداً، والغُلامُ الكثيرُ الجِناياتِ، كالخَلِيعِ، والأحْمَقُ، والدليلُ الماهِرُ، والذئْبُ، والغُولُ. وخَلَعَتِ العِضاهُ أورَقَتْ، كأخْلَعَتْ. والخِلْعَةُ، بالكسر ما يُخْلَعُ على الإِنسانِ، وخِيارُ المالِ، ويُضَمُّ. وأخْلَعَ السُّنْبُلُ صار فيه الحَبُّ، و القومُ وجَدُوا الخالِعَ من العِضَاهِ.
والمُخَلَّعُ الأَلْيَتَيْنِ، كمُعَظَّمٍ: المُنْفَكُّهُما. والتَّخْليعُ: مَشْيُه، وقطعُ مُسْتَفْعِلُنْ، في عَرُوضِ البَسِيطِ وَضَرْبِهِ جَمِيعاً، فَيُنْقَلُ إلى مَفْعولُنْ، والمُخَلَّعُ، كمُعَظَّمٍ: بَيْتُهُ، والرجُلُ الضعيفُ الرخْوُ، ومن به شِبْهُ هَبْتَةٍ أو مَسٍّ. وامرأةٌ مُخْتَلِعَةٌ: شَبِقَةٌ. واخْتَلَعُوهُ: أخَذُوا مالَهُ. وتَخَالَعُوا: نَقَضوا الحِلْفَ بينهم.
وتَخَلَّعَ في الشَّرابِ: انْهَمَكَ، و في المشيِ: تَفَكَّكَ.
تاج العروس:
خ ل ع
الخَلْعُ كالمَنْعِ : النَّزْعُ إِلاَّ أَنَّ في الخَلْعِ مُهْلَةً قَالَهُ اللَّيْثُ . وسَوَّى بَعْضُهُمْ بَيْنَ الخَلْعِ والنَّزْعِ
يُقَالُ : خَلَعَ الشَّيْءَ يَخْلَعَهُ خَلْعاً وخَلَعَ النَّعْلَ والثَّوْبَ والرِّدَاءَ يَخْلَعُهُ خَلْعاً : جَرَّدَهُ . وَفي الصّحاح : خَلَعَ ثَوْبَهُ ونَعْلَهُ وقَائدَهُ خَلْعاً قال ابنُ فارِسٍ : وهذا لا يَكادُ يُقَالُ إِلاَّ في الدُّونِ يُنْزِلُ مَن هو أَعْلَى مِنْهُ وإِلاّ فلَيْسَ يُقَالُ : خَلَعَ الأَمِيرُ وَالِيَهُ عَلَى بَلَدِ كَذا أَلا تَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ : عَزَلَهُ
والخَلْعُ : لَحْمٌ يُطْبَخُ بالتَّوابِلِ ثُمَّ يُجْعَلُ في القَرْف وهو وِعَاءٌ مِن جِلْدٍ كَمَا في الصّحاح . أَو هو القَدِيدُ المَشْوِيُّ ويُقَالُ : بَل القَدِيدُ يُشْوَى فيُجْعَلُ في وِعَاءٍ بإِهَالَتهِ قَالَهُ اللَّيْثُ وقالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : هو اللَّحْمُ يُخْلَعُ عَظْمُهُ ثَمَّ يُطْبَخُ ويُبَزَّرُ ويُجْعَلُ في الجِلْدِ ويُتَزَوَّدُ به في الأَسْفَارِ
ومِن المَجَازِ : الخُلْعُ بالضَّمِّ : طَلاَقُ المَرْأَةِ ببَدَلٍ مِنْهَا . هكَذَا بالدّالِ المُهْمَلَةِ المَفْتُوحَة في سائِرِ النُّسَخِ وفي الصّحاح : ببَذْلٍ لَهُ مِنْهَا بالذّالِ المُعْجَمَةِ السّاكِنَةِ أَو مِنْ غَيْرِهَا كالمُخَالَعَةِ والتَّخَالُعِ . وقَدْ خَلَعَ امْرَأَتَه خَلْعاً وَعَلَيْه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ زادَ غَيْرُهُ : وخِلاَعاً بالكَسْرِ اخْتَلَعَتْ هي مِنْه اخْتِلاعاً فهي مُخْتَلِعَةٌ . وخَالَعَتْهُ : أَرَادَتْهُ على ذلِكَ والاسْمُ الخُلْعَةُ بالضَّمِّ
والخَالِعُ : كُلُّ مِن المُتَخَالِعَيْنِ . وأَنْشَدَ ابن الأَعْرَابِيُّ شَاهِداً للخِلاع بالكَسْر :
مُولَعَاتٌ بِهاتِ هَاتِ فإِنْ شَفَّ ... رَ مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاَعَا شَفَّرَ مالٌ : قَلَّ . وقَالَ الأَزْهَرِيُّ : خَلَعَ امْرَأَتُهُ وخَالَعَهَا إِذا افْتَدَتْ مِنْهُ بِمَالِهَا فطَلَّقَهَا وأَبَانَهَا مِن نَفْسِهِ وسُمِّيَ ذلِكَ الفِرَاقُ خَلْعاً لأَنَّ اللهَ تَعَالَى جَعَلَ النِّسَاءَ لِبَاساً للرِّجالِ والرِّجَالُ لِبَاساً لَهُنَّ فقالَ : " هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وأَنْتُم لِبَاسٌ لَهُنَّ " . وهي ضَجِيعُهُ وضَجِيعَتُهُ فإِذا افْتَدَتِ المَرْأَةُ بمَالٍ تُعطِيهِ زَوْجَها لِيُبِينَها مِنْهُ فأَجَابَها إِلَى ذلِكَ فقَدْ بانَتْ مِنْهُ وخَلَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُما لِبَاسَ صَاحِبِهِ والاسْمُ مِنْ كُلِّ ذلِكَ الخُلْعُ والمَصْدَرُ الخَلْعُ قالَ ابْنُ الأَثِير : وفائدَةُ الخَلْعُ إِبطالُ الرَّجْعَةِ إِلاَّ بعَقْدٍ جَدِيدٍ وفيه عِنْدَ الشّافِعِيّ خِلاَفٌ : هَلْ هو فَسْخٌ أَو طَلاقٌ ؟ وقَدْ يُسَمَّى الخُلْعُ طَلاقاً . وفي حَدِيثِ عُمَرَ رِضَيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ امْرَأَةً نَشَزَتْ على زَوْجِهَا فقالَ عُمَرُ : اخْلَعْهَا أَيْ طَلِّقْها واتْرُكْهَا
والخَالِعُ : البُسْرَةُ النَّضِيجَةُ يقالُ : بُسَرَةٌ خالِعٌ وخَالِعَةٌ إِذا نَضِجَتْ كُلُّهَا . والخَالِعُ مِنَ الرُّطَب : المُنْسِبِتُ لأَنَّهُ يَخْلَع قِشْرَهُ مِن رُطُوبَتِهِ . وبَعِيرٌ خَالِعٌ : لا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَثُورَ إِذا جَلَسَ الرَّجُلُ علَى غُرَابِ وَرِكِهِ وقِيلَ : إِنَّمَا ذلِكَ لانْخِلاعِ عَصَبَةِ عُرْقُوبِهِ . والخَالِعُ : السَّاقِطُ الهَشِيمُ من الشَّجَرِ عن الأَصْمَعِيّ وقِيلَ : الخَالِعُ من العِضَاةِ : ما لا يَسْقُطُ وَرَقُه أَبَداً
والخَالِعُ : الْتِواءُ العُرْقُوبِ قِيلَ : هو داءُ يَأْخُذُ عُرْقُوبَ النَّاقَةِ . ويُقَالُ : خُلِعَ كَعُنىَ : أَصابَهُ ذلِكَ أَي الخالِعُ . وخَلَعَ السُّنْبُلُ كمَنَعَ خَلاَعَةً : صارَ لَهُ سَفاً . نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وخَلَعَ الغُلامُ : كَبُرَ زُبُّهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . ومِن المَجَازِ : كانَ في الجاهِلِيَّةِ إِذا قال قَائِلٌ مُنَادِياً في المَوْسِمِ : يا أَيُّهَا النّاسُ : هذَا ابْنِي قَدْ خَلَعْتُهُ وذلِكَ لارلبفق54إِذا خافَ مِنْهُ خُبْثاً أَو خِيَانَةً زادَ : أَو مَنْ هو بِسَبِيلٍ مِنْهُ فيَقُولُونَ : إِنّا قَدْ خَلَعْنَا فلاناً أَيْ فإِنْ جَرَّ لَمْ أَضْمَنْ وإِنْ جُرَّ عليه لَمْ أَطْلُبْ يُرِيدُ : تَبَرَّأْتُ مِنْهُ وكانَ لا يُوْخَذُ بَعْدُ بجَرِيرَتهِ . وهو خَلِيعٌ بَيِّنُ الخَلاَعَةِ ومَخْلُوعٌ عن نَفْسِهِ وقِيلَ : هو المَخْلُوعُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ . وقد خَلُعَ : كَكُرَمَ خَلاعَةً : صارَ خَلِيعاً خَلَعَهُ أَهْلُهُ فإِنْ جَنَى لَمْ يُطَالَبُوا بجِنَايَتِهِ
والخُلَعَاءُ : جَمَاعَتُهُمْ أَيْ جَمْعُ خَلِيعٍ ككَرِيمٍ وكُرَمَاءِ . وقالَ ابْنُ دُرَيْدٍ : الخُلَعَاءُ : بَطْنٌ مِنْ بَنِي عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ . قالَ السَّمْهَرِيّ العُكْلِيّ :
فلَوْ كُنْت من رَهْطِ الأَصَمِّ بنِ مالِكٍ ... أَو الخُلَعَاءِ أَوْ زُهَيْرِ بَنِي عَبْسِ
إِذَنْ لَرَمَتْ قَيْسٌ وَرَائِيَ بِالحَصَى ... وما أُسْلِمَ الجانِي لِمَا جَرَّ بالأَمْسِ وقَالَ ابنُ الكَلْبِيّ : فوَلَدَ رَبِيعَةُ ابنُ عُقَيْل رِياحاً وعَمْراً وعَامِراً وعُوَيْمِراً وكَعْباً وهُمُ الخُلعاءُ كانُوا لا يُعْطُونَ أَحَداً طَاعَةً واُمُّهم أُمُّ أُناسٍ بِنْتُ أَبِي بَكْرِ بنِ كِلابٍ . والخَلِيعُ كأَمِيرٍ : الصَّيّاد نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . وقالَ الصّاغَانِيُّ : سُمِّيَ به لانْفِرادِهِ . ويُرْوَى لامْرِئ القَيْسِ وهو لَتأَبَّطَ شَرّاً :
" ووَادٍ كجَوْفِ العَيْرِ جَاوَزْتُ بَطْنَهُبِه الذِّئْبُ يَعْوِي كالخَليعِ المُعَيَّلِ
والمُعَيَّل : الَّذِي قَصَّر مالُهُ وعَلَيْهِ عِيَالٌ . ويُقَالُ : الخَلِيعُ هُنَا الشّاطِرُ وهُوَ مَجَازٌ سُمِّيَ به لأَنَّهُ خَلَعَتْهُ عَشِيرَتُه وَتَبَرَّؤُوا منه أَوْ لأَنَّه خَلَعَ رَسَنَهُ . ويُقَالُ : خُلِعَ مِن الدِّينِ والحَيَاءِ وهي بِهاءِ
والخَلِيعُ : الغُولُ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ أَيْ لخُبْثِهِ وهو مَجَازٌ . والخَلِيعُ : الذِّئْبُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ كالخَيْلعِ كحَيْدَر نَقَلَه الصّاغَانِيّ . والخَلِيعُ : القِدْحُ الَّذِي لا يَفُوزُ أَوَّلاً كما في الصّحّاحِ ونَقَلَه كُرَاعَ . قالَ : وجَمْعُهُ خِلْعَةٌ : وقال غَيْرُهُ : هو القِدْحُ الفَائزُ أَوّلاً كما نَقَلُهُ صاحِبُ اللِّسَان والصّاغَانِيّ . وقالَ ابْنُ دُرَيْدٍ : الخَلِيعُ : المُقَامِرُ المُرَاهِنُ في القِمارِ وأَنْشَدَ :
" كَمَا ابْتَرَكَ الخَلِيعُ عَلَى القِدَاحِ قُلْتُ : هكَذَا هو في الجَمْهَرَةِ ونَقَلَهُ الصّاغَانِيّ أَيْضاً هكَذَا ولَمْ يَذْكُرَا صَدْرَهُ والشاعِرُ يَصِفُ جَمَلاً وأَوَّلُه
" يَعُزُّ عَلَى الطَّرِيقِ بمَنْكِبَيْهِ يَقُولُ : يَغْلِبُ هذا الجَمَلُ الإِبِلَ عَلَى لُزُومِ الطَّرِيق فشَبَّهَ حِرْصَهُ علَى لُزُومِ الطَّرِيق وإِلْحاحَهُ عَلَى السَّيْرِ بحِرْص هذا الخَلِيع عَلَى الضَّرْبِ بالقِدَاحِ لَعَلَّه يَسْتَرْجِعُ بَعْضَ ما ذَهَبَ مِنْ مالِهِ
والخَلِيعُ : الثَّوْبُ الخَلَقُ . يُقَالُ : هُوَ يَكْسُوهُ من خَلِيعِه . والخَلِيعُ : لَقَبُ أَبِي عَبْدِ اللهِ الحُسَيْنِ بنِ الضَّحَّاكِ الشَّاعِر المُحْسِن كانَ في المَائَةِ الثَالِثَةِ . وقالَ ابْنُ دُرَيْدٍ : الخَلِيعُ : رَجُلٌ رَئِيسٌ مِنْ بَنِي عامِرٍ كانَ له خَطَرٌ فيهم وأَنْشَدَ :
إِنَّ الخَلِيعَ ورَهْطَهُ مِنْ عامِرٍ ... كالقَلْبِ أُلْبِسَ جُؤْجُؤاً وحَزِيماً وخُلَيْعٌ كزُبَيْرٍ : جَدُّ وَالِدِ أَبِي الحَسَنِ عَلِيّ بنِ مُحَمَّدِ ابنِ جَعْفَرٍ القَلاَنِسِيّ المُقْرِي شيخ أَبِي الحَسَن الحماميّ ضَبَطَه أَبُو حَيّان قاله الحافِظُ ابنُ حَجَرٍ . والخَلَعْلَعُ كسَفَرْجَلٍ : الضَّبُعُ عَن ابْنِ دُرَيْدٍ وقَدْ تَقَدَّمَ عَنْهُ أَيْضاً في الجِيم : جَلَعْلَعَة : مِنْ أَسماءِ الضِّبَاع فهُمَا لُغَتَانِ أَوْ أَحَدُهُما تَصْحِيفٌ عن الآخَرِ فتَأَمَّلْ . والخُلاَعُ كغُرَابٍ : شِبْهُ خَبَلٍ وجُنُونٍ يُصِيبُ الإِنْسَانَ وقيلَ : هو الضَّعْفُ والفَزَعُ . والخَيْلَع كصَيْقَلٍ : القَمِيصُ بلاَ كُمٍّ ونَصّ أَبِي عَمْروٍ فِي النَّوَادِرِ : لا كُمَّيْ له كالخَيْعَلِ
والخَيْلَعُ : الفَزَعُ يَعْتَرِي الفُؤادَ مِنْهُ الوَسْوَاسُ والضَّعْفُ كَأَنَّهُ مَسٌّ كالخَوْلَع كجَوْهَر نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ قالَ ومِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ :
لا يُعْجِبَنَّكَ أَنْ تَرَى بمُجَاشِعٍ ... جَلَدَ الرِّجَالِ وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ وهو مجازٌ . وخَيْلَع : ع نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ . والخَيْلَعُ : الذِّئْبُ كالخَلِيعِ وهذا قَدْ تَقَدَّمَ للْمُصَنِّفِ فهو تَكْرَارٌ . والخَوْلَعُ كجَوْهَرٍ : المُقَامِرُ المَجْدودُ الَّذِي يُقْمِرُ أَبَداً أَيْ في مالِهِ وهو مَجَازٌ
والخَوْلَعُ : الغُلامُ الكَثِيرُ الجَنَايَاتِ وهو الَّذِي قَدْ خَلَعَهُ أَهْلُهُ فإِنْ جَنَى لَمْ يُطْلَبُوا بِجِنايَتِهِ كَمَا تَقَدَّم فهو تَكْرَارٌ . والخَوْلَعُ : الأَحْمَقُ مِن الرِجالِ . والخَوْلَعُ : الدَّلِيلُ الماهِرُ نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ
والخَوْلَعُ : الذِّئْبُ . والغُولُ كالخَيْلَعِ فيهما . وخَلَعَتِ العِضَاهُ : أَوْرَقَتْ وكذلِكَ الشِّيخُ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . ويُقَالُ : خَلَعَ الشَّجَرُ إِذا أَنْبَتَ وَرَقاً طَرِيّاً وقِيلَ : خَلَعَ إِذا سَقَطَ وَرَقُه كأَخْلَعَتْ عن أَبِي حَنِيفَةَ ونَصُّه : أَخْلَعَ الشِّيخُ إِذا أَوْرَقَ مِثْلُ خَلَعَ . والخِلْعَةُ بِالكَسْرِ : ما يُخْلَعُ عَلَى الإِنْسَانِ مِن الثِّيَابِ طُرِحَ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يُطْرَحْ وكُلُّ ثَوْبٍ تَخْلَعُه عَنْكَ : خِلْعَةٌ وخَلَعَ عَلَيْهِ خِلْعَةً
قالَ المُصَنِّفُ في البَصَائِرِ : وإِذا قِيلَ : خَلَعَ فُلانٌ على فُلان كَانَ مَعْنَاهُ أَعْطَاهُ ثَوْباً واسْتُفِيدَ مَعْنَى العَطَاءِ مِن هِذه اللَّفْظَةِ بِأَنْ وُصِلَ به لَفْظَةُ عَلى لا مِنْ مُجَرَّدِ الخَلْعِ
والخِلْعَةُ : خِيَارُ المَالِ ويُضَمَّ . وذَكَرَ الوَجْهَيْنِ الصّاغانِيّ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى الضَّمِّ قالَ : ويُنْشَد قَوْلُ جَرِيرٍ بالضَّمِّ :
" مَنْ شاءَ بايَعْتُهُ مَالِي وخُلْعَتَهمَا تَكْمُلُ التَّيْمُ فِي دِيوَانِهِم سَطَرَاً هكَذَا هو في الصّحاح قالَ الصّاغَانِيّ : والرِّوَايَةُ ما تَكْمُلُ الخُلْجُ فإِنَّ جَرِيراً يُهْجُوهُم وهُمْ من بَنِي قَيْسِ بنِ فِهْرٍ مِنْ قُرَيْش . وقالَ أَبُو سَعِيدٍ : وسُمِّيَ خِيَارُ المالِ خُلْعَةً وخِلْعَةً لأَنَّهُ يَخْلَعُ قَلْبَ الناظِرِ إِلَيْهِ وأَنْشَدَ الزَّجّاجُ :
وكَانَتْ خُلِعَةً دُهْساً صَفَايَا ... يَصُورُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمُ يَعْنِي المِعْزَى أَنَّهَا كانَتْ خِياراً وخُلْعَةُ مالِه : مُخْرَتُه كما في اللِّسَان
وأَخْلَعَ السُّنْبُلُ : صارَ فِيهِ الحَبُّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ . وأَخْلَعَ القَوْمُ : وَجَدُوا الخَالِعَ مِن العِضَاهِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . والمُخَلَّعُ الأَلْيَتَيْنِ مِن الرِّجَال كمُعَظَّمٍ : المُنْفَكُّهُمَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ومِنْهُ التَّخْلِيعُ وهي مَشْيُهُ أَيْ المُتَفَكِّك يَهُزُّ مَنْكِبَيْه ويَدَيْه ويُشِيرُ بهما . وفي الصّحاح : التَّخْلِيعُ في بابِ العَرُوضِ : قَطْعُ مُسْتَفِعِلُنْ فِي عَرُوضِ البَسِيطِ وضَرُبِهِ جَمِيعاً فُيُنْقَلُ إِلى مَفْعُولُنْ . والمُخَلَّع كمُعَظَّم : بَيْتُهُ
وفي اللِّسَانِ : المُخَلَّعُ مِن الشِّعْرِ : مَفْعُولُنْ في الضَّرْبِ السادِسِ من البَسِيط سُمِّيَ به لأَنَّهُ خَلِعَتْ أَوْتَادُه في ضَرْبِهِ وعَرُوضِهِ إِلاّ أَنَّ اسْمَ التَّخْلِيعِ لَحِقَهُ بقَطْعِ نُونِ مُسْتَفْعلن لأَنَّهما من البَيْتِ كاليَدَيْنِ فكَأَنَّهُمَا يَدَانِ خُلِعَتا مِنْهُ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ شاهِدَهُ :
ما هَيَّجَ الشَّوْقَ مِنْ أَطْلالٍ ... أَضْحَتْ قِفَاراً كوَحْيِ الوَاحِي وأَنْشَدَ اللَّيْثُ قَوْلَ الأَسْوَدِ بنِ يُعْفُر :
ماذا وُقُوفِي عَلَى رَسْمٍ عَفَا ... مُخْلَوْلِقٍ دارسٍ مُسْتَعْجِمِ وأَنْشَدَ أَيْضاً :
قل لِلْخَلِيل إِنْ لَقِيتَه ... ماذا تَقُولُ فِي المُخلَّعِ قالَ اللَّيْثُ : والمُخَلَّعُ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ الرِّخْوُ قِيلَ : ومِنْهُ أُخِذَ المُخَلَّع من الشِّعْر
والمُخَلَّعُ مِن الناسِ : مَنْ به شِبْهُ هَبْتَةٍ أَو مَسٍّ . والهَبْتَةُ : ذَهَابُ العَقْلِ وقد ذُكِرَ في مَوْضِعِهِ
وامْرَأَةٌ مُخْتَلِعَةٌ : شَبِقَةٌ نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ . وفي نَوَادِرِ الأَعْرَابِ : اخْتَلَعُوهُ أَي أَخَذُوا مَالَهُ وهو مَجَازٌ . وتَخَالَعُوا : نَقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بَيْنهُم وتَنَاكَثُوا وهو مَجَاز . وفي حَدِيث عُثْمانَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّهُ كانَ إِذا أُتِيَ بالرَّجُلِ الَّذِي قَدْ تَخَلَّعَ في الشَّرَابِ المُسْكِرِ جَلَدَهُ ثَمَانِينَ . أَي انْهَمَكَ في مُعَاقَرَتِهِ أَوْ بَلَغَ به الثَّمَلُ إِلَى أَن اسْتَرْخَت مَفاصِلُه . وتَخَلَّعَ فِي المَشْي : تَفَكَّكَ وذلِكَ إِذَا هَزَّ مَنْكِبَيْهِ ويديه وأَشَارَ بِهِمَا وهو مَجَازٌ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الاخْتِلاَعُ : الخَلْعُ . وقَوْلُه تَعَالَى " فَاخْلَعْ نعَلَيْكَ " قِيلَ : هو عَلَى ظاهِرِهِ لأَنَّهُ كانَ مِن جلْدِ حِمَار مَيِّتِ وقِيلَ : هو أَمْرٌ بالإِقَامَةِ والتَّمَكُّن كما تَقُول لِمَنْ رُمْتَ أَنْ يَتَمَكَّنَ : أَنْزَعْ ثَوْبَكَ وخُفَّكَ ونَحْو ذلِكَ وهُوَ مَجَازٌ وهو قُوْلُ الصُّوفِيَّةِ . وانْخَلَعَ مِن مالِهِ : إِذَا خَرَجَ منْهُ جَمِيعِهِ وعُرِّيَ مِنْهُ كَما يُعَرَّى الإِنْسَانُ إِذا خَلَعَ ثَوْبَهُ وهو مَجَازٌ . وخَلَعَ الرِّبْقَةَ مِن عُنُقِه إِذا نَقَضَ عَهْدَهُ وهو مَجَازٌ ومِنْهُ الحَدِيثُ : مَنْ خَلَعَ يَداً مِن طاعَةٍ لَقِيَ اللهَ لا حُجَّةَ له أَيْ مَنْ خَرَجَ مِن طَاعَةِ سُلْطَانِهِ وعَدَا عَلَيْه بالشَّرِّ . قالَ ابنُ الأَثِيرِ : هو مِنْ خَلَعْتُ الثَّوْبَ إِذَا أَلْقَيْتَهُ عَنْكَ شَبَّهَ الطّاعَةَ واشْتِمَالَهَا عَلَى الإِنْسَانِ بِهِ وخَصَّ اليَدَ لأَنَّ المُعَاهَدَةُ والمُعَاقَدَةَ بِهَا . ومِن المَجَازِ أَيْضاً : خَلَعَ دابَّتَهُ خَلْعاً وخَلَّعَها : أَطْلَقَها مِن قَيْدِها وكذلِكَ خَلَعَ قَيْدَهُ قال :
وكُلّ أُناسٍ قارَبُوا قَيْدَ فَحْلِهِمْ ... ونَحْنُ خَلَعْنَا قَيْدَهُ فهوَ سارِبُ ومِنْ مَجَازِ المَجَازِ : خَلَعَ عِذَارَه : إِذا أَلْقَاهُ عَنْ نَفْسِهِ فعَدَا بشرٍّ عَلَى النّاسِ لا زَاجِرَ لَهُ قالَ :
وأُخْرَى تَكَاءَدُ مَخْلُوعَة ... عَلَى النّاسِ فِي الشَّرِّ أَرْسَانُهَا ومِنْهُ قُوْلُهُمْ للأَمْرَدِ : خَالِعُ العِذَارِ وهو من مَجَازِ مَجَازِ المَجَازِ والعَوَامُّ يَقُولُونَ : خَالِي العِذَارِ . ومِن المَجَازِ أَيْضاً : خَلَعَ الوَالِي العامِلَ وخُلِعَ الخَلِيفَةُ وقِيلَ للأَمِين : المَخْلُوعُ كَما في الأَسَاسِ . وخُلِعَ الوَالِي أَيْ عُزِلَ كما في الصّحاح وقالَ ابْنُ الأَثِيرِ : سُمِّيَ الخَلْعُ والخَلِيعُ هُنَا اتِّساعَاً لأَنَّهُ قد لَبِسَ الخَلافةَ والإِمَارَةَ ثمَّ خَلَعَها . ومنه حدِيثُ عُثْمَانَ : وإِنَّكَ تُلاصُ عَلَى خَلْعِهِ أَرادَ الخِلاَفَةَ وتَرْكها وقد ذُكِرَ في ل و ص ومِنَ الغَرِيبِ : كُلُّ سَادِسٍ مَخْلُوعٌ كَمَا نَبَّه عَلَيْه الدَّمِيرِيّ وغَيْرهُ . والمُخْتَلِعَات : النِّسَاءُ اللَّوَاتِي يُخَالِعْن أَزْوَاجَهُنَّ مِنْ غَيْرِ مُضَارَّةٍ مِنْهُم وهو مَجَازٌ . والمُخَالِعُ : المُقَامِر . قال الخزّار بنُ عَمْروٍ يُخَاطِبُ امْرَأَتَه :
إِنَّ الرَّزِيَّةَ ما أُلاكِ إِذَا ... هَرَّ المُخَالِعُ أَقْدُحَ اليَسْرِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وفي الأَسَاسِ : خالَعَهُ : قَامَرَهُ لأَنَّ المُقَامِرَ يَخْلَعُ مَالَ صَاحِبهِ وهومَجَازٌ
وفي اللِّسَانِ : المَخْلُوعُ : المَقْمُورُ مَالَهُ : كالخَلِيعِ . والخَلِيعُ : المُسْتَهْتَرُ بالشُّرْبِ واللَّهْوِ
والخَلِيعُ : الخَبِيثُ . وَخَلُعَ خَلاعَةً فهو خَلِيعٌ : تَبَاعَدَ . والخَلِيعُ : المُلازِمُ للقِمَارِ
ورَجُلٌ مَخْلُوعُ الفُؤادِ إِذا كَانَ فَزِعاً . وجُبْنٌ خالِعٌ : أَيْ شَدِيدٌ كَأَنَّهُ يَخْلَعُ فُؤَادَهُ مِنْ شِدَّةِ خَوْفِهِ . قالَ ابنُ الأَثِيرِ : هُوَ مَجَازٌ في الخَلْعِ والمُرَادُ به ما يَعْرِضُ من نَوَازِعِ الأَفْكَارِ وضَعْفِ القَلْبِ عِنْدَ الخَوْفِ . والخَوْلَعُ : دَاءُ يَأْخُذُ الفِصَالَ . ورَجُلٌ خَيْلَعٌ : ضَعِيفٌ . وفِيهِ خُلْعَةٌ بالضَّمِّ أَيْ ضَعْفٌ . والخَلْعُ بالفَتْحِ والتَّحرِيكِ : زَوالُ المِفْصَلِ من اليَدِ أَو الرِّجْلِ مِنْ غَيْرِ بَيْنُونَةٍ . وخَلَعَ أَوْصَالَهُ : أَزالَها . والخَلِيعُ : اللَّحْمُ تُخْلَعُ عِظَامُهُ ويُبَزَّرُ ويرفع . والخَوْلَعُ : الهَبِيدُ حِينَ يُهْبَدُ حِتَّى يَخْرُجَ سَمْنُه ثُمَّ يُصَفَّى فيُنَحَّى ويُجْعَلُ عَلَيْه رَضِيضُ التَّمْرِ المَنْزُوعِ النَّوَى والدَّقيقُ ويُسَاطُ حَتَّى يَخْتَلِطَ ثُمَّ يُنْزَلُ ويُوضَعُ فإِذا بَرَدَ أُعِيدَ عَلَيْه سَمْنُهُ . وقِيلَ : الخَوْلَعُ : الحَنْظَلُ المَدْقُوقُ والمَلْتُوتُ بمَا يُطَيِّبُهُ ثُمَّ يُؤْكَلُ وهو المُبَسَّلُ . والخَوْلَعُ : اللَّحْمُ يُغْلَى بالخَلِّ ثُمَّ يُحْمَلُ في الأَسْفَارِ
وتخلَّعَ القوم : تَسَلَّلُوا وذَهَبُوا . عَنْ ابنِ الأَعْرَابِيّ وأَنْشَدَ :
ودَعَا بَنِي خَلَفٍ فبَاتُوا حَوْلَهُ ... يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمَالِ والخَالِعُ : الجَدْيُ . والخَيْلَعُ : الزَّيْتُ عَن كُرَاع هكَذَا في اللسان إِنْ لَمْ يَكُنْ مُصَحَّفاً عن الذِّئْبِ
والخَيْلَعُ : القُبَّةُ مِنَ الأَدَمِ . وقِيلَ : الخَيْلَعُ : الأَدَمُ عَامَّةً قال رُؤْبَةُ :
" نَفْضاً كنَفْضِ الرِّيحِ تُلْقِي الخَيْلَعَا وأَخْلَعَ القَوْمُ : قَارَبُوا أَنْ يُرْسِلُوا الفَحْلَ في الطَّرُوقَةِ . والخَلِيعَةُ : الخَلاعَةُ . ومِنَ المَجَازِ : نَخْلَعُ ونَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ أَي نَتَبَرَّأُ مِنْهُ . ورَجُلٌ مُخَلَّعُ كمُعَظَّمٍ : مَجْنُونٌ وبِهِ خَوْلَعٌ كأَوْلَق وهو مَجَازٌ . والقَاضِي أَبُو الحُسَيْن عَلِيّ ابنُ الحَسَنِ بنِ الحُسَيْنِ الخِلْعَيّ المِصْرِيّ الشافِعِيّ بكَسْرِ الخاءِ وسُكُونِ الَّلامِ صاحِبُ الفَوَائِدِ المَعْرُوفَة بالْخِلْعِيّاتِ وقَدْ وَقَعَتْ لَنَا مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عَزَيزٍ عَنْهُ قِيلَ : لأَنَّهُ كانَ يَبِيعُ خِلَعَ المُلُوكِ . وأَيْضاً ابْنُه الحَسَنُ : حَدَّثَ . وبالضَّمِّ الأَعَزُّ بنُ عَلِيٍّ الخُلَعِيِّ عن ابْنِ السَّمَرْقَنْدِيّ ذَكَرَهُ ابنُ نُقْطَةَ وقالَ : كانَ يَبِيعُ الثِّيَابَ الخَلِيعَة أَي القَدِيمَة

##### Türkçe

**خلع**
**خَلَعَ - يَخْلَعُ**
**خَلَعَ - يَخْلَعُ** + bir varlık + bir şeyi: onu çıkarır (**يَشْلَحه**): bir şeyi, onu giyen ve onunla iç içe giren ve ona bağlanan başka bir şeyden ayırma sonra çıkarma ve dışarı çıkarma işini yapar.
Ve lafız, “bir varlığı tutmak, onu sıkıca çekmek ve çekiştirmek, sonra onu asıl yerinden belirli bir mesafe boyunca sürekli hareket ettirmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَزَعَ - يَنْزِعُ**، **خَلَعَ - يَخْلَعُ**، **جَرَّ - يَجُرُّ**، **سَحَبَ - يَسْحَبُ**، **جَرَفَ - يَجْرُفُ**، **سَلَّ - يَسُلُّ**

**خلع**
﴿Şüphesiz ben, ben senin Rabbinim; öyleyse **نَعْلَيْكَ**’ini çıkar; şüphesiz sen mukaddes vadi **طُوى**’dasın (12)﴾ **طه**

مختار الصحاح
● [**خلع**] خ ل ع: **خَلَعَ** elbisesini, nalınını ve dizginini; ve ona bir **خِلْعةً** giydirdi: bunların hepsi **قطع** babındandır. Ve karısını **خُلْعاً** (damme ile) boşadı. Ve vali **خُلِعَ**: azledildi. Ve kadın kocasını **خَالَعَتِ**: ondan, kendisinden ona bir bedel karşılığında boşamasını istedi; o hâlde o kadın **خالِعٌ**’dır; isim **الخُلْعَةُ** (damme ile)’dir. Ve ikisi **تَخَالَعَا** ettiler. Ve kadın **اخْتَلَعَتْ**: o hâlde o **مُخْتَلِعَةٌ**’dır.

معجم الفرائد القرآنية
خ ل ع
“**فَاخْلَعْ**” Allah’ın sözü olan “**إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً**” (12) **طه**’daki ifadedir.
**الخَلْعُ**: çıkarma ve uzaklaştırma; (**فاخلع نعليك**) yani: ikisini çıkar.

الراغب
**خلع**
- **الخلع**: insanın elbisesini çıkarması; atın da örtüsünü ve gemini çıkarmasıdır. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**فاخلع نعليك**﴾ [**طه**/12]. Denildi ki: bu, zahir üzeredir; ve ona, bunu ayağından çıkarması emredildi; çünkü o, ölü bir eşeğin derisindendi (İbn Cerîr 16/144’te Ka‘b, ‘İkrime ve Katâde’den rivayet etti; İbn Batta da rivayet etti; İbn ‘Irâk, **تنزيه الشريعة المرفوعة** 1/228’de: bu sahih değildir, dedi). Ve bazı sûfîler dedi ki: bu bir misaldir; ve bu, ikamet ve yerleşme emridir; senin, yerleşmesini istediğin kimseye “elbisenı ve mestini çıkar” ve benzeri demen gibi. Ve “falanca, falancaya **خلع** etti” denilirse, manası: ona bir elbise verdi demektir; ve bu lafızdan “verme” manası, ona **على** edatının bağlanmasıyla elde edilmiştir; sırf **الخلع** ile değil.

ملخص اللسان
1. **خَلَعَ** şeyi **يَخْلَعُه** **خَلْعاً** ve onu **اختَلَعه**: **نَزَعَه** gibidir; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır; ve bazısı **الخَلْع** ile **النَّزْع**’ı eşitlemiştir.
2. Ve **خلَعَ** nalını, elbiseyi ve ridâyı **يَخْلَعُه** **خَلْعاً**: onu soydu.
3. Elbiselerden **الخِلْعةُ**: onu **خَلَعْتَه** de sonra onu bir başkasının üzerine attığın yahut atmadığın şeydir.
4. “Tövbemden şudur ki: malımdan sadaka olarak **أَنْخَلِعَ** edeyim” yani: onun tamamından çıkayım, onunla sadaka vereyim ve ondan soyunayım; insan, elbisesini **خلع** ettiği zaman nasıl soyunursa öyle.
5. Ve **خلَع** dizginini **خَلْعاً**: onu gevşetti.
6. Ve boynundan **الرِّبقةَ**’yı **خلَع**: ahdini bozdu. Ve kavim **تَخالَع** etti: aralarındaki ittifakı ve ahdi bozdular. Hadiste: “Kim itaattan bir eli **خَلَعَ** ederse, Allah’a delilsiz olarak kavuşur” yani: sultanının itaatinden çıkan ve ona kötülükle saldıran kimse.
7. Ve binitini **يَخْلَعُها** **خَلْعاً** ve onu **خَلَّعها**: onu bağından salıverdi; aynı şekilde bağını **خلَع** etti.
8. Ve karısını **خُلْعاً** (damme ile) ve **خِلاعاً** boşadı; böylece kadın **اختلَعَت** ve onunla **خالَعَتْه**: onu kendinden uzaklaştırdı ve kendisinden ona bir bedel vermesi üzerine onu boşadı; o hâlde o kadın **خالعٌ**’dır.
9. **خَلَع** karısını ve onunla **خالَع** etti: kadın malıyla ondan fidye verdiğinde; böylece onu boşadı ve onu kendinden ayırdı.
10. **الخَليعُ**: cinayetler işleyen adamdır; onun yüzünden velileri yakalanır; sonra ondan ve cinayetinden beri olurlar ve derler ki: “Biz falancayı **خلَعْنا** ettik; artık ona karşı işlenen bir cinayet sebebiyle kimseyi almayız; onun işlediği cinayetlerden dolayı da sorumlu tutulmayız.”
11. Ve onlardan bir adam **خَلِيعٌ** idi; yani içki ve eğlenceyle pervasızdı; bu, kabilesinin onu **خلَعَتْ** ettiği ve ondan beri oldukları, habis, şâtır **الخَلِيع**’dendir.
12. **التخلُّع**: yürüyüşte gevşekliktir; yürüyüşünde **تخلَّع** etti: omuzlarını ve ellerini salladı ve onlarla işaret etti.
13. **مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ** adam: ikisi ayrık olduğunda. Ve **الخَلْعُ** ve **الخَلَع**: elden yahut ayaktan eklemin, ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır.
14. **خَلَعَ** eklemlerini (**أَوصالَه**): onları giderdi.
15. **خَلِيعٌ** elbise: eskimiş.

لسان العرب
● - **خلع**: **خَلَعَ** şeyi **يَخْلَعُه** **خَلْعاً** ve onu **اختَلَعه**: **نَزَعَه** gibidir; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır; ve bazısı **الخَلْع** ile **النَّزْع**’ı eşitlemiştir. Ve **خلَعَ** nalını, elbiseyi ve ridâyı **يَخْلَعُه** **خَلْعاً**: onu soydu. Ve elbiselerden **الخِلْعةُ**: onu **خَلَعْتَه** de sonra onu bir başkasının üzerine attığın yahut atmadığın şeydir. Ve senden çıkardığın her elbise bir **خِلْعةٌ**’dır; ve ona bir **خِلْعةً** giydirdi. Ka‘b hadîsinde: “Tövbemden şudur ki: malımdan sadaka olarak **أَنْخَلِعَ** edeyim” yani: onun tamamından çıkayım, onunla sadaka vereyim ve ondan soyunayım; insan, elbisesini **خلع** ettiği zaman nasıl soyunursa öyle. Ve **خلَع** dizginini **خَلْعاً**: onu gevşetti. Ve boynundan **الرِّبقةَ**’yı **خلَع**: ahdini bozdu. Ve kavim **تَخالَع** etti: aralarındaki ittifakı ve ahdi bozdular. Hadiste: “Kim itaattan bir eli **خَلَعَ** ederse, Allah’a delilsiz olarak kavuşur” yani: sultanının itaatinden çıkan ve ona kötülükle saldıran kimse; İbnü’l-Esîr dedi ki: bu, “elbiseyi **خَلَعْتُ** ettiğimde onu üzerimden attım”dandır; itaati ve onun insanı kuşatmasını buna benzetti; ve eli özellikle zikretti; çünkü ahitleşme ve akitleşme onunla olur. Ve binitini **يَخْلَعُها** **خَلْعاً** ve onu **خَلَّعها**: onu bağından salıverdi; aynı şekilde bağını **خلَع** etti; dedi ki:
“Her bir topluluk, aygırlarının bağını gevşetmeye yaklaştı;
biz ise onun bağını **خَلَعْنا** ettik; artık o salıverilmiş.”
Ve gemini (**عِذاره**) **خلَع** etti: onu kendinden attı; böylece kötülükle koştu; bu, bununla bir misal üzeredir. Ve karısını **خُلْعاً** (damme ile) ve **خِلاعاً** boşadı; böylece kadın **اختلَعَت** ve onunla **خالَعَتْه**: onu kendinden uzaklaştırdı ve kendisinden ona bir bedel vermesi üzerine onu boşadı; o hâlde o kadın **خالعٌ**’dır; isim **الخُلْعةُ**’dır; ve ikisi **تَخالعا** ettiler; ve kadın ondan **اخْتَلَعَت** **اخْتِلاعاً**; o hâlde o **مخْتلِعةٌ**’dır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
“**مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ
ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا**”
**شَفَّر مالٌ**: azaldı. Ebû Mansûr dedi ki: kadın malıyla ondan fidye verdiğinde, adam karısını **خَلَع** eder ve onunla **خالَع** eder; böylece onu boşar ve onu kendinden ayırır. Bu ayrılığa **خُلْعاً** denildi; çünkü Allah Teâlâ kadınları erkeklere, erkekleri de kadınlara elbise kıldı; şöyle buyurdu: “Onlar sizin için elbisedir, siz de onlar için elbisesiniz.” O, onunla yatanıdır ve o da onunla yatanıdır; kadın, kocasına kendisini ondan ayırması için verdiği bir mal ile fidye verdiğinde ve o da buna cevap verdiğinde, ondan ayrılmış olur; ve her biri, diğerinin elbisesini **خلَع** etmiş olur. Bütün bunların ismi **الخُلْعُ**’dur; masdar **الخَلْع**’dır; bu, fakihler nezdinde **الخُلع**’un manasıdır. Hadiste: “**المُخْتَلِعاتُ** münafıklardır” yani: özür olmaksızın kocalarından **الخُلْع** ve boşanma isteyenler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الخُلْع**’un faydası, yeni bir akit olmaksızın ric‘atı iptal etmektir; Şâfiî’de, bunun fesih mi yoksa talâk mı olduğu hususunda ihtilaf vardır; ve **الخُلع** bazen talâk diye adlandırılır. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir kadın kocasına karşı başkaldırdı; Ömer ona dedi ki: “Onu **اخْلَعْ** et” yani: onu boşayıp bırak.
…

مقاييس اللغة:
(**خلع**) **الخاء** ve **اللام** ve **العين**: tek bir asıldır, düzenli; o da, kendisiyle yahut üzerinde kuşanılmış olan şeyin uzaklaştırılmasıdır. “Elbiseyi **خلعتُ**; onu **أخْلَعُهُ** **خَلْعاً**” dersin. Ve vali **خُلِعَ**: **يُخْلَعُ** **خَلْعاً**. Bu, neredeyse ancak, aşağı olanın kendisinden daha üstün olanı indirmesi hakkında söylenir; yoksa “emir, falanca belde üzerine valisini **خَلَعَ** etti” denmez; görmez misin ki ancak “onu azletti” denir. Ve “adam karısını boşadı” denir. Eğer bu, kadın tarafından olursa “onu **خالعَتْه**” denir; ve kadın **اختَلَعَتْ**; çünkü o, kendisini ondan, ona verdiği bir şeyle fidye eder. Hadiste: “**المختلِعات** münafıklardır” yani: kocaları kendilerine zarar vermediği hâlde kocalarıyla **يخالِعْن** eden kadınlar. Ve **الخَالِع**: olgun **البُسر**’dur; çünkü rutubetinden dolayı kabuğunu **يَخْلَع** eder; tıpkı “**فَسَقَتِ الرُّطَبَة**” denildiği gibi; yani kabuğundan çıktı.
Ve bu babdandır: “**خَلَعَ السُّنْبُلُ**” yani: ona **سَفاً** oldu; sanki onu **خلع** etti de onu çıkardı. Ve **الخليع**: ehlinin onu **خَلَعه** ettiği kimsedir; eğer cinayet işlerse, onun cinayetiyle onlar aranmaz; eğer ona karşı cinayet işlenirse, onun için talepte bulunmazlar. Bu, şu sözdür:
“Bir vadi ki yaban eşeğinin karnı gibi ıssız; onu geçtim;
onda kurt, yoksullaştırılmış **الخليع** gibi ulur.”
Ve **الخليع**: kurttur; ve ne **خُلِعَ** ediliş! Ve “**الخليع** avcıdır” denir. Ve “falanca yürüyüşünde **يتخلَّعُ** eder” denir; yani sallanır; sanki uzuvları **تتخلَّع** etmek ister. Ve **الخالع**: deveye isabet eden bir hastalıktır; “onda **خالعٌ** var” denir; o, çöktüğünde kalkmaya güç yetiremeyendir; bu, sanki uzuvları **تخلَّعت** de yere düştü gibidir. Ve **الخَوْلَع**: kalbe, dokunma gibi arız olan bir korkudur; bu, babın kıyasıdır; sanki kalp **خُلِع** edilmiştir. Ve “kavim **تخالَعَ** etti” denir; aralarındaki ittifakı bozduklarında.

القاموس المحيط:
**الخَلْعُ** ( **المَنْع** gibi): çıkarma; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır. Ve deriden bir kap içinde baharatlarla pişirilen ettir; yahut iç yağıyla bir kap içinde kızartılmış kurutulmuş ettir. Ve damme ile: kadının, kendisinden yahut başkasından bir bedel karşılığında boşanmasıdır; **المُخَالَعَة** ve **التَّخالُع** gibi. Ve kadın **اخْتَلَعَتْ**; isim **الخُلْعَةُ** (damme ile)’dir. Ve **الخَالِعُ**: iki **المُتَخَالِعَين**’den her biridir; ve olgun **البُسْرَة**’dir; ve kabuğundan sıyrılan taze hurmadır; ve kalkmaya güç yetiremeyen devedir; ve ağaçtan düşmüş kuru çalı çırpıdır; ve **العِضاه**’dan yaprağı asla düşmeyen şeydir; ve aşil burkulmasıdır. Ve “**خُلِعَ**” (**عُنِيَ** gibi): ona bu isabet etti. Ve “**خَلَعَ السُّنْبُلُ**” (**منع** gibi): ona **سَفاً** oldu. Ve oğlan: cinsel uzvu büyüdü. Ve cahiliyede, bir söyleyen “bu benim oğlumdur; onu **خَلَعْتُهُ** ettim” dediğinde, artık onun suçuyla yakalanmazdı; o, **خَلِيعٌ** ve **مَخْلُوعٌ**’dur; ve **خَلُعَ** (**كَرُمَ** gibi) olmuştur; ve **الخُلَعَاءُ** onların topluluğudur; ve **بَطْنٌ** (kol) olarak **بني عامر بن صَعْصَعَة**’dendir; onlar kimseye itaat vermezlerdi. Ve (**أَمير** vezninde) avcıdır; ve şâtırdır; dişisi **هاء** iledir; ve gûldür; ve kurt, **الخَيْلَع** gibi; ve ilk önce kazanamayan ok parçasıdır; ve kumarbaz, bahisçidir; ve eskimiş elbisedir; ve şair **أبي عبدِ اللهِ الحُسَيْنِ بنِ الضَّحَّاكِ**’ın lakabıdır; ve **بني عامر**’den bir reis adamdır. Ve (**زُبير** vezninde) **علِيِّ بنِ محمدِ بنِ جعفرٍ المُقْرِىءِ**’nin baba tarafından dedesidir. Ve **الخَلَعْلَعُ** (**سَفَرْجَل** gibi): sırtlandır. Ve (**غُراب** gibi) insana isabet eden, delilik benzeri bir şeydir. Ve **الخَيْلَعُ** (**صَيْقَل** gibi): kolsuz gömlektir; ve kalbe, dokunma gibi arız olan korkudur; **الخَوْلَع** gibi; ve **ع**; ve kurttur. Ve **الخَوْلَعُ** (**جوهر** gibi): sürekli kumarda kaybeden kumarbazdır; ve çok cinayet işleyen oğlandır, **الخَلِيع** gibi; ve ahmaktır; ve mahir kılavuzdur; ve kurttur; ve gûldür. Ve **خَلَعَتِ العِضاهُ**: yapraklandı; **أخْلَعَتْ** gibi. Ve **الخِلْعَةُ** (kesre ile): insana giydirilen şeydir; ve malın seçkinidir; ve damme de yapılır. Ve “**أخْلَعَ السُّنْبُلُ**”: onda tane oldu. Ve “kavim **أخْلَعَ** etti”: **العِضَاه**’dan **الخَالِع**’i buldular.
Ve **المُخَلَّعُ الأَلْيَتَيْنِ** (**مُعَظَّم** gibi): ikisi ayrık olandır. Ve **التَّخْليعُ**: yürüyüşüdür; ve **مُسْتَفْعِلُنْ**’ün kesilmesidir; **البَسِيط**’in arûzunda ve darbında bütünüyle; böylece **مَفْعولُنْ**’e nakledilir. Ve **المُخَلَّعُ** (**مُعَظَّم** gibi): onun beytidir. Ve adam: zayıf, gevşek olandır; ve kendisinde, bir sersemlik yahut dokunma benzeri olan kimsedir. Ve **مُخْتَلِعَةٌ** kadın: şehvetlidir. Ve “onu **اخْتَلَعُوهُ**”: malını aldılar. Ve “**تَخَالَعُوا**”: aralarındaki ittifakı bozdular.
Ve “içkide **تَخَلَّعَ** etti”: kendini kaptırdı; ve yürüyüşte: gevşedi.

تاج العروس:
خ ل ع
**الخَلْعُ** (**المَنْع** gibi): çıkarma; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Ve bazısı **الخَلْع** ile **النَّزْع**’ı eşitlemiştir.
Denir ki: **خَلَعَ** şeyi **يَخْلَعَهُ** **خَلْعاً**; ve nalını, elbiseyi ve ridâyı **يَخْلَعُهُ** **خَلْعاً**: onu soydu. Ve **الصّحاح**’ta: elbisesini, nalınını ve dizginini **خَلَعَ** etti. İbn Fâris dedi ki: bu, neredeyse ancak, aşağı olanın kendisinden daha üstün olanı indirmesi hakkında söylenir; yoksa “emir, falanca belde üzerine valisini **خَلَعَ** etti” denmez; görmez misin ki ancak “onu azletti” denir.
Ve **الخَلْعُ**: baharatlarla pişirilen et; sonra **القَرْف** içine konur; o, deriden bir kaptır; **الصّحاح**’ta böyledir. Yahut o, kızartılmış kurutulmuş ettir. Denir ki: bilakis kurutulmuş et kızartılır; sonra iç yağıyla bir kap içine konur; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Ve **الزَّمَخْشَرِيُّ** dedi ki: o, kemiği çıkarılan ettir; sonra pişirilir, baharatlanır, deriye konur ve yolculuklarda azık edinilir.
Ve mecazdandır: damme ile **الخُلْعُ**: kadının, kendisinden bir bedel ile boşanmasıdır…
… (metin bu şekilde devam eder).
