# خلف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خلف

باب الخاء واللام والفاءُ معهما
ل خ ف، خ ل ف يستعملان فقط لخف: اللِّخاف واحدتها لَخْفَةٌ، وهي حجارةٌ بيض دقاقٌ، قال زيد بن ثابتٍ: كنت أجمع القرآن من اللخاف وصدور الرجال.
خلف: الخَلْفُ: حد الفأس - تقول: فأس ذات خَلْفَيْنِ، وذات خَلْفٍ، وجمعه خُلُوف. وكذلك المنقار الذي يقطع به الحَجَر.
والخِلْفُ: أصغر ضلعٍ يلي البطن، وجمعه خُلُوف، وهو القصيري، قال طرفة:
وطي محالٍ كالحني خُلُوفُه		وأجرنةٌ لزت بدأي منضدِ
والخِلْف من الأطباء: المُؤخرِّ، والقادم هو المقدم، ويقال: الخِلْف: الضرع نفسه، والقادمان والآخران المتقدمان والمُتأخرِّان، والجميع: الأخلاف، قال:
كأن خلفيها إذا ما درا
وخُلُوف فم الصائم نكهته في غبه.
وخِلافُ رسول الله - صلى الله عليه وسلم - مُخالَفتُه في القرآن.
ورجلُ وخالِفٌ وخالفة أي: يُخالف، ذو خِلافٍ، وخلفة. واختلفت اختِلافةً واحدةً.
والخِلاف بمنزلة "بَعْدَ"، ومنه قوله تعالى: "لا يلبثون خِلافَك" أي بعدك ويقرأ : "خَلْفَكَ". وقال الحارث بن خالد المخزومي:
خَلَتِ الديار خلافهم فكأنـمـا		بسط الشواطب بينهن حصيرا
الشواطب: اللواتي يعملن الحصر، الواحدة: شاطبة.
والخِلافُ شجر، والواحدة: خِلافةٌ.
ويقال: جاء الماء ببزره فَنَبَتَ مخالفاً لأصله فسمي خلافاً.
والخَلَفُ: الخَليفةُ بمنزلة مالٍ يذهب فيُخلِفُ الله خَلَفاً، ووالدٌ يموتُ فيكون ابنه خَلَفاً له، أي خليفة فيقوم مقامة.
والخَلْفُ: القرن من الناس، ويجمع على خُلُوف.
والخَلْفُ: خَلْفُ سوء بعد أبيه، قال لبيد:
ذهب الذين يعاش في أكنافِهـمْ		وبقيت في خَلْفٍ كجلدِ الأجربِ
والخَلَفُ: من الصالحين، ولا يجوز أن يقال : من الأشرار خَلَفٌ، ولا من الأخيار خَلْفٌ.
وفي الحديث: "في الصالحين كل خَلَفٍ عدولهُ".
قال الضرير: يقول: يحمل هذا العلم من كل خَلْفٍ عدوله. يعني من كل قومٍ يحمله العدولُ من كل خَلْف من الناس.
والخُلْفُ: مصدر قولك: أخلفت وعدي، وأخْلَفَ ظني.
ولحمٌ خالِفٌ: به رويحةٌ، ولا يأس بمضغه، وقد خَلَفَ يَخْلُف، ومنه اشتق خُلُوف الفم يقال: خَلَفَ ريح فمه، أي: تغير.
وقوله تعالى: "رضوا بأن يكونوا مع الخَوالِف" يعني النساء.
والخَلْفُ: قوم يذهبون من الحي يستقون وخَلَّفوا أثقالَهم، يقال: أبيناهم وهم خلوفٌ أي غُيَّبٌ، قال أبو زبيد:
أصبح البيت بـيت آل إياسٍ		مقشعراً والحي حي خُلُوفُ
ويقال: بعتنا فلاناً يُخلِفُ لنا أي يستقي فهو مُخْلِفٌ.
والخِلْفةُ والإخلاف: الاستقاء، يقال: من أين خِلْفُتكم? ويقال للقطا مخلفات لأنها تستخلف لأولادها الماء وتُخلِفُ، قال ذو الرمة:
كأني ورحلي فوق أحقـب لاحـه		من الصَّيْفِ شل المُخْلِفاتِ الرواجعِ
والمِخْلاف: الكورة، بلغة أهل اليمن، ومَخاليفُها: كورها.
والخليفةُ: من استُخْلِفَ مكان ن قبله، ويقوم مقامه، والجن كانت عمارَ الدنيا فَجَعَلَ الله آدم وذُريَّتَه خليفةً منهم، يعمرونها، وذلك قوله - عز أسمه : "إني جاعِلٌ في الأرض خَليفةً".
وقال تعالى: "هو الذي جعَلَكم خَلائِفَ" أي: مُسْتَخْلَفِيْنَ في الأرض.
والخالِفةُ: الأمة الباقية بعد السالفة، قال:
كذلك يلقاه القرون السَّوالِفُ
يعني الموت.
والمُخلِفُ: الغلام إذا راهق الحلم.
وخَلَفَ فلانٌ بعقب فلانٍ إذا خالَفَه إلى أهله.
وخَلَفَكَ الله بأحسَنِ الخلافة، وفلان يخلُفُ فلاناً في عياله بخلافة حسنة. وإذا تمَّتْ للإبل بعد البُزول سنةٌ قيل: مُخْلِفُ عامٍ، ومُخْلِفُ عامين، ومُخْلِفُ ثلاثةِ أعوامٍ، فإذا جاوَزَ ذلك أخذ في الانتقاص.
والمُتَوشّحُ يخالف بين طرفي ثَوْبه.
والخِلْفَةُ: ما أنبت الصيف من العشب بعدما يبس من الربعي، ومنه سمي زرع الحبوب خلفةً لأنه يستخلف من البر والشعير.
والخِلْفةُ: مصدر الاختِلاف، ومنه قوله تعالى: "جَعَلَ الليل والنهار خِلْفةً لمن أراد".
يقول: إن فاته أمرٌ بالنهار من العبادة تدار باللَّيل، وإن فاتَهُ بالليل تداركه بالنهار.
والخليفان من الإبل كالابطين من الناس.
والخَلِفَةُ من النوق: الحامل، والخَلِفات جماعةٌ، فإذا جمعت الخَلِفات قلت لهُنَّ: مَخاضٌ إلى مَطْلَع سُهَيْل، ثم قيل: لهُنَّ مُتْلئةٌ، وإتلاؤها: أن تعظم بطونها وتثقل.
والخَليفُ: فرج بين قُنَّتَيْنِ أو بين حَبْلَيْنِ - مُتَدانٍ قليلُ العَرْضِ والطُّول، وسد القَارَةِ والقُنّة ونحوهما، وليس بشعبٍ، لان الشعب يكون بين الجبال الطوال، وليس في الرمل شعبٌ ولا خليف، وربما كثر نبته.
والخِلِّيفَي على بناء هِجِّيَري: الخِلافة، ومثله جاءت أحرُفٌ نحو : رِدِّيدَي من الرِّدِّ، ودليلى من الدلالة، وخطيبى من الخطبة، وحجيزي من حجزت، وهزيمي من الهزيمة.
والخَليفُ: مدافع الأودية، ومن الطريق افضلها لأنك لا تضل فيه، وهو جدد، وإما ينتهي المدفع إلى خَلِيفٍ يفضي إلى سعةٍ.
والبِوانان هما الخالِفتانِ، وهما عمودا البيت، وأحدهما خالِفةٌ.
ورجُلٌ خالِفةٌ: كثير الخلاف، وقومٌ خالِفون كقولك: رجل راوية ولحانةٌ ونسابةٌ إذا كان النعت واحداً فإذا جَمَعْتَ قلت: خالِفونَ وراوُونَ. وأُدخِلَتِ الهاء لانه نعتٌ واجب لازم له، وكذلك المرأة، وهذا في مكانٍ له فعلٌ يفعله.
وإذا كان النعت فاعلاً ولا فعل له كان بغير الهاء، الذر والأنثى سواء كقولك: رجل رامح ورجل كاس، وامرأةٌ رامحٌ وامرأة كاس أي: معهما رماحٌ وأكسنيةٌ ونحوه، والواجبُ في نعت السناء ربما ألقيت منه الهاء للوجوب.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **اللام** ve **الفاءُ** onlarla birlikte

**ل خ ف**، **خ ل ف** yalnızca **لخف** için kullanılır: **اللِّخاف** tekili **لَخْفَةٌ**’dir; o, ince beyaz taşlardır. Zeyd b. Sâbit dedi: “Kur’ân’ı **اللخاف**’dan ve erkeklerin göğüslerinden (ezberlerinden) topluyordum.”

**خلف**: **الخَلْفُ**: baltanın ağzı (kenarı) — dersin ki: iki **خَلْف**’li balta, ve **خَلْف**’li; çoğulu **خُلُوف**’tur. Aynı şekilde taşın onunla kesildiği gaga da (böyledir).

**الخِلْفُ**: karna bitişik olan en küçük kaburga; çoğulu **خُلُوف**’tur; o, **القصيري**’dir. Tarafe dedi ki:
وطي محالٍ كالحني خُلُوفُه		وأجرنةٌ لزت بدأي منضدِ

Tabipler katında **الخِلْف**: arka olan; öndeki ise ön olandır. Ve denilir ki: **الخِلْف**: bizzat meme; iki öndeki ve iki arkadaki, iki önde olan ve iki arkada olan; hepsi: **الأخلاف**. Dedi ki:
كأن خلفيها إذا ما درا

Ve oruçlunun ağzının **خُلُوف**’u, ertesi günündeki kokusudur.

Resûlullah’ın — sallallahu aleyhi ve sellem — **خِلافُ**’ı: Kur’ân’da ona muhalefet etmektir.

Ve **وخَالِفٌ** ve **خالفة** (yani): muhalefet eder; **خِلافٍ** sahibi; ve **خلفة**. Ve bir tek **اختِلافةً** olarak ihtilaf etti.

**الخِلاف** “**بَعْدَ**” menzilesindedir; ondan Yüce Allah’ın sözü: “لا يلبثون **خِلافَك**” yani senden sonra; ve “**خَلْفَكَ**” diye okunur. Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî dedi ki:
خَلَتِ الديار خلافهم فكأنـمـا		بسط الشواطب بينهن حصيرا

**الشواطب**: hasır yapan kadınlar; tekili: **شاطبة**.

**الخِلافُ** bir ağaçtır; tekili: **خِلافةٌ**.

Ve denilir ki: su, tohumunu getirdi de aslına muhalif olarak bitti; bu yüzden **خلافاً** diye adlandırıldı.

**الخَلَفُ**: **الخَليفةُ**; giden bir mal menzilesinde ki Allah bir **خَلَفاً** ile telafi eder; ve ölen bir baba, o zaman oğlu ona **خَلَفاً** olur; yani halife, onun makamında durur.

**الخَلْفُ**: insanlardan bir nesil; **خُلُوف** üzerine cem‘ olunur.

**الخَلْفُ**: babasından sonra kötü bir **خَلْفُ**. Lebîd dedi ki:
ذهب الذين يعاش في أكنافِهـمْ		وبقيت في خَلْفٍ كجلدِ الأجربِ

**الخَلَفُ**: salihlerden olandır; ve şerlilerden “**خَلَفٌ**” denilmesi caiz değildir; hayırlılardan da “**خَلْفٌ**” denilmez.

Hadiste: “في الصالحين كل **خَلَفٍ** عدولهُ”.

Ed-Darîr dedi: der ki: bu ilmi her **خَلْفٍ**’ten onun adilleri taşır. Yani her kavimden, insanlardan her **خَلْف**’ten adiller onu taşır.

**الخُلْفُ**: “vaadimi bozdum” sözünün masdarı; ve “zannımı boşa çıkardı”.

**خالِفٌ** et: onda bir koku vardır; çiğnenmesinde bir beis yoktur. Ve **خَلَفَ يَخْلُف** olmuştur; ondan **خُلُوف** ağız türetildi. Denilir ki: **خَلَفَ** ağzının kokusu; yani değişti.

Yüce Allah’ın sözü: “رضوا بأن يكونوا مع **الخَوالِف**” yani kadınlar.

**الخَلْفُ**: mahalleden bir topluluk gider, su çekerler ve yüklerini geride bırakırlar; denilir ki: onları reddettik, hâlbuki onlar **خلوفٌ**’dur; yani gaipler. Ebû Zübeyd dedi ki:
أصبح البيت بـيت آل إياسٍ		مقشعراً والحي حي خُلُوفُ

Ve denilir ki: falanı bize sattın, bize **يُخلِفُ**; yani su çeker; o hâlde o **مُخْلِفٌ**’tir.

**الخِلْفةُ** ve **الإخلاف**: su çekmektir; denilir ki: “Sizin **خِلْفُتكم** nereden?” Ve **القطا**’ya **مخلفات** denilir; çünkü yavruları için suyu geride bırakır ve **تُخلِفُ** eder. Zû’r-Rumme dedi ki:
كأني ورحلي فوق أحقـب لاحـه		من الصَّيْفِ شل المُخْلِفاتِ الرواجعِ

**المِخْلاف**: kûre (bölge); Yemen ehlinin diliyle; onun **مَخاليفُها**’sı: onun kûreleridir.

**الخليفةُ**: kendisinden öncekinin yerine **استُخْلِفَ** edilen; ve onun makamında durur. Cinler dünyanın imarcıları idi; Allah Âdem’i ve zürriyetini onlardan bir **خليفةً** kıldı; onu imar ederler. Bu, O’nun — adı yüce — sözüdür: “إني جاعِلٌ في الأرض **خَليفةً**”.

Ve Yüce Allah dedi: “هو الذي جعَلَكم **خَلائِفَ**” yani: yeryüzünde **مُسْتَخْلَفِيْنَ**.

**الخالِفةُ**: önceki ümmetten sonra kalan ümmet. Dedi ki:
كذلك يلقاه القرون السَّوالِفُ

Yani ölüm.

**المُخلِفُ**: oğlan, buluğa yaklaşınca.

Falan, falanın ardılına **خَلَفَ** etti; onu ailesine doğru geçip gittiğinde.

Allah seni en güzel **الخلافة** ile **خَلَفَكَ** etsin; ve falan, falanı ailesinde güzel bir **خلافة** ile **يخلُفُ** eder. Develer için **البُزول**’dan sonra bir yıl tamam olunca “**مُخْلِفُ عامٍ**”, “**مُخْلِفُ عامين**”, “**مُخْلِفُ ثلاثةِ أعوامٍ**” denir; onu aşınca eksilmeye başlar.

**المُتَوشّحُ** elbisesinin iki ucu arasında **يخالف** eder.

**الخِلْفَةُ**: yazın, baharlık ot kuruduktan sonra bitirdiği ottur; ondan hububat ekinine **خلفةً** adı verildi; çünkü buğday ve arpadan sonra ardıl olarak gelir.

**الخِلْفةُ**: **الاختِلاف**’ın masdarıdır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “جَعَلَ الليل والنهار **خِلْفةً** لمن أراد”.

Der ki: gündüz ibadetten bir iş kaçırırsa geceyle telafi edilir; gece kaçırırsa gündüzle telafi eder.

Develerden **الخليفان** insanlardan **كالابطين** gibidir.

Dişi develerden **الخَلِفَةُ**: gebe olan; **الخَلِفات** bir topluluktur. **الخَلِفات**’ı cem‘ ettiğinde onlara “**مَخاضٌ**” dersin, **مَطْلَع سُهَيْل**’e kadar; sonra onlara **مُتْلئةٌ** denildi; ve onun **إتلاؤها**’sı: karınlarının büyümesi ve ağırlaşmasıdır.

**الخَليفُ**: iki tepe arasında yahut iki kum sırtı arasında bir yarık — yakın, az genişlik ve uzunluk sahibi; **القَارَة**’nin ve tepenin seti ve benzerleri; ve o bir **شعبٍ** değildir; çünkü **الشعب** uzun dağlar arasında olur. Kumda ne **شعبٌ** vardır ne **خليف**; bazen bitkisi çok olur.

**الخِلِّيفَي** **هِجِّيَري** vezni üzere: **الخِلافة**; ve onun benzeri harfler geldi; şu gibi: **رِدِّيدَي** **الرِّدِّ**’den, ve **دليلى** **الدلالة**’dan, ve **خطيبى** **الخطبة**’den, ve **حجيزي** “**حجزت**”ten, ve **هزيمي** **الهزيمة**’den.

**الخَليفُ**: vadilerin ağızları (akış yerleri); yoldan en faziletlisi, çünkü onda şaşırmazsın; o, **جدد**’dir. Ve bazen ağız, bir **خَلِيفٍ**’e varır ki bir genişliğe açılır.

**البِوانان** iki **الخالِفتانِ**’dır; onlar evin iki direğidir; ve ikisinden biri **خالِفةٌ**’dir.

Ve **خالِفةٌ** adam: çok ihtilaflı. Ve **خالِفون** kavim; senin “**راوية** adam ve **لحانةٌ** ve **نسابةٌ**” demen gibi; niteleme bir olunca; cem‘ ettiğinde “**خالِفونَ** ve **راوُونَ**” dersin. **الهاء** dâhil edildi; çünkü o, ona vacip, lâzım bir sıfattır; kadın da böyledir. Bu, bir fiili olan, onu yapan bir yerde (kullanılır).

Sıfat **فاعل** olup fiili yoksa **الهاء** olmaksızın olur; erkek ve dişi eşittir; senin “**رامح** adam ve **كاس** adam” demen gibi; ve “**رامحٌ** kadın ve **كاس** kadın” yani: onlarla mızraklar ve örtüler ve benzeri vardır. Ve **السناء**’nın sıfatında vacip olan: belki ondan **الهاء** düşürülür; vaciplik sebebiyle.
