# خلع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خلع

خَلَعَ الشيءَ يَخْلَعُه خَلْعاً واختَلَعه: كنَزَعه إِلا أَنَّ في الخَلْعِ مُهْلة، وسَوَّى بعضهم بين الخَلْع والنَّزْعِ. وخلَعَ النعلَ والثوبَ والرِّداءَ يَخْلَعُه خَلْعاً: جَرَّده.
والخِلْعةُ من الثياب: ما خَلَعْتَه فَطَرَحْتَه على آخر أَو لم تَطْرَحْه. وكلُّ ثوب تَخْلَعُه عنك خِلْعةٌ؛ وخَلَع عليه خِلْعةً. وفي حديث كعب: إِنَّ من تَوْبَتي أَن أَنْخَلِعَ من مالي صَدَقةً أَي أَخرُجَ منه جميعه وأَتَصَدَّقَ به وأُعَرَّى منه كما يُعَرَّى الإِنسانُ إِذا خلعَ ثوبه.
وخلَع قائدَه خَلْعاً: أَذالَه. وخلَع الرِّبقةَ عن عُنُقه: نقَض عَهْدَه. وتَخالَع القومُ: نقَضُوا الحِلْفَ والعَهْدَ بينهم. وفي الحديث: من خَلَعَ يداً من طاعة لَقِيَ اللهَ لا حُجّة له أَي من خرج من طاعةِ سُلْطانِه وعَدا عليه بالشرّ؛ قال ابن الأَثير: هو من خَلَعْتُ الثوب إِذا أَلْقَيْتَه عنك، شبَّه الطاعة واشتمالَها على الإِنسان به وخصّ اليد لأَن المُعاهَدة والمُعاقَدةَ بها. وخلَع دابته يَخْلَعُها خَلْعاً وخَلَّعها: أَطْلَقها من قَيْدها، وكذلك خَلَع قَيْدَه؛ قال:
وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم،
ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ
وخلَع عِذاره: أَلْقاه عن نفسه فعَدا بشَرّ، وهو على المَثل بذلك. وخلع امرأَته خُلْعاً، بالضم، وخِلاعاً فاختلَعَت وخالَعَتْه: أَزالَها عن نفسه وطلقها على بَذْل منها له، فهي خالعٌ، والاسم الخُلْعةُ، وقد تَخالعا، واخْتَلَعَت منه اخْتِلاعاً فهي مخْتلِعةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ
ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا
شَفَّر مالٌ: قلَّ. قال أَبو منصور: خَلَع امرأَتَه وخالَعها إِذا افْتَدَت منه بمالها فطلَّقها وأَبانها من نفسه، وسمي ذلك الفِراق خُلْعاً لأَن الله تعالى جعل النساء لباساً للرجال، والرجالَ لباساً لهنَّ، فقال: هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن؛ وهي ضجِيعهُ وضَجيعتهُ فإِذا افتدت المرأَة بمال تعطيه لزوجها ليُبِينَها منه فأَجابها إِلى ذلك، فقد بانت منه وخلَع كل واحد منهما لباسَ صاحبه، والاسم من كل ذلك الخُلْعُ، والمصدر الخَلْع، فهذا معنى الخُلع عند الفقهاء. وفي الحديث: المُخْتَلِعاتُ هن المُنافِقاتُ يعني اللاَّتي يَطْلُبْنَ الخُلْع والطلاق من أَزْواجِهن بغير عُذْر؛ قال ابن الأَثير: وفائدة الخُلْع إِبْطال الرَّجْعة إِلا بعقد جديد، وفيه عند الشافعي خلاف هل هو فَسْخٌ أَو طَلاق، وقد يسمى الخُلع طلاقاً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنَّ امرأَة نَشَزَت على زوجها فقال له عمر: اخْلَعْها أَي طَلِّقْها واتْرُكْها.
والخَوْلَعُ: المُقامِرُ المَجْدُودُ الذي يُقْمِرُأَبداً. والمُخالِعُ: المُقامِرُ؛ قال الخراز بن عمرو يخاطِبُ امرأَته:
إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا
هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ
(* قوله: ما أُلاك، هكذا في الأصل.)
فهو المُقامِرُ لأَنه يُقْمَرُ خُلْعَته. وقوله هَرَّ أَي كَره. والمَخْلُوع: المَقْمُورُ مالَه؛ قال الشاعر يصف جملاً:
يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
يقول: يَغْلِب هذا الجَملُ الإِبلَ على لُزُوم الطريق، فشبَّه حِرْصَه على لزُوم الطريق وإِلحاحَه على السيْر بحِرْص هذا الخَلِيع على الضَّرْب بالقِداح لعله يَسْتَرْجِع بعض ما ذهب من ماله. والخَلِيعُ: المَخْلُوعُ المَقْمُورُ مالَه. وخلَعَه: أَزالَه. ورجل خَلِيعٌ: مَخْلُوع عن نفسه، وقيل: هو المَخْلوع من كل شيء، والجمع خُلْعاء كما قالوا قَبيل وقُبَلاء. وغُلام خَلِيعٌ بيِّنُ الخَلاعةِ، بالفتح: وهو الذي قد خلَعه أَهلُه، فإِن جنى لم يُطالَبُوا بجِنايته. والخَوْلَعُ: الغلام الكثيرُ الجِناياتِ مثل الخَليع. والخَليعُ: الرجل يَجْني الجِناياتِ يُؤْخذ بها أَولياؤُه فيتبرَّؤُون منه ومن جنايته ويقولون: إِنّا خلَعْنا فلاناً فلا نأْخذ أَحداً بجناية تُجْنى عليه، ولا نؤَاخَذ بجناياته التي يَجْنيها، وكان يسمى في الجاهلية الخَلِيعَ. وفي حديث عثمان: أَنه كان إِذا أُتِيَ بالرجل قد تخلَّع في الشراب المُسْكِر جلده ثمانين؛ هو الذي انهمك في الشراب ولازَمه ليلاً ونهاراً كأَنه خلَع رَسَنَه وأَعطى نفْسه هَواها. وفي حديث ابن الصَّبْغاء: وكان رجل منهم خَلِيعٌ أَي مُسْتَهْتَرٌ بالشرب واللهو، هو من الخَلِيع الشاطِر الخَبيث الذي خَلَعَتْه عشيرته وتَبرَّؤُوا منه. ويقال: خُلِعَ من الدِّين والحياء، وقومٌ خُلَعاءُ بَيِّنُو الخَلاعةِ. وفي الحديث: وقد كانت هذيل خلَعوا خَلِيعاً لهم في الجاهلية؛ قال ابن الأَثير: كانوا يتعاهَدون ويتعاقَدون على النُّصْرة والإِعانة وأَن يُؤْخذ كل واحد منهم بالآخر، فإِذا أَرادوا أَن يَتَبرَّؤُوا من إِنسان قد حالَفوه أَظهروا ذلك للناس وسموا ذلك الفِعْل خُلْعاً، والمُتَبَرَّأَ منه خَليعاً أَي مَخْلوعاً فلا يُؤْخَذون بجنايته ولا يُؤْخَذُ بجنايتهم، فكأَنهم خَلَعوا اليمين التي كانوا لَبِسوها معه، وسمَّوْه خُلْعاً وخَلِيعاً مَجازاً واتِّساعاً، وبه يسمى الإِمام والأَميرُ إِذا عُزِلَ خَليعاً، لأَنه قد لَبِسَ الخِلافة والإِمارة ثم خُلِعَها؛ ومنه حديث عثمان، رضي الله عنه، قال له: إِن اللهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً وإِنك تُلاصُ على خَلْعِه؛ أَراد الخلافةَ وتَرْكَها والخُروجَ منها. وخَلُع خَلاعةً فهو خَليعٌ: تَبَاعَدَ. والخَلِيعُ: الشاطِرُ وهو منه، والأُنثى بالهاء. ويقال للشاطِر: خَلِيعٌ لأَنه خلَع رَسَنَه. والخَلِيعُ: الصَّيادُ لانفراده. والخَليعُ: الذِّئب. والخَلِيعُ: الغُول. والخَلِيعُ: المُلازِمُ للقِمار. والخَلِيعُ: القِدْح الفائزُ أَوّلاً، وقيل: هو الذي لا يَفُوزُ أَوَّلاً؛ عن كراع، وجمعه خِلْعة.
والخُلاعُ والخَيْلَعُ والخَوْلَعُ: كالخَبَلِ والجنون يُصِيب الإِنسان، وقيل: هو فَزَع يَبْقى في الفُؤَاد يكاد يَعْتَرِي منه الوَسْواسُ، وقيل: الضعْفُ والفزَعُ؛ قال جرير:
لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع
جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ
والخَوْلَعُ: الأَحْمَقُ. ورجل مَخْلوعُ الفُؤَاد إِذا كان فَزِعاً. وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ الرجلُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالعٌ أَي شديد كأَنه يَخْلَعُ فؤادَه من شدَّة خَوْفه؛ قال ابن الأَثير: وهو مجاز في الخَلْعِ والمراد به ما يَعْرِضُ من نَوازِع الأَفكار وضَعْفِ القلب عند الخَوْف. والخَوْلَعُ: داءٌ يأْخذ الفِصال. والمُخَلَّع: الذي كأَنَّ به هَبْتةً أَو مَسًّا. وفي التهذيب: المُخَلَّع من الناس، فَخصَّص. ورجل مُخَلَّعٌ وخَيْلَعٌ: ضَعِيف، وفيه خُلْعةٌ أَي ضَعْفٌ. والمُخَلَّعُ من الشِّعر: مَفْعولن في الضرب السادس من البَسيط مُشتَقٌّ منه، سمي بذلك لأَنه خُلِعَتْ أَوْتاده في ضَرْبه وعَرُوضه، لأَن أَصله مستفعلن مستفعلن في العروض والضرب، فقد حُذف منه جُزْآن لأَنَّ أَصله ثمانية، وفي الجُزْأَين وتِدانِ وقد حذفت من مستفعلن نونه فَقُطِعَ هذان الوتدانِ فذهب من البيت وتدان، فكأَنَّ البيتَ خُلِّعَ إِلا أَن اسم التخليع لَحِقَه بقطع نون مستفعلن، لأَنهما من البيت كاليدين، فكأَنهما يدان خُلِعتا منه، ولما نقل مستفعلن بالقطع إِلى مفعولن بقي وزنه مثل قوله:
ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ
أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي
فسمي هذا الوزن مخلعاً؛ والبيت الذي أَورده الأَزهري في هذا الموضع هو بيت الأَسود:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا،
مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم
وقال: المُخَلَّع من العَرُوض ضرب من البسيط وأَورده. ويقال: أَصابه في بعض أَعْضائه بَيْنُونة، وهو زوالُ المَفاصل من غير بَيْنُونة. والتخلُّع: التفكُّك في المِشْيةِ، وتخلَّع في مَشْيه: هَزَّ مَنْكِبَيْه ويديه وأَشار بهما. ورجل مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ إِذا كان مُنْفكَّهما. والخَلْعُ والخَلَع: زوال المَفْصِل من اليَد أَو الرِّجل من غير بَيْنونة. وخَلَعَ أَوصالَه: أَزالها. وثوب خَلِيعٌ: خلَقٌ. والخالع: داء يأْخُذ في عُرْقوب الناقةِ. وبعير خالِعٌ: لا يَقدِر أَن يَثُورَ إِذا جلَس الرجل على غُرابِ وَرِكه، وقيل: إِنما ذلك لانْخِلاع عَصَبةِ عُرْقوبه. ويقال: خُلِعَ الشيخ إِذا أَصابه الخالعُ، وهو التواءُ العُرْقوب؛ قال الراجز:
وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ
من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ
الجُرَّة: خَشبة يُثَقَّل بها حِبالة الصائد فإِذا نَشِب فيها الصَّيْد أَثْقَلَتْه.
وخَلَعَ الزرْعُ خَلاعةً: أَسْفَى. يقال: خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ خَلاعةً إِذا أَسْفَى السُّنْبُل، فهو خالِعٌ. وأَخْلَعَ: صار فيه الحَبّ. وبُسْرة خالِعٌ وخالِعةٌ: نَضِيجةٌ، وقيل: الخالع بغير هاء البُسْرة إِذا نَضِجَتْ كلُّها. والخالِعُ من الرُّطب؛ المُنْسَبِتُ. وخلَعَ الشِّيحُ خَلْعاً: أَوْرَقَ، وكذلك العِضاه. وخَلَع: سقَط ورَقُه، وقيل: الخالِعُ من العِضاه الذي لا يسقُط ورقه أَبداً. والخالِعُ من الشجر: الهَشِيم السَّاقِطُ. وخلَع الشجرُ إِذا أَنبَت ورقاً طريّاً.
والخَلْعُ: القَدِيدُ المَشْوِيُّ، وقيل: القَديدُ يُشْوَى واللحم يُطْبَخُ ويجعل في وِعاءٍ بإِهالَتِه. والخَلْعُ: لحم يُطْبَخُ بالتَّوابل، وقيل: يُؤخذ من العِظام ويُطبخ ويُبَزَّر ثم يجعل في القَرْف،وهو وِعاءٌ من جِلْد، ويُتَزَوَّدُ به في الأَسفار.
والخَوْلَعُ: الهَبِيدُ حين يُهْبَد حتى يخرج سَمْنه ثم يُصَفَّى فيُنَحَّى ويجعل عليه رَضِيضُ التمْرِ المَنْزُوع النَّوَى والدَّقِيقُ، ويُساط حتى يَخْتَلِط ثم يُنْزل فيُوضع فإِذا بَرَد أُعِيد عليه سَمنه. والخَوْلَعُ: الحَنظل المَدْقُوق والمَلْتُوت بما يُطَيِّبه ثم يُؤْكل وهو المُبَسَّل. والخَوْلَعُ: اللحم يُغْلَى بالخلّ ثم يُحْمَلُ في الأَسْفار. والخَوْلَعُ: الذِّئب.
وتَخَلَّع القوم: تَسَلَّلوا وذهبوا؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ،
يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ
والخالِع: الجَدْي. والخَلِيعُ والخَلْيَعُ: الغُول.
والخَلِيعُ: اسم رجل من العرب. والخُلَعاءُ: بطن من بني عامر. والخَيْلَعُ من الثياب والذِّئاب: لغة في الخَيْعَل. والخَيْلَعُ: الزَّيت؛ عن كراع. والخَيْلَعُ: القُبَّةُ من الأَدم، وقيل: الخَيْلَعُ الأَدم عامّة؛ قال رؤبة:
نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا
وقال رجل من كلب:
ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً،
حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ
والخَلَعْلَعُ: من أَسماء الضِّباع؛ عنه أَيضاً. والخُلْعةُ: خِيار المال؛ وينشد بيت جرير:
مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ،
ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا
وخُلْعة المالِ وخِلْعَتُه: خِيارُه. قال أَبو سعيد: وسمي خِيارُ المال خُلْعة وخِلْعة لأَنه يَخْلَع قلب الناظر إِليه؛ أَنشد الزجاج: وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا،
يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ
يعني المِعْزى أَنها كانت خِياراً. وخُلْعةُ ماله: مُخْرَتُه. وخُلِعَ الوالي أَي عُزِلَ. وخَلَع الغُلامُ: كَبُرَ زُبُّه. أَبو عمرو: الخَيْعَلُ قَمِيصٌ لا كُمَّيْ له
(* قال الهُوريني في
تعليقه على القاموس: قوله لا كُمَّي له، قال الصاغاني: وإِنما أُسقطت النون من كُمَّين للاضافة لأن اللام كالمُقحمة لا يُعتدّ بها في مثل هذا الموضع.). قال الأَزهري: وقد يُقلب فيقال خَيْلَع.
وفي نوادر الأَعراب: اختلَعوا فلاناً: أَخذوا ماله.

### Türkçe

**خَلَعَ** şeyi **يَخْلَعُه** **خَلْعاً** ve **اختَلَعه**: **نَزَعَه** gibidir; ancak **الخَلْع**’da bir mühlet vardır. Bazıları **الخَلْع** ile **النَّزْع**’ı eşitlemiştir. Ve **خَلَعَ** nalını, elbiseyi ve ridâyı **يَخْلَعُه** **خَلْعاً**: onu soydu.

Elbiselerden **الخِلْعة**: senin **خَلَعْتَه** (çıkarıp) sonra onu bir başkasının üzerine attığın yahut atmadığın şeydir. Ve senden çıkardığın her elbise bir **خِلْعة**’dır; ve ona bir **خِلْعة** giydirdi.

Ka‘b hadîsinde: “Şüphesiz benim tövbemden olan, malımdan sadaka olarak **أَنْخَلِعَ** etmektir”; yani ondan bütünüyle çıkmam, onu sadaka vermem ve ondan soyunmam; tıpkı insan elbisesini çıkardığında soyunduğu gibi.

Ve **خلَع** kumandanını **خَلْعاً**: onu zelil kıldı. Ve boynundan **الرِّبقة**’yı **خلَع**: ahdini bozdu. Ve kavim **تَخالَع** etti: aralarındaki ittifakı ve ahdi bozdular. Hadîste: “Kim itaattan bir el **خَلَعَ** ederse Allah’a, kendisi için hiçbir hüccet olmaksızın kavuşur”; yani kim sultanının itaati dışına çıkar ve ona kötülükle saldırırsa. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, “elbiseyi **خَلَعْتُ** ettiğimde onu kendimden attım”dandır; itaati ve onun insanı kuşatmasını buna benzetti; eli özellikle zikretti, çünkü muahede ve muakade onunla olur. Ve binitini **خلَع** eder, onu **خَلْعاً** **يَخْلَعُها** ve **خَلَّعها**: onu bağından salıverdi; aynı şekilde bağını **خلَع** etti; dedi ki:
وكلُّ أُناسٍ قارَبوا قيْدَ فَحْلِهم،
ونحنُ خَلَعْنا قيْدَه، فهو سارِبُ

Ve gemini **خلَع** etti: onu kendinden attı da kötülükle saldırdı; bu, bununla darb-ı mesel üzerinedir. Ve karısını **خُلْعاً** (ضم ile) ve **خِلاعاً** **خلَع** etti; böylece o **اختلَعَت** ve onunla **خالَعَتْه**: onu kendinden uzaklaştırdı ve ondan kendisine bir bedel vermesi üzerine onu boşadı; o hâlde o kadın **خالعٌ**’dır; isim **الخُلْعة**’dır. Ve ikisi **تَخالعا** ettiler; ve ondan **اخْتَلَعَت** **اخْتِلاعاً**; o hâlde o **مخْتلِعةٌ**’dır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
مُولَعاتٌ بِهاتِ هاتِ، فإِن شفْـ
ـفَر مالٌ أَرَدْنَ مِنْكَ الخِلاعا
**شَفَّر مالٌ**: azaldı. Ebû Mansûr dedi ki: Kadın, malıyla ondan fidye verdiğinde, o da onu boşayıp kendinden ayırdığında, **خَلَع** karısını ve onunla **خالَع** etti denir; bu ayrılığa **خُلْعاً** denildi; çünkü Allah Teâlâ kadınları erkeklere bir elbise, erkekleri de onlara bir elbise kıldı; şöyle dedi: **هنَّ لِباسٌ لكم وأَنتم لباس لهن**; o onun yatak arkadaşıdır, o da onun yatak arkadaşıdır. Kadın, kocasına vereceği bir malla ondan kendisini ayırmasını istediğinde ve o da buna icabet ettiğinde, ondan ayrılmış olur; ve her biri diğerinin elbisesini **خلَع** etmiş olur. Bütün bunun adı **الخُلْع**’dur; masdar **الخَلْع**’dır. İşte fukahâ nezdinde **الخُلع**’ın mânası budur. Hadîste: “**المُخْتَلِعاتُ** onlar **المُنافِقاتُ**tır”; yani özürsüz olarak kocalarından **الخُلْع** ve boşanma isteyenler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الخُلْع**’ın faydası, yeni bir akit olmaksızın ric‘atı iptal etmektir; Şâfiî’de bunun fesih mi yoksa talâk mı olduğu hususunda ihtilaf vardır; ve **الخُلع** bazen talâk diye adlandırılır. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Bir kadının kocasına karşı **نَشَزَت** ettiği; Ömer ona dedi ki: “Onu **اخْلَعْها** et”; yani onu boşayıp onu bırak.

Ve **الخَوْلَعُ**: daima kumarda yenilen, talihi kesik kumarbazdır. Ve **المُخالِعُ**: kumarbazdır; el-Harrâz b. ‘Amr karısına hitap ederek dedi ki:
إِنَّ الرَّزِيّةَ ما أُلاكِ، إِذا
هَرَّ المُخالِعُ أَقْدُحَ اليَسَرِ
(* **قوله: ما أُلاك**: asılda böyle.)
O, kumarbazdır; çünkü o, **خُلْعَته**’siyle kumarda yenilir. Ve “**هَرَّ**” sözü: yani kerih gördü.

Ve **المَخْلُوع**: malı kumarda alınmış olandır; şair bir deveyi vasfederek dedi ki:
يعُزُّ على الطَّرِيق بِمَنْكِبَيْه،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
Der ki: Bu deve, yola yapışmada develere galip gelir; onun yola yapışma hırsını ve yürüyüşte ısrarını, bu **الخَلِيع**’ın, malından gidenin bir kısmını geri alır ümidiyle **القِداح** ile vurmaya hırsına benzetti. Ve **الخَلِيعُ**: malı kumarda alınmış **المَخْلُوع**’dur. Ve onu **خلَع** etti: onu giderdi. Ve **خَلِيعٌ** adam: kendinden koparılmıştır; denildi ki: her şeyden koparılmış olandır. Çoğulu **خُلْعاء**; tıpkı **قَبيل** ve **قُبَلاء** dedikleri gibi. Ve **خَلِيعٌ** oğlan, fetha ile, **الخَلاعة**’si açık: o, ehlinin onu **خلَعه** ettiği kimsedir; suç işlerse, onun suçundan dolayı onlar talep edilmez. Ve **الخَوْلَعُ**: çok suç işleyen oğlandır; **الخَليع** gibi. Ve **الخَليعُ**: adam suçlar işler; onunla velileri yakalanır; sonra ondan ve suçundan beri olurlar ve derler ki: “Biz falanı **خلَعْنا** ettik; ona karşı işlenen bir suç sebebiyle kimseyi almayız; onun işlediği suçlardan dolayı da sorumlu tutulmayız.” Câhiliyede buna **الخَلِيعَ** denirdi. عثمان hadîsinde: Ona, içki içmede **تخلَّع** etmiş bir adam getirildiğinde onu seksen değnekle döverdi; o, içkiye dalıp onu gece gündüz bırakmayan kimsedir; sanki yularını **خلَع** etmiş ve nefsine hevasını vermiştir. İbnü’s-Sabğâ hadîsinde: “Onlardan bir adam **خَلِيعٌ** idi”; yani içki ve eğlenceyle **مُسْتَهْتَرٌ** idi; bu, kabilesinin onu **خَلَعَتْه** ettiği ve ondan beri oldukları, habis serseri **الخَلِيع**’dandır. Ve denir: Dinden ve hayâdan **خُلِعَ** edildi; ve kavim **خُلَعاءُ**: **الخَلاعة**’si açık kimselerdir. Hadîste: “Huzeyl, câhiliyede kendilerinden bir **خَلِيعاً** **خلَعوا** etmişti.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Onlar, nusret ve yardım üzerine ve her birinin diğeriyle tutulması üzerine birbirleriyle ahitleşir ve akitleşirlerdi; bir insanı, onunla antlaşmış oldukları hâlde ondan beri olmak istediklerinde bunu insanlara ilan ederler ve bu fiile **خُلْعاً** derlerdi; kendisinden beri olunan kimseye de **خَليعاً** yani **مَخْلوعاً** derlerdi; böylece onun suçuyla tutulmazlar, onların suçuyla da o tutulmazdı. Sanki onunla birlikte giydikleri yemini **خلَعوا** etmişlerdi; bunu mecaz ve genişletme yoluyla **خُلْعاً** ve **خَلِيعاً** diye adlandırdılar. Bununla, azledildiğinde imam ve emir de **خَليعاً** diye adlandırılır; çünkü hilâfeti ve emirliği giymişti, sonra onu **خُلِعَ** etti. Bundan, عثمان hadîsi: Ona denildi ki: “Şüphesiz Allah sana bir gömlek giydirecek ve sen onun **خَلْعِه**’ine zorlanacaksın”; hilâfeti ve onu terk etmeyi ve ondan çıkmayı kastetti. Ve **خَلُع** **خَلاعةً**; o hâlde o **خَليعٌ**’dir: uzaklaştı. Ve **الخَلِيعُ**: serseridir; o ondandır; dişisi **الهاء** iledir. Serseriye **خَلِيعٌ** denir; çünkü yularını **خلَع** etmiştir. Ve **الخَلِيعُ**: avcıdır; yalnızlığından dolayı. Ve **الخَليعُ**: kurttur. Ve **الخَلِيعُ**: gûldür. Ve **الخَلِيعُ**: kumara devam edendir. Ve **الخَلِيعُ**: ilk kazanan **القِدْح**tır; denildi ki: ilk kazanmayan odur; Kırâ‘dan; çoğulu **خِلْعة**.

Ve **الخُلاعُ** ve **الخَيْلَعُ** ve **الخَوْلَعُ**: insana isabet eden bunama ve delilik gibidir. Denildi ki: kalpte kalan bir korkudur; ondan vesvesenin arız olması neredeyse olur. Denildi ki: zayıflık ve korkudur. Cerîr dedi ki:
لا يُعْجِبَنَّكَ أَن تَرَى بمُجاشِع
جَلَدَ الرِّجالِ، وفي الفُؤَادِ الخَوْلَعُ
Ve **الخَوْلَعُ**: ahmaktır. Ve **مَخْلوعُ الفُؤَاد** adam: korkak olduğunda. Hadîste: “Erkeğe verilen şeylerin şerrinden: aşırı cimrilik ve **خالعٌ** korkaklık”; yani şiddetli; sanki korkusunun şiddetinden kalbini **يَخْلَعُ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, **الخَلْع** hakkında mecazdır; murad, korku anında fikirlerin çekiştirmelerinden ve kalbin zayıflığından arız olan şeydir. Ve **الخَوْلَعُ**: sütten kesilmemiş yavrulara isabet eden bir hastalıktır. Ve **المُخَلَّع**: sanki onda bir ürperti yahut bir dokunuş varmış gibi olandır. **التهذيب**’de: insanlardan **المُخَلَّع**; böylece tahsis etti. Ve **مُخَلَّعٌ** ve **خَيْلَعٌ** adam: zayıftır; onda **خُلْعةٌ** vardır; yani zayıflık. Ve şiirden **المُخَلَّع**: **البَسيط**’in altıncı darbında **مَفْعولن**’dur; ondan türetilmiştir; böyle adlandırıldı, çünkü darbında ve arûzunda kazıkları **خُلِعَتْ** edilmiştir; zira aslı arûz ve darbda **مستفعلن مستفعلن**’dir; ondan iki cüz hazfedilmiştir; çünkü aslı sekizdir; iki cüzde iki kazık vardır; **مستفعلن**’den nûnu hazfedilince kesildi; bu iki kazık kesildi; böylece beyitten iki kazık gitti; sanki beyit **خُلِّعَ** edilmiştir. Ancak **التخليع** adı, **مستفعلن**’in nûnunun kesilmesiyle ona ilişti; çünkü ikisi beyitten iki el gibidir; sanki ondan iki el **خُلِعتا** edilmiştir. **مستفعلن** kesme ile **مفعولن**’a nakledilince, vezni şu söz gibi kaldı:
ما هَيَّجَ الشَّوْقَ من أَطْلالٍ
أَضْحَتْ قِفاراً، كَوَحْيِ الواحِي
Böylece bu vezin **مخلعاً** diye adlandırıldı. Bu yerde Ezherî’nin getirdiği beyit, **الأَسود**’un beytidir:
ماذا وُقوفي على رَسْمٍ عَفا،
مُخْلَوْلِقٍ دارِسٍ مُسْتَعْجِم
Ve dedi ki: Arûzdan **المُخَلَّع**, **البسيط**’ten bir darb türüdür; onu zikretti. Ve denir: Onun bazı uzuvlarında **بَيْنُونة** isabet etti; o, eklemlerin ayrılmasıdır; fakat **بَيْنُونة** olmaksızın.

Ve **التخلُّع**: yürüyüşte gevşekliktir. Yürüyüşünde **تخلَّع** etti: omuzlarını ve ellerini salladı ve onlarla işaret etti. Ve **مُخَلَّع الأَلْيَتَيْنِ** adam: ikisi ayrık olduğunda. Ve **الخَلْع** ve **الخَلَع**: el yahut ayaktaki eklemin, **بَيْنونة** olmaksızın yerinden çıkmasıdır. Ve eklemlerini **خَلَعَ** etti: onları giderdi. Ve **خَلِيعٌ** elbise: eskimiştir.

Ve **الخالع**: devenin aşilinde tutan bir hastalıktır. Ve **خالِعٌ** deve: adam uyluğunun karga kemiğine oturduğunda kalkmaya güç yetiremez; denildi ki: bu ancak aşil sinirinin **انْخِلاع** etmesindendir. Ve denir: İhtiyar **خُلِعَ** edildi; ona **الخالع** isabet ettiğinde; o, aşilin burkulmasıdır. Râciz dedi ki:
وجُرَّةٍ تَنْشُصُها فَتَنْتَشِصْ
من خالِعٍ يُدْرِكُه فَتَهْتَبِصْ
**الجُرَّة**: avcının ağına ağırlaştırmak için konulan bir ağaçtır; av ona takılınca onu ağırlaştırır.

Ve ekin **خَلَعَ** **خَلاعةً**: **أَسْفَى** etti. Denir: Ekin, başak **أَسْفَى** ettiğinde **خَلَعَ الزرْعُ يَخْلَعُ خَلاعةً**; o hâlde o **خالِعٌ**’dır. Ve **أَخْلَعَ**: onda tane oldu. Ve **خالِعٌ** ve **خالِعةٌ** **بُسْرة**: olgunlaşmış olandır. Denildi ki: **الهاء** olmaksızın **الخالع**, **بُسْرة**’nin bütünü olgunlaştığında olur. Ve **الرُّطب**tan **الخالِع**: kopup düşen. Ve **الشِّيح** **خلَع** etti **خَلْعاً**: yapraklandı; aynı şekilde **العِضاه**. Ve **خلَع**: yaprağı düştü. Denildi ki: **العِضاه**’tan **الخالِع**, yaprağı asla düşmeyen olandır. Ve ağaçtan **الخالِع**: düşmüş kuru çalı çırpıdır. Ve ağaç **خلَع** etti: taze yaprak bitirdiğinde.

Ve **الخَلْعُ**: kızartılmış kurutulmuş ettir. Denildi ki: **القَديد** kızartılır; et pişirilir ve kendi yağıyla bir kaba konur. Ve **الخَلْعُ**: baharatlarla pişirilen ettir. Denildi ki: kemiklerden alınır, pişirilir, baharatlanır; sonra **القَرْف** içine konur; o, deriden bir kaptır; yolculuklarda azık edinilir.

Ve **الخَوْلَعُ**: **الهَبِيد** dövülüp yağı çıkıncaya kadar dövüldüğünde; sonra süzülür, ayrılır; üzerine çekirdeği çıkarılmış hurmanın ezmesi ve un konur; karıştırılır, ta ki karışsın; sonra indirilip konur; soğuyunca yağı tekrar üzerine döndürülür.

Ve **الخَوْلَعُ**: dövülmüş ve tatlandıran şeyle yoğrulmuş **الحَنظل**dır; sonra yenir; o, **المُبَسَّل**’dir. Ve **الخَوْلَعُ**: etin sirkeyle kaynatılıp sonra yolculuklarda taşınmasıdır. Ve **الخَوْلَعُ**: kurttur.

Ve kavim **تَخَلَّع** etti: sızıp ayrıldılar ve gittiler; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
ودَعا بني خلَفٍ، فباتُوا حوْلَهُ،
يَتَخَلَّعُونَ تَخَلُّعَ الأَجْمالِ

Ve **الخالِع**: oğlaktır. Ve **الخَلِيعُ** ve **الخَلْيَعُ**: gûldür.

Ve **الخَلِيعُ**: Araplardan bir adamın adıdır. Ve **الخُلَعاءُ**: Benî ‘Âmir’den bir batındır.

Ve elbiselerden ve kurtlardan **الخَيْلَعُ**: **الخَيْعَل** hakkında bir lehçedir. Ve **الخَيْلَعُ**: zeytindir; Kırâ‘dan. Ve **الخَيْلَعُ**: deriden kubbedir. Denildi ki: **الخَيْلَعُ** genel olarak deridir. Ru’be dedi ki:
نفْضاً كنفْضِ الريحِ تُلْقِي الخَيْلَعا
Kelb’den bir adam dedi ki:
ما زِلْتُ أَضْرِبُه وأَدْعو مالِكاً،
حتى تَرَكْتُ ثِيابَه كالخَيْلَعِ
Ve **الخَلَعْلَعُ**: sırtlanların adlarındandır; ondan da. Ve **الخُلْعةُ**: malın seçkini. Cerîr’in beyti rivayet edilir:
مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَهُ،
ما تَكْمُل التَّيْمُ في ديوانِهِم سَطَرا
Ve malın **خُلْعة**’si ve **خِلْعَتُه**: onun seçkinidir. Ebû Sa‘îd dedi ki: Malın seçkini **خُلْعة** ve **خِلْعة** diye adlandırıldı; çünkü ona bakanın kalbini **يَخْلَع** eder. Zecâc inşâd etti:
وكانت خُِلْعةً دُهْساً صَفايا،
يَصُورُ عُنوقَها أَحْوَى زَنِيمُ
Yani keçiler; onun seçkin olduğunu kasteder. Ve malının **خُلْعةُ**’si: onun **مُخْرَتُه**’dur.

Ve vali **خُلِعَ** edildi; yani azledildi. Ve oğlan **خَلَع** etti: onun **زُبُّه** büyüdü.

Ebû ‘Amr: **الخَيْعَلُ** kolsuz bir gömlektir.
(* **قوله لا كُمَّي له**: asılda böyle. el-Hûrînî, **القاموس** üzerine ta‘likinde dedi ki: “**لا كُمَّي له**” sözü; Sâğânî dedi ki: İdâfe sebebiyle **كُمَّين**’den nûn düşürülmüştür; çünkü lâm, bu gibi yerde sanki araya sokulmuş gibidir; buna itibar edilmez.)
Ezherî dedi ki: Ters çevrilir de **خَيْلَع** denir.

Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Falanı **اختلَعوا** ettiler”: onun malını aldılar.
