# خمد (خ-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir

- Harfler: خ - م - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَامِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Küllenenler | 1 | 1 | [36:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/ayet/36:29.md) |
| [خَامِدِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Küllenenler | 1 | 1 | [21:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/ayet/21:15.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hasad: Biçilen ekin demektir
2. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
3. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
4. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
5. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
6. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
7. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md), [طفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A7.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin alevinin dinmesi, ses ve hareketin kesilerek korunun küllenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi helak sonrasında azgın toplulukların hayat emaresi göstermeyecek biçimde aniden sönüşü ve susuşu |
| Çekirdek Özet 3 | Enerji, ses ve taşkınlığın sıfır noktasına inmesiyle varlığın edilgen sükûnete gömülmesi kanunu |
| Kritik Hata Riski | Kökü basitçe yok olma veya kül olma şeklinde anlayıp alevin sönmesi ile kor halindeki kalıntı nüansını ve sesin kesilmesi boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Örtülme, içe kapanma, duyuların veya canlılığın gizlenip yavaşlaması; nitekim [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) kökünde örtme ve aklın perdelenmesi, [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) kökünde parmakların içe yumulup saklanması, [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) kökünde karnın içeri çekilip zayıflaması, [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) kökünde ise mayalanıp yoğunlaşma anlamı görülür | د | Kapı, sınır ve duruş imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içe kapanma ve yavaşlama hareketi kesin bir sınıra ulaşarak sesin, hareketin ve alevin tamamen durup sükûnete ermesi anlamına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinden türetme; perdeleme, örtme ve aşılması güç engel | Enerjinin ve dışa vuran canlılığın üzerinin kapatılması, ışıma ve dışa taşmanın engellenmesi |
| م | Su dalgası; yayılma, akış, edilgen toplanma ve derinlik | Maddenin kendi içine çökmesi, dalgalanmanın durulması ve edilgen bir kütleye dönüşmesi |
| د | Çadır kapısı; geçiş, eşik, durma ve hareketin sınırlandırılması | Sürecin nihayete ermesi, can damarının kesilip hareketin kesin bir sükût eşiğinde sabitlenmesi |
| خمد | Çit, su ve kapı imgelerinin birleşimi | Dışa vuran hararet ve sesin üzerinin örtülerek dalgalanmanın dindirilmesi ve varlığın nihai bir sükûn eşiğinde hareketsiz kalması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin alev ve kıvılcımının yatışması, duman ve sesinin kesilerek sönmeye yüz tutması; aynı kökten türeyen ateşin üzeri örtülüp alevi dindirilen yer anlamında el-hammûd الخَمُّود ismi de bu somut bedevi tecrübesine dayanır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebi‘a bir beytinde ateşi sönen ocağın misafir kabul edemeyeceği çetin kış şartlarını tasvir ederken kökü alevin sönmesi anlamında kullanmıştır: وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى / وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd'in bir diğer kullanımında ve erken bedevi dilinde hiçbir ses çıkarmadan, kıpırdamadan sakince pusuya yatan veya bekleyen kişi için muhmid المُخْمِد nitelemesi yapılmıştır: مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Arapça خمد kökü, alevin yatışması, sesin kesilmesi ve canlılığın ani bir sukut ile sönümlenmesi anlam alanını temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı harf dizilimiyle doğrudan fonetik soydaşlık gösteren kökler nadir olup, genellikle kökün ikinci ve üçüncü harfi veya biliteral tabanı üzerinden benzer anlamsal sahalarla (örtülme, sükûnet, donuklaşma) temas kurulur. Süryanice ve Aramice katmanında ateşin közlenmesi veya nefesin daralıp sönmesi anlamları fonetik varyantlarla karşılanır; Arapça kök ise ateşin alevinin kesilip közünün kalması ([همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) kökünde olduğu gibi tamamen kül olup bitmemesi) ve bu somut olgudan hareketle insanın bayılması veya sesinin kesilerek ölmesi mecazını kendine has bir berraklıkla muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin alev ve çıtırtısının dinmesi anlamından canlının bayılmasına veya sesinin kesilip ölmesine geçiş | Somut ateş olgusundaki alevsiz kalma durumu, insandaki konuşma ve hareket kabiliyetinin sıfırlanmasına mecazen aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede sönme, kararma ve susma bildiren yakın köklerle semantik paralellik | Fonetik denkliği birebir taşıyan müstakil bir Sami kökünden ziyade, Güney Sami / Arap sahasında özelleşmiş bir formdur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik köklerdeki örtme ve sönümlenme çekirdekleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمد | Anlamlı | Alevin ve sesin sönmesi | Ateşin ve canlının hareketinin durup yatışması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Hizmet etmek, bağlamak | Birine tabi olup işini görmek; ayağa takılan bağ ve halhal | Kur'an'da geçmez; Arapçada yaygın |
| [مخد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [مدخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AE.md) | Anlamlı | Kibir ve çalımla yürümek | İnsanın böbürlenerek gururla salınması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn ve Tahzîb'de müsta'mel |
| [دخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [دمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AE.md) | Anlamlı | Yücelmek, yüksek dağ | Başını yukarı kaldırmak veya sarp dağ kütlesi | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'mel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمد | Merkez | Sönüş ve sükût | Alevin ve gürültünün kesilmesi, ancak kor veya kalıntının henüz tamamen yok olmaması | Hareketin ve sesin birdenbire kesilerek cansız yığılma hali |
| [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) / [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Tamamen sönme ve çürüme | Ateşin hem alevinin hem de korunun tamamen sönüp kül olması; toprağın kupkuru kalması | خمد durumunda kor mevcuttur; [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) durumunda ise hiçbir hayat eseri kalmamıştır |
| [طفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A7.md) | Komşu | Sönme | Ateş veya nurun harici bir müdahale (su, rüzgâr) ile ışımasını yitirmesi | Sönmenin dış etkenle gerçekleşmesi ve aydınlığın giderilmesi ön plandadır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Hareketsizlik | Çalkantı ve hareketin durulup durağan hale gelmesi | Ateş veya ölüm şartı aranmaksızın genel bir dinginlik durumudur |
| [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) | Zıt | Tutuşma ve alevlenme | Ateşin parlayıp ışık ve ısı yayarak alevlenmesi | خمد kökünün zıddı olarak alevin, hararetin ve canlı parıltının yükselmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمد | Sönmek, sesi kesilmek | Ateşin alevinin yatışması ve canlının hareketinin durması | Kesin |
| Latince | extinguere, consopire | Söndürmek, yatıştırmak | Ateşin sönmesi ve bilincin hareketsiz uykuya dalması durumunu karşılar; sesin kesilmesi vurgusu zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | die down, subside, become extinct | Alevi yatışmak, sesi kesilip sönmek | Ateşin sönmeye yüz tutması ve hareketin dinmesi anlamını verir; Kur'an'daki ani helak nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | erlöschen, verstummen | Sönmek, susup kalmak | Alevin dinmesi ve sesin tamamen kesilmesi nüanslarını iki ayrı kelimeyle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | s'éteindre, s'apaiser | Sönmek, yatışmak | Canlılığın ve hararetin sönümlenmesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَامِدِينَ | Helak edilip sesi soluğu kesilenler | Azgın inkârcıların ilahi ceza karşısında biçilmiş ekin gibi yere serilip sessizce can vermeleri; Enbiyâ [21:15](https://lisan.digital/tr/ayet/21:15.md) |
| خَامِدُونَ | Bir anda sönüp hareketsiz kalanlar | Tek bir sayha ile tüm feryat ve dirençleri bıçak gibi kesilip kül gibi yere yığılan halk; Yâsîn [36:29](https://lisan.digital/tr/ayet/36:29.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve kıyamet tasvirleri | Helak edilen kavimlerin yok oluş biçimi; cezanın ani ve geri dönülmez şekilde hayatı sıfırlaması | Varlığın direncinin tek bir emirle mutlak bir sükûta ve acziyete indirgenmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terimleşme tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Helak ayetlerinin semantiği | Ayetlerdeki خمد halinin ölüm, sessizlik ve ekin gibi biçilme (hasîd) ile birlikte yorumlanması | Ateş metaforu üzerinden canlılığın alevinin sönmesi ve geride yalnızca hareketsiz cesetlerin kalması |
| Hadis | Şiddetli hummanın dinmesi tasvirleri | Hastalık hararetinin düşmesi veya kıyamet dehşeti anındaki sessizlik rivayetleri | Hararetin, öfkenin ve kargaşanın aniden yatışıp yerini sukuta bırakması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve nizam | İsyan alevinin söndürülmesi | İlahî iradeye karşı yükselen taşkın seslerin kesilmesi | Kibir ve isyan ateşi yakanların ilahi bir sayha ile derhal sönümlendirilmesi | Kesin |
| İlmi | Fizik ve termodinamik süreçler | Entropi ve termal dengelenme | Sisteme enerji girişinin durmasıyla hareketin sönmesi | Alevli yanma fazından sükûnet fazına geçiş; sistemdeki serbest enerjinin tükenişi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kriz yönetimi | İsyan ve anarşinin bastırılması | Toplumsal kargaşa ve başkaldırının dindirilmesi | Düzeni tehdit eden taşkın ve gürültülü kalkışmaların bastırılarak sessizliğin tesisi | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları | Spekülatif krizin yatışması | Piyasadaki aşırı ısınmanın sona ermesi | Fiyat veya talep patlamasının dinerek iktisadi faaliyetin durgunluk seviyesine inmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Damping (Sönümlenme) | Bir salınım veya dalga sisteminde enerjinin iç ve dış dirençlerle kaybolarak genliğin sıfıra yaklaşması ve sistemin nihai denge noktasında durması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif Sessizlik ve Travmatik Şok | Büyük bir felaket veya baskı karşısında toplumun feryat ve itiraz kabiliyetini bütünüyle yitirerek derin bir suskunluğa gömülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece ateşi söndürmek veya basit bir ölüm vakası olarak algılayıp sesin kesilmesi ve köz kalıntısı boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, yeryüzünde böbürlenen, gürültü koparan ve hakka meydan okuyan toplulukların bir anda alevlerinin alınıp yerle bir edilerek derin bir sukuta gömülmesini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerdeki helakin dehşetini ve tek bir sesle (sayha) gürültücü kitlelerin nasıl derin bir sessizliğe ve ceset yığınına çevrildiğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibirli ve azgın toplulukların akıbetini canlı bir ateş metaforuyla nasıl tasvir ettiğini; hayatın parıltı ve gürültüsünün ilahi kudret karşısında tek bir anda nasıl sönümlendiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak sahnelerini, ilahi sayha ile gelen ani cezaları ve kıyamet günündeki mutlak çaresizliği anlatan ayetlerde belirleyicidir (Enbiyâ [21:15](https://lisan.digital/tr/ayet/21:15.md), Yâsîn [36:29](https://lisan.digital/tr/ayet/36:29.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin zamana yayılan bir süreç veya sıradan bir vefat gibi algılanmasını engeller; olayın tek bir darbeyle alevi ve sesi bıçak gibi kesen ani bir çöküş olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşin alevinin, çıtırtısının ve hararetinin dalarak yatışması; geride yalnızca dumanı ve alevi kesilmiş kor kalması.
- Soyut anlam: Canlılığın, hareketin, feryadın ve isyan potansiyelinin tek bir darbeyle mutlak bir sessizlik ve hareketsizliğe dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılık: Dinamik ve gürültülü bir sistemin enerjisinin aniden kesilerek sönümlenmiş durağan bir faza indirilmesi kanunu.
- LaTeX modeli: $$E(t) = E_0 e^{-\lambda t} \implies \lim_{t \to t_c} [A(t) + S(t)] = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E(t)$ zamana bağlı toplam enerjiyi, $E_0$ helak öncesi azgınlık ve taşkınlık enerjisini, $\lambda$ ilahi müdahalenin sönümleme katsayısını, $t_c$ helak vaktini (sayha anını) temsil eder. Formülün sağ tarafı ise bu kritik anda sistemin dışa vuran alevinin / hareket genliğinin $A(t)$ ve ses / gürültü düzeyinin $S(t)$ birlikte sıfıra indiğini, yani tam bir sönüş ve sükût halinin (خمود) gerçekleştiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/ayet/21:15.md) — خَامِدِينَ

فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ

Meal (IK): Bu haykırmaları devam edip dururken Biz; onları, biçilmiş bir ot, sönmüş bir ocak haline getirdik.

### [Yasin 36:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/ayet/36:29.md) — خَامِدُونَ

إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ

Meal (IK): Sadece, bir tek çığlık oldu. Ve onlar hemen sönüp gittiler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir.
Hamd (ha, dal),  Odun külü demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والدال والميم معهما
خ م د، د م خ،  م د خ مستعملات خمد: خَمَدَ القومُ إذا لم تسمع لهم حسا، وقوم خُمُودُ.
وخَمَدَتِ النار خُموداً: سكن لهبها، وإذا طفئت قيل همدت.
خدم: الخَدَمُ: الخُدّام، الواحد خادمٌ غلاما كان أو جارية، قال:
مُخَدَّومون ثِقالٌ في مَجالِسـهـم		وفي الرحال، إذا صاحبَتهم، خَدَمُ
وهذه خادِمنا لوجوبه، وهذه خادِمتُنا غدا.
والخَدَمة: سير غليظ محكم، كالحلقة، يشد في رسغ البعير، ثم يشد إليها سرائح نعلها، وبه سمي الخلخال خدمة، وشاة خَدْماء في ساقها عند رسغها بياض كالخَدَمة في السواد، وسَواد في بياض، والاسم الخُدْمة.
والمُخْدَّم: موضع الخَلْخال، قال:
ولو أن عِزَّ الناس في رأسِ هَضبةٍ		مُلَمْلَمةٍ تُعْيي الأَرَحَّ المُـخَـدَّمـا
الأرَحُ: العظيم الظَّلْف، ورِباط السراويل عند أسفل الرجلين يقال له: خدمة.
والمَخدَّم من البعير: ما فوق الكعب.
دمخ: دَمْخٌ: اسم جَبَل.
مدخ: المَدْخ: العَظَمة، ورجلَ مديخٌ أي: عظيم عزيز. قال:
مُدَخاءُ كُلُّهُمُوا إذا ما نُوكـروا		يُتَقَى كما يُتَقى الطَّلِيُّ الأجرب
ومَيْدَخة: تارَّةٌ ناعمةٌ بمنزلة بَبْدَخةَ في الباب قبله، قال:
لمن خَيالٌ زارَنا مَـيْدَخـا
طافَ بنا واللَّيلُ قد تَجَخْجَخَا

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الدال** و**الميم** معهما
خ م د، د م خ،  م د خ kullanımdadır. **خمد**: **خَمَدَ** kavim, onlardan bir ses işitmediğin zaman; ve **خُمُودُ** bir kavim.
Ve **خَمَدَتِ** ateş **خُموداً**: alevi sakinleşti; ve söndüğü zaman “**همدت**” denir.

**خدم**: **الخَدَمُ**: **الخُدّام**; tekili **خادمٌ**; ister oğlan olsun ister cariye. Dedi ki:
مُخَدَّومون ثِقالٌ في مَجالِسـهـم		وفي الرحال، إذا صاحبَتهم، خَدَمُ

Ve bu, vücubu sebebiyle bizim **خادِم**’imizdir; ve bu, yarın bizim **خادِمتُنا**’dır.
Ve **الخَدَمة**: kalın, sağlam bir kayış; halka gibi; devenin bileğine bağlanır, sonra ona nalının kayışları bağlanır; ve onunla halhal **خدمة** diye adlandırıldı. Ve **خَدْماء** bir koyun: bacağında, bileği yanında, siyahlık içinde **الخَدَمة** gibi bir beyazlık; ve beyazlık içinde bir siyahlık. İsim **الخُدْمة**’dir.
Ve **المُخْدَّم**: halhalın yeri. Dedi ki:
ولو أن عِزَّ الناس في رأسِ هَضبةٍ		مُلَمْلَمةٍ تُعْيي الأَرَحَّ المُـخَـدَّمـا

**الأرَحُ**: büyük toynaklı (olan); ve şalvar bağının bacakların alt tarafındaki (yeri)ne **خدمة** denir.
Ve deveden **المَخدَّم**: topuğun üstü olan.

**دمخ**: **دَمْخٌ**: bir dağın adı.

**مدخ**: **المَدْخ**: kemik/büyüklük; ve **مديخٌ** bir adam, yani: büyük, aziz. Dedi ki:
مُدَخاءُ كُلُّهُمُوا إذا ما نُوكـروا		يُتَقَى كما يُتَقى الطَّلِيُّ الأجرب

Ve **مَيْدَخة**: yumuşak bir **تارَّةٌ**; bir önceki bapta **بَبْدَخةَ** menzilesinde. Dedi ki:
لمن خَيالٌ زارَنا مَـيْدَخـا
طافَ بنا واللَّيلُ قد تَجَخْجَخَا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَمَدَتِ النار تَخْمُدُ حُموداً: سكَنَ لهبها ولم يَطْفَأُ جَمْرُها. وهَمَدَتْ، إذا طفئ جمرها. وأَخْمَدْتُها أنا. وخَمَدَتِ الحُمَّى: سكَن فَوَرانُها. وخَمَدَ المريض: أُغميَ عليه أو مات. والخَمُّودُ: موضع تدفنُ فيه النارِ لتَخْمُدَ.

##### Türkçe

**خَمَدَتِ النار** **تَخْمُدُ** **حُموداً**: alevi sakinleşti ve koru sönmedi. Ve **هَمَدَتْ**, koru söndüğü zaman. Ve ben onu **أَخْمَدْتُها**. Ve **خَمَدَتِ الحُمَّى**: kaynaması sakinleşti. Ve **خَمَدَ المريض**: bayıldı veya öldü. Ve **الخَمُّودُ**: ateşin sönmesi için içine gömüldüğü yer.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ د م
خدم ، خمد ، دمخ ، مدخ : مستعملة .
خمد : أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا سَكَنَ
لَهَبُ النَّار ولم يَطْفَأْ جَمْرُهَا . قيل : خَمَدَتْ
تَخْمُدُ خُمُوداً .
فإنْ طَفِئَتْ أَلْبَتَّةَ ، قيلَ : هَمَدَتْ هُمَوداً .
ونحوَ ذلك قال الليثُ .
وفي ) ( نوادر الأعراب ) ( : يُقال : رأَيْتُهُ
مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً
وُمُهْدِياً _ إذا رَأَيْتَه مُضْرِباً لا يَتَحَرَّكُ ،
وأَخْمَدَ فلانٌ نَارَهُ .
خدم : قال الْخَدَمُ : الْخُدَّامُ . . وَالْوَاحِدُ
خَادِمٌ _ غُلاَماً كَانَ أَوْ جَارِيةً . . وأنشد :
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ
وهذه خَادِمُنا _ بغير هاء _ لِوُجُوبِه وَهذِه
خَادِمَتُنَا غداً .
وَأَخْدَمْتُ فُلاناً _ أي : أَعْطَيْتُهُ خَادِماً
يَخدِمُهُ .
ويقال : لا بُدُّ لمن لا خَادِمَ له أن يَخْتَدِمُ
_ أي : يَخْدُمُ نفْسَه .
ويقال : اخْتَدَمْتُ فُلاناً ، واسْتَخْدَمْتُهُ _ إذا
سألْتَهُ أن يَخْدِمَكَ .
قال : والْخَدَمَةُ : سَيْرٌ غليظٌ مُحْكَمٌ _ مثل
الْحَلْقَةِ _ يُشَدُّ في رُسْغِ الَبعِير ، ثم يُشَدُّ
إليها سَرَائِحُ نَعْلِها وجَمْعُها خِدَامٌ .
وسُمِّي الْخَلْخَالُ : خَدَمَةً بذلك .
والْخَدْماءُ من الغَنَم : التي في ساقها _ عند
الرُّسْغِ _ بَيَاضٌ كالْخَدْمة في السَّوَاد أو
سَوَادٌ في بَيَاضٍ .
والاسْمُ : الْخُدْمَةُ _ بضم الخاء .
قال : ويُسَمُّونَ موضعَ الْخَلخال : مُخَدَّماً .
ورِبَاطُ السَّرَاوِيلِ _ عند أسفل رِجْلِ
السَّرَاوِيلِ _ يقال له : الْمَخَدمُ .
والْمُخَدَّمُ _ من البعيرِ _ ما فَوْقَ الْكَعْبِ .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا ابْيَضَّتْ أَوْظِفَةُ
النّعْجَةِ فهي حَجْلاَءُ وَخَدْمَاءُ .
وقال أبو عبيدة : إذا قَصُرَ البَيَاضُ عن
الوَظِيفِ ، واسْتَدَار بأَرْسَاغ رِجْلَي الفَرَس
_ دون يدَيْه _ فذلِكَ التَّخْدِيمُ .
يقال : فرسٌ أخْدَمُ ومُخَدَّمٌ .
وفي حديث خَالِدِ بنِ الوَلِيد : أَنَّه كتب إلى
مَرَازِبةِ فارسَ :
) ( الحمد لله الذي فَضَّ خَدَمَتكُمْ ، وسَلَبَ
مُلكَكُمْ ) ( .
قال أبو عبيد : هذا مَثَلٌ ، وأصْل الْخَدَمة :
الحلْقَةُ المستديرة المُحْكَمَة _ ومنه قيل
للخَلاخِيلِ : خِدَامٌ _ وأنشد :
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما
قال : فشَبَّه خَالِدٌ اجتماعَ أمرهم كان
واستيسَاقَهم . . بذلك .
ولهذا قال : ) ( فَضَّ خَدَمَتكُمْ ) ( _ أي : فَرَّقَها
بعد اجتماعها .
عمرو _ عن أبيه _ قال :
الخِدَامُ : القُيُود . . ويقال للْقَيْدِ : مِرْمَلٌ
ومِحْبَسٌ .
وفي حديث سَلْمَانَ : ) ( أنه رُئِيَ عَلَى حِمَارٍ
وَعَلَيْهِ سَرَاوِيلُ وخَدَمَتَاهُ تَذَبْذَبانِ ) ( .
أرادوا بخَدَمَتَيهِ : ساقَيْهِ .
سُمِّيتا : خَدَمَتَيْنِ ، لأنهما موضعا الخَدَمَتَينِ
_ وهما الخَلْخالان .
ويقال : أريد بهما : مَخْرَجَا الرِّجلين من
السَّرَاوِيل
دمخ : دَمْخٌ : اسمُ جَبَلٍ .
قال العجَّاج :
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الدَّمْخُ :
الشَّدْخُ .
يقال : دَمَخُه دَمْخاً _ إِذا شَدَخَه .
قلتُ : لم أسْمَعِ الدَّمْخَ بهذا المعنى لغيره .
مدخ : قال الليث : المَدْخُ الْعَظَمة . . ورَجُلٌ
مَادِخٌ ومَدِيخُ _ أي : عظيم عزيز .
وقال الْهُذَلِيُّ :
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ
وقال أبو عمرو : التّمَادُخُ : البَغْيُ _ وأراد
به الكِبْرَ . . وأنشد :
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا
وقال الزَّفَيَانُ :
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : المَدْخُ :
المَعُونَة التَّامّة ، وقد مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً ،
ومادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً _ إذا عاوَنَه على
خَيْرٍ أو شَرٍّ .

##### Türkçe

خ د م
**خدم** , **خمد** , **دمخ** , **مدخ** : kullanımdadır.

**خمد** : Ebû Ubeyd _ el-Asmaʿî’den _ : Ateşin alevi sükûn bulduğu ve onun koru sönmediği zaman. Denildi: **خَمَدَتْ** **تَخْمُدُ** **خُمُوداً**.
Eğer bütünüyle sönerse, denildi: **هَمَدَتْ** **هُمُوداً**.
Buna benzerini Leys söyledi.

Ve ( ) **نوادر الأعراب** ( )’da ( : denilir: **رأَيْتُهُ مُخْمِداً وَمُخْبِتاً وَمُخْلِداً ومُخْبِطاً وَمُسْبِطاً وُمُهْدِياً** _ onu vurulmuş, hareket etmeyen hâlde gördüğün zaman; ve falan kimse ateşini **أَخْمَدَ**.

**خدم** : **الْخَدَمُ** dedi: **الْخُدَّامُ**. . Ve tekili **خَادِمٌ** _ ister oğlan olsun ister cariye. . Ve inşad etti:
مُخَدَّمُون ثِقَالٌ في مَجَالِسِهِمْ
وفي الرِّحالِ إذا رَافَقْتَهُمْ خَدَمُ

Ve bu, bizim **خَادِمُنا**’dır _ **هاء** olmaksızın _ vâcip oluşu sebebiyle; ve bu da yarın bizim **خَادِمَتُنَا**’dır.
Ve falan kimseyi **أَخْدَمْتُ** _ yani: ona, kendisine hizmet eden bir **خَادِماً** verdim.
Ve denilir: **خَادِمَ**ı olmayan kimse için mutlaka **يَخْتَدِمُ** gerekir _ yani: kendi nefsine hizmet eder.
Ve denilir: falan kimseyi **اخْتَدَمْتُ** ve onu **اسْتَخْدَمْتُ** _ senden sana hizmet etmesini istediğin zaman.

Dedi: ve **الْخَدَمَةُ**: kalın, sağlam bir kayıştır _ **الْحَلْقَةِ** gibi _ devenin bileğine bağlanır, sonra ona nalının kayışları bağlanır; bunun çoğulu **خِدَامٌ**’dır.
Ve halhal, bununla **خَدَمَةً** diye adlandırıldı.
Ve koyundan **الْخَدْماءُ**: bacağında _ bilek yanında _ siyahlık içinde **الْخَدْمة** gibi bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlık bulunan.
Ve isim: **الْخُدْمَةُ** _ **خاء**’ın dammesiyle.
Dedi: ve halhalın yerini **مُخَدَّماً** diye adlandırırlar.
Ve şalvarın bağı _ şalvarın bacağının alt tarafında _ ona **الْمَخَدمُ** denilir.
Ve **الْمُخَدَّمُ** _ deveden _ **الْكَعْبِ**’ın üstü olan şeydir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: koyunun incik kemikleri beyazladığı zaman o **حَجْلاَءُ** ve **خَدْمَاءُ**’dır.
Ebû Ubeyde dedi: beyazlık **الوَظِيفِ**’ten kısa kalır ve atın iki ayağının bilekleri etrafında _ iki eli hariç _ yuvarlaklaşırsa, işte bu **التَّخْدِيمُ**’dir.
Denilir: **فرسٌ أخْدَمُ** ve **مُخَدَّمٌ**.

Hâlid b. el-Velîd’in hadisinde: Fars’ın merâzibelerine yazdı:
( ( Hamd, sizin **خَدَمَتكُمْ**’inizi dağıtan ve mülkünüzü soyan Allah’adır ) ).

Ebû Ubeyd dedi: bu bir meseldir; **الْخَدَمة**’nin aslı: sağlam, yuvarlak **الحلْقَةُ**’dır _ bundan dolayı halhallara **خِدَامٌ** denildi _ ve inşad etti:
كَانَ مِنَّا المُطَارِدُونَ عَلَى الأُخْرَى
إذَا أَبْدَتِ الْعَذَارَى الخِدَاما

Dedi: Hâlid, onların işlerinin bir araya gelişini ve düzgünce yürüyüşünü . . buna benzetti.
Ve bunun için dedi: ( ( **فَضَّ خَدَمَتكُمْ** ) ) _ yani: onu, bir araya gelişinden sonra ayırdı.

Amr _ babasından _ dedi:
**الخِدَامُ**: prangalardır. . Ve prangaya **مِرْمَلٌ** ve **مِحْبَسٌ** denilir.

Selmân’ın hadisinde: ( ( onun bir eşek üzerinde görüldüğü ve üzerinde bir şalvar bulunduğu ve iki **خَدَمَتَاهُ**’sının sallandığı ) ).
Onlar, iki **خَدَمَتَيهِ** ile: iki baldırını kastettiler.
İkisi, **خَدَمَتَيْنِ** diye adlandırıldı; çünkü ikisi iki **الخَدَمَتَينِ**’in yeridir _ ve onlar iki halhaldır.
Ve denilir: onlarla, şalvardan iki bacağın çıkış yeri kastedilmiştir.

**دمخ** : **دَمْخٌ**: bir dağın adıdır.
el-Accec dedi:
بِرُكْنِهِ أَرْكَانَ دَمْخٍ لاَنَقْعَرْ

Saʿleb _ İbnü’l-Aʿrâbî’den _ : **الدَّمْخُ**: **الشَّدْخُ**’tur.
Denilir: onu **دَمَخُه دَمْخاً** _ onu yardığı zaman.
Dedim: bu mânâ ile **الدَّمْخَ**’ı ondan başkası için işitmedim.

**مدخ** : Leys dedi: **المَدْخُ**: kemiktir. . Ve **رَجُلٌ مَادِخٌ** ve **مَدِيخُ** _ yani: büyük, aziz.
Ve el-Hüzelî dedi:
مُدْخَاءُ كلُّهُمُو إذا مَا نُوكِرُوا
يُتَقَى كما يُتَقَى الطَّلِيُّ الأجْرَبُ

Ebû Amr dedi: **التّمَادُخُ**: azgınlıktır _ onunla kibri kastetti. . Ve inşad etti:
تمَادَخُ بالْحِمَى جَهْلاً عَلَيْنَا
فَهَلاَّ بالْقَنَانِ تَمَادَخِينَا

Ve ez-Zefyân dedi:
فَلاَ تَرَى في أَمْرِنا انْفِسَاخَا
مِنْ عُقَدِ الحَيِّ وَلاَ امْتِدَاخَا

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَدْخُ**: tam yardım; ve onu **مَدَخَهُ يَمْدَخُه مَدْخاً**; ve onunla **مادَخَهُ يُمادِخُهُ مُمادَخَةً** _ bir hayır veya şer üzerinde ona yardım ettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(خاء ile ميم ve üçlüde ikisini üçleyen şeyler babı)
  (خمج)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم**, bir gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. Artık **الخَمَج** insanda: gevşekliktir. Denir: falan **خَمِجاً** sabahladı; yani gevşek. Ve o, **الهُذَليّ**’nin şiirindedir:
  * **أخْشَى دُونَه الخَمَجَا** *
  Ve derler: et **خَمِجَ**, değiştiği ve koktuğu zaman.
  (خمد)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnuna ve düşmeye delâlet eder. Ateş **خَمَدَت** **خُموداً**, alevi sükûn bulduğu zaman. Ve humma **خَمَدَت**, harareti sükûn bulduğu zaman. Ve baygın olana denir: **خَمَدَ**.
  (خمر)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Artık **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. Dedi: **الخليل**: **الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve onun **مخمِّرها**’sı: onu yapan kimsedir. Ve onun **خُمْرتها**’sı: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan onu bürüyen şeydir. Dedi:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ  Ve denir: onda şiddetli bir **خُمارٌ** vardır. Ve derler: insanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi; yani onları sıkıştırdı. Ve “falan, falan için **الخَمَر**’i sürünür” derler; bu, suikast hakkında bir kinayedir. Ve aslı, insanın ağaçtan kendisiyle gizlendiği şeydir. Dedi **أبو ذؤيب**:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ  yani gizlenirler ve onlar için saklanılır. Ve **الخِمار**: kadının **خِمار**’ıdır. Ve “güzel **الخِمْرَة**’li bir kadın”: yani **الخِمار** giyişi. Ve meselde: “**العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة**”. Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavimde, ağaçların **خَمَر**’inde gizlendikleri zaman denir: “**قد أخْمَرُوا**”. Ama onların “falanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel yürüyüşünce yürür; sanki murad ettiler: onun yanında ne hayır var ne şer. Dedi **أبو زيد**: adam mekânı **خامَرَ**, ona yapıştığı ve ayrılmadığı zaman. Ama koyundan **المخمّرة**: başı, gövdesinin arasından beyazlayan olandır. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve denir: hamuru **خمَّرتُ**; o, onu bırakmandır; onu kullanmazsın, ta ki iyi olsun. Ve denir: hastalık onu **خَامَرَهُ**, içini karıştırdığı zaman. Ve dedi **كثيِّرٌ**:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ  Dedi **الخليل**: ve **المستَخْمَر** **حِمْيَر** diliyle: ortaktır. Ve denir: **الخَمَر**’e girdi; o, kurdun ve benzerinin içinde gizlendiği bir çukurluktur. Dedi:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ  Ve denir: koku **اختَمَرَ**, ve hamur **اخْتَمَرَ**. Ve ondan hoş bir **خُمْرَةً** ve **خَمَرَةً** buldum; o, kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlıktır. Ve meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o, sırtlandır. Ve dedi **الشَّنْفَرى**:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ  yani beni, kendisine “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen için bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü kokudan bir şeydir; onunla rengi güzelleşsin diye. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Ve hadiste: “onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği”.

  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o, köleleştirmedir; denir: falanı **استخمرتُ**, onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, **مُعاذ** hadîsindedir: “**من استَخْمَر قوماً**”; yani onları köleleştirdi.

  (خمس)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o, sayıda(dır). Artık beş bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir tanedir. Denir: kavmi **خَمَسْتُ**: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve onları **خَمَسْتُ**: onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin su içme nöbetlerinden bir nöbettir. Dedi **الخليل**: o, develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesidir; çünkü onlar dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; çoğulu **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan hizmetçi erkek ve hizmetçi kadındır. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığında **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışında **الخُماسيُّ**, beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan şeydir. Ve dedi **عَبِيد**:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ  beş arşın boyunda bir mızrak ister.

  Ve **مُعاذٌ**, Yemen ehline dedi: “sadakada sizden alacağım, bana bir **خَميسٍ** veya **لَبِيسٍ** getirin”. Ve denildi ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْس** denirdi. Dedi **الأعشى**:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا  Ve babdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o, çok asker olan ordudur. Ve ondan hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **خَيْبر**’e görününce dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; orduyu murad ederler.

  (خمش)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, tırmalama ve ona yakın olandır.
  Denir: **خَمَشْتُ** **خَمْشاً**. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in çoğuludur. Dedi:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve çoğulu **خُماشاتٌ**: ondan, belirli bir diyeti olmayan şeydir. Ve o, babın kıyasıdır; sanki o, tırmalama gibi olur.

  (خمص)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Artık **الخميص**: karnı zayıf olan; masdar **الخَمَْص**. Ve **خُمْصانةٌ** bir kadın: beli ince. Ve ayağın iç kısmına **الأخْمَص** denir. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü o, içeri girmiştir. Ve babdan: **المَخْمَصة**; o, kıtlıktır; çünkü aç olan, karnı zayıftır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve **خميصة** bir kadın. Dedi **الأعشى**:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا  Ama **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. Ve onunla **الأعشى**, kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا  Eğer denilirse: bunun babdan kıyası nerededir? Cevap: biz imkân ve ihtimal haddince deriz ki: insan onunla büründüğü için **خميصة** diye adlandırılması caizdir; böylece o, onun **أخْمَص**’ı yanında olur; onunla orta kısmını murad eder. Eğer bu sahih ise; değilse, asıldan şâz olanlar içinde sayılır.

  (خمط)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyulma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Birincisine gelince: onların “koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın zamandır. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa, o **السَّمْط**’tur. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o, dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “erkek deve **تخمَّطَ**” sözüdür; azdığı ve böğürdüğü zaman. Aslı, denizin **تخمّط**’undan(dur); bu, onun kabarması ve dalgalarının alçalıp yükselmesidir.

  (خمع)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına [ve] eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ**. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsız. Ve **الخِمع**: kurt. Ve kıyas birdir.

  (خمل)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya ve sarkmaya ve düşmeye delâlet eder. Denir: onun zikri **خَمَلَ**; **خُمولا** **يخمُل**. Ve **الخامل**: gizli olandır; denir: o, **خامِل الذِّكر**’dir; ve bilinmeyen ve anılmayan şey. Ve **القول الخامل**: alçak (hafif) sözdür. Ve bir hadîste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile zikredin.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için bir ikramdır. Dedi **زُهير**:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Ve dedi **لبيد**:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: kadifenin ve halının **خَمْل**’idir. Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü o, yumuşaklık içinde sarkık düşer.
  Ama **الخُمال** hakkında bir kavim dedi: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyle ise, onun kıyası babın kıyasıdır; çünkü o, belki gevşeklikten dolayıdır. Ve **الأعشى**, **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿جعلناهم حصيدا خامدين﴾ [الأنبياء/15]، كناية عن موتهم، من قولهم: خمدت النار خمودا: طفئ لهبها، وعنه استعير: خمدت الحمى: سكنت، وقوله تعالى: ﴿فإذا هم خامدون﴾ [يس/29].

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿جعلناهم حصيدا خامدين﴾ [الأنبياء/15]; onların ölümleri hakkında kinayedir; onların “**خمدت النار خمودا**”: alevi söndü, sözlerinden (gelir). Ondan ödünç alınmıştır: “**خمدت الحمى**”: sakinleşti. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فإذا هم خامدون﴾ [يس/29].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م د
نار خامدة وقد خمدت خموداً‏:‏ سكن لهبها وذهب حسيسها وللنار وقدة ثم خمدة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خمدت الحمّى‏:‏ سكنت‏.‏
وخمد فلان‏:‏ مات أو أغمي عليه ‏"‏ فإذا هم خامدون ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

خ م د
**نار خامدة** ve **قد خمدت خموداً**: alevi sakinleşti ve hışırtısı gitti; ateş için önce tutuşma, sonra sönme vardır.
Mecazdan: **خمدت الحمّى**: sakinleşti.
**وخمد فلان**: öldü veya üzerine baygınlık geldi: “**فإذا هم خامدون**”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَمَدَت النار تَخْمُد خُموداً: سكن لهبها ولم يُطْفأْ جمرها. وهمَدت هموداً إِذا أُطفئَ جمرها البتة، وأَخْمد فلان نارَه. وقوم خامدون: لا تسمع لهم حساً، من ذلك، وفي التنزيل العزيز: إِن كانت إِلاَّ صيحة واحدة فإِذا هم خامدون؛ قال الزجاج: فإِذا هم ساكتون قد ماتوا وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد؛ قال لبيد:
وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى
وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد
الفَئيد: النار أَي سكن لهبها بالليل لئلا يَضْوِيَ إِليها ضيف أَو طارق؛ وفيه: حتى جعلناهم حصيداً خامدين.
والخَمُّود على وزن التَّنُور: موضع تدفن فيه النار حتى تَخْمُد. وخَمَدَت الحُمَّى: سكن فورانها، وخَمِدَ المريض: أُغمي عليه أَو مات. وفي نوادر الأَعراب: تقول رأَيته مُخْمِداً ومُخْبِتاً ومُخْلِداً ومُخْبِطاً ومُسْبِطاً ومُهْدِياً إِذا رأَيته ساكناً لا يتحرك. والمُخْمِد: الساكن الساكت؛ قال لبيد:
مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا
قال: مخمد ساكن قد وطن نفسه على الأَمر.

##### Türkçe

**خَمَدَت** ateş **تَخْمُد** **خُموداً**: alevi sakinleşti ve koru söndürülmedi.

Ve **همَدت** **هموداً**: koru bütünüyle söndürüldüğü zaman; ve falan kimse ateşini **أَخْمد** etti.

Ve **خامدون** bir kavim: onlardan bir ses işitmezsin; bundan (dolayı). Ve aziz tenzilde: “O, ancak tek bir çığlık idi; derken onlar **خامدون** oldular”; **الزجاج** dedi: “derken onlar susmuş, ölmüşlerdir ve sönmüş, sükûn bulmuş kül menzilesinde olmuşlardır”; **لبيد** dedi:

Ve yetimlere **أَبي ربيعاً** buldum
Ve misafirlere, **خَمدَ الفَئيد** olduğu vakit

**الفَئيد**: ateş; yani geceleri alevi sakinleşti ki bir misafir yahut gece gelen ona (ışığa) yönelip gelmesin; ve onda: “ta ki onları biçilmiş ekin, **خامدين** kıldık.”

Ve **الخَمُّود**, **التَّنُور** vezni üzere: ateşin, sönsün diye içine gömüldüğü yer.

Ve **خَمَدَت الحُمَّى**: kaynaması sakinleşti; ve **خَمِدَ المريض**: bayıldı yahut öldü.

Ve bedevîlerin nadirlerinde: “Onu **مُخْمِداً** ve **مُخْبِتاً** ve **مُخْلِداً** ve **مُخْبِطاً** ve **مُسْبِطاً** ve **مُهْدِياً** derler; onu sakin, hareket etmez gördüğün zaman.” Ve **المُخْمِد**: sakin, suskun; **لبيد** dedi:

**مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا**

Dedi: **مخمد** sakindir; işi üzerine nefsini yerleştirmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م د * * خَمَدَتِ * النار سكن لهبها ولم يطفأ جمرها بخلاف همدت وبابه دخل و * أخْمَدَها * غيرها

##### Türkçe

* خ م د * **خَمَدَتِ** ateş: alevi sükûnet buldu ve koru sönmedi; **همدت**’in hilâfına; ve onun bâbı **دخل**’dir. Ve **أخْمَدَها**: onu başkası (söndürdü).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خمدت النار كنصر وسمع، تخمد خمدا بفتح فسكون، ذكره ابن القطاع، وخمودا، كقعود: سكن لهبها ولم يطفأ جمرها، وهمدت همودا، إذا طفئ جمرها البتة وأخمدتهأ أنا والخمود، كتنور: مدفنها لتخمد فيه. ومن المجاز خمد المريض إذا أغمي عليه أو مات. وخمدت الحمى: سكنت أو سكن فورانها. وهو مجاز أيضا وأخمد: سكن وسكت. وهو مخمد: ساكن قد وطن نفسه على أمر. وفي نوادر الأعراب: تقول رأيته مخمدا ومخبتا، ومخلدا، ومخبطا، ومسبطا ومهديا، إذا رأيته ساكنا لا يتحرك. وقوم خامدون: لا تسمع لهم حسا.

  وقال الزجاج في قوله تعالى:  فإذا هم خامدون  : فإذا هم ساكتون، قد ماتوا، وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد، قال لبيد:
  وجدت أبي ربيعا لليتامى                      وللضيفان إذ خمد الفئيد ومما يستدرك عليه: يقال: كيف يقوم خنديد طيئ بفحل مضر، هو الخصي من الخيل. أورده الزمخشري في الأساس.

##### Türkçe

**خمدت النار** **كنصر وسمع**: (fiil çekimi) **تخمد** **خمدا** (fetha ile sonra sükûn ile), bunu İbnü’l-Kattâ‘ zikretti; ve **خمودا** ( **كقعود** ): alevi sakinleşti, koru sönmedi. Ve **همدت** **همودا**: koru bütünüyle söndüğü zaman. Ve ben onu söndürdüm: **أخمدتهأ أنا**. Ve **الخمود** ( **كتنور** ): onun sönmesi için içine gömüldüğü yer.

Mecazdan: **خمد المريض**: bayıldığı veya öldüğü zaman. Ve **خمدت الحمى**: sakinleşti yahut kaynaması sakinleşti. Bu da mecazdır. Ve **أخمد**: sakinleşti ve sustu. Ve o **مخمد**’dir: sakin; kendisini bir iş üzerine alıştırmış.

**وفي نوادر الأعراب**: “Onu **مخمدا** ve **مخبتا** ve **مخلدا** ve **مخبطا** ve **مسبطا** ve **مهديا** gördüm” dersin; onu sakin, hareket etmiyor gördüğün zaman. Ve **قوم خامدون**: onlar için bir ses işitmezsin.

Ve ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فإذا هم خامدون**: “O hâlde onlar susmuşlardır; ölmüşlerdir ve sönmüş, sükûna ermiş kül menzilesinde olmuşlardır” dedi. Lebîd dedi ki:
وجدت أبي ربيعا لليتامى                      وللضيفان إذ خمد الفئيد

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: denilir ki: “Tayy’ın **خنديد**’i, Mudar’ın aygırı ile nasıl ayağa kalkar?” O, atlardan iğdiştir. Bunu ez-Zemahşerî **الأساس**’ta nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمَدَتِ النَّارُ
1 خَمَدَتِ النَّارُ خمدت النار , aor. خَمُدَ ; (S, Msb, K;) and خَمِدَت, (A, K,) aor. خَمَدَ ; (K;) inf. n. خُمُودٌ (S, A, Msb, K) and خَمْدٌ; (IKtt, K;) The fire subsided; its flaming; or blazing, ceasing; (S, A, Msb, K;) but its embers remaining unextinguished: (S, Msb, K:) when its embers have become extinguished, you say of it, هَمَدَت: (S:) or it died away, and became utterly extinguished. (Msb.) ― -b2- [Hence,] خَمَدَتِ الحُمَّى, (S, Msb, K,) or خَمِدَت, (A,) (tropical:) The fever became allayed: (A, Msb:) or the vehemence of the fever became allayed. (S, K.) ― -b3- And خَمَدَ (tropical:) He (a sick man, S) fainted, or swooned: (S, A, Msb, K:) or he died. (S, A, Msb.)

اخمد النَّارَ
4 اخمد النَّارَ اخمد النار He allayed the flaming, or blazing, of the fire; leaving its embers unextinguished: (S, Msb, K:) or he extinguished the fire utterly. (Msb.) And اخمدتها الرِّيحُ The wind allayed its flaming, or blazing. (A.) -A2- (tropical:) He was, or became, still, or motionless, and silent. (K, TA.)

خَمُّودٌ
خَمُّودٌ خمود A place in which fire is buried in order that its flaming, or blazing, may cease; its embers remaining unextinguished: (S, K:) [or in order that it may become utterly extinguished: see 1.]

خَامِدٌ
خَامِدٌ خامد (tropical:) Silent; from whom no voice is heard: and in like manner, ↓ مُخْمِدٌ signifies still, or motionless, and silent: still, or motionless; having disposed and submitted himself to an affair, or event. (L.) خَامِدُونَ in the Kur xxxvi. 28 means (assumed tropical:) Silent and dead: (Jel:) or silent; having died, and become like extinguished ashes. (Zj, Bd. *)

مُخْمِدٌ
مُخْمِدٌ مخمد : see the paragraph next preceding.

##### Türkçe

خَمَدَتِ النَّارُ
1 **خَمَدَتِ النَّارُ** **خمدت النار**, muzâri‘ **خَمُدَ**; (S, Msb, K;) ve **خَمِدَت**, (A, K,) muzâri‘ **خَمَدَ**; (K;) mastar ismi **خُمُودٌ** (S, A, Msb, K) ve **خَمْدٌ**; (IKtt, K;) Ateş yatıştı; alevlenmesi; yahut harlanması, kesilerek; (S, A, Msb, K;) fakat közleri sönmemiş olarak kalmakla: (S, Msb, K:) közleri sönmüş olduğunda onun hakkında **هَمَدَت** dersin: (S:) yahut sönüp gitti ve bütünüyle söndü. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَمَدَتِ الحُمَّى**, (S, Msb, K,) yahut **خَمِدَت**, (A,) (mecazen:) Hummâ yatıştı: (A, Msb:) yahut hummânın şiddeti yatıştı. (S, K.) ― -b3- Ve **خَمَدَ** (mecazen:) O (hasta bir kimse, S) bayıldı, yahut kendinden geçti: (S, A, Msb, K:) yahut öldü. (S, A, Msb.)

اخمد النَّارَ
4 **اخمد النَّارَ** **اخمد النار** O, ateşin alevlenmesini, yahut harlanmasını yatıştırdı; közlerini sönmemiş bırakarak: (S, Msb, K:) yahut ateşi bütünüyle söndürdü. (Msb.) Ve **اخمدتها الرِّيحُ** Rüzgâr onun alevlenmesini, yahut harlanmasını yatıştırdı. (A.) -A2- (mecazen:) O, sakin, yahut hareketsiz ve suskun oldu, yahut öyle hâle geldi. (K, TA.)

خَمُّودٌ
**خَمُّودٌ** **خمود** Ateşin alevlenmesi, yahut harlanması kesilsin diye içine gömüldüğü yer; közleri sönmemiş olarak kalmakla: (S, K:) [yahut bütünüyle sönsün diye: 1’e bak.]

خَامِدٌ
**خَامِدٌ** **خامد** (mecazen:) Suskun; kendisinden hiçbir ses işitilmeyen: ve aynı şekilde ↓ **مُخْمِدٌ** sakin, yahut hareketsiz ve suskun mânâsına gelir: sakin, yahut hareketsiz; bir işe, yahut olaya kendini yerleştirip boyun eğmiş. (L.) Kur’ân xxxvi. 28’de **خَامِدُونَ** (varsayılan mecaz olarak:) Suskun ve ölü demektir: (Jel:) yahut suskun; ölmüş ve sönmüş kül gibi olmuş. (Zj, Bd. *)

مُخْمِدٌ
**مُخْمِدٌ** **مخمد**: bir önceki paragraf’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَدَ
خَمَدَ U خَمِدَ A ( n. ac. خَمْد 1 ,  خُمُوْد 27 ),
a.  Died down ( fire ).

b.  Subsided, became allayed ( fever, anger ).

c.  Swooned, fainted.

أَخْمَدَ
أَخْمَدَ IV ,
a.  Extinguished.

b.  Caused to die, took away ( his breath: God ).

c.  Was, became still, calm, silent.

خَاْمِد
خَاْمِد 21 ,
a.  Dying down ( fire ).

b.  Still, calm, silent.

خَمُّوْد
خَمُّوْد 31 ,
a.  Place in which fire is buried.

##### Türkçe

**خَمَدَ**
**خَمَدَ** U **خَمِدَ** A (mastar: **خَمْد** 1, **خُمُوْد** 27),
a. (ateş) söndü, yatıştı.

b. (ateş, öfke) dindi, yatıştı.

c. Bayıldı, kendinden geçti.

**أَخْمَدَ**
**أَخْمَدَ** IV,
a. Söndürdü.

b. Öldürdü, aldı götürdü (onun nefesini: Allah).

c. Sakin, durgun, sessiz oldu.

**خَاْمِد**
**خَاْمِد** 21,
a. (ateş için) sönmekte olan.

b. Sakin, durgun, sessiz.

**خَمُّوْد**
**خَمُّوْد** 31,
a. Ateşin gömüldüğü yer.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خمد
خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) - خَامِد - خَامِدُوْن

خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ) + الكائن أو الشيء: يسكن ويتوقف عن حركة الفوران والاتقاد: هدأ فوران وغليان وهيجان الشيء لمانع قوي يغلب عليه فيمنعه من الحركة والفوران والاتقاد، وخاصة النار بعد أن ينفذ وقودها
خَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَمَدَ - يَخْمُدُ ": الذي توقف عن الحركة وخاصة حركة الفوران والاتقاد
خَامِدُوْن: جمع " خَامِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تراجع وتيرة الفعل باتجاه التوقف"، وهي:
خَبَا - يَخْبُوْ، خَمَدَ - يَخْمُدُ (خَمِدَ - يَخْمَدُ)، طَفِئَ - يَطْفَأُ، فَتَر - يَفْتُرُ، حَقِبَ - يَحْقَبُ، صَفَنَ - يَصْفِنُ

خامد - خامدين
 	﴿فما زالت تلك دعواهم حتى جعلناهم حصيدا خامدين (15)﴾ الأنبياء ﴿إن كانت إلا صيحة واحدة فإذا هم خامدون (29)﴾ يس
مختار الصحاح
● [خمد] خ م د: خَمَدَتِ النار سكن لهبها ولم يطفأ جمرها بخلاف همدت وبابه دخل و أخْمَدَها غيرها
الراغب
خمد
- قوله تعالى: }جعلناهم حصيدا خامدين﴿[الأنبياء/15]، كناية عن موتهم، من قولهم: خمدت النار خمودا: طفئ لهبها، وعنه استعير: خمدت الحمى: سكنت، وقوله تعالى:﴾فإذا هم خامدون{ [يس/29].
ملخص اللسان
1.    خَمَدَت النار تَخْمُد خُموداً: سكن لهبها ولم يُطْفأْ جمرها.  وهمَدت هموداً إِذا أُطفئَ جمرها البتة
2.     خامدون :فإِذا هم ساكتون قد ماتوا  وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد؛
3.     النار أَي سكن لهبها بالليل
4.     وخَمَدَت الحُمَّى: سكن فورانها،
5.    وخَمِدَ المريض: أُغمي عليه أَو مات.
لسان العرب
● - خمد: خَمَدَت النار تَخْمُد خُموداً: سكن لهبها ولم يُطْفأْ جمرها.  وهمَدت هموداً إِذا أُطفئَ جمرها البتة، وأَخْمد فلان نارَه.  وقوم خامدون: لا تسمع لهم حساً، من ذلك، وفي التنزيل العزيز: إِن كانت  إِلاَّ صيحة واحدة فإِذا هم خامدون؛ قال الزجاج: فإِذا هم ساكتون قد ماتوا  وصاروا بمنزلة الرماد الخامد الهامد؛ قال لبيد:  وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى  وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد  الفَئيد: النار أَي سكن لهبها بالليل لئلا يَضْوِيَ إِليها ضيف أَو  طارق؛ وفيه: حتى جعلناهم حصيداً خامدين.  والخَمُّود على وزن التَّنُور: موضع تدفن فيه النار حتى تَخْمُد.  وخَمَدَت الحُمَّى: سكن فورانها، وخَمِدَ المريض: أُغمي عليه أَو مات.  وفي نوادر الأَعراب: تقول رأَيته مُخْمِداً ومُخْبِتاً ومُخْلِداً  ومُخْبِطاً ومُسْبِطاً ومُهْدِياً إِذا رأَيته ساكناً لا يتحرك. والمُخْمِد:  الساكن الساكت؛ قال لبيد:  مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا  قال: مخمد ساكن قد وطن نفسه على الأَمر.
مقاييس اللغة:
(خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
القاموس المحيط:
خَمَدَتِ النارُ، كنَصَرَ وسَمِعَ، خَمْداً وخُموداً سَكَنَ لَهَبُها، ولم يطْفَأْ جَمْرُها، وأخْمَدْتُها. وكتَنُّورٍ مَدْفَنُها لتَخْمَدَ فيه. وخَمَدَ المريضُ أُغْمِيَ عليه، والحُمَّى سَكَنَ فَوَرانُها. وأخْمَدَ سَكَنَ، وسَكَتَ.
تاج العروس:
خ - م - د
خَمَدَتِ النَّارُ كنصَر وسَمِع تخْمُدُ خَمْداً بفتح فسكون ذَكَرَه ابنُ القطَّاع وخُمُودا كقُعُود : سَكَن لَهَبُها ولم يَطْفأْ جَمرُها وهَمَدَتْ هُمُوداً إِذا طَفِئَ جمرُهَا البَتَّةَ وأَخْمَدْتُهَأ أَنا والخَمُّود كتَنُّور : مَدْفَنُهَا لِتَخْمَدَ فيهِ . ومن المَجاز خَمَدَ المريضُ إذا أُغْمِيَ عَليهِ أو مات . وخَمَدت الحُمَّى : سَكَنت أَو سَكَنَ فَورانُها . وهو مَجَازٌ أَيضاً وأَخْمَدَ : سَكَنَ وسَكَتَ . وهو مُخْمِد : ساكنٌ قد وَطَّنَ نَفْسَه على أَمر . وفي نوادر الأَعراب : تقول رَأَيْتُه مُخْمِدا ومُخْبِتاً ومُخْلِداً ومُخْبِطاً ومُسْبِطاً ومُهْدِياً إِذا رأَيته ساكناً لا يتحرك . وقومٌ خامدونَ : لا تسمع لهم حِسّاً
وقال الزّجَّاج في قوله تعالى : " فإِذا هُمْ خَامِدُونَ " : فإِذا هم ساكتون قد ماتوا وصاروا بمنزِلةِ الرَّماد الخامد الهامِدِ قال لَبِيد :
وَجَدْتُ أَبِي ربِيعاً لليَتَامَى ... وللضِّيفانِ إِذ خَمدَ الفَئيدُ ومما يستدرك عليه : يقال : كيفَ يَقُوم خِنْدِيدُ طَيِّئٍ بفَحْلِ مُضَرَ هو الخَصيُّ من الخَيْلِ . أَوردَه الزَّمَخْشَرِيُّ في الأَساس

##### Türkçe

خمد
**خَمَدَ - يَخْمُدُ** (**خَمِدَ - يَخْمَدُ**) - **خَامِد** - **خَامِدُوْن**

**خَمَدَ - يَخْمُدُ** (**خَمِدَ - يَخْمَدُ**) + canlı varlık veya şey: durulur ve kaynama ve tutuşma hareketinden durur: bir şeyin kaynaması, fokurdaması ve coşması, ona galip gelen güçlü bir engel sebebiyle sakinleşti; böylece onu hareketten, kaynamadan ve tutuşmadan alıkoyar; özellikle yakıtı tükendikten sonra ateş.
**خَامِد**: **" خَمَدَ - يَخْمُدُ "**’dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: hareketten, özellikle kaynama ve tutuşma hareketinden duran kimse/şey.
**خَامِدُوْن**: **" خَامِد "**’in çoğulu.
Ve lafız, “fiilin temposunun durmaya doğru gerilemesi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَبَا - يَخْبُوْ**، **خَمَدَ - يَخْمُدُ** (**خَمِدَ - يَخْمَدُ**)، **طَفِئَ - يَطْفَأُ**، **فَتَر - يَفْتُرُ**، **حَقِبَ - يَحْقَبُ**، **صَفَنَ - يَصْفِنُ**

خامد - خامدين
 	﴿فما زالت تلك دعواهم حتى جعلناهم حصيدا خامدين (15)﴾ الأنبياء ﴿إن كانت إلا صيحة واحدة فإذا هم خامدون (29)﴾ يس
مختار الصحاح
● [خمد] خ م د: **خَمَدَتِ** النار: alevi duruldu ve koru sönmedi; **هَمَدَت**’in aksine. Babı **دخل**’dir. Ve **أَخْمَدَها**: onu başkası söndürdü/durdurdu.
الراغب
خمد
- Yüce Allah’ın sözü: }جعلناهم حصيدا خامدين﴿[الأنبياء/15]، onların ölümlerine kinayedir; onların “**خمدت النار خمودا**: alevi söndü” sözünden. Ondan ödünç alındı: **خمدت الحمى**: duruldu. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾فإذا هم خامدون{ [يس/29].
ملخص اللسان
1.    **خَمَدَت** ateş **تَخْمُد** **خُموداً**: alevi duruldu ve koru söndürülmedi. Ve **همَدت** **هموداً**: koru bütünüyle söndürüldüğü zaman.
2.     **خامدون**: artık onlar suskun, ölmüşlerdir ve sönmüş, sükûna ermiş kül mertebesinde olmuşlardır;
3.     ateş: yani geceleri alevi duruldu;
4.     ve **خَمَدَت الحُمَّى**: kaynaması duruldu;
5.    ve **خَمِدَ المريض**: bayıldı yahut öldü.
لسان العرب
● - خمد: **خَمَدَت** ateş **تَخْمُد** **خُموداً**: alevi duruldu ve koru söndürülmedi. Ve **همَدت** **هموداً**: koru bütünüyle söndürüldüğü zaman. Ve falan kimse ateşini **أَخْمد** etti. Ve bir kavim **خامدون**: onlardan bir ses işitmezsin; bundan dolayıdır. Ve aziz tenzilde: **إِن كانت  إِلاَّ صيحة واحدة فإِذا هم خامدون**; Zecâc dedi ki: yani onlar suskun, ölmüşlerdir ve sönmüş, sükûna ermiş kül mertebesinde olmuşlardır. Lebîd dedi ki:
وجَدْتُ أَبي ربيعاً لليتامى  وللضيفان، إِذ خَمدَ الفَئيد
**الفَئيد**: ateş; yani geceleri alevi duruldu ki bir misafir yahut bir gece gelen ona yönelmesin. Ve onda: **حتى جعلناهم حصيداً خامدين**. Ve **الخَمُّود** **التَّنُور** vezninde: ateşin, içinde sönsün diye gömüldüğü yer. Ve **خَمَدَت الحُمَّى**: kaynaması duruldu; ve **خَمِدَ المريض**: bayıldı yahut öldü. Ve Arapların nadir rivayetlerinde: “Onu **مُخْمِداً** ve **مُخْبِتاً** ve **مُخْلِداً** ve **مُخْبِطاً** ve **مُسْبِطاً** ve **مُهْدِياً** gördüm” dersin; onu sakin, hareket etmiyor gördüğün zaman. Ve **المُخْمِد**: sakin, suskun. Lebîd dedi ki:
مِثْل الذي بالغِيل يَقْرُو مُخْمِدا
Dedi ki: **مخمد** sakin; kendini iş üzerine yerleştirmiştir.
مقاييس اللغة:
(**خمد**) **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnetine ve düşüşe delalet eder. **خَمَدَتِ** ateş **خُموداً**: alevi durulduğu zaman. Ve **خَمَدَت** humma: harareti durulduğu zaman. Ve baygın olana denir: **خَمَدَ**([3]).
القاموس المحيط:
**خَمَدَتِ** ateş, **كنَصَرَ** ve **سَمِعَ** gibi; **خَمْداً** ve **خُموداً**: alevi duruldu ve koru söndürülmedi; ve ben onu **أخْمَدْتُ**. Ve **كتَنُّورٍ**: içinde sönsün diye onun gömüldüğü yer. Ve **خَمَدَ** hasta: bayıldı. Ve humma: kaynaması duruldu. Ve **أخْمَدَ**: duruldu ve sustu.
تاج العروس:
خ - م - د
**خَمَدَتِ** ateş **كنصَر** ve **سَمِعَ** gibi, **تخْمُدُ** **خَمْداً** (fetha sonra sükûn ile); bunu İbnü’l-Kattâ‘ zikretti; ve **خُمُودا** **كقُعُود** gibi: alevi duruldu ve koru sönmedi. Ve **هَمَدَتْ** **هُمُوداً**: koru bütünüyle söndüğü zaman. Ve ben onu **أَخْمَدْتُهَأ**. Ve **الخَمُّود** **كتَنُّور** gibi: içinde sönsün diye onun gömüldüğü yer. Mecazdan: **خَمَدَ** hasta: bayıldığı yahut öldüğü zaman. Ve **خَمَدت** humma: duruldu yahut kaynaması duruldu. Bu da mecazdır. Ve **أَخْمَدَ**: duruldu ve sustu. Ve o **مُخْمِد**’dir: sakin; kendini bir iş üzerine yerleştirmiştir. Ve Arapların nadir rivayetlerinde: “Onu **مُخْمِدا** ve **مُخْبِتاً** ve **مُخْلِداً** ve **مُخْبِطاً** ve **مُسْبِطاً** ve **مُهْدِياً** gördüm” dersin; onu sakin, hareket etmiyor gördüğün zaman. Ve bir kavim **خامدونَ**: onlardan bir ses işitmezsin.
Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **" فإِذا هُمْ خَامِدُونَ "**: yani onlar suskun, ölmüşlerdir ve sönmüş, sükûna ermiş kül mertebesinde olmuşlardır. Lebîd dedi ki:
وَجَدْتُ أَبِي ربِيعاً لليَتَامَى ... وللضِّيفانِ إِذ خَمدَ الفَئيدُ ومما يستدرك عليه : يقال : كيفَ يَقُوم خِنْدِيدُ طَيِّئٍ بفَحْلِ مُضَرَ هو الخَصيُّ من الخَيْلِ . أَوردَه الزَّمَخْشَرِيُّ في الأَساس
