# خل — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: خل

- الخلل: فرجة بين الشيئين، وجمعه خلال، كخلل الدار، والسحاب، والرماد وغيرها، قال تعالى في صفة السحاب: ﴿فترى الودق يخرج من خلاله﴾ [النور/43]، ﴿فجاسوا خلال الديار﴾ [الإسراء/5]، قال الشاعر:
-*- أرى خلل الرماد وميض جمر*
(هذا شطر بيت، وعجزه: فيوشك أن يكون له ضرام
وهو لنصر بن سيار، في فصل المقال ص 233؛ وتاريخ الطبري 6/36؛ والأغاني 6/124؛ والجليس الصالح 2/283؛ وعيون الأخبار 2/128، والحماسة البصرية 1/107)
﴿ولأوضعوا خلالكم﴾ [التوبة/47]، أي: سعوا وسطكم بالنميمة والفساد. والخلال: لما تخلل به الأسنان وغيرها، يقال: خل سنه، وخل ثوبه بالخلال يخله، ولسان الفصيل بالخلال ليمنعه من الرضاع، والرمية بالسهم، وفي الحديث. (خللوا أصابعكم) (الحديث عن عائشة قالت: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتوضأ ويخلل بين أصابعه، ويدلك عقبيه، ويقول: (خللوا بين أصابعكم، لا يخلل الله تعالى بينها بالنار، ويل للأعقاب من النار) أخرجه الدارقطني 1/95 وفي سنده عمر بن قيس متروك. وانظر: الفتح الكبير 2/90.
وأخرج النسائي 1/79 عن لقيط قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إذا توضأت فأسبغ الوضوء. وخلل بين الأصابع) ). والخلل في الأمر كالوهن فيه، تشبيها بالفرجة الواقعة بين الشيئين، وخل لحمه يخل خلا وخلالا (انظر: اللسان (خلل) 11/219) : صار فيه خلل، وذلك بالهزال، قال:
*إن جسمي بعد خالي لخل*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*فاسقينها يا سواد بن عمرو*
والبيت للشنفرى؛ وهو في الصحاح (خل) ؛ واللسان (خلل) ؛ والمجمل 2/276؛ وأمالي القالي 2/277؛ وقيل: لتأبط شرا وهو في العشرات ص 95)
والخل (انظر: اللسان 11/214؛ والمجمل 2/276) : الطريق في الرمل، لتخلل الوعورة، أي: الصعوبة إياه، أو لكون الطريق متخللا وسطه، والخلة: أيضا الخمر الحامضة، لتخلل الحموضة إياها. والخلة: ما يغطى به جفن السيف لكونه في خلالها، والخلة: الاختلال العارض للنفس؛ إما لشهوتها لشيء؛ أو لحاجتها إليه، ولهذا فسر الخلة بالحاجة والخصلة، والخلة: المودة؛ إما لأنها تتخلل النفس، أي: تتوسطها؛ وإما لأنها تخل النفس، فتؤثر فيها تأثير السهم في الرمية؛ وإما لفرط الحاجة إليها، يقال منه: خاللته مخالة وخلالا فهو خليل، وقوله تعالى: ﴿واتخذ الله إبراهيم خليلا﴾ [النساء/125]، قيل: سماه بذلك لافتقاره إليه سبحانه في كل حال الافتقار المعني بقوله: ﴿إني لما أنزلت إلي من خير فقير﴾ [القصص/24]، وعلى هذا الوجه قيل: (اللهم أغنني بالافتقار إليك ولا تفقرني بالاستغناء عنك) (وهذا من قول عمرو بن عبيد، انظر: جواهر الألفاظ ص 5). وقيل: بل من الخلة، واستعمالها فيه كاستعمال المحبة فيه، قال أبو القاسم البلخي (اسمه عبد الله بن أحمد، أبو القاسم البلخي الكعبي، من روس المعتزلة، توفي 317 ه، انظر: وفيات الأعيان 3/45) : هو من الخلة لا من الخلة، قال: ومن قاسه بالحبيب فقد أخطأ؛ لأن الله يجوز أن يحب عبده، فإن المحبة منه الثناء ولا يجوز أن يخاله، وهذا من اشتباه، فإن الخلة من تخلل الود نفسه ومخالطته، كقوله:

*قد تخللت مسلك الروح مني **وبه سمي الخليل خليلا*
(البيت في البصائر 2/557 ولم ينسبه؛ وهو لبشار بن برد في أدب الدنيا والدين ص 146؛ وتفسير الراغب ورقة 170)
ولهذا يقال: تمازج روحانا. والمحبة: البلوغ بالود إلى حبة القلب، من قولهم: حببته: إذا أصبت حبة قلبه، لكن إذا استعملت المحبة في الله فالمراد بها مجرد الإحسان، وكذا الخلة، فإن جاز في أحد اللفظين جاز في الآخر؛ فأما أن يراد بالحب حبة القلب، والخلة التخلل، فحاشا له سبحانه أن يراد فيه ذلك. وقوله تعالى: ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]، أي: لا يمكن في القيامة ابتياع حسنة ولا استجلابها بمودة، وذلك إشارة إلى قوله سبحانه: ﴿وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴾ [النجم/39]، وقوله: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31]، فقد قيل: هو مصدر من خاللت، وقيل: هو جمع، يقال: خليل وأخلة وخلال والمعنى كالأول.

*قد تخللت مسلك الروح مني **وبه سمي الخليل خليلا*
(البيت في البصائر 2/557 ولم ينسبه؛ وهو لبشار بن برد في أدب الدنيا والدين ص 146؛ وتفسير الراغب ورقة 170)
ولهذا يقال: تمازج روحانا. والمحبة: البلوغ بالود إلى حبة القلب، من قولهم: حببته: إذا أصبت حبة قلبه، لكن إذا استعملت المحبة في الله فالمراد بها مجرد الإحسان، وكذا الخلة، فإن جاز في أحد اللفظين جاز في الآخر؛ فأما أن يراد بالحب حبة القلب، والخلة التخلل، فحاشا له سبحانه أن يراد فيه ذلك. وقوله تعالى: ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]، أي: لا يمكن في القيامة ابتياع حسنة ولا استجلابها بمودة، وذلك إشارة إلى قوله سبحانه: ﴿وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴾ [النجم/39]، وقوله: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31]، فقد قيل: هو مصدر من خاللت، وقيل: هو جمع، يقال: خليل وأخلة وخلال والمعنى كالأول.

### Türkçe

- **الخلل**: iki şey arasındaki bir açıklık; onun çoğulu **خلال**’dır; evin, bulutun, külün ve başkalarının açıklığı gibi. Yüce Allah bulutun sıfatı hakkında dedi ki: ﴿فترى الودق يخرج من خلاله﴾ [النور/43]، ﴿فجاسوا خلال الديار﴾ [الإسراء/5]، şair dedi ki:
-*- Külün açıklığını, kor parıltısını görüyorum*
( Bu bir beytin yarısıdır; onun ikinci yarısı: “Fiyuşiku en yekûne lehu dirâm”dır. Ve o, Nasr b. Seyyâr’ındır; Faslu’l-makâl s. 233; Târîhu’t-Taberî 6/36; el-Eğânî 6/124; el-Celîsu’s-sâlih 2/283; Uyûnu’l-ahbâr 2/128; el-Hamâsetu’l-Basriyye 1/107’de. )
﴿ولأوضعوا خلالكم﴾ [التوبة/47]، yani: aranızda nemîme ve fesat ile ortanızda koşuştururlardı. Ve **الخلال**: dişlerin ve başkalarının arasına sokulan şey içindir; denir ki: **خل سنه**, ve **خل ثوبه بالخلال يخله**; ve süt emmesini engellemek için yavrunun dili **بالخلال** ile (bağlanır); ve ok ile atış (hedefe atma); ve hadiste: (**خللوا أصابعكم**) (Hadis, Âişe’den: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم abdest alırdı ve parmaklarının arasını hilallerdi, topuklarını ovalardı ve derdi ki: ‘(**خللوا بين أصابعكم**), Allah Teâlâ onların arasını ateşle hilallemesin; topuklara ateşten yazıklar olsun.’” Dârakutnî 1/95’te çıkarmıştır; senedinde Ömer b. Kays metrûktur. Bkz.: el-Fethu’l-kebîr 2/90.
Ve Nesâî 1/79’da Lakît’ten çıkardı: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Abdest aldığında abdesti tam yap. Ve parmakların arasını hilalle.” ). Ve işteki **الخلل**, ondaki gevşeklik gibidir; iki şey arasına düşen açıklığa benzetme olarak. Ve **خل لحمه يخل خلا وخلالا** (bkz.: el-Lisân (**خلل**) 11/219): onda **خلل** oldu; bu, zayıflık iledir. Dedi ki:
*Şüphesiz bedenim, dayımdan sonra elbette **خل**’dir*
( Bu bir beytin ikinci yarısıdır; onun yarısı:
*Onu içirin bana, ey Sevâd b. Amr*
Beyit Şenferâ’nındır; ve es-Sıhâh (**خل**)’de; el-Lisân (**خلل**)’de; el-Mucmel 2/276’da; Emâlî’l-Kâlî 2/277’de. Ve denildi ki: Tee’bbata Şerran’ındır; ve el-‘Aşarât s. 95’tedir. )
Ve **الخل** (bkz.: el-Lisân 11/214; el-Mucmel 2/276): kumdaki yol; engebeliliğin, yani zorluğun, onun içine girmesi sebebiyle; yahut yolun ortasının aralanmış (içinden geçilmiş) olması sebebiyle. Ve **الخلة**: yine ekşi şarap; ekşiliğin onun içine işlemesi sebebiyle. Ve **الخلة**: kılıcın kınına örtülen şey; onun, onun aralarında olması sebebiyle. Ve **الخلة**: nefse arız olan bozulma; ya bir şeye şehvetinden dolayı; yahut ona ihtiyacından dolayı. Bundan dolayı **الخلة**, ihtiyaç ve haslet ile tefsir edilmiştir. Ve **الخلة**: sevgi; ya nefse nüfuz ettiği için, yani onun ortasına girdiği için; yahut nefsi deler (yarar), böylece onda okun atıştaki etkisi gibi etki eder; yahut ona aşırı ihtiyaçtan dolayı. Ondan denir ki: **خاللته مخالة وخلالا فهو خليل**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿واتخذ الله إبراهيم خليلا﴾ [النساء/125]. Denildi ki: onu bununla adlandırdı; her hâlde O’na سبحانه muhtaç oluşundan dolayı; muhtaçlık, şu sözüyle kastedilen muhtaçlıktır: ﴿إني لما أنزلت إلي من خير فقير﴾ [القصص/24]. Ve bu yöne göre denildi ki: (اللهم أغنني بالافتقار إليك ولا تفقرني بالاستغناء عنك) (Bu, Amr b. Ubeyd’in sözündendir; bkz.: Cevâhiru’l-elfâz s. 5). Ve denildi ki: bilakis **الخلة**’dendir; onun onda kullanımı, **المحبة**’nin onda kullanımı gibidir. Ebü’l-Kâsım el-Belhî (adı Abdullah b. Ahmed’dir; Ebü’l-Kâsım el-Belhî el-Ka‘bî; Mu‘tezile’nin önderlerindendir; 317 h’de vefat etti; bkz.: Vefeyâtu’l-a‘yân 3/45) dedi ki: o, **الخلة**’dendir, **الخلة**’den değildir. Dedi ki: onu **الحبيب** ile kıyaslayan hata etmiştir; çünkü Allah’ın kulunu sevmesi caizdir; zira sevgi O’ndan olunca övgüdür; ve O’nun **يخاله** (dost edinmesi) caiz değildir. Bu, bir karışıklıktandır; çünkü **الخلة**, sevginin bizzat kendisinin nüfuz etmesinden ve karışmasındandır; şu sözü gibi:

*Ruhun yoluna benden nüfuz ettin **ve onunla **الخليل** “halîl” diye adlandırıldı*
(Beyit el-Basâir 2/557’dedir ve nispet edilmemiştir; ve o, Beşşâr b. Burd’undur: Edebu’d-dünyâ ve’d-dîn s. 146’da; ve Râgıb’ın Tefsîri, varak 170’te.)
Bundan dolayı denir ki: ruhlarımız kaynaştı. Ve **المحبة**: sevgiyle kalbin tanesine ulaşmaktır; “**حببته**” sözünden: kalbin tanesine isabet ettiğinde. Lakin **المحبة** Allah hakkında kullanıldığında murat, sırf ihsandır; **الخلة** de böyledir. Şu hâlde iki lafızdan birinde caiz olursa ötekinde de caiz olur. Ama sevgiyle kalbin tanesinin, **الخلة** ile nüfuz etmenin murat edilmesi; O سبحانه hakkında bunun murat edilmesinden O münezzehtir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]، yani: kıyamette bir hasenenin satın alınması yahut bir sevgiyle onun celbedilmesi mümkün değildir. Bu, O’nun şu sözüne işarettir: ﴿وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴾ [النجم/39]. Ve sözü: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31]؛ denildi ki: **خاللت**’ten bir mastardır; ve denildi ki: bir çoğuldur; denir ki: **خليل** ve **أخلة** ve **خلال**; mana birincisi gibidir.

*Ruhun yoluna benden nüfuz ettin **ve onunla **الخليل** “halîl” diye adlandırıldı*
(Beyit el-Basâir 2/557’dedir ve nispet edilmemiştir; ve o, Beşşâr b. Burd’undur: Edebu’d-dünyâ ve’d-dîn s. 146’da; ve Râgıb’ın Tefsîri, varak 170’te.)
Bundan dolayı denir ki: ruhlarımız kaynaştı. Ve **المحبة**: sevgiyle kalbin tanesine ulaşmaktır; “**حببته**” sözünden: kalbin tanesine isabet ettiğinde. Lakin **المحبة** Allah hakkında kullanıldığında murat, sırf ihsandır; **الخلة** de böyledir. Şu hâlde iki lafızdan birinde caiz olursa ötekinde de caiz olur. Ama sevgiyle kalbin tanesinin, **الخلة** ile nüfuz etmenin murat edilmesi; O سبحانه hakkında bunun murat edilmesinden O münezzehtir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]، yani: kıyamette bir hasenenin satın alınması yahut bir sevgiyle onun celbedilmesi mümkün değildir. Bu, O’nun şu sözüne işarettir: ﴿وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴾ [النجم/39]. Ve sözü: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31]؛ denildi ki: **خاللت**’ten bir mastardır; ve denildi ki: bir çoğuldur; denir ki: **خليل** ve **أخلة** ve **خلال**; mana birincisi gibidir.
