# خمس (خ-م-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hams : Beş kişilik topluluktur

- Harfler: خ - م - س
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَمْسِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَعْلِينَ | Elli | 2 | 2 | [29:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/29:14.md) |
| [بِخَمْسَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AE%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِفَعْلَةِ | Beş ile | 1 | 1 | [3:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/3:125.md) |
| [خَمْسَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعْلَةٌ | Beş | 1 | 1 | [18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/18:22.md) |
| [خَمْسَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Beş | 1 | 1 | [58:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/58:7.md) |
| [خُمُسَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D8%AE%D9%8F%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فُعُلَهُ | Onun beşte biri | 1 | 1 | [8:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/8:41.md) |
| [وَالْخَامِسَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلَةَ | Ve beşinci | 1 | 1 | [24:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/24:9.md) |
| [وَالْخَامِسَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | وَالْفَاعِلَةُ | Ve beşinci | 1 | 1 | [24:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/24:7.md) |

## Mücavir kökler — 67 mücavir (84 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 25 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
2. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · سندس Hint kumaşıdır
3. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Seneler
4. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
5. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Sülle çokluk demektir
6. [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve aniden patladı
7. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onların köpeği
8. [عوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yıl
9. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Kevn, tepe demektir
10. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çıkar
11. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
12. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kıdr kazandır
13. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Alet olarak kullanılan taştır
14. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sima çehre demektir
15. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Yemm” durgun akan su demektir
16. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
17. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kepçe, kefe demektir
18. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · مري Eskimiş elbise
19. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
20. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
21. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
22. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yırtıcı hayvan demektir
23. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kaldınız
24. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kiriş demektir
25. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
26. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dışlama
27. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
28. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
29. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
31. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biley taşı
32. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
33. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
34. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
35. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
36. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
37. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
38. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
39. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
40. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
42. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
43. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
44. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
45. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
46. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
47. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
48. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
49. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
50. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
51. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
52. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
53. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
54. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
55. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
56. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
57. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
58. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
59. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
60. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md), [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md), [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir elin parmaklarıyla temsil edilen beş sayılık tamamlama, beşe ulaşma ve bütünden beşte bir payı ayırma eylemi |
| Çekirdek Özet 2 | Sayısal sınır, tanıklıkta kesinleşme eşiği ve ganimet gibi kamusal kaynaklarda beşte birlik sosyal pay |
| Çekirdek Özet 3 | Çoğul iradelerin veya parçaların ortak paydada birleşip kurumsal ve hukuki sınıra bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Humus kavramının salt mali bir kesinti sayılarak kamu hakkı ve zayıfları koruma işlevinden koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Hacmin sönmesi, içe çekilme, kesilme, gizli mayalanma ve yoğunlaşma anlamı taşır; [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) ateşin sönmesi, [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) örtme ve mayalanma, [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) karnın içeri çekilmesi ve açlık, [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) ise yoğunlaşıp ekşime köklerinde bu çekirdek belirgindir | س | Çekirdeğin içe toplanma ve yoğunlaşma vasfına س harfinin destek ve düzen intizamı eklenmiş; dağınık parçaların el ayasında beş parmak düzeninde toplanıp belirli bir sayısal ve oransal sınırda sabitlenmesi anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinden türetme; perdeleme, yoğunlaşma ve ayrışma | Sınırın çekilmesi, sayılan birimin diğerlerinden ayrılıp korumalı bir çerçeveye alınması |
| م | Su dalgası; toplanma, akış ve kuşatıcı birlik | Parçaların bir araya gelerek hacim kazanması ve ortak bir havuzda toplanması |
| س | Diken ve destek; tutunma, omurga oluşturma ve sabitleme | Toplanan parçaların sağlam bir yapıya kavuşması ve beşli dizilimde karara varması |
| خمس | Ayrılmış parçaların toplanıp sağlam bir sınır desteğinde birleşmesi | Dağınık unsurların elin beş parmağı gibi toplanarak belirli, kapalı ve düzenli bir sayısal ve oransal bütünlük kurması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Elin parmak sayısına dayalı beşleme; develerin su içtikten sonra dördüncü günün ardından beşinci günde tekrar suya getirilmesi düzeni (el-hims); beş arşın uzunluğundaki mızrak veya kumaş (el-mahmûs) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Abîd b. el-Ebras, mızrağın beş arşınlık boyunu nitelemek üzere مخموس kelimesini kullanarak şöyle demiştir: هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً / ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in Muâz b. Cebel’e Yemen ahalisinden sadaka toplarken beş arşınlık giysi almasını ifade eden şu sözünde geçer: ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāġa.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde beş sayısı ve buna bağlı türevler en kararlı ortak morfolojik çekirdeklerden birini oluşturur. Kök Proto-Sami düzeyinde *ḫamš- biçiminde yeniden kurulur ve elin beş parmağının oluşturduğu doğal sayma birimini temsil eder. Bu kök İbranicede חָמֵשׁ (ḥāmēš: beş) ve חֲמִישִׁי (ḥămīšī: beşinci); Süryanicede ܚܰܡܫܳܐ (ḥamšā: beş) ve ܚܰܡܫܺܝܢ (ḥamšīn: elli); Akadcada ise ḫamšu (beş) ve ḫamuštu (beşli grup veya beşte bir hisse) biçiminde düzenli ses denklikleriyle yer alır. Dil ailesinin genelinde kök yalnızca soyut bir sayı olmaktan öte, insan elinin anatomik tamamlanışına bağlı olarak beşli ölçü sisteminin, takvimsel veya nöbetleşe iş bölümlerinin ve ganimet veya mahsulden ayrılan payların belirlenmesinde temel alınmıştır. Arapçada kökün kazandığı askeri ordunun beş kolu (el-hamîs: öncü, artçı, merkez, sağ ve sol kanatlar) ve devenin beş günlük su periyodu (el-hims) gibi zengin kullanımlar, Sami dünyasındaki düzenli örgütlenme ve döngüsel hesaplama mirasının doğrudan bir devamıdır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Syriac Dictionary; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Beş sayısı, beşte bir pay (humus), beşli ordu düzeni (hamîs) ve beşli su döngüsü (hims) | Elin beş parmağının oluşturduğu doğal kümeden hareketle tamamlama, taksimat ve askeri tanzim anlamları türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥāmēš, Süryanice ḥamšā, Akadca ḫamšu | Proto-Sami ortak mirasından gelen temel sayı ve oran terimidir; morfolojik ve anlamsal yapı korunmuştur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Berberice semmus (beş) ve Kuşitik dillerdeki benzer biçimler | Afro-Asyatik dil ailesi genelinde beş sayısını karşılayan ilksel ses yapılarının izleri görülmektedir | Güçlü |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمس | Anlamlı | Beşleme ve beşte bir pay | Sayısal tamamlama, ordu tanzimi ve pay ayırma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%85.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya kullanımsız kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [مخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem lügatlerinde kayıtlı kullanımına rastlanmaz | Kur'an'da geçmez |
| [مسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AE.md) | Anlamı bulunmayan | Şekil ve mahiyetin bozulması | Bir varlığın asıl tabiatından çıkarılıp çirkin bir surete dönüştürülmesi | Kur'an'da geçer; zıt kutuplu dönüşüm |
| [سخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | Kararma ve kin tutma | Tencere karası, öfke ve göğüste gizlenen düşmanlık | Kur'an'da geçmez; içsel yoğunlaşma |
| [سمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AE.md) | Anlamlı | Delme ve kulağın içi | Kulağın iç kanalı ve derinliğine nüfuz eden açıklık | Kur'an'da geçmez; anatomik derinlik |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمس | Merkez | Beş sayısı ve beşte bir pay | El parmakları düzeninde beşli sınır, kamu payı ve kesinlik eşiğidir | Bütünden kamusal veya kurumsal ayrılan beşte birlik hissedir |
| [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) | Komşu | Üç sayısı ve üçte bir oran | Beşe göre daha asgari bir çoğul eşiği ve tekli denge noktası kurar | Çokluğun başladığı en küçük sağlam taban ve üçte bir paydır |
| [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Dört sayısı ve dörtte bir pay | Denge, köşe ve mevsimsel döngüyü temsil eder | Mekânsal ve döngüsel tamlığı belirten dörtlü orandır |
| [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | On sayısı ve onda bir oran | Sayma sisteminin üst basamağı ve toplumsal birliktelik eşiğidir | İki elin tamamlanmasıyla ulaşılan nihai onluk çerçevedir |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Teklik ve ayrışma | Çoğul ve paylaşımlı yapının aksine bölünmemiş tekil varoluşu bildirir | Parçalara bölünmeyen ve ortaklık kabul etmeyen yalın durumdur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمس | Beş ve beşte bir pay | Sayısal adet, beşte bir hisse, beşinci derece ve beşli tertip | Kesin |
| Latince | Quinque, quintus, quintana | Beş, beşinci, beşte birlik pay | Beş sayısını ve beşte bir vergiyi karşılar; Arapçadaki askeri ordu manasını tam vermez | Kesin |
| İngilizce | Five, fifth, quintile | Beş, beşinci, beşte bir dilim | Sayısal ve istatistiki beşte bir dilimi karşılar; kamu hukuku ve liân bağlamını dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Fünf, Fünftel | Beş, beşte bir | Matematiksel değeri tam verir; kabile ve ganimet taksimatındaki hukuki tonu taşımaz | Kesin |
| Fransızca | Cinq, cinquième, quint | Beş, beşinci parça | Sayı ve sıra değerini karşılar; dindeki yemin ve kamu payı derinliğini içermez | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَمْسَةٌ | Sayısal miktar ve fısıltı meclisi | İnsanların gizli konuşmalarında veya tahminlerinde beşli sayı sınırı; Kehf [18:22](https://lisan.digital/tr/ayet/18:22.md), Mücâdele [58:7](https://lisan.digital/tr/ayet/58:7.md) |
| خَمْسِينَ | Onluk katlama ile elli sayısı | Büyük zaman dilimlerini veya meleklerin yükseliş süresini bildiren süreler; Ankebût [29:14](https://lisan.digital/tr/ayet/29:14.md), Meâric [70:4](https://lisan.digital/tr/ayet/70:4.md) |
| وَالْخَامِسَةَ | Hukuki yeminde kesinleşme ve son aşama | Karı-koca arasındaki liân sürecinde nihai lanet veya gazap yemini; Nûr [24:7](https://lisan.digital/tr/ayet/24:7.md), Nûr [24:9](https://lisan.digital/tr/ayet/24:9.md) |
| بِخَمْسَةِ | Askeri destek ve ilahi yardım miktarı | Bedir veya Uhud savaşında müminlere indirilen işaretli beş bin melek; Âl-i İmrân [3:125](https://lisan.digital/tr/ayet/3:125.md) |
| خُمُسَهُ | Kamusal pay ve ganimet hissesi | Savaş gelirlerinden devlete, peygambere, yetimlere ve yoksullara ayrılan beşte birlik hak; Enfâl [8:41](https://lisan.digital/tr/ayet/8:41.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve ilahi kuşatıcılık | Mücâdele suresindeki fısıldaşan beş kişinin altıncısının Allah olması ayetinde ilahi ilmin mekândan münezzeh kuşatıcılığı | İlahi ilmin her sayısal ve mahrem sınırı aşan mutlak varlığı |
| Fıkıh | Humus ve liân hükümleri | Savaş ganimetleri ve madenlerden ayrılacak beşte bir kamusal hak ile aile hukukundaki beşinci yemin prosedürü | Kamu maliyesi payı ve davayı kesin karara bağlayan son usul şartı |
| Tefsir | Gaybı taşlama ve peygamberlik süreleri | Ashâb-ı Kehf’in sayısı hakkındaki beşli tahminlerin tenkidi ve Hz. Nuh’un tebliğ süresinin hesabı | Sayısal rivayetlerin tahkiki ve ilahi bilginin kesinliği |
| Hadis | Temel ibadetler ve İslam’ın rükünleri | İslam’ın beş esas üzerine bina edildiğini bildiren rivayetler ve beş vakit namaz nizamı | Dinin omurgasını oluşturan asgari ve zorunlu amelî çerçeve |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Temel ibadet ve şahitlik düzeni | İtikadi ve ameli omurga | Yapıyı ayakta tutma | Dinin ameli esaslarının ve liân gibi ağır şahitliklerin beşli ölçüde kemale ermesi | Kesin |
| İlmi | Beşli sınıflandırma ve duyu nizamı | Bilişsel kavrayış eşiği | Algıyı düzenleme | İnsanın dış dünyayı kavramasında beş duyunun ve mantıksal beş tümelin temel alınması | Güçlü |
| Siyasi | Ordu teşkilatı ve kamu otoritesi | Askeri düzen ve savunma | Güvenliği sağlama | El-Hamîs adı verilen beş kollu ordu tanzimiyle devleti ve toplumu dış tehditlere karşı koruma | Kesin |
| İktisadi | Gelir bölüşümü ve ganimet hukuku | Humus kurumu | Sosyal adaleti sağlama | Sermayeden veya ganimetten ayrılan beşte bir pay ile zayıfları, yetimleri ve kamu giderlerini finanse etme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Beş tabanlı sayı sistemi ve pentagram simetrisi | Doğada beşgen simetrinin canlı yapılarında ve kristalografide dengeleyici ve tekrarlanamaz kararlı yapılar üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal kota, kamu payı ve aşamalı delil usulü | Toplumda servetin tek elde toplanmasını önleyen kurumsal kesintiler ve yargılamada kesin hükme varış adımları | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca soyut bir rakamdan ibaret görülmesi ve humus kavramının dar bir mezhebi vergiye indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Beş sayısının ilahi yardım eşiği, sosyal adaleti sağlayan kamu fonu ve yargısal yeminde hakikati ortaya çıkaran kilit basamak oluşu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Humusun kamusal ve sosyal güvenlik boyutunun unutulup kabilevi veya mezhebi bir aidiyet kesintisi gibi algılanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem somut matematiksel sınırlara hem de sosyal adalet mekanizmalarına verdiği değeri birleştiren anahtar bir ölçü köküdür |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ganimet taksimatını belirleyen Enfâl [8:41](https://lisan.digital/tr/ayet/8:41.md), aile içi iftiranın çözümünü düzenleyen Nûr [24:7](https://lisan.digital/tr/ayet/24:7.md)-9 ve gayb tahminlerini eleştiren Kehf [18:22](https://lisan.digital/tr/ayet/18:22.md) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin belirsiz veya keyfi olduğu zannını yıkar; hukuki ve iktisadi süreçlerde net, ölçülebilir ve adil sınırlar olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Elin beş parmağının tamamladığı doğal sınır, beş arşınlık ölçü ve devenin beş günlük su nöbeti.
- Soyut anlam: Dağınık parçaların belirli bir nizamda toplanarak nihai bir sınıra, kesin bir tanıklığa ve adil bir orana ulaşması.
- Sistematik karşılık: Kamu kaynaklarından toplumun dezavantajlı kesimlerine aktarılan beşte birlik kurumsal pay ve hukuki ihtilafları bitiren nihai yemin kademesi.
- LaTeX modeli: $$T = \sum_{i=1}^{5} x_i \implies H = \frac{1}{5} T$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x_i$ unsuru bir araya gelen tekil parçaları veya adımları, $T$ bu beş parçanın birleşimiyle kurulan tam yapıyı ve sınırı, $H$ ise bu bütünden kamu ve adalet adına ayrılan beşte birlik kurumsal payı (humus) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/3:125.md) — بِخَمْسَةِ

بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ

Meal (IK): Evet. Sabreder, sakınırsanız ve onlar da üzerinize gelirlerse; Rabbınız, size nişanlı beşbin melekle yardım edecektir.

### [Enfal 8:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/8:41.md) — خُمُسَهُ

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/18:22.md) — خَمْسَةٌ

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Nur 24:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/24:7.md) — وَالْخَامِسَةُ

وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Beşincisi de; eğer yalancılardan ise Allah’ın lanetinin kendi üzerine olmasıdır.

### [Nur 24:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/24:9.md) — وَالْخَامِسَةَ

وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Beşincisi de; kocası doğrulardan ise kendisinin Allah’ın gazabına uğramasıdır.

### [Ankebut 29:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/29:14.md) — خَمْسِينَ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Nuh’u, kavmine gönderdik. Aralarında elli yılı müstesna olmak üzere bin yıl kaldı. Sonunda onlar, zulme devam edip dururken kendilerini tufan yakalayıverdi.

### [Mücadele 58:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/58:7.md) — خَمْسَةٍ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَمَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bilmez misin ki Allah; göklerde olanları da, yerde olanları da bilir. Üç kişinin gizli bulunduğu yerde dördüncü mutlaka O’dur, beş kişinin gizli bulunduğu yerde altıncı mutlaka O’dur. Bundan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka onlarla beraberdir. Sonra, bütün yaptıklarını kıyamet günü kendilerine haber verecektir. Muhakkak ki Allah, her şeyi bilendir.

### [Mearic 70:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/ayet/70:4.md) — خَمْسِينَ

تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ

Meal (IK): Melekler de, ruh da miktarı ellibin yıl olan bir günde ona yükselip çıkarlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hams : Beş kişilik topluluktur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والميم معهما
خ م س، س خ م، س م خ، م س خ مستعملات خمس: الخُماسيِّ والخُماسِيَّةُ من الوصائف: ما كان طوله خَمْسَة أشبارٍ، ولا يقال: سُداسيٌّ ولا سُباعيٌّ في هذا، وفي غير ذلك: الخماسيّ: ما بلغ خَمْسَةً، وكذلك السُّداسيُّ والعُشارِيُّ.
والخميسيُّ والمَخْمُوسُ من الثوب: الذي طوله خَمْسُ أذرع، ويقال: بل الخمِيسيُّ: ثوبٌ منسوبٌ إلى ملكٍ من ملوك اليمن كان أمر بعملِ هذه الثياب، فنسبت إليه.
والخَمْسُ: تأنيث الخَمْسة. والخَمْسُ: أخذك واحداً من خَمْسةٍ، تقول: خَمَسْتُ مال فلانٍ، وتقول: هذا خامِسُ خَمْسةٍ، أي: واحد من خمسة. والخُمْسُ: جزء من خَمْسة، وخَمَسْتُ القوم، أي: تموا بي خَمْسة.
والخِمْسُ: شرب الإبل يوم الرابع من يوم صدرت، لأنهم يَحْسِبُون يوم الصدر فيه.
والخَمِيسُ: الجيشُ. والخَمِيسُ: الخُمْسُ، كالعشير من العشر.
والأَخْماس: برودٌ من برود اليمن.
والمُخامِسُ: الذي يقاسمك الخُمْسَ وتقاسمهُ.
سخم: السُّخامُ: دخان القدر معروف. والسُّخام: الشيء اللين.
والسَّخِيمةُ: الموجدة في النفس، والسَّخْمُ: مصدره... وقد سَخِمْتُ بصدره، أي: أغضبته، وسَلَلْت سَخِيمتَهُ بقولٍ طيب، وجمعها: سَخائِمُ.
وشعر سُخامٌ، أسود لين. وخمر سُخاميَة: لون يضرب إلى السواد، قال:
فبتُّ كأني شارب بعد هَجْعَةٍ		سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما
وسَخَّمْتُ وَجْهَهُ: سَوَّدْتُهُ.
والسُّخام: الريش اللين يكون تحت ريش الطائر، الواحدة بالهاء سمخ: السَّماخُ: لغة في الصماخ، وهو والج الأذن عند الدماغ. وسَمَخْتُه أَسْمَخُهُ، إذا أصبت سِماخَهُ فعقرتهُ. وسَمَخَني لشدة صوته وكثرة كلامه. ولغة تميم: الصَّمْخُ والصِّماخ.
مسخ: المَسْخُ: تحويل خلقٍ عن صورته، وكذلك المشوه الخلقِ.
والمَسِيخُ من الناس: الذي لا ملاحة له، ومن الطعام: الذي لا ملح فيه. ومن الفواكه: الذي لا طعم له. وقد مَسُخَ مَساخَةً. قال:
وأنت مَسِيخٌ كلحمِ الحُوار		فلا أنتَ حُلْوٌ ولا أنْتَ مُرَ
والماسِخِيُّ: القَوَاس، ويقالُ: بل القِسِيّ تُنْسَبُ إلى ما سِخةٍ، وهو حي من الأزد، ويقال: بل نُسِبَتْ إلى الذي مَسَخَها.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte

**خ م س**، **س خ م**، **س م خ**، **م س خ** kullanılmış beştir: **الخُماسيِّ** ve **الخُماسِيَّةُ** vasıflardan: uzunluğu **خَمْسَة** karış olan şeydir; bunda: **سُداسيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denilmez; bunun dışında: **الخماسيّ**: **خَمْسَةً**e ulaşan şeydir; aynı şekilde **السُّداسيُّ** ve **العُشارِيُّ**.

Ve **الخميسيُّ** ve **المَخْمُوسُ** elbiseden: uzunluğu **خَمْسُ** arşın olan şeydir; ve denilir ki: bilakis **الخمِيسيُّ**: Yemen meliklerinden bir melike nispet edilen bir elbisedir; bu elbiselerin yapılmasını emretmişti, ona nispet edildi.

Ve **الخَمْسُ**: **الخَمْسة**nin müennesi. Ve **الخَمْسُ**: **خَمْسةٍ**den birini almandır; dersin ki: **خَمَسْتُ** falanın malını; ve dersin ki: bu **خامِسُ خَمْسةٍ**dir, yani: beşten bir. Ve **الخُمْسُ**: **خَمْسة**den bir parçadır; ve **خَمَسْتُ** kavmi, yani: benimle beş tamam oldular.

Ve **الخِمْسُ**: develerin, döndükleri günden dördüncü gün su içmesidir; çünkü onlar dönüş gününü onun içinde sayarlar.

Ve **الخَمِيسُ**: ordudur. Ve **الخَمِيسُ**: **الخُمْسُ**tur; **العشير**in **العشر**den olması gibi.

Ve **الأَخْماس**: Yemen bürdelerinden bürdelerdir.

Ve **المُخامِسُ**: seninle **الخُمْسَ**ü paylaşan ve senin de onunla paylaştığın kimsedir.

**سخم**: **السُّخامُ**: tencerenin dumanıdır, bilinir. Ve **السُّخام**: yumuşak şeydir.

Ve **السَّخِيمةُ**: nefisteki kin/öfkedir; ve **السَّخْمُ**: onun masdarıdır... Ve **سَخِمْتُ** onun göğsüyle, yani: onu öfkelendirdim; ve güzel bir sözle onun **سَخِيمتَهُ**sini giderdim; onun cem‘i: **سَخائِمُ**.

Ve **سُخامٌ** saç: siyah, yumuşak. Ve **سُخاميَة** şarap: siyahlığa çalan bir renktir; dedi ki:
فبتُّ كأني شارب بعد هَجْعَةٍ		سُخامِيَّةً حَمْراءَ تُحْسَبُ عَنْدَما

Ve **سَخَّمْتُ** onun yüzünü: onu kararttım.

Ve **السُّخام**: kuşun tüyünün altında bulunan yumuşak tüydür; bir tanesi **الهاء** ile.

**سمخ**: **السَّماخُ**: **الصماخ** hakkında bir lehçedir; o, beynin yanında kulağın deliğidir. Ve **سَمَخْتُه** **أَسْمَخُهُ**, eğer onun **سِماخَهُ**unu vurup onu yaralarsan. Ve şiddetli sesi ve çok konuşması sebebiyle beni **سَمَخَ**. Ve Temîm’in lehçesi: **الصَّمْخُ** ve **الصِّماخ**.

**مسخ**: **المَسْخُ**: bir yaratılışı suretinden çevirmektir; aynı şekilde yaratılışı çirkin olan.

Ve insanlardan **المَسِيخُ**: güzelliği olmayan; yiyecekten: içinde tuz olmayan; meyvelerden: tadı olmayan. Ve **مَسُخَ** **مَساخَةً**. Dedi ki:
وأنت مَسِيخٌ كلحمِ الحُوار		فلا أنتَ حُلْوٌ ولا أنْتَ مُرَ

Ve **الماسِخِيُّ**: yaycıdır; ve denilir ki: bilakis yaylar **ما سِخةٍ**e nispet edilir; o, Ezd’den bir kabiledir; ve denilir ki: bilakis onu **مَسَخَ** edene nispet edilmiştir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَمْسَةُ عَدَدٌ. يقال: خَمْسَةُ رجالٍ، وخَمْسُ نسوةٍ، والتذكير بالهاء. وجاء فلانٌ خامساً، وخامِياً أيضاً. وانشد ابن الكميت:
مَضى ثَلاثُ سِنينَ مُنْذُ حُلَّ بِهاوعامُ حُلَّتْ وهذا التَّابِعُ الخامي
والخِمْسُ بالكسر من أظماء الإبل: أن ترعى ثلاثةَ أيام وتَرِدَ اليوم الرابع. وقد أخْمَسَ الرجلُ، أي وردتْ إبله خِمْساً: والإبلُ خَوامِسُ.والرجلُ مُخْمِسٌ. وأَخْمَسَ القوم: صاروا خَمْسَةً. والخِمْسُ أيضاً: بُرْدٌ من برود اليمن. قال أبو عمرو: أوّل من عمله ملك من ملوك اليمن يقال له خِمْسٌ. قال الأعشى يصف الأرض:
يَوْماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ ويَوْماً أَديمُها نَغِلا
ويوم الخَميسِ جمعُهُ أِخمِساءُ وأَخْمِسَةٌ. والخَميسُ: الجَيْشُ، لأنَّهم خَمْسُ فِرَقٍ: المقدّمة، والقلب، والميمَنة، والميسَرة، والساق. والخَميسُ: الثوب الذي طُوله خَمْسُ أَذْرُعٍ. ومنه حديث مُعاذ بن جَبَل رضي الله عنه: ائْتوني بخَميسٍ أو لَبيسٍ، كأنه يعني الصغيرَ من الثياب. وكذلك المَخْموسُ. قال عَبيد يصف ناقتَه:
هاتيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماًومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْمـوسِ
يعني رمحاً طول مارِنِهِ خَمْسُ أذرعٍ. وخَمسْتُ القومَ أَخْمُسُهُمْ بالضم، إذا أخذتَ منهم خُمْسَ أموالهم. وخَمَسْتُهُمْ أَخْمِسُهُمْ بالكسر، إذا كنت خامِسَهُمْ، أو كمَّلْتَهُمْ خَمْسَةً بنفسك. وشيءٌ مُخَمَّسٌ، أي له خَمْسَةُ أركانٍ. وحبلٌ مَخْموسٌ، أي من خَمْسِ قوى. وقولهم: فلانٌ يَضرب أخماساً لأسداسٍ، أي يسعى في المكر والخديعة. وغلامٌ رُباعيٌّ وخماسيّ. ولا يقال سباعيّ، لأنّه إذا بلغ سبعة أشْبارٍ صار رجُلاً.

##### Türkçe

**الخَمْسَةُ** bir sayıdır. Denir ki: **خَمْسَةُ رجالٍ** (beş erkek), ve **خَمْسُ نسوةٍ** (beş kadın); ve müzekkerlik **الهاء** ile olur. Ve falan kimse beşinci olarak geldi, ve **خامِياً** olarak da. İbnü’l-Kümeyt inşad etti:
مَضى ثَلاثُ سِنينَ مُنْذُ حُلَّ بِهاوعامُ حُلَّتْ وهذا التَّابِعُ الخامي
Ve **الخِمْسُ** (kesre ile), develerin susuzluklarından: üç gün otlayıp dördüncü gün suya varmasıdır. Ve adam **أَخْمَسَ** etti; yani develeri **خِمْساً** olarak suya vardı: ve develer **خَوامِسُ**tur. Ve adam **مُخْمِسٌ**tur. Ve kavim **أَخْمَسَ** etti: beş kişi oldular. Ve **الخِمْسُ** ayrıca: Yemen bürdelerinden bir bürdedır. Ebû Amr dedi: onu ilk yapan Yemen meliklerinden bir meliktir; ona **خِمْسٌ** denir. A‘şâ yeri vasfederek dedi:
يَوْماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ ويَوْماً أَديمُها نَغِلا
Ve **يوم الخَميسِ**in çoğulu **أِخمِساءُ** ve **أَخْمِسَةٌ**dur. Ve **الخَميسُ**: ordudur; çünkü onlar beş fırkadır: öncü, merkez, sağ kanat, sol kanat ve artçı. Ve **الخَميسُ**: boyu beş arşın olan elbisedir. Ondan, Muâz b. Cebel رضي الله عنه hadisi: “Bana **خَميسٍ** veya **لَبيسٍ** getirin”; sanki elbiselerin küçüğünü kastediyor. Ve كذلك **المَخْموسُ**. Ubeyd devesini vasfederek dedi:
هاتيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماًومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْمـوسِ
Yani, **مارِنِهِ**nin uzunluğu beş arşın olan bir mızrak. Ve **خَمسْتُ القومَ أَخْمُسُهُمْ** (damme ile), onlardan mallarının beşte birini aldığın zaman (denir). Ve **خَمَسْتُهُمْ أَخْمِسُهُمْ** (kesre ile), onların beşincisi olduğun zaman, yahut kendinle onları beş kişi tamamladığın zaman (denir). Ve bir şey **مُخَمَّسٌ**dur; yani onun beş rüknü vardır. Ve bir ip **مَخْموسٌ**tur; yani beş kuvvedendir. Ve onların sözü: falan kimse **يَضرب أخماساً لأسداسٍ**; yani hile ve aldatmada koşuşturur. Ve bir oğlan **رُباعيٌّ** ve **خماسيّ**dir. Ve **سباعيّ** denmez; çünkü yedi karışa ulaştığında erkek olur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س م
خمس ، سخم ، سمخ ، مسخ : مستعملة .
خمس : قال ابن شميل : يقال : غُلاَمٌ خُمَاسِيٌّ
ورُباعِيٌّ .
قال : خَمْسةُ أَشْبارٍ ، وأَرْبَعَةُ أَشْبَارٍ وإِنَّمَا
يقال : خُمَاسِيٌّ ورُباعِيٌّ فيمنْ يَزْدادُ طُولاً .
ويقال في الثوب : سُباعِيٌّ .
وقال الليث : الخُماسِيٌّ والْخُمَاسِيَّةُ من
الوَصائِفِ ما كان طولُه خمسةَ أَشْبَارٍ .
قال : ولا يقال : سُداسِيٌّ ولا سُباعيٌّ . .
إذا بلغ ستَّة أَشبار وسبعة أشبار .
قال : وفي غير ذلك : الخُماسِيُّ : ما بلغ
خمسةً . وكذلك السُدَاسيُّ والعُشاريُّ
والْخَمْسُ تأنيثُ خَمْسةٍ ، والخمْسُ أَخْذُك
واحِداً من خَمْسةٍ ، تقول : خَمَسْتُ مال
فلان ، وخَمَسْتُ القومَ _ أي تَمُّوا بِيَ
خمسةً ، والخُمسُ جُزْءٌ من خمسة ،
والْخِمْسُ شُرْبُ الإبل يَوْمِ الرَّابع من يوم
صَدَرَتْ _ لأنهم يحْسُبُونَ يومض الصدَرِ فيه .
قلتُ : هذا غَلطٌ . . لا يُحْسَبُ يومُ الصدَر
في وِرْدِ النَّعَمِ ، والْخِمْسُ أن تشْرَبَ يومَ
وِرْدِها ، وتَصدُرَ يَوْمَهَا ذلك ، وتَظَلَّ بعد
ذلك اليوم في المرعَى ثلاثةَ أيام سوى يوم
الصَّدَر ، وترِدَ اليَوْمَ الرَّابعَ ، فذلك
الْخِمْسُ .
وإبِلٌ خَامِسَةٌ وخوَامِسُ ، ويقال : فَلاَةٌ
خِمسٌ _ إذا انْتَاط ماؤها حتى يَكُون وِرْدُ
النَّعم في اليوم الرَّابع ، سِوَى اليوم الذي
شَرِبَتْ فيه وَصَدَرت .
وَيقال : خِمْسٌ بَصْبَاصٌ ، وَقَعْقَاعٌ _ إذا لم
يكن في سَيرِها إلى الماء وتِيرَةٌ ، وَلا فُتُورٌ
لبُعْدِه .
وقال ابن السِّكِّيتِ : يقال في مَثل : ) ( لَيْتَنَا
في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ ) ( _ أي : ليتنا تَقَارَبْنَا .
ويُرَاد ) ( بأَخماس ) ( أَنَّ طُولَها خَمْسةُ أشبار .
والبُرْدَةُ شِمْلَةٌ من صُوفٍ مُخَطَّطَةٌ ، وجمْعُهَا
الْبُرَدُ .
وقال ابنُ السِّكِّيتِ في قول الشاعر :
وَذَلِكَ ضَرْبُ أَخْماسٍ أُرِيدَتْ
لأسْدَاسٍ عَسَى أَلاَّ تكُونَا
قال : وقال أبو عمرو : هذا كقولك :
) ( شَشْ بَنْج ) ( ، وهو أن يُظْهِرَ خَمْسةً يُريدُ
ستَّةً .
وقال أبو عُبَيْدَة : قالوا : ضَرْبُ أَخْمَاسٍ
لأَسْدَاسٍ .
يقال للذي يقَدِّم الأمر ، يُرِيدُ به غيره فَيَأْتِيه
من أوَّله ، فَيَعْمَلُ فيه رُوَيداً رُوَيداً .
قال : والْخِمْسُ : الْوِرْدُ يومَ الخامس من
يوم صَدرِها ، والسِّدْسُ : الوِرْدُ يومَ
السادس .
وقال محمد بنُ سَهل _ رَاوِيةُ الكُمَيتِ _ :
إذا أراد الرجلُ سَفَراً بعيداً عوَّدَ إِبِلَه أن
تشرَبَ خِمساً ثم سِدْساً حتى إذا رُفعتْ في
السقيْ صَبَرْت .
ويقال لصاحب الإبل التي تَرِدُ خِمْساً :
مُخْمِسٌ :
وأنشد أبو عمرو بْنُ العَلاَء :
يُثِيرُ وَيُذْرِي تُرْبَهَا وَيُهِيلُهُ
إثَارَةَ نَبَّاثِ الْهَوَاجِرِ مُخْمِسِ
وقال ابن السِّكِّيت : خَمَسْتُ القومَ
أَخْمُسُهُمْ خَمساً _ إذا أَخَذْتُ خُمْسَ
أموالهم ، أو كُنْتَ لهم خامِساً والْخِمْسُ
من أَظماء الإبل .
وَقال الليث : الخَميسُ : الْجَيْشُ ،
والخميس : يوم من أَيَّام الأُسْبُوع ، وثلاثة
أَخْمِسَةٍ وخُمَاسَ ومَخْمَسَ ، كما يقال : ثُنَاءَ
وَمَثْنَى ورُبَاعَ ومَرْبَعَ .
قال : والخَميسُ ، والمَخْمُوسُ _ من
الثَّوْب _ : الذي طُولهُ خَمْسُ أَذْرُع .
ويقال : بل الخَميسُ ثَوْبٌ منسوبٌ إلى
مَلِكٍ من مُلوُك اليمنِ ، كان أَمَرَ بعمل هذه
الثِّياب ، فنُسِبَتْ إليه .
وفي حديث مُعَاذٍ : ) ( أَنَّه كانَ يَقُول بِالْيَمَنِ :
ائْتُوني بِخَميسٍ أَوْ لَبيسٍ آخذُهُ مِنْكُمْ في
الصَّدَقَةِ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الخَميسُ
الثّوْبُ الذي طُولُه خَمْسُ أَذْرُعٍ .
قال أبو عُبَيدٍ : ويقال له : مَخْمُوسٌ .
وأنشد قول عَبِيدٍ :
هاتِيك تَحْملُني وَأَبْيَضَ صَارِماً
وَمُذَرَّباً في مَارِنٍ مَخْمُوسِ
قال وكان أبو عَمْرو بنُ العلاء يقول : إنما
قيل للثَّوْبِ : خَمِيسٌ _ لأن أولَ مَن عَمِله
ملِكٌ باليمن يقال له : الخِمْسُ أمر بعمل
هذه الثياب ، فنُسِبَتْ إليه _ وأنشَد قول
الأَعْشَى :
يَوماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ
وَيَوْماً أَدِيمَها نَغِلا
ويقال : هما في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ _ إذا تقاربا
واجْتَمَعا ، واصطلحا .
وأنشد ابن السِّكِّيت :
صَيَّرَني جُودُ يَدَيهِ وَمَن
أَهوَاهُ في بُرْدَةِ أخمَاسِ
كأنه اشتَرَى له جاريةً ، أو ساق مَهْرَ امرأته
عنه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هما في بُرْدةٍ
أخماسٍ _ أي : يفعلان فعلا واحداً كأنهما
في ثوبٍ واحدٍ ، لاشتباههما .
سمخ : قال الليث : السِّمَاخُ لُغَةٌ في الصِّماخ ،
وهو وَالِجُ الأُذُنِ عند الدِّماغ ، وسَمَخْتُه
أَسْمَخُه إذا أَصَبتُ سِماخَهُ فعقَرْتَه .
ويقال : سَمَخَنِي ، لشدَّة صوته وكثرةِ
كلامِه ، ولُغة تميم : الصَّمْخُ .
ويقال : فلانٌ يَضْرِبُ أخماساً لأَسْدَاسٍ
_ إذا كان يُخَادِع ويَحتالُ يُظْهِرُ خمسةً وهو
يريدُ سِتَّةً .
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلب عن ابن
الأعرابي _ : ضَرْبُ أخماس لأسْدَاسٍ أي :
يُظْهِرُ غيرَ ما يُضْمِرُ .
قال : والخَميسُ : الجَيْشُ الجَرَّارُ .
وقال أبو عمرٍ و : الخَمِيسُ : الجَيش
الخَشِنُ .
وقال ابن السِّكِّيت : يُقال : صُمْنا خَمْساً
من الشَّهْر ، فيُغَلِّبُون اللّيالِيَ عَلَى الأيَّام ،
وإنما يَقعُ الصِّيام عَلَى الأيام ، لأنَّ ليلَةَ
كلِّ يومٍ قَبْلَهُ ، فإذا أظهروا الأيام قالوا :
صُمنا خمْسَة أيام ، وكذلك أقمنا عنده عَشْراً بين يومٍ وليلة غلَّبوا التَّأْنيثَ _ كما
قال النَّابغةُ الْجَعْدِيُّ :
أقَامَتْ ثلاثاً بَيْنَ يوْمٍ وَلَيْلةٍ
يَكُونُ النّكيرُ أنْ تُضِيفَ وتَجْأَرَا
ويقال : له خَمْسٌ من الإبل ، وإن عَنَيْتَ
أجْمَالاً _ لأن الإبل مؤنَّثةٌ ، وكذلك : له
خَمْسٌ من الغنم ، وإن عَنيْتَ أَكْبُشاً _ لأن
الغنمَ مُؤنَّثةٌ .
سخم : أبو عبيد _ عن الأمويِّ : السُّخَامُ :
سَوادُ الْقِدْرِ _ يقال منه سَخَّمْتُ وَجْهَهُ .
قال : وقال الأصمعي : وأَما الشَّعْرُ السُّخامُ
فهو اللَّينُ الْحَسَنُ ، وليس هو من السَّوادِ .
ويقال للخمر : سُخامٌ _ إذا كانت ليِّنَةً
سَلِسَةً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ سَخَّمتُ الماءَ
وأَوْغَرْتُه _ إذا سَخَّنْتُهُ .
وقال الليث : السَّخْمُ مصدرُ السَّخيمَةِ وهي
الموْجِدَةُ _ في النّفس _ والْحِقْدُ ، وقد
سَخِمْتُ بصَدْرِ فُلانٍ _ إذا أَغْضبْتُهُ وَسَلَلْتُ
سَخِيمتَهُ بالْقَوْلِ اللطيف والتَّرَضِّي .
قال : والسُّخَاميُّ _ من الخمرِ _ لَوْنٌ
يَضربُ إلى السَّوادِ ، وَالسُّخَامُ : الرِّيشُ
اللَّينُ الذي تحتَ الرِّيش من الطَّيرِ ،
والواحِدَةُ بالهاء .
وقال في الشَّعْرِ السُّخَامِ : إنَّه اللَّين .
مسخ : قال الليث : المَسْخُ تحويلُ خَلْقٍ إلى
صُورَةٍ أخرى ، وكذلك المُشوُّهُ الْخلْقِ .
قال : والمسيخُ من الناسِ : الذي لا مَلاَحةَ
له ، ومِنَ الطعامِ : الذي لا مِلْحَ فيه ، ومن
الْفَواكِهِ ، مَالاَ طَعْمَ لهُ .
وقد مَسُخَ مَسَاخَةً .
أبو عبيد : مَسَخْتُ النَّاقَةَ أَمْسَخُهَا مَسْخاً
_ إذا هَزَلْتُهاَ وَأَدْبَرْتُهَا .
وقال الكُمَيْتُ _ يَذْكُرُ نَاقَةً :
لَمْ يَقْتَعِدْها الْمُعَجِّلُونَ وَلَمْ
يَمْسَخْ مَطَاهَا الْوُسُوقُ والْقَتَبُ
قال : وَمَسَحْتُ النَّاقَةَ بالْحَاءِ إذا هَزَلْتهَا . . .
يقال بالْحَاءِ وَالْخَاءِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي : مَسَخْتُ
النّاقَةَ . . . بِالْخَاءِ .
أبو عبيد _ عن ابن الكَلْبِيِّ _ قال : أَوَّلُ مَنْ
عَمِلَ الْقِسِيَّ المَاسِخِيَّةَ من العرب _ :
ماسِخَةُ ، وهو رجلٌ من الأَزْدِ ، فلذلك قيل
لِلْقِسِيِّ : مَاسِخِيَّةٌ ، وَأَنشد غيرُه :
كَقوْسِ الْمَاسِخيِّ أَرَنَّ فِيهَا
مِنَ الشِّرَعِيِّ مربوعٌ مَتِينُ
وقال النَّضْرُ : الطعامُ الْمَسِيخُ : الذي لا مِلْحَ
فيه ، ولا طَعْمَ لهُ ، ولا لون .
وقال مُدْرِكٌ الْقَيْسِيُّ : هو الْمَلِيخُ أيضاً .
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
توكلت على الله

##### Türkçe

خ س م
**خمس** , **سخم** , **سمخ** , **مسخ** : kullanımdadır.

**خمس** : İbn Şümeyl dedi ki: “**غُلاَمٌ خُمَاسِيٌّ** ve **ورُباعِيٌّ**” denir.
Dedi ki: “beş karış, dört karış”; ancak **خُمَاسِيٌّ** ve **رُباعِيٌّ** ancak boyca uzayan kimse hakkında söylenir.
Ve elbise hakkında: **سُباعِيٌّ** denir.
Leys dedi ki: **الخُماسِيٌّ** ve **الْخُمَاسِيَّةُ** vasıflardandır; uzunluğu beş karış olan şeydir.
Dedi ki: altı karışa ve yedi karışa ulaştığında “**سُداسِيٌّ**” ve “**سُباعيٌّ**” denmez. . .
Dedi ki: bunun dışında **الخُماسِيُّ**: beşe ulaşan şeydir. Aynı şekilde **السُدَاسيُّ** ve **العُشاريُّ**.
Ve **الْخَمْسُ** , **خَمْسةٍ**’in müennesi; ve **الخمْسُ** beşten birini almandır; “Falancanın malını **خَمَسْتُ**” dersin; ve “kavmi **خَمَسْتُ**” (yani benimle beş oldular); ve **الخُمسُ** beşten bir parçadır;
ve **الْخِمْسُ** develerin, çıktıkları günden dördüncü gün içmesidir; çünkü çıkış gününü onun içinde sayarlar.
Ben dedim: bu yanlıştır. . . çıkış günü, hayvanların suya gelişinde sayılmaz; **الْخِمْسُ** , suya geliş gününde içmen, o gününde çıkman, sonra o günden sonra otlakta çıkış günü dışında üç gün kalman ve dördüncü gün suya gelmendir; işte bu **الْخِمْسُ**’tür.

Ve **إبِلٌ خَامِسَةٌ** ve **خوَامِسُ**; ve “**فَلاَةٌ خِمسٌ**” denir: suyu çekilip de hayvanların suya gelişi, içip çıktığı gün dışında dördüncü günde oluncaya kadar.
Ve “**خِمْسٌ بَصْبَاصٌ** , **وَقَعْقَاعٌ**” denir: suyun uzaklığından dolayı ona gidişinde ne bir yavaşlık ne de bir gevşeklik yoksa.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: bir meselde şöyle denir: “**لَيْتَنَا في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ**” yani: keşke birbirimize yaklaşsaydık.
Ve **بأَخماس** ile murad: onun uzunluğunun beş karış olmasıdır.
Ve **البُرْدَةُ** çizgili yünden bir örtüdür; çoğulu **الْبُرَدُ**’dur.

İbnü’s-Sikkît şairin sözünde dedi ki:
وَذَلِكَ ضَرْبُ أَخْماسٍ أُرِيدَتْ
لأسْدَاسٍ عَسَى أَلاَّ تكُونَا
Dedi ki: Ebû Amr dedi: bu, senin “**شَشْ بَنْج**” demen gibidir; o da beş gösterip altı istemendir.

Ebû Ubeyde dedi ki: “**ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْدَاسٍ**” dediler.
Bu, işi öne alan kimse için söylenir; onunla başka bir şeyi ister de ona başından gelir; sonra onda yavaş yavaş iş görür.
Dedi ki: **الْخِمْسُ**: çıktığı günden beşinci gün suya geliştir; **السِّدْسُ**: altıncı gün suya geliştir.

Muhammed b. Sehl — Kümeyt’in râvisi — dedi ki: adam uzak bir yolculuk istediğinde develerini **خِمساً** sonra **سِدْساً** içmeye alıştırır; nihayet sulamada kaldırıldıklarında sabrederler.

**خِمْساً** suya gelen develerin sahibine: **مُخْمِسٌ** denir:
Ebû Amr b. el-Alâ’ şu beyti okudu:
يُثِيرُ وَيُذْرِي تُرْبَهَا وَيُهِيلُهُ
إثَارَةَ نَبَّاثِ الْهَوَاجِرِ مُخْمِسِ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “kavmi **خَمَسْتُ** , onları **أَخْمُسُهُمْ** **خَمساً**” denir: mallarının beşte birini aldığımda; yahut onlara beşinci olduğunda. Ve **الْخِمْسُ** develerin susuzluk paylarındandır.

Leys dedi ki: **الخَميسُ**: ordudur;
ve **الخميس**: haftanın günlerinden bir gündür; ve “üç **أَخْمِسَةٍ**” ve **خُمَاسَ** ve **مَخْمَسَ**; nasıl ki “**ثُنَاءَ** ve **وَمَثْنَى** ve **رُبَاعَ** ve **مَرْبَعَ**” denir.
Dedi ki: **الخَميسُ** ve **المَخْمُوسُ** — elbiseden — uzunluğu beş arşın olan şeydir.
Ve denir ki: bilakis **الخَميسُ** Yemen krallarından bir krala nispet edilen bir elbisedir; bu elbiselerin yapılmasını emretmişti de ona nispet edildi.

Muâz’ın hadisinde: “Yemen’de şöyle derdi: ‘Bana **خَميسٍ** yahut **لَبيسٍ** getirin; onu sizden sadakada alayım.’”
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi: **الخَميسُ** uzunluğu beş arşın olan elbisedir.
Ebû Ubeyd dedi ki: ona **مَخْمُوسٌ** da denir.
Ve Ubeyd’in sözünü okudu:
هاتِيك تَحْملُني وَأَبْيَضَ صَارِماً
وَمُذَرَّباً في مَارِنٍ مَخْمُوسِ

Dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ’ şöyle derdi: elbiseye ancak **خَمِيسٌ** denildi; çünkü onu yapan ilk kimse Yemen’de **الخِمْسُ** denilen bir kraldı; bu elbiselerin yapılmasını emretti de ona nispet edildi. Ve A‘şâ’nın sözünü okudu:
يَوماً تَراها كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الخِمْسِ
وَيَوْماً أَدِيمَها نَغِلا

Ve “onlar **في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ**” denir: birbirlerine yaklaştıklarında, bir araya geldiklerinde ve barıştıklarında.
İbnü’s-Sikkît okudu:
صَيَّرَني جُودُ يَدَيهِ وَمَن
أَهوَاهُ في بُرْدَةِ أخمَاسِ
Sanki onun için bir cariye satın almış, yahut karısının mehrini onun adına sevk etmiş gibidir.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: “onlar **في بُرْدةٍ أخماسٍ**” yani: tek bir fiil yaparlar; sanki tek bir elbise içindelermiş gibi; benzerliklerinden dolayı.

**سمخ** : Leys dedi ki: **السِّمَاخُ** , **الصِّماخ**’ta bir dildir; o, beynin yanında kulağın iç deliğidir. Ve “onu **سَمَخْتُ** , onu **أَسْمَخُه**” denir: **سِماخَهُ**’ini vurup da onu yaraladığımda.
Ve “beni **سَمَخَنِي**” denir: sesinin şiddetinden ve sözünün çokluğundan dolayı. Temîm’in dili: **الصَّمْخُ**.

Ve “falanca **يَضْرِبُ أخماساً لأَسْدَاسٍ**” denir: aldatır ve hile yapar; beş gösterir, altı ister.

Münzirî bana haber verdi — Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den —: **ضَرْبُ أخماس لأسْدَاسٍ** yani: gizlediğinin dışında bir şeyi gösterir.
Dedi ki: **الخَميسُ**: çok kalabalık ordudur.
Ebû Amr dedi: **الخَمِيسُ**: sert ordudur.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “ayın **خَمْساً**’ını oruç tuttuk” denir; geceleri günlere galip kılarlar; oysa oruç günlere vâki olur; çünkü her günün gecesi ondan öncedir. Günleri açıkça söylediklerinde “beş gün oruç tuttuk” derler. Aynı şekilde “onun yanında bir gün ve bir gece arasında on kaldık” (derler); müennesi galip kıldılar; Nâbiga el-Ca‘dî’nin dediği gibi:
أقَامَتْ ثلاثاً بَيْنَ يوْمٍ وَلَيْلةٍ
يَكُونُ النّكيرُ أنْ تُضِيفَ وتَجْأَرَا

Ve “onun develerden **خَمْسٌ**’i var” denir; her ne kadar erkek develeri kastetsen de; çünkü **الإبل** müennestir. Aynı şekilde: “onun koyundan **خَمْسٌ**’i var”; her ne kadar koçu kastetsen de; çünkü **الغنم** müennestir.

**سخم** : Ebû Ubeyd — Emevî’den —: **السُّخَامُ**: tencerenin karasıdır; ondan “yüzünü **سَخَّمْتُ**” denir.
Dedi ki: Asmaî dedi: **الشَّعْرُ السُّخامُ** ise yumuşak güzel olandır; karalıktan değildir.
Ve şaraba **سُخامٌ** denir: yumuşak, akıcı olduğunda.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: suyu **سَخَّمتُ** ve onu **أَوْغَرْتُ**: onu ısıttığımda.
Leys dedi ki: **السَّخْمُ** , **السَّخيمَةِ**’nin masdarıdır; o da nefisteki öfke ve kindir. Ve “falancanın göğsüyle **سَخِمْتُ**” denir: onu öfkelendirdiğimde ve latif söz ve hoşnutluk arayışıyla onun **سَخِيمتَهُ**’ini çekip çıkardığımda.
Dedi ki: **السُّخَاميُّ** — şaraptan — siyaha çalan bir renktir. Ve **السُّخَامُ**: kuşun tüyünün altında bulunan yumuşak tüydür; tekili **بالهاء** iledir.
Ve **الشَّعْرِ السُّخَامِ** hakkında dedi ki: o yumuşaktır.

**مسخ** : Leys dedi ki: **المَسْخُ** bir yaratılışı başka bir surete çevirmektir; aynı şekilde yaratılışı çirkin olan da.
Dedi ki: insanlardan **المسيخُ**: güzelliği olmayan; yemekten: tuzu olmayan; meyvelerden: tadı olmayan şeydir.
Ve **مَسُخَ** , **مَسَاخَةً**.

Ebû Ubeyd: “dişi deveyi **مَسَخْتُ** , onu **أَمْسَخُهَا** **مَسْخاً**” denir: onu zayıflattığımda ve onu gerilettiğimde.
Kümeyt — bir dişi deveyi anarak — dedi ki:
لَمْ يَقْتَعِدْها الْمُعَجِّلُونَ وَلَمْ
يَمْسَخْ مَطَاهَا الْوُسُوقُ والْقَتَبُ
Dedi ki: dişi deveyi **مَسَحْتُ** ( **بِالْحَاءِ** ile) denir: onu zayıflattığımda. . .
**بالْحَاءِ** ve **الْخَاءِ** ile söylenir.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den: dişi deveyi **مَسَخْتُ** . . . **بِالْخَاءِ** ile.

Ebû Ubeyd — İbnü’l-Kelbî’den — dedi ki: Araplardan **الْقِسِيَّ المَاسِخِيَّةَ**’yi yapan ilk kimse: **ماسِخَةُ**’dir; o Ezd’den bir adamdır; bundan dolayı yaylara **مَاسِخِيَّةٌ** denildi. Ve başkası şu beyti okudu:
كَقوْسِ الْمَاسِخيِّ أَرَنَّ فِيهَا
مِنَ الشِّرَعِيِّ مربوعٌ مَتِينُ

Nadr dedi ki: **الطعامُ الْمَسِيخُ**: içinde tuz olmayan, tadı olmayan, rengi olmayan şeydir.
Müdrik el-Kaysî dedi ki: o aynı zamanda **الْمَلِيخُ**’tir.

**بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ**
Allah’a tevekkül ettim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي**)
  (**خمج**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم**, bir gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. Şu hâlde insanda **الخَمَج**: gevşekliktir. “Falan **خَمِجاً** sabahladı” denir; yani gevşek. Ve o, **الهُذَليّ**’nin şiirindedir:
  * **أخْشَى دُونَه الخَمَجَا** *
  Ve “Et **خَمِجَ** oldu” derler; değiştiği ve kokuştuğu zaman.
  (**خمد**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnetine ve düşmeye delâlet eder. Ateş **خَمَدَتِ** **خُموداً**; alevi sükûn bulduğu zaman. Ve humma **خَمَدَت**; harareti sükûn bulduğu zaman. Ve baygın olana: “**خَمَدَ**” denir.
  (**خمر**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. * **الخليل** dedi: **الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve **مخمِّرها**: onu yapan kimsedir. Ve onun **خُمْرتها**’sı: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan sarhoşu kaplayan şeydir. Dedi:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ  Ve “onda şiddetli bir **خُمارٌ** vardır” denir. Ve “insanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi” derler; yani onları sıkıştırdı. Ve “Falan, falan için **الخَمَر**’i sürünür” (yapar); bu, suikast hakkında bir kinayedir. Aslı, insanın ağaçtan kendisiyle gizlendiği şeydir. Ebû Züeyb dedi:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ  yani gizlenirler ve onlar için örtünülür. Ve **الخِمار**: kadının başörtüsüdür. Ve “güzel **الخِمْرَة**’li bir kadın”; yani **الخِمار** giyişi. Ve meselde: “**العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة**”. Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavimde, ağaçların **خَمَر**’inde gizlendikleri zaman: “**قد أخْمَرُوا**” denir. Ama onların “Falanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel mecrasında cereyan eder; sanki “onun yanında ne hayır var ne şer” demek istemişlerdir. Ebû Zeyd dedi: Adam mekânı **خامَرَ** etti; ona yapışıp ayrılmadığı zaman. Ama koyundan **المخمّرة**: başı, gövdesinin arasından beyazlayan (koyun)dur. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve “Hamuru **خمَّرتُ**”; o da, onu kullanmayıp bırakmandır; ta ki iyi olsun. Ve “Hastalık onu **خَامَرَهُ**”; içini karıştırdığı zaman. Ve Kesîr dedi:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ  **الخليل** dedi: **المستَخْمَر** Himyer lügatinde: ortaktır. Ve “**الخَمَر**’e girdi” denir; o, kurdun ve benzerinin gizlendiği bir çukurluktur. Dedi:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ  Ve “Güzel koku **اختَمَرَ** etti, hamur **اخْتَمَرَ** etti” denir. Ve ondan güzel bir **خُمْرَةً** ve **خَمَرَةً** buldum; o da kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlaşmadır. Ve meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o da sırtlandır. Ve Şenferâ dedi:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ  yani beni, “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen (şeye) bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü, onunla rengi güzelleşsin diye, güzel kokudan bir şeydir. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Ve hadiste: “Onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği”.
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o, köleleştirmedir; “Falanı **استخمرت** ettim” denir; onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, Muâz hadîsindedir: “**من استَخْمَر قوماً**”; yani onları köleleştirdi.
  (**خمس**)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o da sayıda(dır). Şu hâlde **الخمسة** bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir tanedir. “Kavmi **خَمَسْتُ**” denir: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve “Onları **خَمَسْتُ**” (denir): onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin susuzluk paylarından bir susuzluk payıdır. **الخليل** dedi: o, develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesidir; çünkü dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; cem‘i **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan hizmetçi erkek ve hizmetçi kadındır. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığında **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışında **الخُماسيُّ**, beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan şeydir. Ubeyd dedi:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ  beş arşın boyunda bir mızrak ister.
  Ve Muâz Yemen ehline dedi: “Bana bir **خَميسٍ** veya **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakadan alayım.” Ve denilmiştir ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْس** denirdi. A‘şâ dedi:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o, çok (kalabalık) ordudur. Ve bundan hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Hayber’e nazar ettiğinde dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; orduyu kastederler.
  (**خمش**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, çiziktirme ve ona yakın olan şeydir.
  “**خَمَشْتُ** **خَمْشاً**” denir. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in cem‘idir. Dedi:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve cem‘i **خُماشاتٌ**: ondan, belirli bir diyeti olmayan şeydir. Bu, bâbın kıyasıdır; sanki o, çizik gibi olur.
  (**خمص**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخميص**: karnı zayıf olan; masdar **الخَمَْص**. Ve “**خُمْصانةٌ** bir kadın”: beli ince. Ve ayağın iç kısmına **الأخْمَص** denir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü içeri girmiştir. Ve bâbdan **المَخْمَصة**: kıtlıktır; çünkü aç olan, karnı zayıftır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve “**خميصة** bir kadın”. A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا  Ama **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا  Eğer denilirse: bunun bâbdan kıyası nerededir? Cevap: imkân ve ihtimal sınırınca deriz ki: insan onunla büründüğü için, **أخْمَصِهِ** yanında olur; bununla orta kısmını kasteder; bu sebeple **خميصة** diye adlandırılması câizdir. Eğer bu doğruysa; değilse, asıldan şâz olanlar içinde sayılır.
  (**خمط**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyulma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Birincisine gelince: onların “Koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın zamandır. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa, o **السَّمْط**’tur. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o da, dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “Erkek deve **تخمَّطَ** etti” sözüdür; azdığı ve böğürdüğü zaman. Aslı, denizin **تخمّط** etmesindendir; bu, onun kabarması ve dalgalarının çalkalanmasıdır.
  (**خمع**)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına ve eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ** etti. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsızdır. Ve **الخِمع**: kurttur. Kıyas birdir.
  (**خمل**)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya, salıverilmeye ve düşmeye delâlet eder. “Onun zikri **خَمَلَ** eder; **يخمُل خُمولا**.” Ve **الخامل**: gizli olandır; “o, **خامِل الذِّكر**’dir” denir; ve bilinmeyen ve anılmayan iş. Ve **القول الخامل**: alçak (hafif) sözdür. Ve bir hadiste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile anın.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için elverişli. Züheyr dedi:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Ve Lebîd dedi:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: kadifenin ve halının **خَمْل**’idir. Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü o, yumuşaklık içinde salıverilmiş, sarkmış olur.
  Ama **الخُمال** hakkında bir kavim dedi: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyleyse, onun kıyası bâbın kıyasıdır; çünkü belki gevşeklikten dolayıdır. A‘şâ **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الخمس في العدد، قال تعالى: ﴿ويقولون خمسة سادسهم كلبهم﴾ [الكهف/22]، وقال: ﴿فلبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاما﴾ [العنكبوت/14]، والخميس: ثوب طوله خمس أذرع، ورمح مخموس كذلك. والخمس من أظماء الإبل، وخمست القوم أخمسهم: أخذت خمس أموالهم، وخمستهم أخمسهم: كنت لهم خامسا، والخميس في الأيام معلوم.

##### Türkçe

- **أصل الخمس** sayıda(dır); yüce Allah dedi ki: ﴿ويقولون **خمسة** سادسهم كلبهم﴾ [الكهف/22], ve dedi ki: ﴿فلبث فيهم ألف سنة إلا **خمسين** عاما﴾ [العنكبوت/14]; ve **الخميس**: uzunluğu beş arşın olan bir elbise; ve **رمح مخموس** da böyledir. Ve **الخمس** develerin su içme aralıklarındandır; ve **خمست القوم أخمسهم**: mallarının beşte birini aldım; ve **خمستهم أخمسهم**: onlara beşinci oldum; ve **الخميس** günler içinde bilinen(dir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م س
غزاهم الخميس‏.‏
والخمس شر الأظماء‏.‏
وخمست القوم‏:‏ أخذت خمس أموالهم وكنت لهـم خامسـاً وخمسـت مـا لهـم‏:‏ أخذت خمسه‏.‏
وثوب مخموس وخميس‏.‏
ورمح مخموس‏:‏ طوله خمسة أذرع‏.‏
وحبل مخموس‏:‏ فتل من خمس قوًى‏.‏

##### Türkçe

خ م س
Onlara **الخميس** (ordu) ile gazâ etti.
Ve **الخمس** (beş), susuzlukların en şerlisidir.
Ve **خمست القوم**: mallarının beşte birini aldım ve onlara beşinci oldum; ve **خمست ما لهم**: onun beşte birini aldım.
Ve **ثوب مخموس** ve **خميس**.
Ve **رمح مخموس**: uzunluğu beş arşındır.
Ve **حبل مخموس**: beş kuvvetten bükülmüştür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخمسةُ: من عدد المذكر، والخَمْسُ: من عدد المؤَنث معروفان؛ يقال: خمسة رجال وخمس نسوة، التذكير بالهاء. ابن السكيت: يقال صُمْنا خَمْساً من الشهر فَيُغَلِّبُون الليالي على الأَيام إِذا لم يذكروا الأَيام، وإِنما يقع الصيام على الأَيام لأَن ليلة كل يوم قبله، فإِذا أَظهروا الأَيام قالوا صمنا خمسة أَيام، وكذلك أَقمنا عنده عشراً بين يوم وليلة؛ غلبوا التأْنيث، كما قال الجعدي:
أَقامتْ ثلاثاً بينَ يومٍ وليلةٍ،
وكان النَّكِيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا
ويقال: له خَمْسٌ من الإِبل، وإن عَنَيْتَ جِمالاَ، لأَن الإِبل مؤنثة؛ وكذلك له خَمْس من الغنم، وإِن عنيت أَكْبُشاً، لأَن الغنم مؤنثة. وتقول: عندي خمسةٌ دراهم، الهاءُ مرفوعة، وإِن شئت أَدغمت لأَن الهاء من خمسة تصير تاء في الوصل فتدغم في الدال، وإِن أَدخلت الأَلف واللام في الدراهم قلت: عندي خمسة الدراهم، بضم الهاء، ولا يجوز الإِدغام لأَنك قد أَدغمت اللام في الدال، ولا يجوز أَن تدغم الهاء من خمسة وقد أَدغمت ما بعدها؛ قال الشاعر:
ما زالَ مُذْ عَقدَتْ يداه إِزارَهُ،
فسَمَا وأَدْرَكَ خمسَةَ الأَشْبارِ
وتقول في المؤنث: عندي خَمْسُ القُدُور، كما قال ذو الرمة: وهل يَرْجِعُ التسليمَ أَو يَكْشِفُ العَمَى
ثلاثُ الأَثافي، والرُّسُومُ البَلاقِعُ؟
وتقول: هذه الخمسة دراهم، وإِن شئت رفعت الدراهم وتجريها مجرى النعت، وكذلك إِلى العشرة.
والمُخَمَّسُ من الشِّعْرِ: ما كان على خمسة أَجزاء، وليس ذلك في وضع العَرُوض. وقال أَبو إِسحق: إِذا اختلطت القوافي، فهو المُخَمَّسُ. وشيء مُخَمَّسٌ أَي له خمسة أَركان.
وخَمَسَهم يَخْمِسُهم خَمْساً: كان له خامساً. ويقال: جاء فلان خامساً وخامياً؛ وأَنشد ابن السكيت للحادِرَة واسمه قُطْبةُ بن أَوس: كم للمَنازِلِ من شَهْرٍ وأَعْوامِ
بالمُنْحَنَى بين أَنْهارٍ وآجامِ
مَضَى ثلاثُ سِنينَ مُنْذُ حُلَّ بها،
وعامُ حُلَّتْ وهذا التابع الحامِي
والذي في شعره: هذي ثلاث سنين قد خَلَوْنَ لها. وأَخْمَسَ القومُ: صاروا خمسة. ورُمْح مَخْمُوسٌ: طوله خمس أَذرع. والخمسون من العدد: معروف. وكل ما قيل في الخمسة وما صُرِّفَ منها مَقُولٌ في الخمسين وما صُرِّفَ منها؛ وقول الشاعر:
عَلامَ قَتْلُ مُسْلِمٍ تَعَمُّدا؟
مذ سَنَةٌ وخَمِسونَ عَدَدا
بكسر الميم في خمسون، احتاج إِلى حركة الميم لإقامة الوزن، ولم يفتحها لئلا يوهم أَن الفتح أَصلها لأَن الفتح لا يسكن، ولا يجوز أَن يكون حركها عن سكون لأَن مثل هذا الساكن لا يحرك بالفتح إِلا في ضرورة لا بد منه فيها، ولكنه قدّر أَنها في الأَصل خَمَسُون كعشرة ثم أَسكن، فلما احتاج رَدَّه إِلى الأَصل وآنَسَ به ما ذكرناه من عَشَرة؛ وفي التهذيب: كسر الميم من خَمِسُون والكلام خَمْسُون كما قالوا خَمْسَ عَشِرَةَ، بكسر الشين؛ وقال الفراء: رواه غيره خَمَسون عدداً، بفتح الميم، بناه على خَمَسَة وخَمَساتٍ. وحكى ابن الأَعرابي عن أَبي مَرْجَحٍ: شَرِبْتُ هذا الكوزَ أَي خَمَسَة بمثله.
والخِمْسُ، بالكسر: من أَظْماء الإِبل، وهو أَن تَرِدَ الإِبلُ الماءَ اليومَ الخامسَ، والجمع أَخْماس. سيبويه: لم يجاوز به هذا البناءَ. وقالوا ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسِ إِذا أَظهر أَمراً يُكْنى عنه بغيره. قال ابن الأَعرابي: العرب تقول لمن خاتَلَ: ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسٍ؛ وأَصل ذلك أَن شيخاً كان في إِبله ومعه أَولاده، رجالاً يَرْعَوْنها قد طالت غربتهم عن أَهلهم، فقال لهم ذات يوم: ارْعَوْا إِبلكم رِبْعاً، فَرَعَوْا رِبْعاً نحوَ طريق أَهلهم، فقالوا له: لو رعيناها خِمْساً، فزادوا يوماً قِبَلَ أَهلهم، فقالوا: لو رعيناها سِدْساً، ففَطَنَ الشيخُ لما يريدون، فقال: ما أَنتم إِلاَّ ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ، ما هِمَّتُكم رَعْيُها إِنما هِمَّتُكم أَهلُكم؛ وأَنشأَ يقول:
وذلك ضَرْبُ أَخْماسٍ، أَراهُ،
لأَسْداسِ، عَسى أَن لا تكونا
وأَخذ الكمَيْتُ هذا البيتَ لأَنه مَثَل فقال:
وذلك ضرب أَخماس، أُريدَتْ،
لأَسْداسٍ، عسى أَن لا تكونا
قال ابن السكيت في هذا البيت: قال أَبو عمرو هذا كقولك ششْ بَنْجْ، وهو أَن تُظْهر خمسة تريد ستة. أَبو عبيدة: قالوا ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ، يقال للذي يُقَدِّمُ الأَمرَ يريد به غيره فيأْتيه من أَوّله فيعمل رُوَيْداً رُوَيْداً. الجوهري: قولهم فلان يَضْرِبُ أَخماساً لأَسداس أَي يسعى في المكر والخديعة، وأَصله من أَظماء الإِبل، ثم ضُرِبَ مثلاً للذي يُراوِغُ صاحبه ويريه أَنه يطيعه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لرجل من طيء: اللَّهُ يَعْلَمُ لولا أَنني فَرِقٌ
من الأَميرِ، لعاتَبْتُ ابنَ نِبْراسِ
في مَوْعِدٍ قاله لي ثم أَخْلَفَه،
غَداً ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسِ
حتى إِذا نحن أَلْجَأْنا مَواعِدَه
إِلى الطَّبِيعَةِ، في رِفْقٍ وإِيناسِ
أَجْلَتْ مَخِيلَتُه عن لا، فقلتُ له:
لو ما بَدَأْتَ بها ما كان من باسِ
وليس يَرْجِعُ في لا، بَعْدَما سَلَفَتْ
منه نَعَمْ طائعاً، حُرٌّ من الناسِ
وقال خُرَيْمُ بن فاتِكٍ الأَسَدِيُّ:
لو كان للقوم رأْيٌ يُرْشَدُونَ به،
أَهلَ العِراق رَمَوْكُم بابن عَبَّاسِ
للَّه دَرُّ أَبيهِ أَيُّما رجلٍ،
ما مثلهُ في فِصالِ القولِ في الناسِ
لكن رَمَوْكم بشيخٍ من ذَوي يَمَنٍ،
لم يَدْرِ ما ضَرْبُ أَخْماسٍ لأَسْداسِ
يعني أَنهم أَخطأُوا الرأْي في تحكيم أَبي موسى دون ابن عباس. وما أَحسن ما قاله ابن عباس، وقد سأَله عتبة بن أَبي سفيان بن حرب فقال: ما منع عليّاً أَن يبعث مكان أَبي موسى؟ فقال: منعه واللَّه من ذلك حاجزُ القَدَرِ ومِحْنَةُ الابتلاء وقِصَرُ المدّة، واللَّه لو بعثني مكانه لاعْتَرَضْتُ في مَدارِج أَنفاس معاوية ناقِضاً لما أَبْرَمَ، ومُبْرِماً لما نقض، ولكن مضى قَدَرٌ وبقي أَسَفٌ والآخرةُ خير لأَمير المؤمنين؛ فاستحسن عتبة بن أَبي سفيان كلامه، وكان عتبة هذا من أَفصح الناس، وله خطبة بليغة في ندب الناس إِلى الطاعة خطبها بمصر فقال: يا أَهل مصر، قد كنتم تُعْذَرُون ببعض المنع منكم لبعضِ الجَوْرِ عليكم، وقد وَلِيَكم من يقول بفِعْلٍ ويفعل بقَوْلٍ، فإِن دَرَرْتُم له مَراكم بيده، وإِن استعصيتم عليه مراكم بسيفه، ورَجا في الآخر من الأَجْر ما أَمَّلَ في الأَوَّل من الزَّجْر؛ إِن البَيْعَة متابَعَةٌ، فلنا عليكم الطاعة فيما أَحببنا، ولكم علينا العَدلُ فيما ولينا، فأَينا غَدَرَ فلا ذمة له عند صاحبه، واللَّه ما نطقتْ به أَلسنتُنا حتى عَقَدَتْ عليه قلوبنا، ولا طلبناها منكم حتى بذلناها لكم ناجزاً بناجز فقالوا: سَمْعاً سَمْعاً فأَجابهم: عَدْلاً عدلاً . وقد خَمَسَت الإِبلُ وأَخْمَسَ صاحبها: وردت إِبله خِمْساً، ويقال لصاحب الإِبل التي تَرِدُ خِمْساً: مُخْمِسٌ؛ وأَنشد أَبو عمرو بن العلاء لامرئ القيس:
يُثِيرُ ويُبْدِي تُرْبَها ويُهِيلُه،
إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ
غيره: الخِمْسُ، بالكسر، من أَظماء الإِبل أَن ترعى ثلاثى أَيام وتَرِدَ اليوم الرابع، والإِبل خامسَة وخَوامِسُ. قال الليث: والخِمْسُ شُرْبُ الإِبل يوم الرابع من يوم صَدَرَتْ لأَنهم يَحْسُبون يوم الصَّدَر فيه؛ قال الأَزهري: هذا غلط لا يُحْسَبُ يومُ الصَّدَرِ في وِرْدِ النِّعم، والخِمْسُ: أَن تشرب يوم وِرْدِها وتَصْدُرَ يومها ذلك وتَظَلّ بعد ذلك اليوم في المَرْعى ثلاثة أَيام سوى يوم الصَّدَرِ، وتَرد اليوم الرابع، وذلك الخِمْس. قال: ويقال فلاة خِمْسٌ إِذا انتاط وِرْدُها حتى يكون وِرْدُ النَّعَمِ اليومَ الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. ويقال: خِمْسٌ بَصْباصٌ وقَعْقاع وحَثْحاتٌ إِذا لم يكن في سيرها إِلى الماء وَتِيرَة ولا فُتُور لبُعده. غيره: الخِمْسُ اليوم الخامس من صَدَرها يعني صَدَر الواردة. والسِّدْسُ: الوِرْدُ يوم السادس. وقال راويةُ الكميت: إِذا أَراد الرجلُ سفراً بعيداً عَوّد إِبله أَن تشرب خِمْساً ثم سِدْساً حتى إِذا دَفَعَتْ في السير صَبَرَتْ؛ وقول العجاج:
وإِن كُوي من قَلِقاتِ الخُرْتِ
خِمْسٌ كحَبلِ الشَّعَر المُنْحَتِّ،
ما في انْطِلاقِ رَكْبه من أَمْتِ
أَراد: وإِن طُوي من إِبل قَلِقاتِ الخُرْتِ خِمْسٌ. قال: والخمس ثلاثة أَيام في المرعى ويوم في الماء، ويحسب يوم الصَّدَر. فإِذا صَدَرَت الإِبل حسب ذلك اليوم فيُحْسَب يومُ تَرِدُ ويومُ تَصْدُرُ. وقوله كحبل الشعر المنحت، يقال: هذا خِمْسٌ أَجْرَدُ كالحبل المُنْجَرِدِ. من أَمت: من اعوجاج. والتَخْمِيسُ في سقي الأَرض: السَّقْيَةُ التي بعد التربيع. وخَمَسَ الحَبْلَ يَخْمِسُه خَمْساً: فتله على خَمْسِ قُوًى. وحَبْلٌ مَخْموسٌ أَي من خَمْس قُوًى. ابن شميل: غلام خُماسِيٌّ ورُباعِيٌّ: طال خمسَة أَشبار وأَربعة أَشبار، وإِنما يقال خُماسِيٌّ ورباعي فيمن يزداد طولاً، ويقال في الثوب سُباعيٌّ. قال الليث: الخُماسيُّ والخُماسِيَّةُ من الوصائف ما كان طوله خمسة أَشبار؛ قال: ولا يقال سُداسِيٌّ ولا سُباعي إِذا بلغ ستة أَشبار وسبعة، قال: وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خمسة، وكذلك السُّداسِيُّ والعُشارِيُّ. قال ابن سيده: وغلام خُماسيٌّ طوله خمسة أَشبار؛ قال:
فوقَ الخُماسِيِّ قليلاً يَفْضُلُهُ،
أَدْرَكَ عَقْلاً، والرِّهانُ عَمَلُهْ
والأُنثى خُماسِيَّةٌ. وفي حديث خالد: أَنه سأَل عمن يشتري غلاماً تامّاً سَلَفاً فإِذا حَلَّ الأَجلُ قال خذ مني غلامين خُماسِيَّين أَو عِلْجاً أَمْرَدَ، قال: لا بأْس؛ الخُماسِيَّان طولُ كل واحد منهما خمسة أَشبار ولا يقال سداسي ولا سباعي ولا في غير الخمسة لأَنه إِذا بلغ سبعة أَشبار صار رجلاً. وثَوب خُماسِيٌّ وخَمِيسٌ ومَخْموسٌ: طوله خمسة؛ قال عبيد يذكر ناقته:
هاتِيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماً،
ومُذَرِّباً في مارِنٍ مَخْموسِ
يعني رُمْحاً طولُ مارِنه خَمْسُ أَذرع. ومنه حديث معاذ: ائتوني بخَمِيسٍ أَو لَبِيسٍ آخذه منكم في الصدقة؛ الخَمِيسُ: الثوب الذي طوله خمس أَذرع، كأَنه يعني الصغير من الثياب مثل جريح ومجروح وقتيل ومقتول، وقيل: الخَمِيسُ ثوب منسوب إِلى مَلِكٍ كان باليمن أَمر أَن تعمل هذه الأَردية فنسبت إِليه. والخِمْسُ: ضرب من برود اليمن؛ قال الأَعشى يصف الأَرض: يوماً تَراها كشِبْهِ أَرْدِيَةِ الْـ
ـخِمْسِ، ويوماً أَدِيمَها نَغِلا
وكان أَبو عمرو يقول: إِنما قيل للثوب خَمِيسٌ لأَن أَول من عمله ملك باليمن يقال له الخِمْسُ، بالكسر، أَمر بعمل هذه الثياب فنسبت إِليه. قال ابن الأَثير: وجاء في البخاري خَمِيصٌ، بالصاد، قال: فإِن صحت الرواية فيكون مُذَكَّرَ الخَمِيصَةٍ، وهي كساء صغير فاستعارها للثوب. ويقال: هما في بُرْدَةٍ أَخْماسٍ إِذا تقارنا واجتمعا واصطلحا؛ وقوله أَنشده ثعلب:
صَيَّرَني جُودُ يديه، ومَنْ
أَهْواه، في بُرْدَةِ أَخْماسِ
فسره فقال: قَرَّبَ بيننا حتى كأَني وهو في خمس أَذرع. وقال في التهذيب: كأَنه اشترى له جارية أَو ساق مهر امرأَته عنه. قال ابن السكيت: يقال في مَثَلٍ: لَيْتَنا في بُرْدَةٍ أَخْماسٍ أَي ليتنا تَقارَبْنا، ويراد بأَخماس أَي طولُها خمسة أَشبار، والبُرْدَة: شَمْلَة من صوف مُخَطَّطَة، وجمعها البُرَدُ. ابن الأَعرابي: هما في بُرْدَةٍ أَخماس، يفعلان فعلاً واحداً يشتبهان فيه كأَنهما في ثوب واحد لاشتباههما.
والخَمِيسُ: من أَيام الأُسبوع معروف، وإِنما أَرادوا الخامِسَ ولكنهم خَصوه بهذا البناء كما خصوا النجم بالدَّبَرانِ. قال اللحياني: كان أَبو زيد يقول مَضى الخميسُ بما فيه فيفرد ويذكر، وكان أَبو الجرَّاح يقول: مضى الخميس بما فيهن فيجمع ويؤَنث يخرجه مخرج العدد، والجمع أَخْمِسة وأَخْمِساء وأَخامِسُ؛ حكيت الأَخيرة عن الفراء، وفي التهذيب: وخُماسَ ومَخْمَس كما يقال تُناءَ ومَثْنى ورُباعَ ومَرْبَع. وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي: لا تك خَمِيساً أَي ممن يصوم الخميس وحده.
والخُمْسُ والخُمُسُ والخِمْسُ: جزء من خمسة يَطَّرِِدُ ذلك في جميع هذه الكسور عند بعضهم، والجمع أَخْماس. والخَمْسُ: أَخذك واحداً من خمسة، تقول: خَمَسْتُ مال فلان. وخَمَسَهم يَخْمُسُهم بالضم خَمْساً: أَخذ خُمْسَ أَموالهم، وخَمَسْتُهم أَخْمِسُهم، بالكسر، إِذا كنتَ خامِسَهم أَو كملتهم خمسة بنفسك. وفي حديث عَدِيّ بن حاتم: رَبَعْتُ في الجاهلية وخَمَسْتُ في الإِسلام، يعني قُدْتُ الجيشَ في الحالين لأَن الأَمير في الجاهلية كان يأْخذ الرُّبُع من الغنيمة، وجاءَ الإِسلامُ فجعله الخَمْسَ وجعل له مصارف، فيكون حينئد من قولهم رَبَعْتُ القوم وخَمَسْتُهم مخففاً إِذا أَخذت رُبْع أَموالهم وخُمْسَها، وكذلك إِلى العشرة.
والخَمِيسُ: الجَيْشُ، وقيل: الجيش الجَرَّارُ، وقيل: الجَيْشُ الخَشِنُ، وفي المحكم: الجَيْشُ يَخْمِسُ ما وَجَدَه، وسمي بذلك لأَنه خَمْسُ فِرَقٍ: المقدمة والقلب والميمنة والميسرة والساقةُ؛ أَلا ترى إِلى قول الشاعر:
قد يَضْرِبُ الجيشَ الخَمِيسُ الأَزْوَرا
فجعله صفة. وفي حديث خيبر: محمدٌ والخَمِيس أَي والجيش، وقيل: سمي خَمِيساً لأَنه تُخَمَّس فيه الغنائم، ومحمد خبر مبتدإٍ أَي هذا محمد. ومنه حديث عمرو بن معد يكرب: هم أَعْظَمُنا خَمِيساً أَي جيشاً. وأَخْماسُ البَصْرة خمسة: فالخُمْس الأَول العالية، والخُمْسُ الثاني بَكْر بن وائل، والخُمْسُ الثالث تميم، والخُمْسُ الرابع عبد القيس، والخُمْسُ الخامس الأَزْدُ.
والخِمْسُ: قبيلة؛ أَنشد ثعلب:
عادَتْ تميمُ بأَحْفى الخِمْسِ، إِذ لَقِيَتْ
إِحْدى القَناطِرِ لا يُمْشى لها الخَمَرُ
والقناطر: الدواهي. وقوله: لا يمشي لها الخمر يعني أَنهم أَظهروا لهم القتال. وابنُ الخِمْسِ: رجل؛ وأَما قول شَبِيبِ بن عَوانَة: عَقِيلَةُ دَلاَّهُ لِلَحْدِ ضَريحِه،
وأَثوابُه يَبْرُقْنَ والخِمْسُ مائجُ
فعقيلةُ والخِمسُ: رجلان، وفي حديث الحجاج: أَنه سأَل الشَعْبيَّ عن المُخَّمَسَة، قال: هي مسأَلة من الفرائض اختلف فيها خمسة من الصحابة: علي وعثمان وابن مسعود وزيد وابن عباس، رضي اللَّه عنهم، وهي أُم وأُخت وجد.

##### Türkçe

**الخمسةُ**: müzekker sayılardan; **الخَمْسُ**: müennes sayılardan; ikisi de bilinen(ler)dir; denilir:
**خمسة رجال** ve **خمس نسوة**; tezkîr **الهاء** iledir. İbnü’s-Sikkît: denilir: **صُمْنا خَمْساً**
aydan; böylece günleri zikretmedikleri zaman geceleri günlere galip kılarlar,
oysa oruç günlere vâki olur; çünkü her günün gecesi ondan öncedir; artık günleri izhar ettiklerinde
derler: **صمنا خمسة أَيام**; yine bunun gibi: onun yanında **عشراً** bir gün ve bir gece arasında ikamet ettik; te’nîsi galip kıldılar,
Cü‘dî’nin dediği gibi:
أَقامتْ ثلاثاً بينَ يومٍ وليلةٍ،
وكان النَّكِيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا

Ve denilir: onun develerden **خَمْسٌ**’i vardır; her ne kadar **جِمالاَ** kastetsen de; çünkü **الإِبل** müennestir;
yine bunun gibi: onun koyunlardan **خَمْس**’i vardır; her ne kadar **أَكْبُشاً** kastetsen de; çünkü **الغنم** müennestir. Ve dersin:
bende **خمسةٌ دراهم** var; **الهاءُ** merfûdur; ve istersen idğam edersin; çünkü **الهاء** **خمسة**’den
vasılda **تاء** olur da **الدال**’e idğam edilir; ve eğer **الأَلف واللام**’ı **الدراهم**’e dâhil edersen
dersin: bende **خمسة الدراهم** var; **الهاء**’nın dammesiyle; ve idğam câiz olmaz; çünkü sen **اللام**’ı **الدال**’e idğam etmişsindir; ve câiz olmaz ki **خمسة**’nin **الهاء**’sını idğam edesin, hâlbuki ondan sonrakini idğam etmişsindir;
şair dedi ki:
ما زالَ مُذْ عَقدَتْ يداه إِزارَهُ،
فسَمَا وأَدْرَكَ خمسَةَ الأَشْبارِ

Ve müenneste dersin: bende **خَمْسُ القُدُور** var; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
وهل يَرْجِعُ التسليمَ أَو يَكْشِفُ العَمَى
ثلاثُ الأَثافي، والرُّسُومُ البَلاقِعُ؟

Ve dersin: bu **الخمسة دراهم**’dir; ve istersen **الدراهم**’i ref‘ edersin ve onu sıfatın mecrâsında yürütürsün;
yine bunun gibi **إِلى العشرة**.

Ve şiirden **المُخَمَّسُ**: beş parçaya üzere olan şeydir; bu, **العَرُوض** vaz‘ında değildir. Ebû İshâk dedi: kafiyeler karıştığı zaman, o **المُخَمَّسُ**’tur. Ve bir şey **مُخَمَّسٌ**: yani onun beş rüknü vardır.

Ve **خَمَسَهم يَخْمِسُهم خَمْساً**: onun için beşinci oldu. Ve denilir: falan beşinci olarak geldi, **خامساً** ve **خامياً**. İbnü’s-Sikkît, **الحادِرَة** için—adı **قُطْبةُ بن أَوس**—şu beyti okudu:
كم للمَنازِلِ من شَهْرٍ وأَعْوامِ
بالمُنْحَنَى بين أَنْهارٍ وآجامِ
مَضَى ثلاثُ سِنينَ مُنْذُ حُلَّ بها،
وعامُ حُلَّتْ وهذا التابع الحامِي

Ve onun şiirinde olan: **هذي ثلاث سنين قد خَلَوْنَ لها**. Ve **أَخْمَسَ القومُ**: beş oldular. Ve **رُمْح مَخْمُوسٌ**: uzunluğu beş arşındır. Ve sayıdan **الخمسون**: bilinen(ler)dir. Ve **الخمسة** hakkında söylenen her şey ve ondan tasrîf edilen, **الخمسين** hakkında ve ondan tasrîf edilen hakkında da söylenir; ve şairin sözü:
عَلامَ قَتْلُ مُسْلِمٍ تَعَمُّدا؟
مذ سَنَةٌ وخَمِسونَ عَدَدا

**خمسون**’da **الميم**’in kesresiyle; vezni ikame etmek için **الميم**’in harekesine muhtaç oldu; ve onu fetha etmedi ki fethanın onun aslı olduğunu vehmettirmesin; çünkü fetha sükûnlanmaz. Ve câiz olmaz ki onu sükûndan harekete çevirmiş olsun; çünkü bunun gibi bu sâkin, ancak zarurette—ondan kaçınılmaz olan zarurette—fetha ile harekete çevrilir; fakat o, aslında **خَمَسُون** (tıpkı **عشرة** gibi) olduğunu takdir etti, sonra sükûnladı; artık muhtaç olunca onu asla döndürdü ve **عَشَرة**’den zikrettiğimiz şeyle ünsiyet etti; ve **التهذيب**’de: **خَمِسُون**’dan **الميم**’in kesresi; söz ise **خَمْسُون**’dur; tıpkı **خَمْسَ عَشِرَةَ** dedikleri gibi, **الشين**’in kesresiyle. Ve el-Ferrâ dedi: başkası onu **خَمَسون عدداً** diye rivayet etti, **الميم**’in fethasıyla; onu **خَمَسَة** ve **خَمَساتٍ** üzerine bina etti. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû Merceh’ten hikâye etti: **شَرِبْتُ هذا الكوزَ** yani onun misliyle **خَمَسَة**.

Ve **الخِمْسُ**, kesre ile: develerin susuzluk vakitlerindendir; o da develerin suya beşinci gün varmasıdır; cem‘i **أَخْماس**. Sîbeveyh: bu bina ile onu aşmadı. Ve dediler: **ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسِ**; bir şeyi izhar ettiği zaman, ondan başkasıyla kinaye edilir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar, hile yapan kimse için der: **ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسٍ**; bunun aslı şudur: bir şeyh develerinin içinde idi ve yanında oğulları vardı, erkekler olarak onları güdüyorlardı; ehillerinden gurbetleri uzamıştı; bir gün onlara dedi ki: develerinizi **رِبْعاً** güdün; böylece **رِبْعاً** ehillerinin yoluna doğru güttüler; ona dediler: keşke onu **خِمْساً** güdseydik; böylece ehillerine doğru bir gün artırdılar; dediler: keşke onu **سِدْساً** güdseydik; şeyh onların istediklerine vakıf oldu; dedi ki: siz ancak **ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ**’sınız; himmetiniz onu gütmek değildir; himmetiniz ancak ehlinizdir; ve söyleyerek inşa etti:
وذلك ضَرْبُ أَخْماسٍ، أَراهُ،
لأَسْداسِ، عَسى أَن لا تكونا

Ve el-Kumeyt bu beyti, mesel olduğu için aldı da dedi:
وذلك ضرب أَخماس، أُريدَتْ،
لأَسْداسٍ، عسى أَن لا تكونا

İbnü’s-Sikkît bu beyitte dedi: Ebû ‘Amr dedi: bu, senin **ششْ بَنْجْ** demen gibidir; o da şudur: beşi izhar edersin, altıyı istersin. Ebû ‘Ubeyde: dediler **ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ**; işi öne alan kimse için söylenir; onunla başkasını ister; böylece ona başından gelir de yavaş yavaş iş görür. el-Cevherî: onların “falan **يَضْرِبُ أَخماساً لأَسداس**” sözü: yani hile ve aldatmada koşar; aslı develerin susuzluk vakitlerindendir; sonra, sahibine manevra yapan ve ona itaat ettiğini gösteren kimse için mesel vuruldu; ve İbnü’l-A‘râbî, Tayy’dan bir adam için şu beyti okudu:
اللَّهُ يَعْلَمُ لولا أَنني فَرِقٌ
من الأَميرِ، لعاتَبْتُ ابنَ نِبْراسِ
في مَوْعِدٍ قاله لي ثم أَخْلَفَه،
غَداً ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسِ
حتى إِذا نحن أَلْجَأْنا مَواعِدَه
إِلى الطَّبِيعَةِ، في رِفْقٍ وإِيناسِ
أَجْلَتْ مَخِيلَتُه عن لا، فقلتُ له:
لو ما بَدَأْتَ بها ما كان من باسِ
وليس يَرْجِعُ في لا، بَعْدَما سَلَفَتْ
منه نَعَمْ طائعاً، حُرٌّ من الناسِ

Ve Hureym b. Fâtik el-Esedî dedi:
لو كان للقوم رأْيٌ يُرْشَدُونَ به،
أَهلَ العِراق رَمَوْكُم بابن عَبَّاسِ
للَّه دَرُّ أَبيهِ أَيُّما رجلٍ،
ما مثلهُ في فِصالِ القولِ في الناسِ
لكن رَمَوْكم بشيخٍ من ذَوي يَمَنٍ،
لم يَدْرِ ما ضَرْبُ أَخْماسٍ لأَسْداسِ

Yani: Ebû Mûsâ’yı İbn Abbâs’ın yerine tahkîme koymada görüşü hata ettiler. Ve İbn Abbâs’ın söylediği ne güzeldir; Utbe b. Ebî Süfyân b. Harb ona sormuştu da dedi ki: Ali’yi, Ebû Mûsâ’nın yerine göndermekten ne men etti? Dedi: onu, vallahi, bundan men eden **حاجزُ القَدَرِ** ve **مِحْنَةُ الابتلاء** ve müddetin kısalığıdır; vallahi eğer beni onun yerine gönderseydi, Muâviye’nin nefeslerinin merdivenlerinde itiraz ederdim; onun sağlamlaştırdığını bozan, onun bozduğunu sağlamlaştıran olarak; fakat bir kader geçti ve bir esef kaldı; ve âhiret, müminlerin emîri için daha hayırlıdır. Böylece Utbe b. Ebî Süfyân onun sözünü güzel buldu; ve bu Utbe insanların en fasihlerindendi; ve Mısır’da insanları itaate çağırmada beliğ bir hutbesi vardır; dedi ki: ey Mısır ehli, sizden bazınızın size karşı bazınızın zulmünden dolayı bazı men‘ ile mazur olurdunuz; ve size, bir fiil ile söyleyen ve bir söz ile yapan kimse vali oldu; artık eğer ona süt verirseniz, meranızı eliyle sağar; ve eğer ona karşı gelirseniz, meranızı kılıcıyla sağar; ve âhirde ecirden, evvelde zecrden umduğu şeyi umdu; şüphesiz **البَيْعَة** bir tâbi olmadır; böylece bizim üzerinizde, sevdiğimiz şeyde itaat vardır; ve sizin bizim üzerimizde, vali olduğumuz şeyde adalet vardır; artık hangimiz hıyanet ederse, sahibinin yanında onun için zimmet yoktur; vallahi dillerimiz onunla konuşmadı ki kalplerimiz onun üzerine akdetmiş olmasın; ve onu sizden istemedik ki onu size peşin olarak vermiş olmayalım; peşin peşine karşılık; böylece dediler: **سَمْعاً سَمْعاً**; o da onlara cevap verdi: **عَدْلاً عدلاً**. Ve develer **خَمَسَت** etti ve sahibi **أَخْمَسَ** etti: develeri **خِمْساً** olarak suya vardı; ve **خِمْساً** suya varan develerin sahibine denilir: **مُخْمِسٌ**; ve Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, İmru’ül-Kays için şu beyti okudu:
يُثِيرُ ويُبْدِي تُرْبَها ويُهِيلُه،
إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ

Başkası: **الخِمْسُ**, kesre ile, develerin susuzluk vakitlerindendir: üç gün otlayıp dördüncü gün suya varmasıdır; ve develer **خامسَة** ve **خَوامِسُ**’tir. el-Leys dedi: **الخِمْسُ**, develerin, çıktıkları günden dördüncü gün içmesidir; çünkü onlar **يَحْسُبون** çıkış gününü onun içinde sayarlar. el-Ezherî dedi: bu yanlıştır; **يومُ الصَّدَرِ** nimetlerin suya varışında sayılmaz; ve **الخِمْسُ**: suya varış gününde içmesi ve o gününde çıkması ve o günden sonra mer‘ada, **يومُ الصَّدَرِ** dışında üç gün kalması ve dördüncü gün suya varmasıdır; işte bu **الخِمْس**tir. Dedi: ve denilir: **فلاة خِمْسٌ**; onun suya varışı uzadığı zaman; ta ki nimetlerin suya varışı, içip çıktığı gün dışında dördüncü gün olsun. Ve denilir: **خِمْسٌ بَصْباصٌ وقَعْقاع وحَثْحاتٌ**; suyun uzaklığından dolayı, suya gidişinde ne **وَتِيرَة** ne de **فُتُور** olmadığı zaman. Başkası: **الخِمْسُ** suya varıştan çıkışının beşinci günüdür; yani suya varanın çıkışı. Ve **السِّدْسُ**: suya varış altıncı günüdür. el-Kumeyt’in râvisi dedi: bir adam uzak bir yolculuk istediği zaman, develerini önce **خِمْساً** sonra **سِدْساً** içmeye alıştırır; ta ki yürüyüşe sevk edildiğinde sabretsin; ve el-‘Accâc’ın sözü:
وإِن كُوي من قَلِقاتِ الخُرْتِ
خِمْسٌ كحَبلِ الشَّعَر المُنْحَتِّ،
ما في انْطِلاقِ رَكْبه من أَمْتِ

İstedi: **وإِن طُوي من إِبل قَلِقاتِ الخُرْتِ خِمْسٌ**. Dedi: ve **الخمس** mer‘ada üç gün ve suda bir gündür; ve **يوم الصَّدَر** sayılır. Artık develer çıktığı zaman, o gün sayılır; böylece suya vardığı gün ve çıktığı gün sayılır. Ve onun sözü **كحبل الشعر المنحت**: denilir: bu **خِمْسٌ أَجْرَدُ**; çıplak ip gibi **المُنْجَرِدِ**. **من أَمت**: eğrilikten. Ve toprağı sulamada **التَخْمِيسُ**: **التربيع**’den sonraki sulamadır.

Ve **خَمَسَ الحَبْلَ يَخْمِسُه خَمْساً**: onu beş kuvvet üzere büktü. Ve **حَبْلٌ مَخْموسٌ**: yani beş kuvvettendir. İbn Şümeyl: **غلام خُماسِيٌّ ورُباعِيٌّ**: beş karış ve dört karış boy attı; ancak **خُماسِيٌّ** ve **رباعي** ancak boyu artan kimse için söylenir; ve elbisede **سُباعيٌّ** denilir. el-Leys dedi: hizmetçi kızlardan **الخُماسيُّ** ve **الخُماسِيَّةُ**: uzunluğu beş karış olan şeydir; dedi: altı karışa ve yediye ulaştığında **سُداسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denilmez; dedi: bunun dışındaysa **الخُماسيُّ** beşe ulaşan şeydir; yine bunun gibi **السُّداسِيُّ** ve **العُشارِيُّ**. İbn Sîde dedi: ve **غلام خُماسيٌّ**: boyu beş karıştır; dedi:
فوقَ الخُماسِيِّ قليلاً يَفْضُلُهُ،
أَدْرَكَ عَقْلاً، والرِّهانُ عَمَلُهْ

Ve dişisi **خُماسِيَّةٌ**. Hâlid hadîsinde: o, peşin olarak tam bir köle çocuk satın alan kimse hakkında sordu; vade gelince dedi ki: benden iki **خُماسِيَّين** köle çocuk al yahut tüysüz bir **عِلْجاً أَمْرَدَ**; dedi: beis yok; iki **خُماسِيَّان**, her birinin boyu beş karıştır; ve **سداسي** denilmez, **سباعي** de denilmez, beşin dışında da denilmez; çünkü yedi karışa ulaştığında adam olur. Ve **ثَوب خُماسِيٌّ** ve **خَمِيسٌ** ve **مَخْموسٌ**: uzunluğu beştir; ‘Ubeyd, devesini anarak dedi ki:
هاتِيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماً،
ومُذَرِّباً في مارِنٍ مَخْموسِ

Yani: **رُمْحاً**; onun **مارِن**’inin uzunluğu beş arşındır. Ve ondan Muâz hadîsi: bana **بخَمِيسٍ** yahut **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakada alayım; **الخَمِيسُ**: uzunluğu beş arşın olan elbisedir; sanki elbiselerin küçüğünü kasteder; tıpkı **جريح** ve **مجروح** ve **قتيل** ve **مقتول** gibi; ve denildi: **الخَمِيسُ**, Yemen’de bir melike nispet edilen bir elbisedir; bu ridâların yapılmasını emretti de ona nispet edildi. Ve **الخِمْسُ**: Yemen bürdelerinden bir türdür; el-A‘şâ, yeri vasfederek dedi ki:
يوماً تَراها كشِبْهِ أَرْدِيَةِ الْـ
ـخِمْسِ، ويوماً أَدِيمَها نَغِلا

Ve Ebû ‘Amr derdi ki: elbiseye **خَمِيسٌ** denilmesi ancak şundandır: onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْسُ** denilirdi, kesre ile; bu elbiselerin yapılmasını emretti de ona nispet edildi. İbnü’l-Esîr dedi: ve Buhârî’de **خَمِيصٌ** geldi, **الصاد** ile; dedi: eğer rivayet sahih olursa, o zaman **الخَمِيصَةٍ**’nin müzekkeridir; o da küçük bir örtüdür; onu elbiseye istiâre etti.

Ve denilir: ikisi **بُرْدَةٍ أَخْماسٍ** içindedir; yakınlaştıkları, toplandıkları ve uzlaştıkları zaman. Ve onun sözü; Sa‘leb onu okuttu:
صَيَّرَني جُودُ يديه، ومَنْ
أَهْواه، في بُرْدَةِ أَخْماسِ

Onu tefsir etti de dedi: aramızı yaklaştırdı; ta ki sanki ben ve o, beş arşın içinde(ymişiz) gibi. Ve **التهذيب**’de dedi: sanki ona bir câriye satın aldı yahut onun adına karısının mehirini sevk etti. İbnü’s-Sikkît dedi: meselde denilir: **لَيْتَنا في بُرْدَةٍ أَخْماسٍ**; yani keşke yakınlaşsaydık; ve **أَخماس** ile murad: yani uzunluğu beş karıştır; ve **البُرْدَة**: çizgili yünden bir şemledir; cem‘i **البُرَدُ**. İbnü’l-A‘râbî: ikisi **بُرْدَةٍ أَخماس** içindedir; bir fiil yaparlar; onda birbirlerine benzerler; sanki bir elbise içindelermiş gibi; benzeşmelerinden dolayı.

Ve **الخَمِيسُ**: haftanın günlerindendir; bilinen(ler)dir; ancak onlar **الخامِسَ**’i kastettiler; fakat onu bu bina ile tahsis ettiler; tıpkı yıldızı **الدَّبَرانِ** ile tahsis ettikleri gibi. el-Lihyânî dedi: Ebû Zeyd derdi ki: **مَضى الخميسُ بما فيه**; böylece tekil yapar ve müzekker yapar. Ebû’l-Cerrâh derdi ki: **مضى الخميس بما فيهن**; böylece cem‘ yapar ve müennes yapar; onu sayı çıkışına çıkarır. Cem‘i: **أَخْمِسة** ve **أَخْمِساء** ve **أَخامِسُ**; sonuncusunu el-Ferrâ’dan hikâye ettim; ve **التهذيب**’de: **وخُماسَ ومَخْمَس**; tıpkı **تُناءَ** ve **مَثْنى** ve **رُباعَ** ve **مَرْبَع** denildiği gibi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: **لا تك خَمِيساً**; yani perşembeyi tek başına oruç tutanlardan olma.

Ve **الخُمْسُ** ve **الخُمُسُ** ve **الخِمْسُ**: beşten bir parçadır; bu, bu kesirlerin hepsinde bazılarının yanında düzenli olarak sürer; cem‘i **أَخْماس**. Ve **الخَمْسُ**: beşten birini almandır; dersin: **خَمَسْتُ مال فلان**. Ve **خَمَسَهم يَخْمُسُهم** damme ile **خَمْساً**: mallarının **خُمْسَ**’ini aldı. Ve **خَمَسْتُهم أَخْمِسُهم**, kesre ile: onların beşincisi olduğun zaman yahut kendinle onları beşe tamamladığın zaman. Ve ‘Adiyy b. Hâtim hadîsinde: **رَبَعْتُ في الجاهلية وخَمَسْتُ في الإِسلام**; yani iki hâlde de orduya kumanda ettim; çünkü câhiliyede emir ganimetten **الرُّبُع** alırdı; İslâm geldi de onu **الخَمْسَ** yaptı ve ona sarf yerleri kıldı; böylece o vakit, onların “**رَبَعْتُ القوم وخَمَسْتُهم**” sözünden olur; tahfifli olarak; mallarının **رُبْع**’ını ve **خُمْس**’ünü aldığın zaman; yine bunun gibi **وكذلك إِلى العشرة**.

Ve **الخَمِيسُ**: ordudur; ve denildi: büyük ordu; ve denildi: sert ordu. Ve **المحكم**’de: ordu, bulduğunu **يَخْمِسُ**; ve onunla isimlendirildi; çünkü o, beş fırkadır: **المقدمة** ve **القلب** ve **الميمنة** ve **الميسرة** ve **الساقةُ**; şairin sözüne bakmaz mısın:
قد يَضْرِبُ الجيشَ الخَمِيسُ الأَزْوَرا

Böylece onu sıfat yaptı. Ve Hayber hadîsinde: **محمدٌ والخَمِيس**; yani ve ordu. Ve denildi: ganimetler onda beşe ayrıldığı için **خَمِيساً** diye isimlendirildi. Ve **محمد** mübtedânın haberidir; yani bu Muhammed’dir. Ve ondan ‘Amr b. Ma‘dîkerib hadîsi: onlar bizim en büyük **خَمِيساً**’ımızdır; yani orduca. Ve Basra’nın **أَخْماسُ**’ı beştir: birinci **الخُمْس** **العالية**’dir; ikinci **الخُمْس** **بَكْر بن وائل**’dir; üçüncü **الخُمْس** **تميم**’dir; dördüncü **الخُمْس** **عبد القيس**’tir; beşinci **الخُمْس** **الأَزْدُ**’dür.

Ve **الخِمْسُ**: bir kabiledir; Sa‘leb okuttu:
عادَتْ تميمُ بأَحْفى الخِمْسِ، إِذ لَقِيَتْ
إِحْدى القَناطِرِ لا يُمْشى لها الخَمَرُ

Ve **القناطر**: belâlardır. Ve onun sözü: **لا يمشي لها الخمر**; yani onlara savaş(ı) izhar ettiler. Ve **ابنُ الخِمْسِ**: bir adamdır. Ve Şebîb b. ‘Avâne’nin sözüne gelince:
عَقِيلَةُ دَلاَّهُ لِلَحْدِ ضَريحِه،
وأَثوابُه يَبْرُقْنَ والخِمْسُ مائجُ

Böylece **عقيلةُ** ve **الخِمسُ**: iki adamdır. Ve Haccâc hadîsinde: o, Şa‘bî’ye **المُخَّمَسَة** hakkında sordu; dedi: o, ferâizden bir meseledir; onda sahabeden beşi ihtilaf etti: Ali ve Osman ve İbn Mes‘ûd ve Zeyd ve İbn Abbâs—Allah onlardan razı olsun—; ve o, bir anne, bir kız kardeş ve bir dededir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م س * * الخَمْسةُ * عدد وجاء فلان خامسا و * أخْمَسَ * القوم أي صاروا خمسة و * يَوْمُ الخَميسِ * جمْعُهُ * أخْمِساءُ * و * أخْمِسةٌ * و * الخَمِيسُ * الجيش لأنهم خمس فرق المقدمة والقلب والميمنة والميسرة والساق والخميس أيضا الثوب الذي طوله خمس أذرع ومنه حديث معاذ ﴿ائتوني بكل خميس أو لبيس﴾ كأنه عنى الصغير من الثياب والخميس أيضا الخُمس ذكره في ث ل ث وقال وأنكره أبو زيد و * خَمَسَ * القوم من باب نصر أخذ خمس أموالهم و * خَمَسهم * من باب ضرب إذا كان خامسهم أو كمّلهم خمسة بنفسه وشيء * مُخَمَّسٌ * أي له خمسة أركان وحبل * مَخْموسٌ * أي من خمس قوى وتقول عندي خمسة دراهم برفع الهاء وإن شئت أدغمت التاء في الدال فان عرّفت الدراهم لزم رفع الهاء ولم يجُز الإدغام لأن اللام أُدغمت في الدال فلا يُمكن إدغام التاء فيها وتقول * خَمْسةُ * الأشبار و * خَمْسُ * القدور فتُعرف الثاني في المذكر والمؤنث وتقول هذه الخمسة الدراهم بجر الدراهم وإن شئت رفعتها وأجريتها مجرى النعت وكذا إلى العشرة وقولهم فلان يضرب * أخْماساً لأَسْدَاسٍ * أي يسعى في المكر والخديعة

##### Türkçe

* خ م س * * **الخَمْسةُ** * bir sayıdır; “falanca beşinci olarak geldi” denir. Ve * **أخْمَسَ** * kavim; yani beş oldular. Ve * **يَوْمُ الخَميسِ** *; onun çoğulu * **أخْمِساءُ** * ve * **أخْمِسةٌ** *’dir. Ve * **الخَمِيسُ** *; ordudur; çünkü onlar beş bölüktür: öncü, merkez, sağ kanat, sol kanat ve artçı. Ve **الخميس** ayrıca, uzunluğu beş arşın olan elbisedir. Ondandır Muâz hadisi: ﴿Bana her **خميس** veya **لبيس** getirin﴾; sanki elbiselerin küçüğünü kastetmiş. Ve **الخميس** ayrıca **الخُمس**tur; onu ث ل ث maddesinde zikretti ve “Ebû Zeyd onu inkâr etti” dedi. Ve * **خَمَسَ** * kavmi, نصر babından: mallarının beşte birini aldı. Ve * **خَمَسهم** * ضرب babından: onların beşincisi olduğu zaman; yahut kendisiyle onları beşe tamamladı. Ve bir şey * **مُخَمَّسٌ** *; yani onun beş köşesi vardır. Ve bir ip * **مَخْموسٌ** *; yani beş katlıdır. Ve “bende beş dirhem vardır” dersin; **الهاء**’yı ref ile. İstersen **التاء**’yı **الدال**’a idğam edersin. Dirhemleri marife yaparsan **الهاء**’nın ref’i gerekir ve idğam câiz olmaz; çünkü **اللام** **الدال**’a idğam edilmiştir; böylece **التاء**’yı onun içine idğam etmek mümkün olmaz. Ve “* **خَمْسةُ** * karış” ve “* **خَمْسُ** * tencereler” dersin; böylece ikincisi müzekkerde ve müenneste marife yapılır. Ve “bu beş dirhem” dersin; dirhemleri cer ile; istersen onları ref edersin ve onları sıfatın yürüdüğü yere yürütürsün; ona kadar (yani) ona (kadar) on’a kadar böyledir. Ve onların sözü: “falanca * **أخْماساً لأَسْدَاسٍ** * vurur”; yani hile ve aldatmada koşuşturur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخمسة من العدد: م، معروف، وهو بالهاء في المذكر، وبغيرها في المؤنث، يقال: خمسة رجال، وخمس نسوة. قال ابن السكيت: يقال: صمنا خمسا من الشهر، فيغلبون الليالي على الأيام إذا لم يذكروا الأيام، وإنما يقع الصيام؛ لأن ليلة كل يوم قبله، فإذا أظهروا الأيام، قالوا: صمنا خمسة أيام، وكذلك: أقمنا عنده عشرا، بين يوم وليلة، غلبوا التأنيث.
 والخامي: الخامس، إبدال. يقال: جاء فلان خامسا وخاميا. وأنشد ابن السكيت للحادرة:
  كم للمنازل من شهر وأعـوام                      بالمنحنى بين أنهـار وآجـام
  مضى ثلاث سنين منذ حل بها                      وعام حلت وهذا التابع الخامي وثوب مخموس، ورمح مخموس، وخميس: طوله خمس أذرع، وكذا ثوب خماسي. قال: عبيد يذكر ناقته:
  هاتيك تحملني وأبيض صارما                      ومذربا في مارن مخمـوس يعني رمحا طول مارنه خمس أذرع. وفي حديث معاذ: ائتوني بخميس أو لبيس آخذه منكم في الصدقة الخميس: هو الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب، مثل: جريح ومجروح، وقتيل ومقتول. وحبل مخموس، أي من خمس قوى. وقد خمسه يخمسه خمسا: فتله على خمس قوى. وخمستهم أخمسهم، بالضم: أخذت خمس أموالهم. والخمس: أخذ واحد من خمسة. ومنه قول عدي بن حاتم  ربعت في الجاهلية، وخمست في الإسلام  . قدت الجيش في الحالين؛ لأن الأمير في الجاهلية كان يأخذ الربع من الغنيمة، وجاء الإسلام فجعله الخمس، وجعل له مصارف، فيكون حينئذ من قولهم: ربعت القوم وخمستهم، مخففا، إذا أخذت ربع أموالهم وخمسها، وكذلك إلى العشرة. وخمستهم أخمسهم، بالكسر: كنت خامسهم. أو خمستهم أخمسهم: كملتهم خمسة بنفسي. وقد تقدم بحث ذلك في ع. ش ر.
 ويوم الخميس، من أيام الأسبوع، م، معروف، وإنما أرادوا الخامس، ولكنهم خصوه بهذا البناء، كما خصوا النجم بالدبران. قال اللحياني: كان أبو زيد يقول: مضى الخميس بما فيه، فيفرد ويذكر. وكان أبو الجراح يقول: مضى الخميس بما فيهن، فيجمع ويؤنث، ويخرجه مخرج العدد. ج أخمساء وأخمسة وأخامس. حكيت الأخيرة عن الفراء.
 والخميس: الجيش الجرار، وقيل: الخشن. وفي المحكم: سمي بذلك، لأنه خمس فرق: المقدمة. والقلب والميمنة، والميسرة، والساقة. وهذا القول الذي عليه أكثر الأئمة، وقيل: سمي بذلك لأنه يخمس فيه الغنائم. نقله ابن سيده، ونظر فيه شيخنا قائلا بأن التخميس للغنائم أمر شرعي والخميس موضوع قديم.

  والخميس: سم تسموا به كما تسموا بجمعة. ويقال: ما أدري أي خميس الناس هو، أي، أي جماعتهم. نقله الصاغاني عن ابن عباد. وخميس بن علي الحوزي الحافظ أبو كرم الواسطي النحوي شيخ أبي طاهر السلفي، إلى الحوزة محلة شرقي واسط. وقد تقدم وموفق الدين أبو البركات محمد بن محمد بن الحسين بن القاسم بن خميس الموصلي، محدثان، الأخير عن أبي نصر ابن عبد الباقي بن طوق، وغيره، وهو من مشايخ الخطيب عبد الله ابن أحمد الطوسي، صاحب روضة الأخبار. والخمس، بالكسر: من أظماء الإبل وهي، كذا في النسخ، والصواب: وهو، وسقط ذلك من الصحاح: أن ترعى ثلاثة أيام وترد اليوم الرابع، ولو حذف كلمة اليوم الرابع، ولو حذف كلمة وهي لأصاب. وهي إبل خامسة وخوامس، وقد خمست. وقال الليث: الخمس: شرب الإبل يوم الرابع من يوم صدرت؛ لأنهم يحسبون يوم الصدر فيه، وقد غلطه الأزهري، وقال لا يحسب يوم الصدر في ورد النعم. قلت: وقال أبو سهل الخولي: الصحيح في الخمس من أظماء الإبل: أن ترد الإبل الماء يوما فتشربه، ثم ترعى ثلاثة أيام، ثم ترد الماء اليوم الخامس، فيحسبون اليوم الأول والآخر اليومين اللذين شربت فيهما، ومثله قول أبي زكريا. والخمس: اسم رجل وملك باليمن، وهو أول من عمل له البرد المعروف بالخمس، نسبت إليه. وسميت به، ويقال لها أيضا: خميس، قال الأعشى يصف الأرض:
  يوما تراها كشبه أردية ال                      خمس ويوما أديمها نغلا وكان أبو عمرو يقول: إنما قيل للثوب: خميس؛ لأن أول من عمله ملك باليمن يقال له: الخمس، بالكسر، أمر بعمل هذه الثياب فنسبت إليه، وبه فسر حديث معاذ السابق. قال ابن الأثير: وجاء في البخاري خميص، بالصاد، قال: فإن صحت الرواية فيكون استعارها للثوب. وقد أهمله المصنف عند ذكر الخميس، وهو مستدرك عليه.
 وقال الأزهري: فلاة خمس، إذا انتاط ماؤها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع، سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. هكذا ساقه في ذكره على الليث، كما تقدم قريبا. يقال: هما في بردة أخماس، أي تقاربا واجتمعا واصطلحا. وأنشد ابن السكيت:
  صيرني جود يديه ومن                      أهواه في بردة أخماس فسره ثعلب، فقال: قرب ما بيننا حتى كأني وهو في خمس أذرع. وقال الأزهري، وتبعه الصاغاني: كأنه اشترى له جارية، أو ساق مهر امرأته عنه.

  وقال ابن السكيت يقال في مثل: ليتنا في بردة أخماس أي ليتنا تقاربنا. ويراد بأخماس، أي طولها خمسة أشبار. أو يقال ذلك إذا فعلا فعلا واحدا لاشتباههما. قاله ابن الأعرابي. ومن أمثالهم: يضرب أخماسا لأسداس، أي يسعى في المكر والخديعة. وأصله من أظماء الإبل، ثم ضرب مثلا للذي يرواغ صاحبه ويريه أنه يطيعه. كذا في اللسان. وقيل: يضرب لمن يظهر شيئا ويريد غيره، وهو مأخوذ من قول أبي عبيدة، ونصه: قالوا: ضرب أخماس لأسداس. يقال للذي يقدم الأمر يريد به غيره فيأتيه من أوله، فيعمل رويدا رويدا. وقوله: لأن إلى آخره، مأخوذ من قول أبي عبيدة، ونصه: قالوا: ضرب أخماس لأسداس  يقال للذي يقدم الأمر يريد به غيره فيأتيه من أوله، فيعمل رويدا رويدا. وقوله: لأن إلى آخره، مأخوذ من قول راوية الكميت، ونصه: أن الرجل إذا أراد سفرا بعيدا عود إبله أن تشرب خمسا سدسا، حتى إذا دفعت في السير صبرت. إلى هنا نص عبارة راوية الكميت. وضرب بمعنى: بين، أي يظهر أخماسا لأجل أسداس، أي رقى إبله من الخمس إلى السدس. وهو معنى قول الجوهري: وأصله من أظماء الإبل.
 وقال ابن الأعرابي: العرب تقول لمن خاتل: ضرب أخماسا لأسداس. وأصل ذلك أن شيخا كان في إبله ومعه أولاده رجالا يرعونها، قد طالت غربتهم عن أهلهم، فقال لهم ذات يوم: ارعوا إبلكم ربعا، فرعوا ربعا نحو طريق أهلهم، فقالوا له: لو رعيناها خمسا: فزادوا يوما قبل أهلهم؛ فقالوا: لو رعيناها سدسا: ففطن الشيخ لما يريدون فقال: ما أنتم إلا ضرب أخماس لأسداس، ما همتكم رعيها، إنما همتكم أهلكم، وأنشأ يقول:
  وذلك ضرب أخماس أراه                      لأسداس عسى ألا تكونا وأخذ الكميت هذا البيت لأنه مثل فقال:
  وذلك ضرب أخماس أريدت                      لأسداس عسى ألا تكـونـا وأنشد ابن الأعرابي لرجل من طييء:
  في موعد قاله لي ثم أخلفه                      غدا غدا أخماس لأسداس وقال خريم بن فاتك الأسدي:
  لكن رموكم بشيخ من ذوي يمـن                      لم يدر ما ضرب أخماس لأسداس ونقل ابن السكيت عن أبي عمرو، عند إنشاد قول الكميت: هذا كقولك: شش بنج، يعني يظهر خمسة ويريد ستة. ونقل شيخنا عن الميداني وغيره، قالوا ضرب أخماسه في أسداسه أي صرف حواسه الخمس في جهاته الست، كناية عن استجماع الفكر للنظر فيما يراد، وصرف النظر في الوجوه. والخمس بالضم، وبه قرأ الخليل:  فأن لله خمسه  وبضمتين، وكذلك الخميس، وعلى ما نقله ابن الأنباري من اللغويين، يطرد ذلك في جميع هذه الكسور، فيما عدا الثليث. كذا قرأته في معجم الحافظ الدمياطي، فهو مستدرك على المصنف: جزء من خمسة والجمع: أخماس. وجاءوا خماس ومخمس، أي خمسة خمسة، كما قالوا: ثناء ومثنى، ورباع ومربع. وخماساء، كبراكاء: ع، وهو في اللسان في ح م. س، وذكره الصاغاني ها هنا. وأخمسوا: صاروا خمسة. وأخمس الرجل: وردت إبله خمسا. ويقال لصاحب تلك الإبل: مخمس. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لامرئ القيس:

  يثير ويبدي تربها ويهـيلـه                      إثارة نباث الهواجر مخمس وخمسه تخميسا: جعله ذا خمسة أركان. ومنه المخمس من الشعر: ما كان على خمسة أجزاء، وليس ذلك في وضع العروض. وقال أبو إسحاق: إذا اختلطت القوافي فهو المخمس. وقال ابن شميل: غلام خماسي ورباعي: طال خمسة أشبار، وأربعة أشبار، وإنما يقال: خماسي ورباعي فيمن يزداد طولا، ويقال في الثوب: سباعي. وقال الليث: الخماسي، والخماسية من الوصائف: ما كان طوله خمسة أشبار. قال: ولا يقال: سداسي ولا سباعي إذا بلغ ستة أشبار وسبعة. وقال غيره: ولا في غير الخمسة؛ لأنه إذا بلغ ستة أشبار فهو رجل. وفي اللسان: إذا بلغ سبعة أشبار صار رجلا.
 ومما يستدرك عليه: الخمسون من العدد معروف. وقول الشاعر، فيما أنشده الكسائي وحكاه عنه الفراء:
  فيم قتلتم رجلا تعمـدا                      مذ سنة وخمسون عددا بكسر الميم من خمسون لأنه احتاج إلى حركة الميم لإقامة الوزن، ولم يفتحها لئلا يوهم أن الفتح أصلها. وفي التهذيب: كسر الميم من خمسون، والكلام خمسون، كما قالوا: خمس عشرة، بكسر الشين. وقال الفراء: رواه غيره بفتح الميم، بناه على خمسة وخمسات. وجمع الخمس من أظماء الإبل: أخماس: قال سيبويه: لم يجاوز به هذا البناء. ويقال: خمس بصباص، وقعقاع، وحثحاث، إذا لم يكن في سيرها إلى الماء وتيرة ولا فتور لبعده. قال العجاج: خمس كحبل الشعر المنحت ما في انطلاق ركبه من أمت أي خمس أجرد كالحبل المنجرد من أمت: من اعوجاج. والتخميس في سقي الأرض: السقية التي بعد التربيع. وحكى ثعلب، عن ابن الأعرابي: لا تك خميسيا أي ممن يصوم الخميس وحده. وأخماس البصرة خمسة، فالخمس الأول: العالية: والثاني: بكر بن وائل، والثالث: تميم، والرابع: عبد القيس، والخامس: الأزد. والخمس، بالكسر: قبيلة، أنشد ثعلب: عاذت تميم بأحفى الخمس إذ لقيت إحدى القناطر لا يمشى لها الخمر والقناطر: الدواهي. وابن الخمس: رجل. وقول شبيب بن عوانة:
  عقيلة دلاه للحد ضـريحـه                      وأثوابه يبرقن والخمس مائح عقيلة والخمس: رجلان. وفي حديث الحجاج أنه سأل الشعبي عن المخمسة، قال: هي مسألة من الفرائض اختلف فيها خمسة من الصحابة، علي، وعثمان، وابن مسعود، وزيد، وابن عباس، رضي الله تعالى عنهم. وهي أم وأخت وجد. ومنية الخميس، كأمير: قرية صغيرة من أعمال المنصورة، وقد دخلتها، ومنها شيخ مشايخنا شهاب الدين أحمد بن أحمد بن محمد الخميسي الشافعي، أجازه الشهاب أحمد بن محمد بن عطية بن أبي الخير الخليفي سنة 1132. ووادي الخميس: موضع بالمغرب.

##### Türkçe

**الخمسة** sayılardan: م، bilinen; ve o, müzekkerde **الهاء** iledir, müenneste onsuzdur; denir ki: **خمسة رجال** ve **خمس نسوة**. İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: **صمنا خمسا من الشهر**; böylece günler zikredilmediğinde geceleri günlere galip kılarlar; oruç ancak (gündüzde) vuku bulur; çünkü her günün gecesi ondan öncedir; günleri açıkça söylediklerinde derler ki: **صمنا خمسة أيام**; yine (böyle): **أقمنا عنده عشرا**; gün ile gece arasında; müennesi galip kıldılar.

**والخامي**: **الخامس**; ibdâl. Denir ki: **جاء فلان خامسا وخاميا**. İbnü’s-Sikkît, el-Hâdire için inşâd etti:
  كم للمنازل من شهر وأعـوام                      بالمنحنى بين أنهـار وآجـام
  مضى ثلاث سنين منذ حل بها                      وعام حلت وهذا التابع الخامي

Ve **ثوب مخموس** ve **رمح مخموس** ve **خميس**: uzunluğu beş arşındır; yine **ثوب خماسي**. Dedi: Ubeyd, devesini zikrediyor:
  هاتيك تحملني وأبيض صارما                      ومذربا في مارن مخمـوس

Yani, **رمحا**; **مارنه**’nin uzunluğu beş arşındır. Muâz hadîsinde: **ائتوني بخميس أو لبيس آخذه منكم في الصدقة**. **الخميس**: uzunluğu beş arşın olan elbisedir; sanki elbiselerin küçüğünü kastediyor; şu gibi: **جريح** ve **مجروح**; ve **قتيل** ve **مقتول**. Ve **حبل مخموس**; yani beş kuvvetten. Ve onu **خمسه يخمسه خمسا**: onu beş kuvvet üzerine büktü. Ve **خمستهم أخمسهم** (zamme ile): mallarının beşte birini aldım. Ve **الخمس**: beşten birini almak. Ondandır Adiyy b. Hâtim’in sözü: **ربعت في الجاهلية، وخمست في الإسلام**. İki hâlde de orduyu sevk ettim; çünkü câhiliyede emir ganimetin dörtte birini alırdı; İslâm geldi de onu beşte bir kıldı ve ona sarf yerleri kıldı; böylece o vakit, onların sözünden olur: **ربعت القوم وخمستهم** (tahfîfli), mallarının dörtte birini ve beşte birini aldığında; yine ona kadar. Ve **خمستهم أخمسهم** (kesre ile): onların beşincisi oldum. Yahut **خمستهم أخمسهم**: kendimle onları beş tamamladım. Bunun araştırması **ع. ش ر.**’de geçmişti.

Ve **يوم الخميس**, haftanın günlerinden; م، bilinen; ancak **الخامس**’i kastettiler, fakat onu bu bina ile tahsis ettiler; yıldızı **الدبران** ile tahsis ettikleri gibi. el-Lihyânî dedi: Ebû Zeyd şöyle derdi: **مضى الخميس بما فيه**; böylece tekil yapar ve müzekker kılar. Ebû’l-Cerrâh şöyle derdi: **مضى الخميس بما فيهن**; böylece cem‘ eder ve müennes kılar ve onu sayı makamına çıkarır. Çoğulu: **أخمساء** ve **أخمسة** ve **أخامس**. Sonuncusu Ferrâ’dan hikâye edildi.

Ve **الخميس**: büyük ordu; ve denildi: sert (olan). **المحكم**’de: bununla adlandırıldı; çünkü o beş fırkadır: **المقدمة**. ve **القلب** ve **الميمنة** ve **الميسرة** ve **الساقة**. Bu, imamların çoğunun üzerinde olduğu görüştür. Ve denildi: bununla adlandırıldı; çünkü onda ganimetler beşte birlenir. Bunu İbn Sîdeh nakletti; şeyhimiz, “ganimetlerin tahmîsi şer‘î bir iştir, **الخميس** ise eski bir vaz‘dır” diyerek onda nazar etti.

Ve **الخميس**: bir isimdir; **جمعة** ile isimlendikleri gibi onunla isimlendiler. Ve denir: **ما أدري أي خميس الناس هو**; yani, onların hangi cemaatidir. Bunu Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **خميس بن علي الحوزي الحافظ أبو كرم الواسطي النحوي**: Ebû Tâhir es-Silefî’nin şeyhi; **الحوزة**’ye (nisbetle); Vâsıt’ın doğusunda bir mahalle. Ve daha önce geçti; ve **موفق الدين أبو البركات محمد بن محمد بن الحسين بن القاسم بن خميس الموصلي**; iki muhaddis; sonuncusu Ebû Nasr İbn Abdülbâkî b. Tûk’tan ve başkasından; ve o, **الخطيب عبد الله ابن أحمد الطوسي**’nin şeyhlerindendir; **روضة الأخبار** sahibinin. Ve **الخمس** (kesre ile): develerin susuzluk nöbetlerinden; ve o—nüshalarda böyle; doğrusu: **وهو**; ve bu **الصحاح**’tan düşmüştür—üç gün otlayıp dördüncü gün suya varmasıdır; eğer **اليوم الرابع** kelimesini çıkarsaydı, ve eğer **وهي** kelimesini çıkarsaydı isabet ederdi. Ve o, **إبل خامسة** ve **خوامس**’tir; ve **خمست**. Leys dedi: **الخمس**: develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesidir; çünkü onlar **يوم الصدر**’i onun içinde sayarlar. Ezhârî onu hatalı saydı ve dedi: **يوم الصدر** nimetlerin suya varışında sayılmaz. Dedim: Ebû Sehl el-Havlî dedi: develerin susuzluk nöbetlerinden **الخمس**’ta sahih olan: develerin bir gün suya varıp onu içmesi, sonra üç gün otlaması, sonra beşinci gün suya varmasıdır; böylece içtiği iki gün olan ilk ve son günü sayarlar. Ebû Zekeriyyâ’nın sözü de bunun gibidir. Ve **الخمس**: bir adamın ve Yemen’de bir kralın adıdır; kendisine nisbet edilen, **الخمس** diye bilinen **البرد**’i onun için yapan ilk odur. Ve onunla adlandırıldı; ona ayrıca **خميس** de denir. el-A‘şâ, yeri vasfederek dedi:
  يوما تراها كشبه أردية ال                      خمس ويوما أديمها نغلا

Ebû Amr şöyle derdi: elbiseye ancak **خميس** denildi; çünkü onu yapan ilk kişi Yemen’de **الخمس** (kesre ile) denilen bir kraldı; bu elbiselerin yapılmasını emretti de ona nisbet edildi; ve bununla, önceki Muâz hadîsi tefsir edildi. İbnü’l-Esîr dedi: Buhârî’de **خميص** (صاد ile) geldi; dedi: rivayet sahih olursa onu elbise için istiâre etmiştir. Musannif, **الخميس**’i zikrederken onu ihmâl etmiştir; bu, ona karşı bir istidrâktir.

Ezhârî dedi: **فلاة خمس**; suyu çekilip uzadığında, nimetlerin suya varışı dördüncü gün olur; içtiği ve döndüğü gün hariç. Onu, Leys’e karşı zikrinde böyle sevk etti; az önce geçtiği üzere. Denir: **هما في بردة أخماس**; yani yaklaştılar, toplandılar ve barıştılar. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
  صيرني جود يديه ومن                      أهواه في بردة أخماس

Sa‘leb onu tefsir etti; şöyle dedi: aramızdaki mesafeyi yaklaştırdı; ta ki sanki ben ve o, beş arşın içindeyiz. Ezhârî dedi, Sâgânî de ona tâbi oldu: sanki onun için bir câriye satın aldı; yahut karısının mehrini onun adına sevk etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: Şu meselde denir: **ليتنا في بردة أخماس**; yani: keşke birbirimize yaklaşmış olsaydık. Ve **أخماس** ile murad edilir; yani onun uzunluğu beş karıştır. Yahut bu, iki kişinin benzeşmelerinden dolayı tek bir fiil yapmaları hâlinde söylenir. Bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir. Onların mesellerindendir: **يضرب أخماسا لأسداس**; yani hile ve aldatmada çalışır. Aslı, develerin suya geliş vakitlerindendir; sonra, arkadaşını oyalayan ve ona kendisine itaat ettiğini gösteren kimse için mesel yapılmıştır. Lisân’da böyledir. Ve denildi ki: bir şeyi gösterip başkasını isteyen kimse için vurulur; bu, Ebû ‘Ubeyde’nin sözünden alınmıştır; metni şudur: Dediler: **ضرب أخماس لأسداس**. Bir işi ortaya koyup onunla başka bir şeyi isteyen kimseye denir; işin başından ona gelir, yavaş yavaş yapar. Ve onun sözü: “çünkü … sonuna kadar”, Ebû ‘Ubeyde’nin sözünden alınmıştır; metni şudur: Dediler: **ضرب أخماس لأسداس**; bir işi ortaya koyup onunla başka bir şeyi isteyen kimseye denir; işin başından ona gelir, yavaş yavaş yapar. Ve onun sözü: “çünkü … sonuna kadar”, Kümeit’in râvisinin sözünden alınmıştır; metni şudur: Adam uzak bir yolculuk istediğinde, develerini beşte bir altıda bir içmeye alıştırır; ta ki yürüyüşe sevk edildiklerinde sabretsinler. Buraya kadar Kümeit’in râvisinin ibaresinin metnidir. Ve **ضرب** “beyan etti” mânasınadır; yani altılar için beşler gösterir; yani develerini beşten altıya yükseltti. Bu, Cevherî’nin sözü mânasınadır: “Aslı develerin suya geliş vakitlerindendir.”
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar, aldatan kimseye: **ضرب أخماسا لأسداس** der. Bunun aslı şudur: Bir ihtiyar develerinin içinde idi; yanında onları güden erkek evlatları vardı; ehillerinden gurbetleri uzamıştı. Bir gün onlara dedi ki: Develerinizi dörtte bir otlatın; ehillerinin yoluna doğru dörtte bir otlattılar. Ona dediler ki: Keşke onları beşte bir otlatsaydık; ehillerinden önce bir gün artırdılar. Dediler ki: Keşke onları altıda bir otlatsaydık; ihtiyar onların ne istediklerini anladı da dedi ki: Siz ancak **ضرب أخماس لأسداس**sınız; gayeniz onları otlatmak değildir, ancak gayeniz ehlinizdir. Ve söylemeye başladı, der ki:

  Ve bu, altılar için gördüğüm beşler vuruşudur                      umulur ki ikiniz olmayasınız

Kümeit bu beyti, mesel olduğu için aldı da dedi:

  Ve bu, altılar için istenmiş beşler vuruşudur                      umulur ki olmayasınız

İbnü’l-A‘râbî, Tayyî’den bir adam için şu beyti rivayet etti:

  Bana söylediği bir vaadde, sonra onu bozdu                      yarın yarın, altılar için beşler

Ve Hureym b. Fâtik el-Esedî dedi:

  Lâkin size Yemen sahiplerinden bir ihtiyar attılar                      altılar için beşler vuruşu nedir bilmedi

İbnü’s-Sikkît, Kümeit’in sözünü okurken Ebû ‘Amr’dan nakletti: Bu, senin “**شش بنج**” demen gibidir; yani beş gösterir, altı ister. Şeyhimiz, Meydânî ve başkalarından nakletti: Dediler: **ضرب أخماسه في أسداسه**; yani beş duyusunu altı yönüne çevirdi; istenen şeye bakmak için düşünceyi toplamanın ve bakışı yönlere çevirmenin kinayesidir. Ve **الخمس** (ötre ile); Halîl de böyle okudu: **فأن لله خمسه**. Ve iki ötre ile; ve **الخميس** de böyledir. İbnü’l-Enbârî’nin lugavîlerden naklettiğine göre, bu, **الثليث** dışında bu kesirlerin hepsinde düzenli olarak yürür. Bunu Hâfız Dım yâtî’nin Mu‘cem’inde böyle okudum; o, musannif üzerine bir istidrâktir: beşten bir parça; cem‘i: **أخماس**. Ve **خماس** ve **مخمس** geldiler; yani beşer beşer; nitekim **ثناء** ve **مثنى**; ve **رباع** ve **مربع** dediler. Ve **خماساء**; **براكاء** gibi: ع; bu, Lisân’da **ح م. س** maddesinde vardır; Sâgânî onu burada zikretti. Ve **أخمسوا**: beş oldular. Ve **أخمس الرجل**: develeri beşte bir suya geldi. Ve o develerin sahibine: **مخمس** denir. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, İmru’ul-Kays’tan şu beyti okudu:

  Toprağını kaldırır ve ortaya çıkarır, onu yığar                      öğle sıcağında eşeleyen **مخمس**in eşelemesi gibi

Ve **خمسه تخميسا**: onu beş köşeli kıldı. Ondandır: şiirde **المخمس**; beş kısım üzere olan şey; bu, arûzun vaz‘ında değildir. Ebû İshâk dedi: Kafiyeler karıştığında o, **المخمس**tir. İbn Şümeyl dedi: **غلام خماسي ورباعي**: uzunluğu beş karış ve dört karış oldu. Ancak **خماسي** ve **رباعي**, boyu artan kimse hakkında söylenir; elbise hakkında: **سباعي** denir. Leys dedi: **الخماسي** ve **الخماسية** (hizmetçi kızlardan): uzunluğu beş karış olan şeydir. Dedi: Altı karışa ve yedi karışa ulaştığında **سداسي** ve **سباعي** denmez. Başkası dedi: Beşin dışında da denmez; çünkü altı karışa ulaştığında o, adamdır. Lisân’da: yedi karışa ulaştığında adam oldu.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: sayıdan **الخمسون** mâlûmdur. Ve şairin sözü; Kisâî’nin okuttuğu ve Ferrâ’nın ondan naklettiği:

  Kasten bir adamı niçin öldürdünüz                      bir yıl ve elli sayıdan beri

**خمسون**daki **م**’i kesre ile; çünkü vezni ikame etmek için **م**’in harekesine ihtiyaç duydu; onu fetha ile açmadı ki fethanın aslı olduğunu vehmettirmesin. Tehzîb’de: **خمسون**daki **م**’i kesreledi; söz ise **خمسون**dur; nitekim **خمس عشرة** dediler, **ش**’i kesre ile. Ferrâ dedi: Başkası onu **م**’i fetha ile rivayet etti; onu **خمسة** ve **خمسات** üzerine bina etti. Develerin suya geliş vakitlerinden **الخمس**ın cem‘i: **أخماس**. Sîbeveyh dedi: Bu bina ile onu aşmadı. Ve denir: **خمس بصباص** ve **وقعقاع** ve **حثحاث**; suya yürüyüşlerinde, uzaklığından dolayı, ne bir düzenlilik ne de bir gevşeklik olmadığında. ‘Accâc dedi:

  **خمس**; yontulmuş kıl ipi gibi; bineklerinin atılışında **أمت** yoktur

Yani: **خمس**; **أمت**ten (eğrilikten) soyulmuş ip gibi pürüzsüz. Ve toprağı sulamada **التخميس**: **التربيع**dan sonraki sulamadır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **لا تك خميسيا**; yani perşembeyi tek başına oruç tutanlardan olma. Ve Basra’nın **أخماس**ı beştir: birinci beş: **العالية**; ikinci: **بكر بن وائل**; üçüncü: **تميم**; dördüncü: **عبد القيس**; beşinci: **الأزد**. Ve **الخمس** (kesre ile): bir kabiledir. Sa‘leb şu beyti okudu:

  Temîm, **الخمس**ın en aşağısına sığındı; karşılaştığında                      köprülerin birine; ona şarap yürünmez

Ve **القناطر**: belâlardır. Ve **ابن الخمس**: bir adamdır. Şebîb b. ‘Avâne’nin sözü:

  Onun kabri, keskin sınıra bir kova gibi sarkıtılmıştır                      elbiseleri parıldar, **الخمس** su çeker

**عقيلة** ve **الخمس**: iki adamdır. Haccâc’ın hadisinde: Şa‘bî’ye **المخمسة** hakkında sordu; dedi: O, ferâizden bir meseledir; sahâbeden beşi onda ihtilaf etti: Ali, Osman, İbn Mes‘ûd, Zeyd ve İbn Abbâs, Allah Teâlâ onlardan razı olsun. O, bir anne, bir kız kardeş ve bir dededir. Ve **منية الخميس**; **أمير** gibi: Mansûra amellerinden küçük bir köydür; ona girdim. Ondandır: şeyhlerimizin şeyhi Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed b. Muhammed el-Humeysî eş-Şâfi‘î; ona, Şihâb Ahmed b. Muhammed b. ‘Atıyye b. Ebî’l-Hayr el-Halîfî, 1132 senesinde icâzet verdi. Ve **وادي الخميس**: Mağrib’de bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمَسَ القَوْمَ
1 خَمَسَ القَوْمَ خمس القوم , (S, A, Mgh, K,) aor. خَمُسَ , (S, Mgh, K,) [inf. n. خَمْسٌ,] He took the fifth part of the possessions of the people. (S, A, Mgh, K.) And خَمَسَ المَالَ, (A, Msb,) aor. خَمُسَ , inf. n. خَمْسٌ, (Msb,) He took the fifth part of the property. (A, Msb.) خَمْسٌ signifies The taking one from five: and hence the saying of 'Adee Ibn-Hلtim, رَبَعْتُ فِى الجَاهِلِيَّة وَخَمَسْتُ فِى الاـِسْلَامِ [I took the fourth part of the spoil in the Time of Ignorance, and I took the fifth part thereof in the time of El-Islلm]; meaning, I headed the army in both those states; for the commander, in the Time of Ignorance, used to take the fourth part of the spoil; and in El-Islلm, the fifth part was assigned to him. (TA.) ― -b2- خَمَسَ القَوْمَ, (S, A, Msb, K,) aor. خَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. خَمْسٌ, (Msb,) He was, or became, the fifth of the people: (S, A, Msb, K:) or he made them five by [adding to their number] himself. (S, K.) ― -b3- خَمَسَ also signifies He made fourteen to be fifteen. (T in art. ثلث.) ― -b4- And He made forty-nine to be fifty with himself. (A'Obeyd, S in that art.) ― -b5- خَمَسَ الحَبْلَ, aor. خَمِسَ , inf. n. خَمْسٌ, He made the rope of five strands twisted together. (TA.) -A2- خَمَسَتِ الاـِبِلُ The camels drank on the fifth day, counting the day of the next preceding drinking as the first. (TA.) [See خَمْسٌ.] ― -b2- خَمَسَ, said of a horse, He came fifth in the race. (T, M, L; all in art. ثلث.)

خمّسهُ
2 خمّسهُ خمس خمسه خمسة , inf. n. تَخْمِيسٌ, He made it five. (EshSheybلnee and K, voce وَحَّدَهُ.) ― -b2- He made it to be five-cornered; five-angled; pentagonal. (K.) ― -b3- خَمَّسَتْ She brought forth her fifth offspring. (TA in art. بكر.) ― -b4- And خمّسهُ He made it five-fifths. (Msb.) ― -b5- خمّس لِامْرَأَتِهِ, or عِنْدَهَا, He remained five nights with his wife: and in like manner the verb is used in relation to any saying or action. (TA voce سَبَّعَ.) ― -b6- تَخْمِيسٌ also signifies [The watering of land or seedproduce on the fifth day, counting the day of the next preceding watering as the first;] the watering of land that is [next] after the تَرْبِيع. (TA.)

اخمس القَوْمُ
4 اخمس القَوْمُ اخمس القوم The party of men became five: (S, K:) ― -b2- also, The party of men became fifty. (M and L in art. ثلث.) ― -b3- اخمس الرَّجُلُ The man was, or became, one whose camels came to water on the fifth day, counting the day of the next preceding drinking as the first. (S, * K, * TA.) [See خِمْسٌ.]

خَمْسٌ
خَمْسٌ خمس fem. of خَمْسَةٌ [q. v.].

خُمْسٌ
خُمْسٌ خمس : see خُمُسٌ.

خِمْسٌ
خِمْسٌ خمس The drinking of camels on the fifth day, counting the day of the next preceding drinking as the first; their drinking one day, then pasturing three days, then coming to the water on the fifth day, the first and last days, on which they drink, being thus reckoned: this is the correct explanation, accord. to Aboo-Sahl El-Khowlee; and Aboo-Zekereeyà says the like; (TA;) or their pasturing three days, and coming to the water on the fourth day [not counting the day of the next preceding watering; for it is evident that this explanation is virtually the same as that preceding]: (S, K:) accord. to Lth, the drinking of camels on the fourth day, counting the day on which they returned from [the next preceding] watering; but Az says, that this is a mistake; the day of returning from watering not being counted [when it is explained as meaning the drinking on the fourth day]: (TA:) pl. أَخْمَاسٌ, the only pl. form. (Sb, TA.) [See ظِمْءٌ.] Hence, فَلَاةٌ خِمْسٌ [as in copies of the K, or it may be فَلَاةُ خِمْسٍ,] A desert in which the water is far distant, so that the camels come to the water on the fourth day, exclusive of the [next preceding] day on which they drank. (Az, K, TA.) Hence also the saying, فُلَانٌ يَضْرِبُ أَخْمَاسًا لِأَسْدَاسٍ (S, K *) (tropical:) Such a one makes a pretence of اخماس [or fifth-day waterings] for the purpose of اسداس [or sixth-day waterings]: i. e., he advances his camels from the خِمْس to the سِدْس: (K:) a prov.: (TA:) meaning, such a one strives to deceive, or circumvent: (S, K:) applied to him who acts towards another with artifice, pretending that he obeys him, or complies with his desire: (TA:) or to him who pretends one thing while he means another: (K:) and taken from the saying, related by AO and IAar, ضَرَبَ أَخْمَاسًا لِأَسْدَاسٍ [He made a pretence of اخماس for the purpose of اسداس]; said of him who proposes a thing whereby he means another thing, which he commences and by slow degrees accomplishes: (TA:) for a man, when he desires to make a long journey, accustoms his camels to drink خِمْسًا سِدْسًا [i. e. on the fifth day and then on the sixth, in each case counting the day of the next preceding drinking as the first]: (K, TA:) the origin of the saying, accord. to IAar, being this: an old man was among his camels, accompanied by his sons, men, who pastured them, and who had been long far distant from their families; and he told them one day to pasture their camels رِبْعًا [i. e. watering on the fourth day, counting the day of the next preceding watering as the first], which they did, proceeding in the way towards their families: then they proposed to do so خِمْسًا; and then, سِدْسًا: whereupon the old man, understanding what they meant, said, ye are doing nothing but making a pretence of اخماس for the purpose of اسداس: the object of your desire is not the pasturing of them, but it is only your families. (TA.) [See below, voce خُمُسٌ, a saying similar in words but different in meaning.] ― -b2- It is also used for سَيْرُ خِمْسٍ [A journey in which the camels are watered only on the first and fifth days; a journey in which the second and third and fourth days are without water]. (L in art. جلذ.) You say خِمسٌ بَصْبَاصٌ, [and صَبْصَابٌ,] and قَعْقَاعٌ, and حَثْحَاثٌ, [and حَصْحَاصٌ, &c.,] i. e. A journey [in which the camels are watered only on the first and fifth days,] in the course of which, to the water, there is no flagging, by reason of its remoteness. (TA.) El-'Ajjلj uses the expression
خِمْسٌ كَحَبْلِ الشَّعَرِ المُنْحَتِّ
meaning, A [journey of the kind termed] خمس without any deviation, like a rope made of hair that has fallen off and that is free from any unevenness. (L, TA.) ― -b3- خِمْسٌ also signifies The fifth young one, or offspring. (A in art. ثلث.) -A2- A [garment of the kind called] بُرْد, (S, K,) of the fabric of El-Yemen; (S;) so called because first made for a king of El-Yemen named خِمْسٌ, (AA, S,) or الخِمْسُ; (K, TA;) as also ↓ خَمِيسٌ. (TA.) For the latter word, we find in the work of Bkh, خَمِيص, with ص; which, if correct, is masc. of خَمِيصَةٌ, which is a small kind of كِسَآء. (IAth, and L.) [The pl. of خِمْسٌ applied to a بُرْدَة is أَخْمَاسٌ.] See also مَخْمُوسٌ, in four places.

خُمُسٌ
خُمُسٌ خمس and ↓ خُمْسٌ A fifth part; (Msb, K;) as also ↓ خَمِيسٌ, (S, in art. ثلث, and IAmb and Msb,) agreeably with a rule applicable in the case of every one of the units, except ثَلِيثٌ: (TA:) some allow this last; but AZ disallows it, and خميس also: (S in art. ثلث:) pl. أَخْمَاسٌ. (Msb, TA.) ― -b2- [Hence, app.,] ضَرَبَ أَخْمَاسَهُ فِى أَسْدَاسِهِ He turned his five senses towards his six relative points; [namely, above, below, before, behind, right, and left:] an allusion to the collecting all the thoughts to examine a thing, and turning the attention in all directions. (MF.)

خَمْسَةٌ
خَمْسَةٌ خمس خمسه خمسة , (S, K,) masc.; and خَمْسٌ, fem.; (S;) [Five;] a certain number. (S, K.) You say خَمْسَةُ رِجَالٍ [Five men], and خَمْسُ نِسْوَةٍ [Five women]. (S.) You say also, عِنْدِى خَمْسَةُ دَرَاهِمْ [I have five dirhems], with refa: and if you please, you incorporate the ة into the د [and say, خَمْسَة دَّرَاهِمَ]: but when you prefix ال to دراهم, you say, عِنْدِى خَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ [I have the five dirhems], with damm; and may not incorporate, because you have incorporated the ل into the د: and in the case of a fem. n. you say, عِنْدِى خَمْسُ القُدُورِ [I have the five cooking-pots]: also, هٰذِهِ الخَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ [These five dirhems]; and, if you please, الدَّرَاهِمُ, using it in the manner of an epithet: and in like manner [you use the other nouns of number] to عَشَرَةٌ [inclusive]. (S.) You say also, صُمْنَا خَمْسًا مِنَ الشَّهْرِ [We fasted during a period of five nights of the month with their days]; making لَيَالٍ to predominate over أَيَّام, when you do not mention the word ايّام, though the fasting is in the day; because the night of each day precedes the day: but when you mention the word ايّام, you say, صُمْنَا خَمْسَةَ أَيَّامٍ [We fasted five days]. (ISk, TA.) يَعَضُّ بِالخَمْسِ means He bites the fingers: these being [five in number and] of the fem gender: (Ham p. 790:) [i. e.] خَمْسٌ means the five fingers. (Har p. 76.) [Respecting a peculiar pronunciation of the people of El-Hijلz, and a case in which خَمْسَة is imperfectly decl., see ثَلَاثَةٌ.] ― -b2- [خَمْسَةَ عَشَرَ, masc.; and خَمْسَ عَشْرَةَ, fem.; Fifteen. For variations thereof, see art. عشر.]

خَمْسُونَ
خَمْسُونَ خمسون [Fifty, and fiftieth,] is also written and pronounced خَمِسُونَ, with kesr to the خَمَسُونَ, by poetic license, as related by Ks; or م, with fet-h, as related by others, after the manner of خَمْسَةٌ and خَمَسَاتٌ: (Fr, TA:) accord. to the T, the variation خَمِسُونَ, with kesr to the م, is [dialectic, being] similar to خَمْسَ عَشِرَةَ, with kesr to the ش [in the dial. of Nejd]. (TA.)

جَاؤُوا خُمَاسَ
جَاؤُوا خُمَاسَ ذ , and ↓ مَخْمَسَ, They came five and five; [or five and five together; or five at a time and five at a time;] (K, TA;) like as they say, ثُنَآءَ and مَثْنَى, and رُبَاعَ and مَرْبَعَ: (TA:) or, accord. to A 'Obeyd, not more than أُحَادَ and ثُنَآءَ and ثُلَاثَ and رُبَاعَ has been heard, except عُشَارَ occurring in a verse of El-Kumeyt. (TA in art. عشر.)

خَمِيسٌ
خَمِيسٌ خميس : see خُمُسٌ: ― -b2- and مَخْمُوسٌ, in two places. ― -b3- An army; because consisting of five parts, namely, the van, the body, the right wing, the left wing, and the rear; (S, A, K;) or because the spoils are divided into fifths among it; but this latter assertion requires consideration; (ISd, MF;) for this division of the spoils is an affair of the Muslim law, whereas خميس [thus applied] is an old term: (MF:) or an army having numerous weapons; syn. جَيْشٌ خَشِنٌ. (TA.) ― -b4- يَوْمُ الخَمِيسِ, (S, Msb, K,) and simply الخَمِيسُ, Thursday; the fifth day of the week; thus used for الخَامِسُ, in like manner as الدَّبَرَانُ is applied to the star [that follows the Pleiades, for الدَّابِرُ]: (TA:) pl. [of pauc.] أَخْمِسَةٌ and [of mult.] أَخْمِسَآءُ (S, Msb, K) and أَخَامِسُ. (Fr, TA.) AZ used to say, مَضَى الخَمِيسُ بِمَا فِيهِ [Thursday passed with what happened in it], making it sing. and masc.: but Abu-l-Jarrلh used to say, مَضَىالخَمِيسُ بِمَ فِيهِنَّ, making it pl. and fem., and using it as a n. of number. (Lh, TA.) It has no dim. (Sb, S in art. امس.) -A2- See also خِمْسٌ, last signification. -A3- مَا أَدْرِى أَىُّ خَمِيسِ النَّاسِ هُوَ means I know not what company of men it is. (Ibn-' Abbلd, Sgh, K.)

خُمَاسِىٌّ
خُمَاسِىٌّ خماس خماسى خماسي خماسيي A boy five spans (أَشْبَار) in height: (S, Mgh, Msb, * K:) said of him who is increasing in height [but has not attained his full stature]: (Msb:) fem. with ة: (Lth, TA:) and in like manner you say رُبَاعِىٌّ: (S, Msb:) but you do not say سُبَاعِىٌّ, (Lth, S, K,) nor سُدَاسِىٌّ; (Lth, K;) [i. e., in speaking of a boy;] for when he has attained seven spans, (S,) or six spans, (Lth, K,) he is a man: (Lth, S, K:) or to a slave you apply the epithet سداسىّ also; and to a garment, or piece of cloth, سباعىّ. (Msb.) ― -b2- See also مَخْمُوسٌ. ― -b3- [Also A word composed of five letters, radical only, or radical and augmentative.]

خَمِيسِىٌّ
خَمِيسِىٌّ خميس خميسى خميسي One who fasts alone on Thursday. (IAar, Th.)

خَامِسٌ
خَامِسٌ خامس [Fifth]: for this you also say خَامٍ; (ISk, S, K;) whence the phrase, جَآئَ فُلَانٌ خَامِيًا [Such a one came fifth], for خَامِسًا: (ISk, S:) [fem. with ة.] ― -b2- [خَامِسَ عَشَرَ and خَامِسَة عَشْرَةَ, the former masc. and the latter fem., meaning Fifteenth, are subject to the same rules as ثَالِثَ عَشَرَ and its fem., explained in art. ثلث, q. v.] -A2- اـِبِلٌ خَامِسَةٌ (TA) and خَوَامِسُ (S, K) Camels that drink on the fifth day, counting the day of the next preceding drinking as the first: [see خِمْسٌ:] (TA:) or that pasture three days, coming to the water on the fourth day [not counting the day of the next preceding watering]. (S, K.)

جَاؤُوا مَخْمَسَ
جَاؤُوا مَخْمَسَ ذ : see خُمَاسَ.

مُخَمَّسٌ
مُخَمَّسٌ مخمس A thing five-cornered; five-angled; pentagonal. (S.) [See also مُثَلَّثٌ.]

مَخْمُوسٌ
مَخْمُوسٌ مخموس Five cubits in length; applied to a spear, (S, A, K,) as also ↓ خَمِيسٌ; (K;) and to a garment, or piece of cloth, (S, A, K,) as also ↓ خَمِيسٌ, (S, A, Mgh, K,) which occurs in a trad. as meaning a small garment or piece of cloth, (Mgh,) and ↓ خُمَاسِىٌّ [q. v. suprà]; (TA;) and in like manner, ↓ بُرْدَةُ أَخْمَاسٍ a [garment of the kind called] بردة fire cubits long. (ISk, TA.) Hence the saying, ↓ هُمَا فِى بُرْدَة أَخْمَاسٍ (assumed tropical:) They two have become near together, and in a state of agreement. (K.) A poet says,
صَيَّرَنِى جُودُ يَدَيهِ وَمَنْ
↓ أَهْوَاهُ فِى بُرْدَةِ أَخْمَاسِ
i. e., (assumed tropical:) The bounty of his hands has made me and the person whom I love to be near together, as though we were in a بردة five cubits long: (Th, TA:) app. meaning that the person thus spoken of had purchased for him a female slave, or had given for him the dowry of his wife. (Az, Sgh, TA.) You also say, ↓ لَيْتَنَافِى بُرْدَةِ أَخْمَاسٍ, a prov., meaning (assumed tropical:) Would that we were near together. (ISk, TA.) [See also بُرْدٌ.] ― -b2- Also A rope made of five strands twisted together. (S, A, K.)

##### Türkçe

**خَمَسَ القَوْمَ**
1 **خَمَسَ القَوْمَ** خمس القوم , (S, A, Mgh, K,) muzâri‘ı **خَمُسَ** , (S, Mgh, K,) [mastarı **خَمْسٌ**,] O, kavmin mallarının beşte birini aldı. (S, A, Mgh, K.) Ve **خَمَسَ المَالَ**, (A, Msb,) muzâri‘ı **خَمُسَ** , mastarı **خَمْسٌ**, (Msb,) O, malın beşte birini aldı. (A, Msb.) **خَمْسٌ**, “beşten birini alma”yı ifade eder: bundan dolayı ‘Adî İbn-Hâtim’in sözü: رَبَعْتُ فِى الجَاهِلِيَّة وَخَمَسْتُ فِى الاـِسْلَامِ [Câhiliye zamanında ganimetin dörtte birini aldım; İslâm zamanında da onun beşte birini aldım]; mânâsı: her iki hâlde de orduya kumanda ettim; çünkü Câhiliye zamanında kumandan ganimetin dörtte birini alırdı; İslâm’da ise beşte biri ona tahsis edildi. (TA.) ― -b2- **خَمَسَ القَوْمَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **خَمِسَ** , (S, Msb, K,) mastarı **خَمْسٌ**, (Msb,) O, insanların beşincisi oldu veya oldu: (S, A, Msb, K:) yahut kendisini [sayılarına] katarak onları beş yaptı. (S, K.) ― -b3- **خَمَسَ** ayrıca, on dördü on beş yaptı demektir. (T, **ثلث** maddesinde.) ― -b4- Ve kendisiyle birlikte kırk dokuzu elli yaptı. (A‘Obeyd, S, o maddede.) ― -b5- **خَمَسَ الحَبْلَ**, muzâri‘ı **خَمِسَ** , mastarı **خَمْسٌ**, O, ipi beş telin bükülüp bir araya getirilmişi yaptı. (TA.) -A2- **خَمَسَتِ الاـِبِلُ** Develer, bir önceki sulama gününü birinci sayarak beşinci günde su içti. (TA.) [Bkz. **خَمْسٌ**.] ― -b2- **خَمَسَ**, ata dair söylenir: yarışta beşinci geldi. (T, M, L; hepsi **ثلث** maddesinde.)

**خمّسهُ**
2 **خمّسهُ** خمس خمسه خمسة , mastarı **تَخْمِيسٌ**, O, onu beş yaptı. (Eş-Şeybânî ve K, **وَحَّدَهُ** maddesinde.) ― -b2- O, onu beş köşeli; beş açılı; beşgen yaptı. (K.) ― -b3- **خَمَّسَتْ** O (dişi), beşinci yavrusunu doğurdu. (TA, **بكر** maddesinde.) ― -b4- Ve **خمّسهُ** O, onu beş beşte bir yaptı. (Msb.) ― -b5- **خمّس لِامْرَأَتِهِ**, yahut **عِنْدَهَا**, O, karısının yanında beş gece kaldı: aynı şekilde fiil, herhangi bir söz veya fiile nispetle de kullanılır. (TA, **سَبَّعَ** maddesinde.) ― -b6- **تَخْمِيسٌ** ayrıca, [bir önceki sulama gününü birinci sayarak beşinci günde araziyi veya ekini sulama;] **تَرْبِيع**’den [sonra gelen] arazinin sulanması demektir. (TA.)

**اخمس القَوْمُ**
4 **اخمس القَوْمُ** اخمس القوم Erkekler topluluğu beş oldu: (S, K:) ― -b2- ayrıca, erkekler topluluğu elli oldu. (M ve L, **ثلث** maddesinde.) ― -b3- **اخمس الرَّجُلُ** Adam, bir önceki sulama gününü birinci sayarak develeri beşinci günde suya gelen kimse oldu veya oldu. (S, * K, * TA.) [Bkz. **خِمْسٌ**.]

**خَمْسٌ**
**خَمْسٌ** خمس **خَمْسَةٌ**’nin müennesi [bkz.].

**خُمْسٌ**
**خُمْسٌ** خمس : bkz. **خُمُسٌ**.

**خِمْسٌ**
**خِمْسٌ** خمس Develerin, bir önceki sulama gününü birinci sayarak beşinci günde su içmesi; onların bir gün su içip sonra üç gün otlayıp sonra beşinci günde suya gelmesi; böylece su içtikleri ilk ve son günlerin sayılması: bu, Ebû Sehl el-Havlî’ye göre doğru açıklamadır; Ebû Zekeriyyâ da bunun benzerini söyler; (TA;) yahut onların üç gün otlayıp dördüncü günde suya gelmesi [bir önceki sulama gününü saymadan; zira bu açıklamanın gerçekte öncekiyle aynı olduğu açıktır]: (S, K:) Lîs’e göre, develerin dördüncü günde su içmesi, [bir önceki] sulamadan döndükleri günü sayarak; fakat Ez der ki bu bir hatadır; [dördüncü günde su içme diye açıklandığında] sulamadan dönüş günü sayılmaz: (TA:) çoğulu **أَخْمَاسٌ**, tek çoğul şeklidir. (Sb, TA.) [Bkz. **ظِمْءٌ**.] Bundan dolayı, فَلَاةٌ **خِمْسٌ** [K nüshalarında olduğu üzere; yahut فَلَاةُ **خِمْسٍ** olabilir,] suyu uzak olan bir çöl; öyle ki develer, [bir önceki] su içtikleri günü hariç tutarak dördüncü günde suya gelir. (Az, K, TA.) Bundan dolayı ayrıca şu söz: فُلَانٌ يَضْرِبُ **أَخْمَاسًا** لِأَسْدَاسٍ (S, K *) (mecaz:) falan kimse, **اسداس** [yahut altıncı gün sulamaları] maksadıyla **اخماس** [yahut beşinci gün sulamaları] gösterişi yapar: yani develerini **خِمْس**’ten **سِدْس**’e geçirir: (K:) bir darb-ı meseldir: (TA:) mânâsı: falan kimse aldatmaya yahut dolanmaya çalışır: (S, K:) başkasına hileyle davranan, ona itaat ediyor yahut arzusuna uyuyor gibi görünen kimseye uygulanır: (TA:) yahut bir şeyi kastederken başka bir şeyi gösteren kimseye: (K:) ve AO ile IAar’ın rivayet ettiği şu sözden alınmıştır: ضَرَبَ **أَخْمَاسًا** لِأَسْدَاسٍ [**اسداس** maksadıyla **اخماس** gösterişi yaptı]; bir şeyi teklif edip onunla başka bir şeyi kasteden; onu başlatıp yavaş yavaş gerçekleştiren kimse hakkında söylenir: (TA:) çünkü bir adam uzun bir yolculuk istediğinde develerini **خِمْسًا سِدْسًا** [yani her birinde bir önceki sulama gününü birinci sayarak beşinci gün, sonra altıncı gün] su içmeye alıştırır: (K, TA:) sözün aslı, IAar’a göre, şudur: yaşlı bir adam develerinin yanında idi; oğullarıyla beraberdi; onlar erkeklerdi; develeri otlatırlardı; ailelerinden uzun süre uzak kalmışlardı; bir gün onlara develerini **رِبْعًا** [yani bir önceki sulama gününü birinci sayarak dördüncü gün sulama] otlatmalarını söyledi; onlar da bunu yapıp ailelerine doğru yolda ilerlediler: sonra bunu **خِمْسًا** yapmayı teklif ettiler; sonra **سِدْسًا**: bunun üzerine yaşlı adam, ne kastettiklerini anlayınca dedi ki: siz ancak **اسداس** maksadıyla **اخماس** gösterişi yapıyorsunuz: istediğiniz şey onları otlatmak değildir; ancak ailelerinizdir. (TA.) [Aşağıda, **خُمُسٌ** maddesinde, lafızca benzer fakat mânâca farklı bir söz için bkz.] ― -b2- Ayrıca **سَيْرُ خِمْسٍ** için kullanılır [develerin yalnız birinci ve beşinci günlerde sulandığı yolculuk; ikinci, üçüncü ve dördüncü günlerin susuz olduğu yolculuk]. (L, **جلذ** maddesinde.) Sen **خِمسٌ بَصْبَاصٌ**, [ve **صَبْصَابٌ**,] ve **قَعْقَاعٌ**, ve **حَثْحَاثٌ**, [ve **حَصْحَاصٌ**, vb.,] dersin; yani suya doğru, uzaklığı sebebiyle gevşeme olmayan bir yolculuk [develerin yalnız birinci ve beşinci günlerde sulandığı]. (TA.) El-‘Accâc şu ifadeyi kullanır:
خِمْسٌ كَحَبْلِ الشَّعَرِ المُنْحَتِّ
mânâsı: sapma olmaksızın [**خمس** denilen türden] bir yolculuk; dökülmüş ve her türlü pürüzden arınmış kıldan yapılmış bir ip gibi. (L, TA.) ― -b3- **خِمْسٌ** ayrıca, beşinci yavruyu yahut nesli ifade eder. (A, **ثلث** maddesinde.) -A2- Yemen dokumasından [**بُرْد** denilen türden] bir elbise; (S, K,) (S;) Yemen krallarından adı **خِمْسٌ**, (AA, S,) yahut **الخِمْسُ** olan bir kral için ilk defa yapıldığı için böyle adlandırılmıştır; (K, TA;) bunun gibi ↓ **خَمِيسٌ** de. (TA.) Son kelime için, Bkh’nin eserinde **خَمِيص** ص ile bulunur; eğer doğru ise, **خَمِيصَةٌ**’nin müzekkeridir; o da küçük bir **كِسَآء** türüdür. (IAth, ve L.) [Bir **بُرْدَة**’ye nispetle **خِمْسٌ**’ün çoğulu **أَخْمَاسٌ**’tır.] Dört yerde **مَخْمُوسٌ**’a da bak.

**خُمُسٌ**
**خُمُسٌ** خمس ve ↓ **خُمْسٌ** Beşte bir; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **خَمِيسٌ** de, (S, **ثلث** maddesinde, ve IAmb ile Msb,) **ثَلِيثٌ** hariç birlerin her birinde geçerli bir kaideye göre: (TA:) bazıları bu sonuncuya cevaz verir; fakat AZ bunu ve **خميس**’i de reddeder: (S, **ثلث** maddesinde:) çoğulu **أَخْمَاسٌ**. (Msb, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] ضَرَبَ أَخْمَاسَهُ فِى أَسْدَاسِهِ O, beş duyusunu altı nispi yönüne çevirdi; [yani yukarı, aşağı, ön, arka, sağ ve sol:] bir şeyi incelemek için bütün düşünceleri toplama ve dikkati her yöne çevirme kinayesidir. (MF.)

**خَمْسَةٌ**
**خَمْسَةٌ** خمس خمسه خمسة , (S, K,) müzekker; ve **خَمْسٌ**, müennes; (S;) [Beş;] belirli bir sayı. (S, K.) Sen **خَمْسَةُ رِجَالٍ** [beş erkek], ve **خَمْسُ نِسْوَةٍ** [beş kadın] dersin. (S.) Sen ayrıca, عِنْدِى **خَمْسَةُ دَرَاهِمْ** [bende beş dirhem var], ref‘ ile dersin: ve istersen ة’yi د’ye idğam edersin [ve **خَمْسَة دَّرَاهِمَ** dersin]: fakat دراهم’in başına **ال** getirdiğinde, عِنْدِى **خَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ** [bende beş dirhem (belirli) var] dersin, damme ile; ve idğam edemezsin; çünkü ل’yi د’ye idğam etmişsindir: müennes bir isimde ise, عِنْدِى **خَمْسُ القُدُورِ** [bende beş tencere var] dersin: ayrıca, هٰذِهِ **الخَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ** [şu beş dirhem]; ve istersen **الدَّرَاهِمُ** (dersin), onu sıfat gibi kullanarak: ve aynı şekilde [diğer sayı isimlerini] **عَشَرَةٌ**’ye kadar [dahil] kullanırsın. (S.) Sen ayrıca, صُمْنَا **خَمْسًا** مِنَ الشَّهْرِ [ayın beş gecesi müddetince, günleriyle birlikte, oruç tuttuk] dersin; **لَيَالٍ**’ı **أَيَّام**’a galip kılarak; **ايّام** kelimesini zikretmediğinde, oruç gündüzde olduğu hâlde; çünkü her günün gecesi gündüzden önce gelir: fakat **ايّام** kelimesini zikrettiğinde, صُمْنَا **خَمْسَةَ أَيَّامٍ** [beş gün oruç tuttuk] dersin. (ISk, TA.) يَعَضُّ بِ**الخَمْسِ** demek, o parmakları ısırır demektir: bunlar [beş sayıda olup] müennes cinstendir: (Ham s. 790:) [yani] **خَمْسٌ**, beş parmak demektir. (Har s. 76.) [Hicaz halkının kendine mahsus bir telaffuzu ve **خَمْسَة**’nin eksik i‘rab edildiği bir hâl hakkında, **ثَلَاثَةٌ**’ye bak.] ― -b2- [**خَمْسَةَ عَشَرَ**, müzekker; ve **خَمْسَ عَشْرَةَ**, müennes; On beş. Bunun varyantları için **عشر** maddesine bak.]

**خَمْسُونَ**
**خَمْسُونَ** خمسون [elli ve ellinci,] ayrıca **خَمِسُونَ** şeklinde de yazılır ve okunur; **خَمَسُونَ**’daki م’ye kesre ile, şiir zaruretiyle; Ks’nin rivayet ettiği üzere; yahut başkalarının rivayet ettiği üzere fetḥa ile; **خَمْسَةٌ** ve **خَمَسَاتٌ** tarzında: (Fr, TA:) T’ye göre, م’ye kesre ile **خَمِسُونَ** varyantı, [lehçece olup] **خَمْسَ عَشِرَةَ**’daki ش’ye kesre ile (Necd lehçesinde) benzeridir. (TA.)

**جَاؤُوا خُمَاسَ**
**جَاؤُوا خُمَاسَ** ذ , ve ↓ **مَخْمَسَ**, Onlar beşer beşer geldiler; [yahut beşer beşer birlikte; yahut beşer defa beşer;] (K, TA;) tıpkı **ثُنَآءَ** ve **مَثْنَى**, ve **رُبَاعَ** ve **مَرْبَعَ** dedikleri gibi: (TA:) yahut A ‘Obeyd’e göre, **أُحَادَ** ve **ثُنَآءَ** ve **ثُلَاثَ** ve **رُبَاعَ**’dan fazlası işitilmemiştir; ancak El-Kumeyt’in bir beytinde geçen **عُشَارَ** müstesna. (TA, **عشر** maddesinde.)

**خَمِيسٌ**
**خَمِيسٌ** خميس : bkz. **خُمُسٌ**: ― -b2- ve **مَخْمُوسٌ**, iki yerde. ― -b3- Bir ordu; çünkü beş kısımdan oluşur: öncü, merkez, sağ kanat, sol kanat ve artçı; (S, A, K;) yahut ganimetler onun arasında beşlere bölündüğü için; fakat bu son iddia düşünmeyi gerektirir; (ISd, MF;) zira ganimetlerin bu şekilde bölünmesi Müslüman şeriatının bir işidir; hâlbuki **خميس** [bu mânâda] eski bir terimdir: (MF:) yahut çok silahlı bir ordu; eş anlamlısı **جَيْشٌ خَشِنٌ**. (TA.) ― -b4- **يَوْمُ الخَمِيسِ**, (S, Msb, K,) ve sadece **الخَمِيسُ**, Perşembe; haftanın beşinci günü; **الخَامِسُ** yerine böyle kullanılır; tıpkı **الدَّبَرَانُ**’ın yıldız için [Süreyya’yı takip eden yıldız olarak] **الدَّابِرُ** yerine kullanılması gibi: (TA:) [azlık çoğulu] **أَخْمِسَةٌ** ve [çokluk çoğulu] **أَخْمِسَآءُ** (S, Msb, K) ve **أَخَامِسُ**. (Fr, TA.) AZ şöyle derdi: مَضَى **الخَمِيسُ** بِمَا فِيهِ [Perşembe, içinde olanla geçti], onu müfred ve müzekker yaparak: fakat Ebû’l-Cerrâh şöyle derdi: مَضَى**الخَمِيسُ** بِمَ فِيهِنَّ, onu çoğul ve müennes yaparak ve onu sayı ismi gibi kullanarak. (Lh, TA.) Bunun küçültmesi yoktur. (Sb, S, **امس** maddesinde.) -A2- Ayrıca **خِمْسٌ**’ün son mânâsına bak. -A3- مَا أَدْرِى أَىُّ **خَمِيسِ** النَّاسِ هُوَ demek: onun hangi insan topluluğu olduğunu bilmiyorum. (İbn-‘Abbâd, Sgh, K.)

**خُمَاسِىٌّ**
**خُمَاسِىٌّ** خماس خماسى خماسي خماسيي Boyu beş karış (**أَشْبَار**) olan bir oğlan: (S, Mgh, Msb, * K:) boyca artmakta olan [fakat tam boyuna erişmemiş] kimse hakkında söylenir: (Msb:) müennesi ة iledir: (Lth, TA:) ve aynı şekilde **رُبَاعِىٌّ** dersin: (S, Msb:) fakat **سُبَاعِىٌّ** demezsin, (Lth, S, K,) ne de **سُدَاسِىٌّ**; (Lth, K;) [yani bir oğlan hakkında;] çünkü o yedi karışa ulaştığında, (S,) yahut altı karışa, (Lth, K,) o bir erkektir: (Lth, S, K:) yahut bir köleye **سداسىّ** sıfatını da uygularsın; bir elbiseye yahut kumaş parçasına da **سباعىّ**. (Msb.) ― -b2- Ayrıca **مَخْمُوسٌ**’a bak. ― -b3- [Ayrıca, yalnız kök harflerden yahut kök ve ziyade harflerden oluşan beş harfli bir kelime.]

**خَمِيسِىٌّ**
**خَمِيسِىٌّ** خميس خميسى خميسي Perşembe günü tek başına oruç tutan kimse. (IAar, Th.)

**خَامِسٌ**
**خَامِسٌ** خامس [beşinci]: bunun için **خَامٍ** da dersin; (ISk, S, K;) buradan şu ifade: جَآئَ فُلَانٌ خَامِيًا [falan kimse beşinci olarak geldi], **خَامِسًا** yerine: (ISk, S:) [müennesi ة iledir.] ― -b2- [**خَامِسَ عَشَرَ** ve **خَامِسَة عَشْرَةَ**, birincisi müzekker ikincisi müennes olup “on beşinci” mânâsında; **ثلث** maddesinde açıklanan **ثَالِثَ عَشَرَ** ve onun müennesiyle aynı kurallara tâbidir, bkz.] -A2- **اـِبِلٌ خَامِسَةٌ** (TA) ve **خَوَامِسُ** (S, K) Bir önceki sulama gününü birinci sayarak beşinci günde su içen develer: [bkz. **خِمْسٌ**:] (TA:) yahut üç gün otlayıp dördüncü günde suya gelenler [bir önceki sulama gününü saymadan]. (S, K.)

**جَاؤُوا مَخْمَسَ**
**جَاؤُوا مَخْمَسَ** ذ : bkz. **خُمَاسَ**.

**مُخَمَّسٌ**
**مُخَمَّسٌ** مخمس Beş köşeli; beş açılı; beşgen bir şey. (S.) [Ayrıca **مُثَلَّثٌ**’a bak.]

**مَخْمُوسٌ**
**مَخْمُوسٌ** مخموس Uzunluğu beş arşın olan; mızrağa uygulanır, (S, A, K,) bunun gibi ↓ **خَمِيسٌ** de; (K;) ve elbiseye yahut kumaş parçasına, (S, A, K,) bunun gibi ↓ **خَمِيسٌ** de, (S, A, Mgh, K,) bir hadiste küçük bir elbise yahut kumaş parçası mânâsında gelir, (Mgh,) ve ↓ **خُمَاسِىٌّ** [yukarıda bkz.]; (TA;) ve aynı şekilde, ↓ **بُرْدَةُ أَخْمَاسٍ** beş arşın uzunluğunda bir [**بردة** türü] elbise. (ISk, TA.) Bundan dolayı şu söz: ↓ هُمَا فِى **بُرْدَة أَخْمَاسٍ** (farz edilen mecaz:) İkisi birbirine yakınlaştı ve uyuşma hâlinde oldu. (K.) Bir şair der ki:
صَيَّرَنِى جُودُ يَدَيهِ وَمَنْ
↓ أَهْوَاهُ فِى بُرْدَةِ أَخْمَاسِ
yani, (farz edilen mecaz:) onun ellerinin cömertliği beni ve sevdiğim kişiyi birbirine yakın kıldı; sanki biz beş arşın uzunluğunda bir **بردة** içindeymişiz gibi: (Th, TA:) görünüşe göre mânâsı, kendisinden söz edilen kişinin onun için bir câriye satın almış olması yahut karısının mehrini onun için vermiş olmasıdır. (Az, Sgh, TA.) Sen ayrıca, ↓ لَيْتَنَافِى **بُرْدَةِ أَخْمَاسٍ**, bir darb-ı mesel olarak, (farz edilen mecaz:) keşke birbirimize yakın olsaydık, dersin. (ISk, TA.) [Ayrıca **بُرْدٌ**’a bak.] ― -b2- Ayrıca, beş telin bükülüp bir araya getirilmişinden yapılmış bir ip. (S, A, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَسَ
خَمَسَ U ( n. ac. خَمْس 1 ),
a.  Took a fifth of.

b.  I ( n. ac. خَمْس 1 ), Was the fifth, made five.

خَمَّسَ
خَمَّسَ II ,
a.  Formed a pentagon.

b.  Did five times or on the fifth day; brought forth her fifth ( female ).

أَخْمَسَ
أَخْمَسَ IV ,
a.  Became five.

خَمْس
خَمْس 1 [ fem. ],
a.  Five.

خَمْسَة
خَمْسَة 1t [ mas. ],
a.  Five. - خُمْس 3 ,  خُمُس 10 , ( pl. أَخْمَاْس 38 ), A fifth; the fifth.

مَخْمَس
مَخْمَس 17 ,
a.  see 24 .

خَاْمِس
خَاْمِس 21 ,
a.  Fifth.

خُمَاْس
خُمَاْس 24 ,
a.  By fives.

خُمَاْسِيّ
خُمَاْسِيّ 24yi ,
a.  Quinqueliteral ( word ).

b.  A youth five spans high.

خَمِيْس
خَمِيْس 25 ,
a.  Army consisting of five divisions: vanguard, centre, right wing, left wing, rearguard.

b.  Five cubits long.

c.  [ art. ], ( pl. أَخْمِسَة 15t ,  أَخَاْمِسُ 37 ,  أَخْمِسَآءُ 68 ), Thursday: the fifth day of the week.

خَمڤسَ
N. P. خَمڤسَ I ,
a.  Five cubits long.

b.  Rope of five strands.

خَمَّسَ
N. P. خَمَّسَ II ,
a.  Pentagonal.

خَمْسُوْن
خَمْسُوْن ,  خَمْسِيْن
a.  Fifty.

خَمْسِيْن
خَمْسِيْن
a.  Hot wind ( common to Egypt ).

عِيْد الخَمْسِيْن
عِيْد الخَمْسِيْن
a.  Pentecost.

يَوْم الخَمِيْس
يَوْم الخَمِيْس
a.  see 25 (c) .

##### Türkçe

خَمَسَ
**خَمَسَ** U ( n. ac. **خَمْس** 1 ),
a. Beşte birini aldı.

b. I ( n. ac. **خَمْس** 1 ), beşinci oldu, beş yaptı.

خَمَّسَ
**خَمَّسَ** II ,
a. Beşgen oluşturdu.

b. Beş defa yahut beşinci günde yaptı; onun beşincisini (dişi) doğurdu.

أَخْمَسَ
**أَخْمَسَ** IV ,
a. Beş oldu.

خَمْس
**خَمْس** 1 [ fem. ],
a. Beş.

خَمْسَة
**خَمْسَة** 1t [ mas. ],
a. Beş. - **خُمْس** 3 , **خُمُس** 10 , ( pl. **أَخْمَاْس** 38 ), beşte bir; beşinci.

مَخْمَس
**مَخْمَس** 17 ,
a. bkz. 24 .

خَاْمِس
**خَاْمِس** 21 ,
a. Beşinci.

خُمَاْس
**خُمَاْس** 24 ,
a. Beşer beşer.

خُمَاْسِيّ
**خُمَاْسِيّ** 24yi ,
a. Beş harfli (kelime).

b. Boyu beş karış olan bir delikanlı.

خَمِيْس
**خَمِيْس** 25 ,
a. Beş bölükten oluşan ordu: öncü, merkez, sağ kanat, sol kanat, artçı.

b. Uzunluğu beş arşın olan.

c. [ art. ], ( pl. **أَخْمِسَة** 15t , **أَخَاْمِسُ** 37 , **أَخْمِسَآءُ** 68 ), Perşembe: haftanın beşinci günü.

خَمڤسَ
N. P. **خَمڤسَ** I ,
a. Uzunluğu beş arşın olan.

b. Beş lifli ip.

خَمَّسَ
N. P. **خَمَّسَ** II ,
a. Beşgen.

خَمْسُوْن
**خَمْسُوْن** , **خَمْسِيْن**
a. Elli.

خَمْسِيْن
**خَمْسِيْن**
a. Sıcak rüzgâr (Mısır’a mahsus).

عِيْد الخَمْسِيْن
**عِيْد الخَمْسِيْن**
a. Pentekost.

يَوْم الخَمِيْس
**يَوْم الخَمِيْس**
a. bkz. 25 (c) .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خمس
خَمَسَ - يَخْمِسُ - خَمْس - خمْسَة - خَمْسيْن -خَمْسَة آلاف- خَمْسِيْن ألف - خُمْس - خامِس- خَامِسَة
خَمَسَ - يَخْمِسُ + كائن + آخرين: كان لهم خامساً
خَمْس - خَمْسَة: عدد خمسة المعروف: خمس للمؤنث وخمسة للمذكر
خَمْسِيْن: عدد خمسين المعروف
خَمْسَة آلاف: العدد المعروف
خَمْسِيْن ألف: العدد المعروف
خُمْس: جزء من حمسة أجزاء متساوبة من الشيء
خَامِس - الخامِس: وصف لبيان الترتيب أو المنزلة تبين ان الموصوف بلفظ " خامس "  يأتي بعد أربعة يسبقونه
خَامِسة - الخَامِسة: مؤنث " خَامِس"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، - مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ
خمسة
 	﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف ﴿والخامسة أن لعنة الله عليه إن كان من الكاذبين(7)﴾ النور ﴿ألم ترى أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم ولا خمسة إلا هو سادسهم ولا أدنى من ذلك ولا أكثر إلا هو معهم أين ما كانوا ثم ينبئهم بما عملوا يوم القيامة إن الله بكل شيء عليم(7)﴾ المجادلة
خمسين
 ﴿ولقد أرسلنا نوحا إلى قومه فلبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاما فأخذهم الطوفان وهم ظالمون(14)﴾ العنكبوت
خمسة آلاف
 ﴿بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين(125)﴾ آل عمران
خمسين ألف
 ﴿تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة(4)﴾ المعارج
خمسه
 ﴿واعلموا أنما غنمتم من شيء فأن لله خمسه وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل إن كنتم آمنتم بالله وما أنزلنا على عبدنا يوم الفرقان يوم التقى الجمعان والله على كل شيء قدير(41)﴾ الأنفال
الخامسة
 ﴿والخامسة أن غضب الله عليها إن كان من الصادقين(9)﴾ النور
مختار الصحاح
● [خمس] خ م س: الخَمْسةُ عدد وجاء فلان خامسا و أخْمَسَ القوم أي صاروا خمسة و يَوْمُ الخَميسِ جمْعُهُ أخْمِساءُ و أخْمِسةٌ و الخَمِيسُ الجيش لأنهم خمس فرق المقدمة والقلب والميمنة والميسرة والساق والخميس أيضا الثوب الذي طوله خمس أذرع ومنه حديث معاذ ﴿ائتوني بكل خميس أو لبيس﴾ كأنه عنى الصغير من الثياب والخميس أيضا الخُمس ذكره في ث ل ث وقال وأنكره أبو زيد و خَمَسَ القوم من باب نصر أخذ خمس أموالهم و خَمَسهم من باب ضرب إذا كان خامسهم أو كمّلهم خمسة بنفسه وشيء مُخَمَّسٌ أي له خمسة أركان وحبل مَخْموسٌ أي من خمس قوى وتقول عندي خمسة دراهم برفع الهاء وإن شئت أدغمت التاء في الدال فإن عرّفت الدراهم لزم رفع الهاء ولم يجُز الإدغام لأن اللام أُدغمت في الدال فلا يُمكن إدغام التاء فيها وتقول خَمْسةُ الأشبار و خَمْسُ القدور فتُعرف الثاني في المذكر والمؤنث وتقول هذه الخمسة الدراهم بجر الدراهم وإن شئت رفعتها وأجريتها مجرى النعت وكذا إلى العشرة وقولهم فلان يضرب أخْماساً لأَسْدَاسٍ أي يسعى في المكر والخديعة
الراغب
خمس
- أصل الخمس في العدد، قال تعالى: }ويقولون خمسة سادسهم كلبهم﴿[الكهف/22]، وقال:﴾فلبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاما{ [العنكبوت/14]، والخميس: ثوب طوله خمس أذرع، ورمح مخموس كذلك. والخمس من أظماء الإبل، وخمست القوم أخمسهم: أخذت خمس أموالهم، وخمستهم أخمسهم: كنت لهم خامسا، والخميس في الأيام معلوم.
ملخص اللسان
1.     الخمسةُ: من عدد المذكر، والخَمْسُ: من عدد المؤَنث معروفان؛ يقال:  خمسة رجال وخمس نسوة،
2.     والمُخَمَّسُ من الشِّعْرِ: ما كان على خمسة أَجزاء،
3.     وخَمَسَهم يَخْمِسُهم خَمْساً: كان له خامساً.
4.     ورُمْح مَخْمُوسٌ: طوله خمس أَذرع.
5.     والخِمْسُ، بالكسر: من أَظْماء الإِبل، وهو أَن تَرِدَ الإِبلُ الماءَ  اليومَ الخامسَ،
6.     وقالوا  ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسِ إِذا أَظهر أَمراً يُكْنى عنه بغيره. العرب تقول لمن خاتَلَ: ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسٍ؛
7.     والتَخْمِيسُ في سقي الأَرض: السَّقْيَةُ التي بعد التربيع.
8.     وخَمَسَ الحَبْلَ يَخْمِسُه خَمْساً: فتله على خَمْسِ قُوًى.
9.     والخِمْسُ: ضرب من برود اليمن؛
10.                        والخَمِيسُ: من أَيام الأُسبوع معروف،
11.                        والخُمْسُ والخُمُسُ والخِمْسُ: جزء من خمسة يَطَّرِِدُ ذلك في جميع هذه  الكسور عند بعضهم، والجمع أَخْماس. والخَمْسُ: أَخذك واحداً من خمسة،  تقول: خَمَسْتُ مال فلان. وخَمَسَهم يَخْمُسُهم بالضم خَمْساً: أَخذ خُمْسَ  أَموالهم،
12.                        والخَمِيسُ: الجَيْشُ، وقيل: الجيش الجَرَّارُ، وقيل: الجَيْشُ  الخَشِنُ،
لسان العرب
● - خمس: الخمسةُ: من عدد المذكر، والخَمْسُ: من عدد المؤَنث معروفان؛ يقال:  خمسة رجال وخمس نسوة، التذكير بالهاء. ابن السكيت: يقال صُمْنا خَمْساً  من الشهر فَيُغَلِّبُون الليالي على الأَيام إِذا لم يذكروا الأَيام،  وإِنما يقع الصيام على الأَيام لأَن ليلة كل يوم قبله، فإِذا أَظهروا  الأَيام قالوا صمنا خمسة أَيام، وكذلك أَقمنا عنده عشراً بين يوم وليلة؛ غلبوا  التأْنيث، كما قال الجعدي:  أَقامتْ ثلاثاً بينَ يومٍ وليلةٍ،  وكان النَّكِيرُ أَن تُضِيفَ وتَجْأَرا  ويقال: له خَمْسٌ من الإِبل، وإن عَنَيْتَ جِمالاَ، لأَن الإِبل مؤنثة؛  وكذلك له خَمْس من الغنم، وإِن عنيت أَكْبُشاً، لأَن الغنم مؤنثة. وتقول:  عندي خمسةٌ دراهم، الهاءُ مرفوعة، وإِن شئت أَدغمت لأَن الهاء من خمسة  تصير تاء في الوصل فتدغم في الدال، وإِن أَدخلت الأَلف واللام في الدراهم  قلت: عندي خمسة الدراهم، بضم الهاء، ولا يجوز الإِدغام لأَنك قد أَدغمت  اللام في الدال، ولا يجوز أَن تدغم الهاء من خمسة وقد أَدغمت ما بعدها؛  قال الشاعر:  ما زالَ مُذْ عَقدَتْ يداه إِزارَهُ،  فسَمَا وأَدْرَكَ خمسَةَ الأَشْبارِ  وتقول في المؤنث: عندي خَمْسُ القُدُور، كما قال ذو الرمة:  وهل يَرْجِعُ التسليمَ أَو يَكْشِفُ العَمَى  ثلاثُ الأَثافي، والرُّسُومُ البَلاقِعُ؟  وتقول: هذه الخمسة دراهم، وإِن شئت رفعت الدراهم وتجريها مجرى النعت،  وكذلك إِلى العشرة.  والمُخَمَّسُ من الشِّعْرِ: ما كان على خمسة أَجزاء، وليس ذلك في وضع  العَرُوض. وقال أَبو إِسحق: إِذا اختلطت القوافي، فهو المُخَمَّسُ. وشيء  مُخَمَّسٌ أَي له خمسة أَركان.  وخَمَسَهم يَخْمِسُهم خَمْساً: كان له خامساً. ويقال: جاء فلان خامساً  وخامياً؛ وأَنشد ابن السكيت للحادِرَة واسمه قُطْبةُ بن أَوس:  كم للمَنازِلِ من شَهْرٍ وأَعْوامِ  بالمُنْحَنَى بين أَنْهارٍ وآجامِ  مَضَى ثلاثُ سِنينَ مُنْذُ حُلَّ بها،  وعامُ حُلَّتْ وهذا التابع الحامِي  والذي في شعره: هذي ثلاث سنين قد خَلَوْنَ لها. وأَخْمَسَ القومُ: صاروا  خمسة. ورُمْح مَخْمُوسٌ: طوله خمس أَذرع. والخمسون من العدد: معروف. وكل  ما قيل في الخمسة وما صُرِّفَ منها مَقُولٌ في الخمسين وما صُرِّفَ  منها؛ وقول الشاعر:  عَلامَ قَتْلُ مُسْلِمٍ تَعَمُّدا؟  مذ سَنَةٌ وخَمِسونَ عَدَدا  بكسر الميم في خمسون، احتاج إِلى حركة الميم لإقامة الوزن، ولم يفتحها  لئلا يوهم أَن الفتح أَصلها لأَن الفتح لا يسكن، ولا يجوز أَن يكون حركها  عن سكون لأَن مثل هذا الساكن لا يحرك بالفتح إِلا في ضرورة لا بد منه  فيها، ولكنه قدّر أَنها في الأَصل خَمَسُون كعشرة ثم أَسكن، فلما احتاج  رَدَّه إِلى الأَصل وآنَسَ به ما ذكرناه من عَشَرة؛ وفي التهذيب: كسر الميم  من خَمِسُون والكلام خَمْسُون كما قالوا خَمْسَ عَشِرَةَ، بكسر الشين؛  وقال الفراء: رواه غيره خَمَسون عدداً، بفتح الميم، بناه على خَمَسَة  وخَمَساتٍ. وحكى ابن الأَعرابي عن أَبي مَرْجَحٍ: شَرِبْتُ هذا الكوزَ أَي  خَمَسَة بمثله.  والخِمْسُ، بالكسر: من أَظْماء الإِبل، وهو أَن تَرِدَ الإِبلُ الماءَ  اليومَ الخامسَ، والجمع أَخْماس. سيبويه: لم يجاوز به هذا البناءَ. وقالوا  ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسِ إِذا أَظهر أَمراً يُكْنى عنه بغيره. قال  ابن الأَعرابي: العرب تقول لمن خاتَلَ: ضَرَبَ أَخْماساً لأَسْداسٍ؛ وأَصل  ذلك أَن شيخاً كان في إِبله ومعه أَولاده، رجالاً يَرْعَوْنها قد طالت  غربتهم عن أَهلهم، فقال لهم ذات يوم: ارْعَوْا إِبلكم رِبْعاً، فَرَعَوْا  رِبْعاً نحوَ طريق أَهلهم، فقالوا له: لو رعيناها خِمْساً، فزادوا يوماً  قِبَلَ أَهلهم، فقالوا: لو رعيناها سِدْساً، ففَطَنَ الشيخُ لما يريدون،  فقال: ما أَنتم إِلاَّ ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ، ما هِمَّتُكم رَعْيُها  إِنما هِمَّتُكم أَهلُكم؛ وأَنشأَ يقول:  وذلك ضَرْبُ أَخْماسٍ، أَراهُ،  لأَسْداسِ، عَسى أَن لا تكونا  وأَخذ الكمَيْتُ هذا البيتَ لأَنه مَثَل فقال:  وذلك ضرب أَخماس، أُريدَتْ،  لأَسْداسٍ، عسى أَن لا تكونا  قال ابن السكيت في هذا البيت: قال أَبو عمرو هذا كقولك ششْ بَنْجْ، وهو  أَن تُظْهر خمسة تريد ستة. أَبو عبيدة: قالوا ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسٍ،  يقال للذي يُقَدِّمُ الأَمرَ يريد به غيره فيأْتيه من أَوّله فيعمل  رُوَيْداً رُوَيْداً. الجوهري: قولهم فلان يَضْرِبُ أَخماساً لأَسداس أَي يسعى  في المكر والخديعة، وأَصله من أَظماء الإِبل، ثم ضُرِبَ مثلاً للذي  يُراوِغُ صاحبه ويريه أَنه يطيعه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لرجل من طيء:  اللَّهُ يَعْلَمُ لولا أَنني فَرِقٌ  من الأَميرِ، لعاتَبْتُ ابنَ نِبْراسِ  في مَوْعِدٍ قاله لي ثم أَخْلَفَه،  غَداً ضَرْبُ أَخماسٍ لأَسْداسِ  حتى إِذا نحن أَلْجَأْنا مَواعِدَه  إِلى الطَّبِيعَةِ، في رِفْقٍ وإِيناسِ  أَجْلَتْ مَخِيلَتُه عن لا، فقلتُ له:  لو ما بَدَأْتَ بها ما كان من باسِ  وليس يَرْجِعُ في لا، بَعْدَما سَلَفَتْ  منه نَعَمْ طائعاً، حُرٌّ من الناسِ  وقال خُرَيْمُ بن فاتِكٍ الأَسَدِيُّ:  لو كان للقوم رأْيٌ يُرْشَدُونَ به،  أَهلَ العِراق رَمَوْكُم بابن عَبَّاسِ  للَّه دَرُّ أَبيهِ أَيُّما رجلٍ،  ما مثلهُ في فِصالِ القولِ في الناسِ  لكن رَمَوْكم بشيخٍ من ذَوي يَمَنٍ،  لم يَدْرِ ما ضَرْبُ أَخْماسٍ لأَسْداسِ  يعني أَنهم أَخطأُوا الرأْي في تحكيم أَبي موسى دون ابن عباس. وما أَحسن  ما قاله ابن عباس، وقد سأَله عتبة بن أَبي سفيان بن حرب فقال: ما منع  عليّاً أَن يبعث مكان أَبي موسى؟ فقال: منعه واللَّه من ذلك حاجزُ القَدَرِ  ومِحْنَةُ الابتلاء وقِصَرُ المدّة، واللَّه لو بعثني مكانه  لاعْتَرَضْتُ في مَدارِج أَنفاس معاوية ناقِضاً لما أَبْرَمَ، ومُبْرِماً لما نقض،  ولكن مضى قَدَرٌ وبقي أَسَفٌ والآخرةُ خير لأَمير المؤمنين؛ فاستحسن عتبة  بن أَبي سفيان كلامه، وكان عتبة هذا من أَفصح الناس، وله خطبة بليغة في  ندب الناس إِلى الطاعة خطبها بمصر فقال: يا أَهل مصر، قد كنتم تُعْذَرُون  ببعض المنع منكم لبعضِ الجَوْرِ عليكم، وقد وَلِيَكم من يقول بفِعْلٍ  ويفعل بقَوْلٍ، فإِن دَرَرْتُم له مَراكم بيده، وإِن استعصيتم عليه مراكم  بسيفه، ورَجا في الآخر من الأَجْر ما أَمَّلَ في الأَوَّل من الزَّجْر؛ إِن  البَيْعَة متابَعَةٌ، فلنا عليكم الطاعة فيما أَحببنا، ولكم علينا  العَدلُ فيما ولينا، فأَينا غَدَرَ فلا ذمة له عند صاحبه، واللَّه ما نطقتْ به  أَلسنتُنا حتى عَقَدَتْ عليه قلوبنا، ولا طلبناها منكم حتى بذلناها لكم  ناجزاً بناجز فقالوا: سَمْعاً سَمْعاً فأَجابهم: عَدْلاً عدلاً . وقد  خَمَسَت الإِبلُ وأَخْمَسَ صاحبها: وردت إِبله خِمْساً، ويقال لصاحب  الإِبل التي تَرِدُ خِمْساً: مُخْمِسٌ؛ وأَنشد أَبو عمرو بن العلاء لامرئ  القيس:  يُثِيرُ ويُبْدِي تُرْبَها ويُهِيلُه،  إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَواجِرِ مُخْمِسِ  غيره: الخِمْسُ، بالكسر، من أَظماء الإِبل أَن ترعى ثلاثى أَيام وتَرِدَ  اليوم الرابع، والإِبل خامسَة وخَوامِسُ. قال الليث: والخِمْسُ شُرْبُ  الإِبل يوم الرابع من يوم صَدَرَتْ لأَنهم يَحْسُبون يوم الصَّدَر فيه؛  قال الأَزهري: هذا غلط لا يُحْسَبُ يومُ الصَّدَرِ في وِرْدِ النِّعم،  والخِمْسُ: أَن تشرب يوم وِرْدِها وتَصْدُرَ يومها ذلك وتَظَلّ بعد ذلك اليوم  في المَرْعى ثلاثة أَيام سوى يوم الصَّدَرِ، وتَرد اليوم الرابع، وذلك  الخِمْس. قال: ويقال فلاة خِمْسٌ إِذا انتاط وِرْدُها حتى يكون وِرْدُ  النَّعَمِ اليومَ الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. ويقال: خِمْسٌ  بَصْباصٌ وقَعْقاع وحَثْحاتٌ إِذا لم يكن في سيرها إِلى الماء وَتِيرَة ولا  فُتُور لبُعده. غيره: الخِمْسُ اليوم الخامس من صَدَرها يعني صَدَر  الواردة. والسِّدْسُ: الوِرْدُ يوم السادس. وقال راويةُ الكميت: إِذا أَراد  الرجلُ سفراً بعيداً عَوّد إِبله أَن تشرب خِمْساً ثم سِدْساً حتى إِذا  دَفَعَتْ في السير صَبَرَتْ؛ وقول العجاج:  وإِن كُوي من قَلِقاتِ الخُرْتِ  خِمْسٌ كحَبلِ الشَّعَر المُنْحَتِّ،  ما في انْطِلاقِ رَكْبه من أَمْتِ  أَراد: وإِن طُوي من إِبل قَلِقاتِ الخُرْتِ خِمْسٌ. قال: والخمس ثلاثة  أَيام في المرعى ويوم في الماء، ويحسب يوم الصَّدَر. فإِذا صَدَرَت  الإِبل حسب ذلك اليوم فيُحْسَب يومُ تَرِدُ ويومُ تَصْدُرُ. وقوله كحبل الشعر  المنحت، يقال: هذا خِمْسٌ أَجْرَدُ كالحبل المُنْجَرِدِ. من أَمت: من  اعوجاج. والتَخْمِيسُ في سقي الأَرض: السَّقْيَةُ التي بعد التربيع.  وخَمَسَ الحَبْلَ يَخْمِسُه خَمْساً: فتله على خَمْسِ قُوًى. وحَبْلٌ مَخْموسٌ  أَي من خَمْس قُوًى. ابن شميل: غلام خُماسِيٌّ ورُباعِيٌّ: طال خمسَة  أَشبار وأَربعة أَشبار، وإِنما يقال خُماسِيٌّ ورباعي فيمن يزداد طولاً،  ويقال في الثوب سُباعيٌّ. قال الليث: الخُماسيُّ والخُماسِيَّةُ من الوصائف  ما كان طوله خمسة أَشبار؛ قال: ولا يقال سُداسِيٌّ ولا سُباعي إِذا بلغ  ستة أَشبار وسبعة، قال: وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خمسة، وكذلك  السُّداسِيُّ والعُشارِيُّ. قال ابن سيده: وغلام خُماسيٌّ طوله خمسة أَشبار؛  قال:  فوقَ الخُماسِيِّ قليلاً يَفْضُلُهُ،  أَدْرَكَ عَقْلاً، والرِّهانُ عَمَلُهْ  والأُنثى خُماسِيَّةٌ. وفي حديث خالد: أَنه سأَل عمن يشتري غلاماً  تامّاً سَلَفاً فإِذا حَلَّ الأَجلُ قال خذ مني غلامين خُماسِيَّين أَو  عِلْجاً أَمْرَدَ، قال: لا بأْس؛ الخُماسِيَّان طولُ كل واحد منهما خمسة أَشبار  ولا يقال سداسي ولا سباعي ولا في غير الخمسة لأَنه إِذا بلغ سبعة أَشبار  صار رجلاً. وثَوب خُماسِيٌّ وخَمِيسٌ ومَخْموسٌ: طوله خمسة؛ قال عبيد  يذكر ناقته:  هاتِيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماً،  ومُذَرِّباً في مارِنٍ مَخْموسِ  يعني رُمْحاً طولُ مارِنه خَمْسُ أَذرع. ومنه حديث معاذ: ائتوني  بخَمِيسٍ أَو لَبِيسٍ آخذه منكم في الصدقة؛ الخَمِيسُ: الثوب الذي طوله خمس  أَذرع، كأَنه يعني الصغير من الثياب مثل جريح ومجروح وقتيل ومقتول، وقيل:  الخَمِيسُ ثوب منسوب إِلى مَلِكٍ كان باليمن أَمر أَن تعمل هذه الأَردية  فنسبت إِليه. والخِمْسُ: ضرب من برود اليمن؛ قال الأَعشى يصف الأَرض:  يوماً تَراها كشِبْهِ أَرْدِيَةِ الْـ  ـخِمْسِ، ويوماً أَدِيمَها نَغِلا  وكان أَبو عمرو يقول: إِنما قيل للثوب خَمِيسٌ لأَن أَول من عمله ملك  باليمن يقال له الخِمْسُ، بالكسر، أَمر بعمل هذه الثياب فنسبت إِليه. قال  ابن الأَثير: وجاء في البخاري خَمِيصٌ، بالصاد، قال: فإِن صحت الرواية  فيكون مُذَكَّرَ الخَمِيصَةٍ، وهي كساء صغير فاستعارها للثوب.  ويقال: هما في بُرْدَةٍ أَخْماسٍ إِذا تقارنا واجتمعا واصطلحا؛ وقوله  أَنشده ثعلب:  صَيَّرَني جُودُ يديه، ومَنْ  أَهْواه، في بُرْدَةِ أَخْماسِ  فسره فقال: قَرَّبَ بيننا حتى كأَني وهو في خمس أَذرع. وقال في التهذيب:  كأَنه اشترى له جارية أَو ساق مهر امرأَته عنه. قال ابن السكيت: يقال في  مَثَلٍ: لَيْتَنا في بُرْدَةٍ أَخْماسٍ أَي ليتنا تَقارَبْنا، ويراد  بأَخماس أَي طولُها خمسة أَشبار، والبُرْدَة: شَمْلَة من صوف مُخَطَّطَة،  وجمعها البُرَدُ. ابن الأَعرابي: هما في بُرْدَةٍ أَخماس، يفعلان فعلاً  واحداً يشتبهان فيه كأَنهما في ثوب واحد لاشتباههما.  والخَمِيسُ: من أَيام الأُسبوع معروف، وإِنما أَرادوا الخامِسَ ولكنهم  خَصوه بهذا البناء كما خصوا النجم بالدَّبَرانِ. قال اللحياني: كان أَبو  زيد يقول مَضى الخميسُ بما فيه فيفرد ويذكر، وكان أَبو الجرَّاح يقول: مضى  الخميس بما فيهن فيجمع ويؤَنث يخرجه مخرج العدد، والجمع أَخْمِسة  وأَخْمِساء وأَخامِسُ؛ حكيت الأَخيرة عن الفراء، وفي التهذيب: وخُماسَ ومَخْمَس  كما يقال تُناءَ ومَثْنى ورُباعَ ومَرْبَع. وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي:  لا تك خَمِيساً أَي ممن يصوم الخميس وحده.  والخُمْسُ والخُمُسُ والخِمْسُ: جزء من خمسة يَطَّرِِدُ ذلك في جميع هذه  الكسور عند بعضهم، والجمع أَخْماس. والخَمْسُ: أَخذك واحداً من خمسة،  تقول: خَمَسْتُ مال فلان. وخَمَسَهم يَخْمُسُهم بالضم خَمْساً: أَخذ خُمْسَ  أَموالهم، وخَمَسْتُهم أَخْمِسُهم، بالكسر، إِذا كنتَ خامِسَهم أَو  كملتهم خمسة بنفسك. وفي حديث عَدِيّ بن حاتم: رَبَعْتُ في الجاهلية وخَمَسْتُ  في الإِسلام، يعني قُدْتُ الجيشَ في الحالين لأَن الأَمير في الجاهلية  كان يأْخذ الرُّبُع من الغنيمة، وجاءَ الإِسلامُ فجعله الخَمْسَ وجعل له  مصارف، فيكون حينئد من قولهم رَبَعْتُ القوم وخَمَسْتُهم مخففاً إِذا  أَخذت رُبْع أَموالهم وخُمْسَها، وكذلك إِلى العشرة.  والخَمِيسُ: الجَيْشُ، وقيل: الجيش الجَرَّارُ، وقيل: الجَيْشُ  الخَشِنُ، وفي المحكم: الجَيْشُ يَخْمِسُ ما وَجَدَه، وسمي بذلك لأَنه خَمْسُ  فِرَقٍ: المقدمة والقلب والميمنة والميسرة والساقةُ؛ أَلا ترى إِلى قول  الشاعر:  قد يَضْرِبُ الجيشَ الخَمِيسُ الأَزْوَرا  فجعله صفة. وفي حديث خيبر: محمدٌ والخَمِيس أَي والجيش، وقيل: سمي  خَمِيساً لأَنه تُخَمَّس فيه الغنائم، ومحمد خبر مبتدإٍ أَي هذا محمد. ومنه  حديث عمرو بن معد يكرب: هم أَعْظَمُنا خَمِيساً أَي جيشاً. وأَخْماسُ  البَصْرة خمسة: فالخُمْس الأَول العالية، والخُمْسُ الثاني بَكْر بن وائل،  والخُمْسُ الثالث تميم، والخُمْسُ الرابع عبد القيس، والخُمْسُ الخامس  الأَزْدُ.  والخِمْسُ: قبيلة؛ أَنشد ثعلب:  عادَتْ تميمُ بأَحْفى الخِمْسِ، إِذ لَقِيَتْ  إِحْدى القَناطِرِ لا يُمْشى لها الخَمَرُ  والقناطر: الدواهي. وقوله: لا يمشي لها الخمر يعني أَنهم أَظهروا لهم  القتال. وابنُ الخِمْسِ: رجل؛ وأَما قول شَبِيبِ بن عَوانَة:  عَقِيلَةُ دَلاَّهُ لِلَحْدِ ضَريحِه،  وأَثوابُه يَبْرُقْنَ والخِمْسُ مائجُ  فعقيلةُ والخِمسُ: رجلان، وفي حديث الحجاج: أَنه سأَل الشَعْبيَّ عن  المُخَّمَسَة، قال: هي مسأَلة من الفرائض اختلف فيها خمسة من الصحابة: علي  وعثمان وابن مسعود وزيد وابن عباس، رضي اللَّه عنهم، وهي أُم وأُخت وجد.
مقاييس اللغة:
(خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])
يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])
ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
القاموس المحيط:
الخَمْسَةُ من العَدَد م. والخامِي الخامِسُ، إبْدالٌ. وثَوْبٌ ورُمْحٌ مَخْموسٌ وخَميسٌ طولُهُ خَمْسُ أذْرُعٍ. وحَبْلٌ مَخْموسٌ من خَمْسِ قُوىً. وخَمَسْتُهُمْ أخمُسُهُمْ، بالضم أخَذْتُ خُمْسَ أمْوالِهِم. وأخْمِسُهُمْ، بالكسر كُنْتُ خامِسَهُمْ، أو كَمَّلْتُهُمْ خَمْسَةً بِنَفْسِي. ويَوْمُ الخَمِيسِ م.
ج: أخْمِساءُ وأخْمِسَةٌ. والخَميسُ: الجَيْشُ، لأِنَّهُ خَمْسُ فِرَقٍ: المُقَدِّمَةُ، والقَلْبُ، والمَيْمَنَةُ، والمَيْسَرَةُ، والساقَةُ، واسمٌ. وما أدْرِي أيُّ خَميسِ الناسِ هو، أي: جماعتِهِم، وخَميسٌ الحَوْزيُّ، وابنُ خَميسٍ المَوْصليُّ: مُحَدِّثانِ. والخِمْسُ، بالكسر، من أظْماءِ الإِبِلِ: وهي أنْ تَرْعَى ثَلاثَةَ أيَّامٍ، وتَرِدَ الرابعَ، وهي إبِلٌ خَوامِسُ، واسمُ رَجُلٍ، ومَلِكٍ باليمنِ، أولُ من عُمِلَ له البُرْدُ المَعْروفُ بالخِمْسِ. وفَلاةٌ خِمْسٌ: انْتَاطَ ماؤُها حتى يكونَ وِرْدُ النَّعَمِ اليومَ الرابعَ سِوَى اليومِ الذي شَرِبَتْ فيه. وهُمَا في بُرْدَةٍ أخْماسٍ، أي: تَقَارَبَا، واجْتَمَعَا، واصطَلَحَا، أو فَعَلاَ فِعْلاً واحِداً يَشْتبهانِ فيه، كأَنَّهُما في ثَوْبٍ واحِدٍ. ويَضْرِبُ أَخماساً لأِسْدَاسِ: يَسْعَى في المَكْر والخَديعةِ، يُضْرَبُ لِمَنْ يُظْهِرُ شيئاً، ويُريدُ غيرَهُ، لأنَّ الرجُلَ إذا أرادَ سَفَراً بَعيدَاً، عَوّضدَ إبِلَهُ أن تَشْرَبَ خِمْساً سِدْساً، وضَرَبَ بمعنى بَيَّنَ، أي: يُظْهِرُ أخْماساً لأجْلِ أسْداسٍ، أي: رَقَّى إبلَهُ من الخِمْسِ إلى السِّدْسِ. والخُمْسُ، وبضمتينِ: جُزْءٌ من خَمْسَةٍ. وجاؤُوا خُماسَ ومَخْمَسَ، أي: خَمْسَةً خَمْسَةً. وخَمَاساءُ، كَبَراكاءَ: ع. وأخْمَسُوا: صارُوا خَمْسَةً، الرَّجُلُ: ورَدَتْ إبِلُهُ خِمْساً. وخَمَّسَهُ تَخْميساً: جَعَلَهُ ذَا خَمْسَة أرْكان. وغُلامٌ خُماسيٌّ: طُولهُ خَمْسَةُ أشْبارٍ، ولا يقالُ سُداسِيٌّ، ولا سُباعِيٌّ، لأنه إذا بَلَغَ سِتَّةَ أشْبارِ، فهو رَجُلٌ.
تاج العروس:
خ م . س
الخَمْسَةُ من العَدَدِ : م معروفٌ وهو بالهاءِ في المُذَكِّر وبغَيْرِهَا في المُؤَنَّثِ يقال : خَمْسَةُ رِجَالٍ وخَمْسُ نِسْوَةٍ . قالَ ابنُ السِّكِّيتِ : يقال : صُمْناً خَمْساً من الشَّهْر فيُغَلِّبُونَ اللَّيَالِيَ على الأَيّامِ إِذا لم يَذْكُرُوا الأَيّام وإِنَّما يَقَعُ الصِّيَامِ ؛ لأَن لَيْلَةَ كلِّ يومٍ قَبْلَه فإذا أَظْهَرُوا الأَيّامَ قالُوا : صُمْنَا خَمْسَةَ أَيّامٍ وكذلِك : أَقَمْنَا عِنْدَه عَشْراً بَيْنَ يَوْمٍ وليلةٍ غَلَّبوا التَّأْنِيثَ
والْخَامِي : الخامِسُ إِبْدَالٌ . يقال : جاءَ فلانٌ خامِساً وخامِياً . وأَنشد ابن السِّكِّيت لِلْحادِرَة :
كَمْ لِلْمَنَازِلِ مِنْ شَهْرٍ وأَعْوَامِ ... بِالْمُنْحَنَى بَيْنَ أَنْهَارٍ وآجَامِ
مَضَى ثَلاثُ سِنِينَ مُنْذُ حُلَّ بِهَا ... وعامَ حُلَّتْ وهذا التابِعُ الخَامِي وثَوْبٌ مَخْمُوسٌ ورُمْحٌ مَخْمُوسٌ وخَمِيسٌ : طُولُه خَمْسُ أَذْرُعٍ وكذا ثَوْبٌ خُمَاسِيٌّ . قالَ : عَبِيدٌ يذْكُرُ ناقَتَه :
هَاتِيكَ تَحْمِلُنِي وأَبْيَضَ صارِماً ... ومُذَرَّباً في مَارِنٍ مَخْمُوسِ يَعْنِي رُمْحاً طُولُ مَارِنِه خَمْسُ أَذْرُعٍ . وفي حديثِ مُعاذٍ : ائْتُونِي بِخَمِيسٍ أَوْ لَبِيسٍ آخذُهُ منكُم في الصَّدَقّةِ الخَمِيسُ : هو الثَّوْبُ الذي طُولُه خَمْسُ أَذْرُعٍ كأَنَّه يَعْنِي الصَّغِيرَ من الثِّيابِ مثل : جَرِيحٍ ومَجْرُوح وقَتِيلٍ ومَقْتُولٍ . وحَبْلٌ مَخْمُوسٌ أَي من خَمْسِ قُوىً . وقد خَمَسَهُ يَخْمِسُه خَمْساً : فَتَلَهُ على خَمْسِ قُوىً . وخَمَسْتُهُمْ أَخْمُسُهُم بالضَّمِّ : أَخَذْتُ خُمْسَ أَموالِهِم . والخَمْسُ : أَخْذُ وَاحدٍ من خَمْسَةٍ . ومنه قولُ عَدِيِّ بنِ حاتِمٍ " رَبَعْتُ في الجاهِلِيَّةِ وخَمَسْتُ في الإِسْلامِ " . قُدْت الجَيْشَ في الحالَيْنِ ؛ لأَنّ الأَميرَ في الجاهِليَّةِ كانَ يَأْخذُ الرُّبُعَ من الغَنِيمَةِ وجاءَ الإِسْلامُ فجعَلَه الخُمُسَ وجَعَلَ له مَصَارِف فيكُونُ حينئذٍ من قولهم : رَبَعْتُ القَوْمَ وخَمَسْتُهُمْ مُخَفَّفاً إِذا أَخَذْتَ رُبْعَ أَموالهِم وخُمُسَها وكذلك إلى العَشَرَةِ . وخَمَسْتُهم أَخْمِسُهم بالكَسْرِ : كُنْتُ خامِسَهُمْ . أَو خَمَسْتُهُم أَخْمِسُهُم : كَمَّلْتُهُم خَمْسَةً بنفْسي . وقد تقدَّم بحثُ ذلِك في ع . ش ر
ويَوْمُ الخَمِيسِ من أَيَّام الأُسْبُوعِ م معروفٌ وإِنَّمَا أَرادُوا الخَامِسَ ولكِنَّهم خَصُّوهُ بهذا البِنَاءِ كما خَصَّوا النَّجْمَ بالدَّبَرَانِ . قال اللَّحْيَانِيُّ : كانَ أَبو زَيْدٍ يقُولُ : مَضَى الخَمِيسُ بما فِيه فيُفْرِدُ ويُذَكِّرُ . وكان أَبو الجَرَّاحِ يقول : مَضَى الخَمِيسُ بِمَا فِيهِن فيَجْمَع ويُؤَنِّث ويُخْرِجُه مُخْرِجَ العَددِ . ج أَخْمِسَاءُ وأَخْمِسَةٌ وأَخامِسُ . حُكِيَتِ الأَخِيرَةُ عن الفَرَّاءِ
والخَمِيسُ : الجَيْشُ الجَرَّارُ وقيلَ : الخَشنُ . وفي المُحْكَم : سُمِّيَ بذلك لأَنَّهُ خَمْسُ فِرَقٍ : المُقَدِّمة . والقَلْبُ والمَيْمَنَةُ والمَيْسَرةُ والسَّاقَةُ . وهذا القولُ الذي عليه أَكثرُ الأَئمَّةِ وقيل : سُمِّيَ بذلِك لأَنه يُخْمَّسُ فيه الغَنَائِمُ . نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه ونَظَرَ فيه شَيخُنَا قائلاً بأَنَّ التَّخْمِيسَ للغَنَائِمِ أَمْرٌ شَرْعِيٌّ والخَمِيسُ مَوْضُوعٌ قدِيمٌ
والخَمِيسُ : سمٌ تَسَمَّوْا به كما تَسَمَّوْا بِجُمْعَةَ . ويُقَالُ : مَا أَدْرِي أَيُّ خَمِيسِ الناسِ هُو أَيْ أَيُّ جَمَاعَتِهِمْ . نَقَلَه الصّاغانِيُّ عنِ ابن عَبَّادٍ . وخَمِيسُ بنُ عليٍّ الحَوْزِيُّ الحافِظُ أَبو كَرَمٍ الواسِطِيُّ النَّحْوِي شيخُ أَبِي طاهِرٍ السِّلَفِيّ إلى الحُوْزَة مَحَلَّة شَرْقِيَّ وَاسِطَ . وقد تقدَّم ومُوَفَّقُ الدِّينِ أَبو البَرَكَاتِ مُحَمَّدُ بنُ مُحَمّدِ بنِ الحُسَيْنِ بنِ القاسِمِ بن خَمِيسٍ المَوْصِلِيّ مُحَدِّثان الأَخِيرُ عن أَبي نَصْرِ ابنِ عبدِ الباقِي بن طَوْقٍ وغيرِه وهو من مَشَايِخِ الخَطِيبِ عبدِ اللهِ ابنِ أَحْمَدَ الطُّوسِيِّ صاحِبِ رَوْضَة الأَخْبَارِ . والخِمْسُ بالكَسْرِ : مِن أظْمَاءِ الإِبِلِ وهِي كذا في النُّسَخ والصّوابُ : وهو وسَقَطَ ذلك منَ الصّحاح : أَنْ تَرْعَى ثَلاَثَةَ أَيّامٍ وتَرِدَ اليومَ الرابِعَ ولو حَذَفَ كلِمَةَ اليومَ الرابِعَ ولو حَذَفَ كلِمَةَ وهي لأَصَابُ . وهي إِبلٌ خَامِسَةٌ وخَوَامِسُ وقد خَمَسَتْ . وقال اللَّيْثُ : الخِمْسُ : شُرْبُ الإِبِلِ يَوْمَ الرابِعِ مِن يَوْم صَدَرَتْ ؛ لأَنَّهُمْ يَحْسُبُونَ يومَ الصَّدَرِ فيه وقد غلَّطَه الأَزْهَرِيُّ وقال لا يُحْسَبُ يَوْمَ الصَّدَرِ في وِرْدِ النَّعَمِ . قلتُ : وقال أَبو سَهْل الخَوْلِيُّ : الصَّحِيحُ في الخِمْسِ من أَظْمَاءِ الإِبل : أَن تَرِدَ الإِبِلُ الماءَ يوماً فتَشْرَبهَ ثمَّ تَرْعَى ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ثمّ تَرِدَ الماءَ اليومَ الخامِسَ فيَحْسُبُون اليومَ الأَوّلَ والآخِرَ اليَوميْنِ اللَّذَيْنِ شَرِبَتْ فيهما ومثلُه قولُ أَبِي زَكَرِيَّا . والخِمْسُ : اسمُ رَجُلٍ ومَلِكٍ باليَمَنْ وهو أَوَّلُ مَن عُمِلَ له البُرْدُ المَعْرُوفُ بالخِمْسِ نُسِبَتْ إِليه . وسُمِّيَتْ به ويُقال لها أَيضاً : خَمِيسٌ قال الأَعْشَى يصفُ الأَرْضَ :
يَوْماً تَرَاهَا كَشِبْهِ أَرْدِيَةِ الْ ... خِمْسِ ويَوْماً أَدِيمَها نَغِلاَ وكان أَبو عَمْروٍ يقولُ : إِنما قيلَ للثَّوْبِ : خَمِيسٌ ؛ لأَنَّ أَوَّلَ مَن عَمِلَهُ مَلِكُ باليَمن يُقَالُ له : الخِمْسُ بالكَسْر أَمَرَ بعَمَلِ هذِه الثِّيَابِ فنُسِبَتْ إِليه وبه فُسِّر حَدِيثُ مُعَاذٍ السابقُ . قال ابن الأَثِيرِ : وجاءَ في البُخَارِيِّ خَمِيص بالصَّادِ قال : فإِنْ صَحَّت الرِّوايَةُ فيكونُ اسْتَعارَها للثَّوْبِ . وقد أَهْمَلَه المَصنِّفُ عندَ ذِكْرِ الخَمِيسِ وهو مُسْتَدْرَكٌ عَلَيْه
وقال الأَزْهَرِيُّ : فَلاةٌ خِمْسٌ إِذَا انْتَاطَ مَاؤُهَا حتّى يكُونَ وِرْدُ النَّعَمِ اليومَ الرَّابِعَ سِوَى اليومِ الذي شَرِبَتْ وصَدَرَتْ فيه . هكذا سَاقه في ذِكْرِه على اللَّيْثِ كما تَقَدَّم قَريباً . يُقَال : هُمَا في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ أَي تَقَارَبَا واجْتَمَعَا واصْطَلَحَا . وأَنْشَدَ ابنُ السِّكَّيتِ :
صَيَّرَنِي جُودُ يَدَيْهِ ومَنْ ... أَهْوَاه في بُرْدَةِ أَخْمَاسِ فسَّرَه ثَعْلَبٌ فقال : قَرَّبَ ما بَيْنَنا حتى كأَنّي وهو في خَمْسِ أَذْرُعٍ . وقال الأَزْهَرِيّ وتَبِعَه الصّاغانِيُّ : كأَنَّهُ اشْتَرَى لَهُ جَارِيَةً أَو ساقَ مَهْرَ امْرَأَتِه عنه
وقال ابنُ السِّكَّيتِ يُقَالُ في مَثَلٍ : لَيْتَنَا في بُرْدَةٍ أَخْمَاسٍ أَي لَيْتَنَا تَقَارَبْنَا . ويُرَادُ بأَخْمَاسٍ أَي طُولُها خَمْسَةُ أَشْبَارٍ . أَو يُقَالُ ذَلك إِذا فَعَلاَ فِعْلاً وَاحِداً لاشْتِباهِهِما . قاله ابنُ الأَعْرَابِيّ . ومن أَمْثَالِهِم : يَضْرِبُ أَخْمَاساً لأَسْدَاسٍ أَي يَسْعَى في المَكْرِ والخَدِيعَةِ . وأَصْلُه من أَظْمَاءِ الإِبل ثمّ ضُرِبَ مَثَلاً للَّذِي يُرَوِاغ صاحِبَه ويُرِيه أَنَّهُ يُطِيعُه . كذا في اللِّسَانِ . وقِيلَ : يُضْرَب لمَنْ يُظْهِر شَيْئاً ويُرِيدُ غَيْرَه وهو مأْخوذٌ من قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ ونَصُّه : قالوا : ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْداسٍ . يُقَال للذي يُقَدِّمُ الأَمْرَ يُرِيدُ به غَيرَه فيَأْتِيه من أَوَّلهِ فيَعْمَلُ رُوَيْداً رَوَيْداً . وقوله : لأَنَّ إِلى آخره مأْخوذٌ من قَوِلِ أَبِي عُبَيْدَةَ ونَصَّه : قالوا : ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْداسٍ " يُقَال للذي يُقَدِّمُ الأَمْرَ يُرِيدُ به غَيرَه فيَأْتِيه من أَوَّلهِ فيَعْمَلُ رُوَيْداً رُوَيْداً . وقوله : لأَنَّ إلى آخره مأْخوذٌ من قَوْلِ رَاوِيةِ الكُمَيْتِ ونَصُّه : أَنَّ الرَّجُلَ إِذا أَرادَ سَفَراً بَعِيداً عَوَّدَ إِبِلَهُ أَنْ تَشْرَبَ خِمْساً سِدْساً حتى إِذا دَفَعَتْ في السَّيْرِ صَبَرَتْ . إلى هُنَا نَصُّ عبارَةِ رَاوِيَةِ الكُمَيتِ . وضَرَبَ بمعْنَى : بَيَّنَ أَي يُظْهِر أَخْماساً لأَجْلِ أَسْداسٍ أَي رَقَّى إِبِلَه من الخِمْس إلى السِّدْس . وهو معنَى قَوْلِ الجَوْهَرِيّ : وأَصْلُه من أَظْمَاءِ الإِبل
وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : العَرَبُ تَقُولُ لمَنْ خاتَلَ : ضَرَبَ أَخْمَاساً لأَسْدَاسٍ . وأَصْلُ ذلِكَ أَنَّ شَيْخاً كانَ في إِبلهِ ومَعَهُ أَولادُه رِجالاً يَرْعَوْنَهَا قد طالَتْ غُرْبَتُهُم عن أَهْلِهِم فقال لهم ذاتَ يومٍ : ارْعَوْا إِبِلَكم رِبْعاً فرَعَوْا رِبْعاً نَحْوَ طرِيقِ أَهْلِهِم فقالُوا له : لو رَعَيْنَاها خِمْساً : فزادوا يوماً قِبَلَ أَهلِهِم ؛ فقالُوا : لو رَعَيْنَاها سِدْساً : فَفطَنَ الشيخُ لِمَا يُرِيدُون فقالَ : ما أنْتُم إِلاّ ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْداسٍ ما هِمَّتُكم رَعْيُهَا إِنَّمَا هِمَّتُكُم أَهْلُكُم وأَنشَأً يقولُ :
وذلِكَ ضَرْبُ أَخْمَاسٍ أُرَاهُ ... لأَسْدَاسٍ عَسَى أَلاّ تَكُونَا وأَخَذَ الكُمَيْتُ هذا البيتَ لأَنَّه مَثَلٌ فقال :
وذلِكَ ضَرْبُ أَخْمَاسٍ أُرِيدَتْ ... لأَسْداسٍ عَسَى أَلاّ تَكُونَا وأَنشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ لرَجُلٍ من طَيِّيءٍ :
في مَوْعِدٍ قالَه لِي ثُمّ أَخْلَفَهُ ... غَداً غَداً أَخْمَاسٍ لأَسْداسِ وقال خُرَيْمُ بنُ فاتِكٍ الأَسَدِيّ :
لكِنْ رُمَوْكُمْ بشَيخٍ مِن ذَوِي يَمَنٍ ... لم يَدْرِ ما ضَرْبُ أَخْمَاسٍ لأَسْدَاسِ ونَقَلَ ابنُ السِّكِّيتِ عن أَبِي عُمْروٍ عند إِنْشَادِ قولِ الكُمَيْتِ : هذا كقَولك : شَشْ بَنْجْ يعني يُظْهِر خمسةً ويُرِيدُ سِتَّةً . ونَقلَ شَيْخُنا عن المَيْدَانِيِّ وغيرِه قالُوا ضَرَبَ أَخْماسَه في أَسْداسِه أَي صَرَف حَوَاسَّه الخَمْسَ في جِهَاتِه السِّتِّ كِنايةً عن استِجْمَاعِ الفِكْرِ للنَّظَرِ فيما يُرَادُ وصَرْفِ النَّظَرِ في الوُجُوه . والخُمْسُ بالضّمّ وبه قرأَ الخِليلُ : " فَأَنَّ للهِ خُمَسهُ " وبضَمَّتَيْنِ وكذلِك الخَمِيسُ وعلى ما نَقَلَه ابنُ الأَنْبَارِيّ من اللُّغَوِيِّين يَطَّرِدُ ذلِك في جَمِيعِ هذِه الكُسُورِ فيما عَدَا الثَّلِيث . كذا قرأْته في مُعْجَم الحافظ الدِّمْيَاطِيِّ فهو مُسْتَدْرَكٌ عَلَى المُصَنِّفِ : جُزْءٌ من خَمْسَةٍ والجَمْعُ : أَخْمَاسٌ . وجَاءُوا خُمَاسَ ومَخْمَسَ أَي خَمْسَةً خَمْسَةً كما قالوا : ثُنَاءَ ومَثْنَى ورُباعَ ومَرْبَعَ . وخَمَاسَاءُ كَبَراكَاءَ : ع وهو في اللِّسَان في ح م . س وذكره الصاغانِيُّ ها هنا . وأَخْمَسُوا : صاروا خَمْسَةً . وأَخْمَسَ الرَّجُلُ : وَرَدَتْ إِبِلُه خِمَساً . ويقَال لصاحِبِ تلك الإِبِل : مُخْمِسٌ . وأَنْشَدَ أَبُو عَمْرِو بنُ العَلاءِ لامْرئِ القَيْسِ :
يُثِيرُ ويُبْدِي تُرْبَهَا ويَهِيلُهُ ... إِثارَةَ نَبَّاثِ الهَوَاجِرِ مُخْمِسِ وخَمَّسَهُ تَخْمِيساً : جَعَلَه ذَا خَمْسِة أَرْكَانٍ . ومنه المَخَمَّسُ من الشِّعْرِ : ما كانَ على خَمْسَةِ أَجْزَاءٍ وليسَ ذلِك في وَضْعِ العَرُوِض . وقال أَبُو إِسحاق : إذا اخْتَلَطت القَوَافِي فهو المُخَمَّس . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : غُلامُ خُمَاسِيٌّ ورُبَاعِيٌّ : طالَ خَمْسَةَ أَشْبَارٍ وأَرْبعةَ أَشْبَارٍ وإِنّمَا يُقَال : خُمَاسِيّ ورُبَاعِيٌّ فيمَن يَزْدَادُ طُولاً ويقال في الثَّوْب : سُبَاعِيٌّ . وقالَ اللَّيْثُ : الخُمَاسِيُّ والخُمَاسِيَّةُ من الوَصائفِ : ما كان طُولُه خَمْسَة أشْبَارٍ . قال : ولا يُقَال : سُدَاسِيٌّ ولا سُبَاعِيٌّ إِذا بَلَغَ سِتَّةَ أَشْبَارٍ وسَبْعَةً . وقالَ غَيرُه : ولا فِي غَيْرِ الخَمْسَةِ ؛ لأَنّه إِذا بَلَغَ سِتَّةَ أَشْبَارٍ فهو رَجُلٌ . وفي اللِّسَان : إِذا بَلَغ سَبْعَةَ أَشْبَارٍ صار رَجُلاً
وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الخَمْسُونَ من العَدد معروف . وقولُ الشّاعِرِ فيما أَنْشَدَه الكِسَائِيُّ وحكاهُ عنه الفَرّاءُ :
فِيمَ قَتَلْتُمْ رَجُلاً تَعَمُّدَا ... مُذْ سَنَةٌ وخَمِسُونَ عَدَدَا بكسرِ الميمِ من خَمسُون لأَنَّه احتاجَ إِلى حَرَكَةِ الميمِ لإِقامَةِ الوَزْنِ ولم يَفْتَحْها لِئَلاَّ يُوهِمَ أَنَّ الفَتْحَ أَصْلُهَا . وفي التَّهْذِيبِ : كَسَرَ الميمَ من خَمسُون والكلامُ خَمْسُون كما قالوا : خَمْسَ عَشِرَةَ بكسر الشينِ . وقالَ الفَرَّاءُ : رواه غيرُه بفتحِ المِيمِ بَنَاهُ على خَمَسَةٍ وخَمَسَاتٍ . وجَمْعُ الخِمْسِ من أَظْماءِ الإِبل : أَخْمَاسٌ : قال سِيبَوَيْه : لم يُجَاوَزْ به هذا البناء . ويُقَال : خِمْسٌ بَصْبَاصٌ وقَعْقَاعٌ وحَثْحَاثٌ إذا لم يَكُنْ في سَيْرِها إلى الماءِ وَتِيرَةٌ ولا فُتُورٌ لبُعْدِه . قالَ العَجّاجُ : خِمْسٌ كحَبْلِ الشَّعَرِ المُنْحَتِّ ما في انطلاقِ رَكْبِهِ مِنْ أَمْتِ أي خِمسْ أَجْرَدُ كالحَبْلِ المُنْجَرِدِ من أَمْت : من اعْوِجَاجٍ . والتَّخْمِيسُ في سَقْيِ الأَرْضِ : السَّقْيَةُ التي بَعْدَ التَّرْبِيعِ . وحَكَى ثَعْلَبٌ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ : لا تَكُ خَمِيسِيًّا أَي مِمَّنْ يَصُومُ الخَمِيسَ وَحْدَه . وأَخْمَاسُ البَصْرةِ خَمْسَة فالخُمسُ الأَوَّلُ : العالِيَةُ : والثانِي : بَكْرُ بنُ وَائِلٍ والثالِثُ : تَمِيمٌ والرابِعُ : عَبْدُ القَيْسِ والخَامِسُ : الأَزْدُ . والخِمْسُ بالكَسْرِ : قَبِيلةٌ أَنْشَدَ ثَعْلَب : عاذَتْ تَمِيمُ بِأَحْفَى الخِمْسِ إِذْ لَقِيتْ إِحْدَى القَنَاطِرِ لا يُمْشَى لها الخَمَرُ والقَنَاطِرُ : الدَّواهِي . وابنُ الخِمْسِ : رَجُلٌ . وقَوْلُ شَبِيبِ بنِ عَوَانَةَ :
عَقِيلَةُ دَلاَّهُ لِلَحْدِ ضَرِيحِهِ ... وأَثْوابُه يَبْرُقْنَ والخِمْسُ مَائحُ عَقِيلَةُ والخِمْسُ : رَجُلانِ . وفي حَدِيثِ الحَجَّاجِ أَنَّه سأَلَ الشَّعْبِيَّ عن المُخَمَّسةِ قال : هي مسأَلةٌ مِنَ الفَرَائِضِ اخْتَلَفَ فِيهَا خَمْسَةٌ من الصَّحَابَةِ عليٌّ وعثمانُ وابنُ مَسْعُودٍ وزَيدٌ وابنُ عَبّاسٍ رضي الله تَعَالَى عنهم . وهي أَمَّ وأُخْتٌ وجَدٌّ . ومُنْيَةُ الخَمِيسِ كأَمِير : قَريةٌ صغيرَةٌ من أَعمالِ المَنْصُورةِ وقد دَخلتُها ومنها شَيْخُ مشايخِنَا شِهَابُ الدِّين أَحْمَدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ محمَّدٍ الخَمِيسِيُّ الشافعيُّ أَجازه الشِّهَابُ أَحمدُ بنُ محمَّدِ بنِ عَطِيَّةَ بنِ أبِي الخَيْرِ الخَلِيفِيّ سنة 1132 . ووَادِي الخَمِيس : مَوْضِعٌ بالمَغْرِب

_Türkçe çeviri henüz yok_
