# خلي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خلي

: ( ى ( *!الخَلَى ، مَقْصورَةً : الرَّطْبُ من النَّباتِ ) ؛ وفي الصِّحاحِ : من الحَشِيشِ .
قالَ ابنُ برِّي : يقالُ الخَلَى الرُّطْبُ ، بالضمِّ ، لا غَيْر ، فإذا قلْتَ الرَّطْبُ مِن الحَشِيش فَتَحْت لأنَّك تُرِيدُ ضِدَّ اليابِس .
وقالَ اللَّيْثُ : هو الحَشِيشُ الذي يُحْتَشُّ من بُقُولِ الرَّبيعِ .
وقالَ ابنُ الأَثيرِ : هو النَّباتُ الرَّقيقُ ما دامَ رَطْباً ؛ ( واحِدَتُه *!خَلاةٌ ) .
وفي حدِيثِ مُعْتَمِرٍ : سُئِلَ مالك عن عَجِين يُعْجَنُ بدُرْدِيَ فقالَ : إن كانَ يُسْكِرُ فلا ، فحدَّثَ الأَصْمعيُّ به مُعْتَمِراً فقالَ : أَو كانَ كما قال :
رأَى في كفِّ صاحِبِه *!خَلاةً
فتُعْجِبُه ويُفْزِعُه الجَرورُ

*!الخَلاةُ : الطائِفَةُ مِن *!الخَلَى ، وذلكَ أنَّ مَعْناه أنَّ الرجلَ يَنِدُّ بَعيرَهُ ، فَيَأْخُذُ بإحْدى يَدَيْه عُشْباً وبالأُخْرى حَبْلاً ، فينظُرُ البَعيرُ إليهما فلا يَدْرِي ما يَصْنَع ، وذلكَ أَنَّه أَعْجَبَه فَتْوَى مالِكٍ وخافَ التَّحْريمَ لاخْتِلافِ الناسِ في السّكْر فَتَوَقَّف وتَمَثَّل بالبَيْتِ ، وقالَ الأَعْشى :
وحَوْليَ بَكْرٌ وأَشْياعُها
ولَسْتُ خَلاةً لمَنْ أَوْعَدَنْأي لَسْتُ بمنْزلَةِ الخَلاةِ يأْخُذُها الآخِذُ كيفَ شاءَ بل أَنا في عِزَ ومَنَعةٍ .
( أَو ) الخَلاةُ : ( كلُّ بَقْلَةٍ قَلَعْتَها ) ، وقد يقالُ في ( ج ) الخَلَى ( *!أَخْلاءٌ ) ؛ حَكَاهُ أَبو حنيفَةَ .
( *!والمِخْلاة ، بالكسْرِ : ما وُضِعَ فيه ) الخَلَى .
وفي الصِّحاحِ : ما يُجْعَلُ فيه الخَلَى ، والجَمْعُ *!المَخالِي .
( *!وأَخْلَى اللَّهُ الماشِيَةَ ) *!يُخْلِيها *!إخْلاءً : ( أَنْبَتَهُ لها ) .
وفي نصِّ نَوادِرِ اللَّحْياني : أَنْبَتَ لها ما تَأْكُلُ مِن الخَلَى .
( و ) *!أَخْلَتِ ( الأَرضُ : كَثُرَ *!خَلاها ) ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
( *!وخَلاهُ *!خَلْياً *!واخْتَلاهُ : جَزَّهُ ) وقَطَعَه *!فانْخَلَى ؛ كما في الصِّحاحِ .
( أَو نَزَعَهُ ) ؛ عن اللّحْيانيّ .
وفي حدِيثِ تَحْريمِ مكَّة : ( لا *!يُخْتَلَى *!خَلاها ) .
( *!وخَلَى الماشِيَةَ *!يَخْلِيها ) *!خَلْياً : ( جَزَّ لها *!خَلًى .
( و ) مِن المجازِ : *!خَلَى ( الفَرَسَ ) : إذا ( أَلْقَى فيهِ اللِّجَامَ ) ؛ قالَ ابنُ مُقْبل :
تَمَطَّيْت *!أَخْلِيهِ اللِّجَامَ وبَذَّنِي
وشَخْصي يُسامِي شَخْصَه وهو طائِلُهْ ( و ) خَلَى ( اللِّجامَ ) عن الفَرَسِ *!يَخْلِيه *!خَلْياً : نَزَعَهُ .
( و ) من المجاز ، ( خَلَى الِقْدرُة ( أَلْقَى تَحْتَها حَطَباً ، أَو طَرَحَ

فيها لَحْماً ) ، كِلاهُما عن ابنِ الأَعرابيِّ .
( و ) *!خَلَى ( الشَّعِيرَ في *!المِخْلاةِ ) : إذا ( جَمَعَهُ ) فيها .
( *!والمُخْتَلِي : الأَسَدُ ) لشَجاعَتِه ، وهو مَجازٌ .
( *!وخَالاهُ ) *!مُخالاةً : ( صارَعَهُ ) ؛ نَقَلَهُ اللَّيْثُ .
قالَ : وكذلِكَ *!المُخالاةُ في كلِّ أَمْرٍ ؛ وأَنْشَدَ :
ولا يَدْرِي الشَّقيُّ بمَنْ *!يُخَالي قالَ الأزهرِيُّ : كأنَّه إذا صارَعَهُ *!خَلا به فلم يَسْتَعِنْ واحِدٌ منهما بأَحَدٍ ، وكلّ واحِدٍ منهما *!يَخْلُو بصاحِبِه .
وقالَ شمِرٌ : *!المُخالاةُ المُبارَزَةُ .
( أَو ) *!خَالاهُ : ( خَادَعَهُ ) ؛ وهو مَجازٌ .
( و ) قالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : ( *!اخْلَوْلَى : دامَ على شُرْبِ اللَّبَنِ ) ؛ واطْلَوْلَى حَسُنَ كَلامُه ؛ واكْلَوْلَى : إذا انْهَزَمَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ في المَثَلِ : عَبْدٌ *!وخَلىً في يَدَيْه أَي أنَّه مع عُبُودِيَّتِه غَنِيُّ .
قالَ يَعْقوبُ : ولا تَقُلْ : *!وخَلْيٌ في يَدَيْه ؛ كما في الصِّحاحِ .
قُلْتُ : يَجوزُ في المَثَلِ خَلْيٌ *!وخُلِيٌّ ؛ قالَ أبو هِلالٍ العَسْكريّ عن المبرِّدِ : خَلِيٌّ تَصْغير خَلْي وهو النَّباتُ الرَّطْبُ ؛ قالَ : يُضْرَبُ مَثَلاً للرَّجُلِ اللَّئِيمِ يقومُ إليه الأَمْر فيَعْبِث فيه .
ووُجِدَ أيْضاً : وخَلْيٌ في يَدَيْهِ ، من الحلْيةِ في أَمْثالِ أَبي عُبيدٍ ، فتأَمَّل ذلكَ .
*!والمِخْلى ، بالكسْرِ والقَصْر : ما *!خَلاهُ وجَزَّبه ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
والسَّيْفُ *!يَخْتَلِي الأَيْدِي والأَرْجُل : أَي

يَقْطَعُ ، وهو مَجازٌ .
*!والمُخْتَلُونَ *!والخَالُونَ : الذينَ *!يَخْتَلُونَ *!الخَلَى ويَقْطعُونَه .
*!وأَخْلَى القِدْرَ : أَوْقَدَها بالبَعَرِ كأنَّه جَعَلَه *!خَلىً لها .
ويقالُ : ما كنْتُ *!خلاةً لمُوعدِه ، أَي مخلفاً ، وهو مَجازٌ .
*!وأَخْلاها : عَلَفَها الخَلَى .
وقالَ ثَعْلَب : يقالُ : فلانٌ حُلْو الخَلَى إذا كانَ حَسَن الكَلامِ ، وأَنْشَدَ لكثيِّرٍ :
ومُحْتَرشٍ ضَبَّ العَداوَةِ مِنْهُمُ
بحُلوِ *!الخَلَى حَرْشَ الضّبابِ الخَوادِعِ

### Türkçe

**الخَلَى**، maksûre olarak: bitkiden olan yaş (taze) olan(dır); **الصِّحاح**’ta: ottan (dır).

İbn Berrî dedi: **الخَلَى** yaş (taze) (olan) denir, zamme ile, başka değil; “ottan olan yaş (taze)” dediğin zaman ise fetha yaptın; çünkü sen kurunun zıddını kastediyorsun.

Leys dedi: O, bahar baklagillerinden biçilen ottur.

İbnü’l-Esîr dedi: O, yaş kaldığı müddetçe ince bitkidir; (onun bir tanesi **خَلاةٌ**’dır).

Mu‘temir hadîsinde: Mâlik’e, tortu ile yoğrulan bir hamur hakkında soruldu da dedi ki: Eğer sarhoş ediyorsa hayır. Bunun üzerine Asma‘î onu Mu‘temir’e anlattı da dedi ki: “Ya, dediği gibi mi idi?”:
Sahibinin avucunda **خَلاةً** gördü
Derken onu beğendirir ve onu ürkütür **الجَرورُ**

**الخَلاةُ**: **الخَلَى**’dan bir taife (bir parça)dır; ve bu, mânâsı şudur: Adam devesini ürkütür/azdırır; sonra iki elinden biriyle ot alır, ötekiyle ip; deve ikisine bakar da ne yapacağını bilmez. Bu, Mâlik’in fetvasını beğendiği ve insanların sarhoşlukta ihtilâfı sebebiyle haram kılınmaktan korktuğu için duraksadı ve beyitle temsil etti demektir. A‘şâ dedi:
Etrafımda Bekr ve onun yandaşları var
Ve ben tehdit edene karşı **خَلاةً** değilim
Yani: Ben, alanın dilediği gibi aldığı **الخَلاةِ** mertebesinde değilim; bilakis ben izzet ve menâat içindeyim.

(Ya da) **الخَلاةُ**: (söküp çıkardığın her bakla/ot)tur; ve (çoğul) **الخَلَى** hakkında (**أَخْلاءٌ**) denebilir; Ebû Hanîfe onu nakletti.

(**والمِخْلاة**), kesre ile: içine **الخَلَى** konulan şeydir.

**الصِّحاح**’ta: **الخَلَى**’nın içine konulduğu şey; çoğulu **المَخالِي**’dir.

(**أَخْلَى اللَّهُ الماشِيَةَ**) onu (**يُخْلِيها**) (**إخْلاءً**) (onun için bitirdi) demektir.

Lahyânî’nin **نَوادِر** metninde: Onun için, **الخَلَى**’dan yediği şeyi bitirdi.

(Ve) **أَخْلَتِ** (yer: **خَلاها** çoğaldı); Cevherî onu nakletti.

(**خَلاهُ** **خَلْياً** ve **اخْتَلاهُ**: onu biçti) ve kesti de **فانْخَلَى**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

(Ya da onu söktü/çekip çıkardı); Lahyânî’den.

Mekke’nin tahrîmi hadîsinde: (Onun **خَلاها**’sı **يُخْتَلَى** olunmaz).

(**خَلَى الماشِيَةَ** **يَخْلِيها**) **خَلْياً**: (onun için **خَلًى** biçti).

(Ve) mecazdan: **خَلَى** (atı): (ona gemi attığı zaman); İbn Mukbil dedi:
Uzanıp **أَخْلِيهِ** gemi(yi) (ona) attım, o beni geçti
Ve şahsım onun şahsına yükselir, hâlbuki o onun uzun boylusu(udur)

(Ve) **خَلَى** (gemi)yi attan (**يَخْلِيه** **خَلْياً**): onu çıkardı.

(Ve) mecazdan: ( **خَلَى** tencereyi: (altına odun attı, yahut içine et attı)); ikisi de İbnü’l-A‘râbî’den.

(Ve) **خَلَى** (arpayı **المِخْلاةِ** içinde): (onu) orada (topladığı zaman).

(**والمُخْتَلِي**: aslan)dır; cesaretinden dolayı; ve o mecazdır.

(**خَالاهُ**) **مُخالاةً**: (onunla güreşti); Leys onu nakletti.

Dedi ki: Ve كذلك **المُخالاةُ** her işte (böyledir); ve inşâd etti:
Bedbaht, kiminle **يُخَالي** ettiğini bilmez
Ezherî dedi: Sanki onunla güreştiği zaman onunla **خَلا** etti de ikisinden biri hiç kimseyle yardım istemedi; ve ikisinden her biri sahib(i)yle **يَخْلُو** eder.

Şemir dedi: **المُخالاةُ** mübâreze (tek başına karşılaşma)dır.

(Ya da) **خَالاهُ**: (onu aldattı); ve o mecazdır.

(Ve) İbnü’l-A‘râbî dedi: (**اخْلَوْلَى**: süt içmeye devam etti); ve **اطْلَوْلَى**: sözü güzel oldu; ve **اكْلَوْلَى**: yenildiği zaman.

Ondan istidrâk olunanlardandır:
Meselde denir: Bir köle ve elinde **خَلىً**; yani köleliğiyle beraber zengindir.

Ya‘kūb dedi: “Elinde **وخَلْيٌ**” deme; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ben dedim: Meselde **خَلْيٌ** ve **خُلِيٌّ** câiz olur; Ebû Hilâl el-Askerî, Müberred’den: **خَلِيٌّ**, **خَلْي**’in tasğîridir; ve o yaş (taze) bitkidir, dedi; dedi ki: İş kendisine kalkıp gelir de onda oynayan/kurcalayan alçak adam için mesel olarak vurulur.

Ayrıca bulundu: “Elinde **وخَلْيٌ**”, Ebû Ubeyd’in emsâlinde **الحلْية**’den; öyleyse bunu teemmül et.

(**والمِخْلى**), kesre ve kasr ile: onu **خَلاهُ** ve biçtiği şeydir; Cevherî onu nakletti.

Kılıç **يَخْتَلِي** elleri ve ayakları: yani keser; ve o mecazdır.

**المُخْتَلُونَ** ve **الخَالُونَ**: **الخَلَى**’yı **يَخْتَلُونَ** eden ve onu kesen kimselerdir.

**أَخْلَى** tencereyi: onu tezekle yaktı; sanki onu onun için **خَلىً** kıldı.

Ve denir: Ben onun vaadine karşı **خلاةً** olmadım; yani geri bırakan/vaadini bozan (olmadım); ve o mecazdır.

**أَخْلاها**: ona **الخَلَى** yedirdi.

Sa‘leb dedi: “Falan **حُلْو الخَلَى**” denir, konuşması güzel olduğu zaman; ve Kesîr’den inşâd etti:
Onlardan düşmanlığı kışkırtan bir kışkırtıcı
**الخَلَى**’nın tatlısıyla, aldatıcı kertenkelelerin kışkırtması gibi kışkırtır
