# خلل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: خلل

الخَلُّ معروفٌ. والخَلُّ: طريق في الرمل، يذكر ويؤنث. يقال حَيَّةُ خَلٍّ، كما يقال أفعى صَرِيمَةٍ. والخَلُّ: الرجلُ النحيفُ المُخْتَلُّ الجسم. والخَلُّ: الثَوبُ البالي. قال أبو عبيد: ما فلان بخَلٍّ ولا خَمْرٍ، أي لا خيرَ فيه ولا شرَّ. والخَلَّةُ: الخَصْلَةُ. والخَلَّةُ: الحاجةُ والفقرُ. والخَلَّةُ: ابْنُ مُخاضٍ. ويقال للميت: اللهم اسْدُدْ خَلَّتَهُ، أي الثُمْلَةَ التي ترك. والخَلَّةُ: الخمْرُ الحامضةُ. والخُلَّةُ بالضم: ما حَلا من النبت. يقال: الخُلَّةُ خُبز الإبل والحَمْضُ فاكهتها، ويقال لحمها. وإذا نسبت إليها قلتَ بعيرٌ خُلِّيٌّ وإبلٌ خُلِّيَّةٌ. قال: وأرضٌ مُخِلَّةٌ: كثيرة الخَلّةِ ليس بها حَمْضٌ. والخُلَّةُ: الخليل، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث. وقد جمع على خِلالٍ، مثل قُلَّةٍ وقِلالٍ. والخِلَّةُ بالكسر: واحدة خِلَلِ السيوف، وهي بطائنُ كانت تُغَشَّى بها أجفانُ السيوف منقوشةٌ بالذهب وغيره. وهي أيضاً سيورٌ تُلْبَسُ ظهورَ سِيَتي القوس. والخِلَّةُ أيضاً: ما يبقى بين الأسنان. والخِلُّ: الوُدُّ والصديقُ. والخَلَلُ بالتحريك: الفُرجةُ بين الشيئين؛ والجمع الخِلالُ. والخَلَلُ أيضاً: فسادٌ في الأمر. والخِلالُ: العود الذي يُتَخَلَّلُ به، وما يُخَلُّ به الثوبُ أيضاً؛ والجمع الأَخِلَّةُ. والخِلالُ أيضاً: المُخَالَّةُ والمصَادَقةُ، ومنه قول امرئ القيس:
ولستُ بمَقْليِّ الخِلالِ ولا قالي
والخَلالُ، بالفتح: البلحُ. والخَليلُ: الصديقُ، والأنثى خَليلةٌ. والخَليلُ: الفقيرُ المُخْتَلُّ الحالِ. قال زُهير:
وإنْ أتاه خَليلٌ يوم مَسْـغَـبَةٍ		يقول لا غائبٌ مالي ولا حَرِمُ
والخُلالَةُ بالضم: ما يقع من التَخَلُّلِ. يقال: فلان يأكلُ خُلالَتَهُ وخَلَلَهُ وخُلَلَهُ، أي ما يخرجه من بين أسنانه إذا تَخَلَّلَ. وهو مَثَلٌ. والخُلالَةُ والخَلالَةُ والخِلالَةُ: الصداقةُ والمودّةُ وقال:
وكيف تُواصِلُ من أَصْبَحَتْخِلالَتُهُ كأبـي مَـرْحَـبِ
وأبو مرحب: كُنيةُ الظلِّ، ويقال هو كنيةُ عُرقوبٍ الذي قيل فيه: مواعيدُ عرقوبٍ. قال الكسائي: خَلَّ لحمُه يَخِلُّ خَلاًّ وخُلولاً، أي قلّ ونَحُف. وذكر اللِحيانيّ في نوادره: عَمَّ فلان في دعائه وخَلَّ وخَلَّلَ، أي خصَّ. ومنه قول الشاعر:
أَبْلِغْ كِلاباً وخَلِّلْ في سَراتِهِمْ
وخَلَلْتُ لسان الفصيل أَخُلُّهُ، إذا شققتَه لئلاّ يرتضع ولا يقدِر على المصّ. وفصيلٌ مَخْلولٌ، أي مهزولٌ. وفي الحديث: "أن مُصَدِّقاً أتاه بفصيلٍ مَخْلولٍ". ويقال: أصله أنَّهم كانوا يخُلَّونَ الفصيل لئلاّ يرتضع فيُهْزَلُ لذلك. والخَلُّ: خَلَّك الكساءَ على نفسك بالخِلالِ. وقال:
سأَلتُكَ إذْ خِباؤُكَ فوق تَلٍّ		وأنتَ تخلُّهُ بالخَلأِّ خَلاَّ
وخَلَّ الرجلُ: افتقرَ وذهب مالُه. وكذلك أُخِلُّ به. يقال: ما أَخَلَّكَ إلى هذا، أي ما أحوجَكَ. وأَخْلَلْتُ الإبل، أي رعيتها في الخُلَّةِ. وأَخَلَّتِ النخلةُ، إذا أساءت الحملَ، حكاه أبو عبيد. وأنا أظنُّه من الخَلالِ، كما يقال أبلحَ النخلُ وأرطبَ. وأَخَلَّ الرجل بمركزه، أي تَرَكه. واخْتَلَّ إلى الشيء، أي احتاجَ إليه. ومنه قول ابن مسعود رضي الله عنه: عليكمْ بالعِلم فإنّ أحدكم لا يَدري متى يُخْتَلُّ إليه أي متى يَحتاج الناس إلى ما عنده. واخْتَلَّ جسمُه، أي هُزِلَ. واخْتَلَّهُ بسهمٍ، أي انتظمه. وتَخَلَّلَ بالخِلالِ بعد الأكل. وتَخَلَّلَ الشيء، أي نفَذ. وتَخَلَّلَ المطر، إذا خصَّ ولم يكن عامّاً. وتَخَلَّلْتُ القومَ، إذا دخلتَ بين خَلَلِهِمْ وخِلالِهِمْ. والتَخْليلُ: اتخاذ الخَلِّ، وتَخْليلُ اللحيةِ والأصابِع في الوضوء. وفإذا فعل ذلك قال: تَخَلَّلْتُ. والخَلُّ: عِرْقٌ في العنق.

### Türkçe

**الخَلُّ** bilinen (şey)dir. Ve **الخَلُّ**: kumda bir yol; müzekker de söylenir müennes de. Denir: **حَيَّةُ خَلٍّ**, denildiği gibi: **أفعى صَرِيمَةٍ**. Ve **الخَلُّ**: bedeni bozuk (olan) zayıf adam. Ve **الخَلُّ**: eskiyen elbise. Ebû Ubeyd dedi: Falan **بخَلٍّ** de değildir **ولا خَمْرٍ** de; yani onda ne hayır vardır ne şer. Ve **الخَلَّةُ**: haslet. Ve **الخَلَّةُ**: ihtiyaç ve fakirlik. Ve **الخَلَّةُ**: **ابْنُ مُخاضٍ**. Ve ölüye denir: Allah’ım onun **خَلَّتَهُ**’sini kapat; yani bıraktığı gedik (boşluk)u. Ve **الخَلَّةُ**: ekşi şarap. Ve **الخُلَّةُ** (ötre ile): bitkiden tatlı olan şey. Denir: **الخُلَّةُ** develerin ekmeğidir, **الحَمْضُ** da onların meyvesidir; ve onların eti için de denir. Ve ona nisbet ettiğinde dersin: **بعيرٌ خُلِّيٌّ** ve **إبلٌ خُلِّيَّةٌ**. Dedi: ve **أرضٌ مُخِلَّةٌ**: **الخَلّةِ**si çok olan, onda **حَمْضٌ** bulunmayan (yer). Ve **الخُلَّةُ**: dost; onda müzekker ve müennes eşit olur. Ve **خِلالٍ** üzerine cem‘ edilmiştir; **قُلَّةٍ** ve **قِلالٍ** gibi. Ve **الخِلَّةُ** (kesre ile): kılıçların **خِلَلِ**’inden bir tanesi; kılıç kınlarının içine kaplanan, altın ve başkasıyla nakışlı astarlardır. Ve o ayrıca: yayın iki kolunun sırtlarına giydirilen kayışlardır. Ve **الخِلَّةُ** ayrıca: dişlerin arasında kalan şey. Ve **الخِلُّ**: sevgi ve arkadaş. Ve **الخَلَلُ** (hareke ile): iki şey arasındaki açıklık; cem‘i **الخِلالُ**dur. Ve **الخَلَلُ** ayrıca: işte bozulma. Ve **الخِلالُ**: onunla diş arası temizlenen çubuk; ve onunla elbisenin iliklendiği şey de; cem‘i **الأَخِلَّةُ**dir. Ve **الخِلالُ** ayrıca: dostluk kurma ve arkadaşlık; ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
ولستُ بمَقْليِّ الخِلالِ ولا قالي

Ve **الخَلالُ** (fetha ile): hurmanın olgunlaşmamış (taze) hali. Ve **الخَليلُ**: arkadaş; dişisi **خَليلةٌ**. Ve **الخَليلُ**: hâli bozuk fakir. Züheyr dedi:
وإنْ أتاه خَليلٌ يوم مَسْـغَـبَةٍ		يقول لا غائبٌ مالي ولا حَرِمُ

Ve **الخُلالَةُ** (ötre ile): diş arası temizlemeden düşen şey. Denir: falan **خُلالَتَهُ**’sini ve **خَلَلَهُ**’sini ve **خُلَلَهُ**’sini yer; yani diş arası temizlediğinde dişlerinin arasından çıkardığı şey. Ve o bir meseldir. Ve **الخُلالَةُ** ve **الخَلالَةُ** ve **الخِلالَةُ**: arkadaşlık ve sevgi. Ve dedi:
وكيف تُواصِلُ من أَصْبَحَتْخِلالَتُهُ كأبـي مَـرْحَـبِ

Ve **أبو مرحب**: gölgenin künyesidir; ve denir ki o, hakkında “**مواعيدُ عرقوبٍ**” denilen **عُرقوبٍ**’un künyesidir. Kisâî dedi: **خَلَّ** eti **يَخِلُّ** **خَلاًّ** ve **خُلولاً**; yani azaldı ve zayıfladı. Ve Lihyânî, **نوادر**’inde zikretti: falan duasında genelledi ve **خَلَّ** ve **خَلَّلَ**; yani tahsis etti. Ondan şairin sözü:
أَبْلِغْ كِلاباً وخَلِّلْ في سَراتِهِمْ

Ve **خَلَلْتُ** devenin yavrusunun dilini **أَخُلُّهُ**, onu yardığım zaman; emmesin ve emmeye güç yetiremesin diye. Ve **فصيلٌ مَخْلولٌ**: yani zayıflatılmış. Ve hadiste: “Bir zekât tahsildarı ona **بفصيلٍ مَخْلولٍ** ile geldi.” Ve denir: aslı şudur ki onlar, zayıflasın diye emmesin diye yavruyu **يَخُلَّونَ** idi. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **بالخِلالِ** ile kendi üzerine tutturmandır. Ve dedi:
سأَلتُكَ إذْ خِباؤُكَ فوق تَلٍّ		وأنتَ تخلُّهُ بالخَلأِّ خَلاَّ

Ve **خَلَّ** adam: fakirleşti ve malı gitti. Ve bunun gibi: onunla **أُخِلُّ** olundu. Denir: seni buna karşı **أَخَلَّكَ** eden nedir; yani seni ne muhtaç etti. Ve **أَخْلَلْتُ** develeri; yani onları **الخُلَّةِ** içinde otlattım. Ve hurma ağacı **أَخَلَّتِ**; yükü kötü yaptığı zaman; Ebû Ubeyd onu rivayet etti. Ve ben onu **الخَلالِ**’dan sanıyorum; denildiği gibi: hurma ağaçları **أبلحَ** etti ve **أرطبَ** etti. Ve adam mevkiinden **أَخَلَّ** etti; yani onu terk etti. Ve **اخْتَلَّ** bir şeye; yani ona ihtiyaç duydu. Ondan İbn Mes‘ûd رضى الله عنه’un sözü: “İlme sarılın; çünkü sizden biri, ne zaman ona **يُخْتَلُّ إليه** (yani) insanların, yanındaki şeye ne zaman ihtiyaç duyacağını bilmez.” Ve bedeni **اخْتَلَّ**; yani zayıfladı. Ve onu bir okla **اخْتَلَّهُ**; yani onu (okla) delip geçti. Ve yemekten sonra **بالخِلالِ** ile **تَخَلَّلَ** etti. Ve **تَخَلَّلَ** şey; yani nüfuz etti. Ve yağmur **تَخَلَّلَ** etti; tahsis ettiğinde ve genel olmadığında. Ve kavmin arasına **تَخَلَّلْتُ**; onların **خَلَلِ**’i ve **خِلالِ**’i arasına girdiğin zaman. Ve **التَخْليلُ**: **الخَلِّ** edinme; ve abdestte sakalı ve parmakları **تَخْليلُ** etmek. Artık bunu yaptığında der: **تَخَلَّلْتُ**. Ve **الخَلُّ**: boyunda bir damardır.
