# خلف — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D9%81/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: خلف

خَلْفٌ: خقيضُ قُدَّامْ. والخَلْفُ: القرنُ بعد القرن. يقال هؤلاء خَلْفُ سَوءِ الناس لاحقين بناسٍ أكثر منهم قال لبيد:
ذهب الذين يُعاشُ في أَكْنافِهِـمْوَبقيتْ في خَلْفٍ كجلد الإَجْرَبِ
 والخَلْفُ: الرديءُ من القول، يقال: سكت أَلْفاً ونطق خَلْفاً أي سكت عن ألف كلمة ثم تكلَّم بخطأ. والخَلْفُ أيضاً: الاستقاءُ. والخَلْفُ: أقصر أضلاع الجَنْب، والجمع خُلوفٌ وفأْسٌ ذات خَلْفَيْنِ، أي لها رأسان. والخَلْفُ والخَلَفُ: ما جاء من بَعْدُ. يقال: هو خَلْفُ سَوءٍ من أبيه، وخَلَفُ صدقٍ من أبيه، بالتحريك، إذا قام مقامه. قال الأخفش: هما سواءٌ، منهم من يحرِّك، ومنهم من يسكِّن فيهما جميعاً إذا أضاف. وبعيرٌ أَخًلَفُ بيِّن الخَلَفِ، إذا كان مائلاً على شِقٍّ. والخَلَفُ أيضاً: ما اسْتَخْلَفْتَهُ من شيء. والخُلْفُ، بالضم: الاسمُ من الإخلاف، وهو في المستقبل كالكذِب في الماضي. والخِلْفُ، بالكسر: حَلَمَةُ ضرعِ الناقة القادمان والآخِران. ويقال أيضاً: هنَّ يمشين خِلْفَةً، أي تذهب هذه وتجيء هذه. ومنه قول زهير: بها العِنُ والأَرْآمُ يَمْشِينَ خِلْفَةً=وأَطْلاؤُها ينْهَضْنَ من كل مَجْثِمِ ويقال أيضاً: القومُ خِلْفَةٌ، أي مختلفون. حكاه أبو زيد، وأنشد:
دَلْوايَ خِلْفانِ وساقِياهُما
وبنو فلان خِلْفَةٌ، أي شِطْرَةٌ: نصفٌ ذكورٌ ونصفٌ إناثٌ. والخِلْفَةٌ: اختلاف الليل والنهار، ومنه قوله تعالى: "وهو الذي جَعَلَ اللَيل والنَهارَ خِلْفَةً". ويقال: أخذتْه خِلْفَةٌ، إذا اختلف إلى المُتَوَضَّأِ. ويقال: مِن أين خِلأْفَتكُمْ، أي من أين تستقون. والخِلْفَةُ: نبتٌ ينبتُ بعد النبات الذي يتهشّم. وخِلْفَةُ الشجر: ثمرٌ يخرج بعد الثمر الكثير. وقال أبو عبيد: الخِلْفَةُ: ما نبت في الصيف. والخِلفُ بكسر اللام: المَخاضُ، وهي الحواملُ من النوق، الواحدة خَلِفَةٌ. والمُخْلِفُ من الإِبل: الذي جاوز البازِلَ، الذكرُ والأنثَى فيه سواء، يقال مُخْلِفُ عامٍ ومُخْلِفُ عامين. والمُخْلِفَةُ من النوق، هي الراجعُ التي ظهر لهم أنّها لَقِحَتْ ثم لم تكن كذلك. ورجلٌ مِخلافٌ، أي كثير الإخلاف لوعده. ورجلٌ خالِفَةٌ، أي كثير الخِلافِ. ويقال: ما أدري أيُّ خالِفَةَ هو? أيْ أيّ الناس هو، غير مصروفٍ للتأنيث والتعريف. وفلانٌ خالِفَةُ أهلِ بيته وخالِفُ أهلِ بيته أيضاً، إذا كان لا خير فيه. والخالِفَةُ: عمودٌ من أعمدة الخباء، والجمع الخَوالِفُ. وقوله تعالى: "رَضوا بأن يكونوا مع الخَوالِفِ" أي مع النساء. والخالِفُ: المُسْتَقي. والخَليفُ: الطريقُ بين الجبلين. قال الشاعر:
فلما جَزَمْتُ به قِرْبَتـي		تَيَمَّمْتُ أَطْرِقَةً أو خَليفا
وخَليفا الناقةِ: إبْطاها. والخَليفةُ: السلطانُ الأعظمُ. وقد يؤنّث. وأنشد الفراء:
أَبوكَ خليفةٌ وَلَدَتْهُ أخرىوأنت خَليفَةٌ ذاك الكَمالُ
والجمع الخَلائِفُ. وقالوا أيضاً: خُلَفاءُ. ويقال: خَلَفَ فلانٌ فلاناً، إذا كان خَليفَتَهُ. يقال خَلَفَهُ في قومه خِلافَةً. ومنه قوله تعالى: "وقال موسى لأخيه هارونَ اخْلُفْني في قَومي". وخَلَفْتُهُ أيضاً، إذا جئتَ بعده. وخَلَفَ فَمُ الصائم خُلوفاً، أي تغيِّرتْ رائحته. وخَلَفَ اللبنُ والطعامُ، إذا تغيِّرَ طعمه أو رائحتُهُ. وقد خَلَفَ فلانٌ، أي فسد. وخَلَفْتُ الثوب أَخْلُفُهُ، فهو خَلِيفٌ، إذا بَلِيَ وَسَطُهُ فأخرجت الباليَ منه ثم لفَفته. وحيٌّ خُلوفٌ، أي غُيَّبٌ. قال أبو زبيد:
أصبح البيتُ بـيتُ آل إياسمقشعرّاً والحيُّ حيٌّ خَلوفُ
أي لم يبق منهم أحد. والخلوفُ أيضاً: الحضورُ المُتَخَلِّفونَ، وهو من الأضداد. وأَخْلَفَ فوهُ: لغة في خَلَفَ، أي تغيّر. وأَخْلَفْتُ الثوبَ: لغةٌ في خَلَفْتُهُ، إذا أصلحتَه. قال الكميت يصف صائداً:
يَمشي بهنّ خَفيُّ الشخصِ مخْتَبِلٌكالنَصْلِ أَخْلفُ أَهْداماً بأَطْمـارِ
أي أَخْلَفَ موضع الخُلقان خُلقاناً. ويقال لمن ذهب له مالٌ أو ولدٌ أو شيء يستعاض: أخْلَفَ الله عليك، أي ردَّ عليك مثل ما ذهب. فإن كان قد هلك له والدٌ أو عمٌّ أو أخٌ قلت: خَلَفَ اللهُ عليك بغير ألف، أي كان الله خَليفَةَ والدك أو من فقدته عليك. ويقال: أَخْلَفَهُ ما وعده، وهو أن يقول شيئاً ولا يفعله على الاستقبال. وأَخْلَفَهُ أيضاً، أي وجد موعده خُلْفاً. قال الأعشى:
أَثْوي خُلْفاً وقَصَّرَ لـيلةً لـيُزَوَّدافَمَضَتْ وأَخْلَفَ من قُتَيْلَةَ مَوْعِدا
 أي مضت الليلة. وكان أهل الجاهلية يقولون: أَخْلَفَتِ النجومُ إذا أملحتْ فلم يكن فيها مطر. وأَخْلَفَ فلانٌ لنفسه، إذا كان قد ذهبَ له شيء فجعل مكانَه آخر. قال ابن مقبل:
فأَخْلِفْ وأَتْلِفْ إنما المالُ عارَةٌوكُلْهُ مع الدهرِ الذي هو آكِلُهُ
يقول: اسْتَفِدْ خَلَفَ ما أتلفت. وأَخْلَفَ الرجل، إذا أهوى بيده إلى سيفه ليَسُلَّهُ. وأَخْلَفَ النباتُ، أي أخرج الخِلْفَةَ. وأَخْلَفَ واسْتَخْلَفَ، أي استقى. واسْتَخْلَفَهُ، أي جعله خَلِيفَتَهُ. وجلست خَلْفَ فلان، أي بعده. والخِلافُ: المُخالفَةُ. وقوله تعالى: "فَرِحَ المُخَلَّفُونَ بمَقْعَدِهِمْم خِلافِ رسولِ الله" أي مُخالَفَةَ رسول الله، ويقال خَلْفَ رسولِ الله. وشجرُ الخِلافِ معروفٌ، وموضعُه المَخْلَفَةُ. وقولهم: هو يخالفُ إلى امرأة فلانٍ، أي يأتيها إذا غابَ عنها. وتقول: خَلَّفَ بناقته تَخْليفاً، أي صَرَّ منها خِلْفاً واحداً. وتقول أيضاً: خَلَّفْتُ فلاناً ورائي فتَخَلَّفَ عنِّي، أي تأخر.

### Türkçe

**خَلْفٌ**: **قُدَّامْ**’ın zıddı. Ve **الخَلْفُ**: asırdan sonra asır. “Bunlar, bizden daha çok olan bir topluluğa yetişen insanların kötülük **خَلْفُ**’udur” denir. Lebîd dedi ki:
Gitti, çevrelerinde yaşanılan kimseler;
Ve kaldım, uyuzun derisi gibi bir **خَلْفٍ** içinde.

Ve **الخَلْفُ**: sözün kötüsü; “bin (kelime) sustu ve bir **خَلْفاً** söyledi” denir; yani bin kelimeden sustu, sonra hata ile konuştu. Ve **الخَلْفُ** ayrıca: kusma (istiskā). Ve **الخَلْفُ**: yanın en kısa kaburgası; çoğulu **خُلوفٌ**. Ve “iki **خَلْفَيْنِ** sahibi bir balta”, yani onun iki başı vardır. Ve **الخَلْفُ** ve **الخَلَفُ**: sonra gelen şey. “O, babasından kötülük **خَلْفُ**’udur; babasından doğruluk **خَلَفُ**’udur” denir; hareke ile, onun yerini tuttuğu zaman. el-Ahfeş dedi ki: İkisi eşittir; onlardan kimi harekeler, kimi de izafet yaptığında ikisinde de sükûnlar. Ve “apaçık **الخَلَفِ** sahibi **أَخًلَفُ** bir deve”, bir tarafa meyilli olduğu zaman. Ve **الخَلَفُ** ayrıca: bir şeyden **اسْتَخْلَفْتَهُ** (yerine bıraktığın/ardında bıraktığın) şey. Ve **الخُلْفُ**, damme ile: **الإخلاف**’tan isimdir; o, gelecekte, geçmişteki yalan gibidir. Ve **الخِلْفُ**, kesra ile: dişi devenin memesinin iki ön ve iki arka meme başı. Ve ayrıca: “Onlar **خِلْفَةً** yürürler” denir; yani bu gider, bu gelir. Ondan Züheyr’in sözü:
Orada yaban eşekleri ve beyaz ceylanlar **خِلْفَةً** yürürler = ve yavruları her yataktan kalkarlar.

Ve ayrıca: “Topluluk **خِلْفَةٌ**” denir; yani ihtilaflılar. Ebû Zeyd onu rivayet etti ve şu beyti okudu:
İki kovam **خِلْفانِ**’dır ve ikisinin su çekeni...

Ve “Falanoğulları **خِلْفَةٌ**” (denir); yani **شِطْرَةٌ**: yarısı erkekler, yarısı dişiler. Ve **الخِلْفَةٌ**: gece ile gündüzün ihtilafı; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve O, geceyi ve gündüzü **خِلْفَةً** kıldı.” Ve “Ona bir **خِلْفَةٌ** aldı” denir; **المُتَوَضَّأِ**’a gidip geldiği zaman. Ve “Sizin **خِلأْفَتكُمْ** nereden?” denir; yani nereden su alıyorsunuz. Ve **الخِلْفَةُ**: kırılıp ezilen bitkiden sonra biten bir bitki. Ve “ağacın **خِلْفَةُ**’si”: çok meyveden sonra çıkan bir meyve. Ebû Ubeyd dedi ki: **الخِلْفَةُ**: yazın biten şey. Ve **الخِلفُ** (lâmın kesrası ile): **المَخاضُ**; o, develerden hamile olanlardır; teki **خَلِفَةٌ**. Ve develerden **المُخْلِفُ**: **البازِلَ**’i aşmış olan; onda erkek ve dişi eşittir; “bir yılın **مُخْلِفُ**’i” ve “iki yılın **مُخْلِفُ**’i” denir. Ve develerden **المُخْلِفَةُ**: kendilerine onun gebe kaldığı görünüp sonra öyle olmayan geri dönen (deve). Ve “**مِخلافٌ** bir adam”: yani vaadine çokça **الإخلاف** eden. Ve “**خالِفَةٌ** bir adam”: yani çokça **الخِلافِ** sahibi. Ve “Hangi **خالِفَةَ** olduğunu bilmiyorum?” denir; yani hangi insan olduğunu; dişilik ve marifelik sebebiyle gayr-i munsarif. Ve “Falanca, ev halkının **خالِفَةُ**’sidir” ve “ev halkının **خالِفُ**’udur” da (denir); onda hayır olmadığı zaman. Ve **الخالِفَةُ**: çadır direklerinden bir direk; çoğulu **الخَوالِفُ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**الخَوالِفِ** ile beraber olmaya razı oldular” yani kadınlarla beraber. Ve **الخالِفُ**: su çeken (müstakî). Ve **الخَليفُ**: iki dağ arasındaki yol. Şair dedi ki:
Onunla kırbamı bağlayınca,
Yollara yahut bir **خَليفا**’ya yöneldim.

Ve “devenin **خَليفا**’sı”: iki koltuğu (koltuk altları). Ve **الخَليفةُ**: en büyük sultan. Ve müennes de yapılabilir. el-Ferrâ şu beyti okudu:
Baban bir **خليفةٌ**’dir, onu bir başkası doğurdu;
Ve sen bir **خَليفَةٌ**’sin; işte o kemal.

Çoğulu **الخَلائِفُ**. Ve ayrıca **خُلَفاءُ** dediler. Ve “Falanca falancanın ardından geldi/yerine geçti (**خَلَفَ**)” denir; onun **خَليفَتَهُ** olduğu zaman. “Kavminde ona **خِلافَةً** olarak **خَلَفَهُ**” denir. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “Mûsâ, kardeşi Hârûn’a dedi ki: ‘Kavmimde benim yerime geç (**اخْلُفْني**)’.” Ve **خَلَفْتُهُ** da (denir); onun ardından geldiğin zaman. Ve “oruçlunun ağzı **خَلَفَ** **خُلوفاً**” (denir); yani kokusu değişti. Ve süt ve yemek **خَلَفَ**; tadı yahut kokusu değiştiği zaman. Ve “Falanca **خَلَفَ**” (denir); yani bozuldu. Ve “Elbiseyi **خَلَفْتُ** onu **أَخْلُفُهُ**; o da **خَلِيفٌ**’dir” (denir); ortası eskidiğinde, ondan eskimişi çıkarıp sonra onu sardığın zaman. Ve “**خُلوفٌ** bir mahalle”: yani gaipler. Ebû Zübeyd dedi ki:
Ev, Âl-i İyâs’ın evi oldu, ürpermiş;
Ve mahalle, **خَلوفُ** bir mahalle oldu.

Yani onlardan hiç kimse kalmadı. Ve **الخلوفُ** ayrıca: geri kalan hazır bulunanlar; o, zıt anlamlılardandır. Ve “Ağzı **أَخْلَفَ**”: **خَلَفَ**’ta bir dildir; yani değişti. Ve “Elbiseyi **أَخْلَفْتُ**”: onu **خَلَفْتُهُ**’da bir dildir; onu onardığın zaman. el-Kumeyt bir avcıyı vasfederek dedi ki:
Onlarla yürür; şahsı gizli, pusu kuran;
Bir ok ucu gibi; yamalı elbiselerle püskülleri **أَخْلفُ**.

Yani yıpranmış yerin yerine yıpranmış (başka) bir şeyi **أَخْلَفَ**. Ve malı yahut çocuğu yahut yerine konulacak bir şeyi gidene: “Allah sana karşılığını versin (**أخْلَفَ الله عليك**)” denir; yani gidenin benzerini sana geri verdi. Eğer babası yahut amcası yahut kardeşi ölmüşse: “Allah sana karşılık versin (**خَلَفَ اللهُ عليك**)” ألف olmaksızın dersin; yani Allah, babanın yahut kaybettiğinin sana karşı **خَليفَةَ**si oldu. Ve “Ona vadettiğini **أَخْلَفَهُ**” denir; o, geleceğe dair bir şey söyleyip onu yapmamasıdır. Ve **أَخْلَفَهُ** da (denir); yani vaadini **خُلْفاً** buldu. el-A‘şâ dedi ki:
Bir **خُلْفاً** gecelerim ve bir geceyi kısalttı ki azık edilsin;
Derken geçti ve Kuteyle’den bir vaadi **أَخْلَفَ**.

Yani gece geçti. Ve cahiliye ehli şöyle derdi: “Yıldızlar **أَخْلَفَتِ**” yağmursuz kuraklık olduğunda, onda yağmur bulunmadığında. Ve “Falanca kendisi için **أَخْلَفَ**” (denir); bir şeyi gidip de onun yerine başka bir şey yaptığı zaman. İbn Mukbil dedi ki:
Öyleyse **أَخْلِفْ** ve telef et; mal ancak bir emanettir,
Ve hepsi, yiyicisi olan zamanla beraberdir.

Der ki: Telef ettiğinin **خَلَفَ**’ını elde et. Ve “Adam **أَخْلَفَ**” (denir); kılıcını çekmek için elini ona doğru indirdiği zaman. Ve “Bitki **أَخْلَفَ**” (denir); yani **الخِلْفَةَ**’yı çıkardı. Ve **أَخْلَفَ** ve **اسْتَخْلَفَ**: yani su çekti. Ve “Onu **اسْتَخْلَفَهُ**”: yani onu **خَلِيفَتَهُ** yaptı. Ve “Falancanın **خَلْفَ**’ında oturdum”: yani ondan sonra. Ve **الخِلافُ**: muhalefet. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**المُخَلَّفُونَ**, Resûlullah’a **خِلافِ** olarak oturup kalmalarına sevindiler” yani Resûlullah’a muhalefet olarak; ve “Resûlullah’ın **خَلْفَ**’ında” da denir. Ve **الخِلافِ** ağacı bilinen (bir ağaçtır); onun yeri **المَخْلَفَةُ**’dir. Ve “Falancanın karısına **يخالفُ** eder” sözleri: yani ondan gıyabında ona gelir. Ve “Devesiyle **خَلَّفَ** ona **تَخْليفاً**” dersin; yani ondan bir tek **خِلْفاً** sağdı. Ve ayrıca: “Falancayı arkamda **خَلَّفْتُ**, o da benden **تَخَلَّفَ** etti” dersin; yani geri kaldı.
