# خمس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خمس

الخمسة من العدد: م، معروف، وهو بالهاء في المذكر، وبغيرها في المؤنث، يقال: خمسة رجال، وخمس نسوة. قال ابن السكيت: يقال: صمنا خمسا من الشهر، فيغلبون الليالي على الأيام إذا لم يذكروا الأيام، وإنما يقع الصيام؛ لأن ليلة كل يوم قبله، فإذا أظهروا الأيام، قالوا: صمنا خمسة أيام، وكذلك: أقمنا عنده عشرا، بين يوم وليلة، غلبوا التأنيث.
 والخامي: الخامس، إبدال. يقال: جاء فلان خامسا وخاميا. وأنشد ابن السكيت للحادرة:
  كم للمنازل من شهر وأعـوام                      بالمنحنى بين أنهـار وآجـام
  مضى ثلاث سنين منذ حل بها                      وعام حلت وهذا التابع الخامي وثوب مخموس، ورمح مخموس، وخميس: طوله خمس أذرع، وكذا ثوب خماسي. قال: عبيد يذكر ناقته:
  هاتيك تحملني وأبيض صارما                      ومذربا في مارن مخمـوس يعني رمحا طول مارنه خمس أذرع. وفي حديث معاذ: ائتوني بخميس أو لبيس آخذه منكم في الصدقة الخميس: هو الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب، مثل: جريح ومجروح، وقتيل ومقتول. وحبل مخموس، أي من خمس قوى. وقد خمسه يخمسه خمسا: فتله على خمس قوى. وخمستهم أخمسهم، بالضم: أخذت خمس أموالهم. والخمس: أخذ واحد من خمسة. ومنه قول عدي بن حاتم  ربعت في الجاهلية، وخمست في الإسلام  . قدت الجيش في الحالين؛ لأن الأمير في الجاهلية كان يأخذ الربع من الغنيمة، وجاء الإسلام فجعله الخمس، وجعل له مصارف، فيكون حينئذ من قولهم: ربعت القوم وخمستهم، مخففا، إذا أخذت ربع أموالهم وخمسها، وكذلك إلى العشرة. وخمستهم أخمسهم، بالكسر: كنت خامسهم. أو خمستهم أخمسهم: كملتهم خمسة بنفسي. وقد تقدم بحث ذلك في ع. ش ر.
 ويوم الخميس، من أيام الأسبوع، م، معروف، وإنما أرادوا الخامس، ولكنهم خصوه بهذا البناء، كما خصوا النجم بالدبران. قال اللحياني: كان أبو زيد يقول: مضى الخميس بما فيه، فيفرد ويذكر. وكان أبو الجراح يقول: مضى الخميس بما فيهن، فيجمع ويؤنث، ويخرجه مخرج العدد. ج أخمساء وأخمسة وأخامس. حكيت الأخيرة عن الفراء.
 والخميس: الجيش الجرار، وقيل: الخشن. وفي المحكم: سمي بذلك، لأنه خمس فرق: المقدمة. والقلب والميمنة، والميسرة، والساقة. وهذا القول الذي عليه أكثر الأئمة، وقيل: سمي بذلك لأنه يخمس فيه الغنائم. نقله ابن سيده، ونظر فيه شيخنا قائلا بأن التخميس للغنائم أمر شرعي والخميس موضوع قديم.

  والخميس: سم تسموا به كما تسموا بجمعة. ويقال: ما أدري أي خميس الناس هو، أي، أي جماعتهم. نقله الصاغاني عن ابن عباد. وخميس بن علي الحوزي الحافظ أبو كرم الواسطي النحوي شيخ أبي طاهر السلفي، إلى الحوزة محلة شرقي واسط. وقد تقدم وموفق الدين أبو البركات محمد بن محمد بن الحسين بن القاسم بن خميس الموصلي، محدثان، الأخير عن أبي نصر ابن عبد الباقي بن طوق، وغيره، وهو من مشايخ الخطيب عبد الله ابن أحمد الطوسي، صاحب روضة الأخبار. والخمس، بالكسر: من أظماء الإبل وهي، كذا في النسخ، والصواب: وهو، وسقط ذلك من الصحاح: أن ترعى ثلاثة أيام وترد اليوم الرابع، ولو حذف كلمة اليوم الرابع، ولو حذف كلمة وهي لأصاب. وهي إبل خامسة وخوامس، وقد خمست. وقال الليث: الخمس: شرب الإبل يوم الرابع من يوم صدرت؛ لأنهم يحسبون يوم الصدر فيه، وقد غلطه الأزهري، وقال لا يحسب يوم الصدر في ورد النعم. قلت: وقال أبو سهل الخولي: الصحيح في الخمس من أظماء الإبل: أن ترد الإبل الماء يوما فتشربه، ثم ترعى ثلاثة أيام، ثم ترد الماء اليوم الخامس، فيحسبون اليوم الأول والآخر اليومين اللذين شربت فيهما، ومثله قول أبي زكريا. والخمس: اسم رجل وملك باليمن، وهو أول من عمل له البرد المعروف بالخمس، نسبت إليه. وسميت به، ويقال لها أيضا: خميس، قال الأعشى يصف الأرض:
  يوما تراها كشبه أردية ال                      خمس ويوما أديمها نغلا وكان أبو عمرو يقول: إنما قيل للثوب: خميس؛ لأن أول من عمله ملك باليمن يقال له: الخمس، بالكسر، أمر بعمل هذه الثياب فنسبت إليه، وبه فسر حديث معاذ السابق. قال ابن الأثير: وجاء في البخاري خميص، بالصاد، قال: فإن صحت الرواية فيكون استعارها للثوب. وقد أهمله المصنف عند ذكر الخميس، وهو مستدرك عليه.
 وقال الأزهري: فلاة خمس، إذا انتاط ماؤها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع، سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. هكذا ساقه في ذكره على الليث، كما تقدم قريبا. يقال: هما في بردة أخماس، أي تقاربا واجتمعا واصطلحا. وأنشد ابن السكيت:
  صيرني جود يديه ومن                      أهواه في بردة أخماس فسره ثعلب، فقال: قرب ما بيننا حتى كأني وهو في خمس أذرع. وقال الأزهري، وتبعه الصاغاني: كأنه اشترى له جارية، أو ساق مهر امرأته عنه.

  وقال ابن السكيت يقال في مثل: ليتنا في بردة أخماس أي ليتنا تقاربنا. ويراد بأخماس، أي طولها خمسة أشبار. أو يقال ذلك إذا فعلا فعلا واحدا لاشتباههما. قاله ابن الأعرابي. ومن أمثالهم: يضرب أخماسا لأسداس، أي يسعى في المكر والخديعة. وأصله من أظماء الإبل، ثم ضرب مثلا للذي يرواغ صاحبه ويريه أنه يطيعه. كذا في اللسان. وقيل: يضرب لمن يظهر شيئا ويريد غيره، وهو مأخوذ من قول أبي عبيدة، ونصه: قالوا: ضرب أخماس لأسداس. يقال للذي يقدم الأمر يريد به غيره فيأتيه من أوله، فيعمل رويدا رويدا. وقوله: لأن إلى آخره، مأخوذ من قول أبي عبيدة، ونصه: قالوا: ضرب أخماس لأسداس  يقال للذي يقدم الأمر يريد به غيره فيأتيه من أوله، فيعمل رويدا رويدا. وقوله: لأن إلى آخره، مأخوذ من قول راوية الكميت، ونصه: أن الرجل إذا أراد سفرا بعيدا عود إبله أن تشرب خمسا سدسا، حتى إذا دفعت في السير صبرت. إلى هنا نص عبارة راوية الكميت. وضرب بمعنى: بين، أي يظهر أخماسا لأجل أسداس، أي رقى إبله من الخمس إلى السدس. وهو معنى قول الجوهري: وأصله من أظماء الإبل.
 وقال ابن الأعرابي: العرب تقول لمن خاتل: ضرب أخماسا لأسداس. وأصل ذلك أن شيخا كان في إبله ومعه أولاده رجالا يرعونها، قد طالت غربتهم عن أهلهم، فقال لهم ذات يوم: ارعوا إبلكم ربعا، فرعوا ربعا نحو طريق أهلهم، فقالوا له: لو رعيناها خمسا: فزادوا يوما قبل أهلهم؛ فقالوا: لو رعيناها سدسا: ففطن الشيخ لما يريدون فقال: ما أنتم إلا ضرب أخماس لأسداس، ما همتكم رعيها، إنما همتكم أهلكم، وأنشأ يقول:
  وذلك ضرب أخماس أراه                      لأسداس عسى ألا تكونا وأخذ الكميت هذا البيت لأنه مثل فقال:
  وذلك ضرب أخماس أريدت                      لأسداس عسى ألا تكـونـا وأنشد ابن الأعرابي لرجل من طييء:
  في موعد قاله لي ثم أخلفه                      غدا غدا أخماس لأسداس وقال خريم بن فاتك الأسدي:
  لكن رموكم بشيخ من ذوي يمـن                      لم يدر ما ضرب أخماس لأسداس ونقل ابن السكيت عن أبي عمرو، عند إنشاد قول الكميت: هذا كقولك: شش بنج، يعني يظهر خمسة ويريد ستة. ونقل شيخنا عن الميداني وغيره، قالوا ضرب أخماسه في أسداسه أي صرف حواسه الخمس في جهاته الست، كناية عن استجماع الفكر للنظر فيما يراد، وصرف النظر في الوجوه. والخمس بالضم، وبه قرأ الخليل:  فأن لله خمسه  وبضمتين، وكذلك الخميس، وعلى ما نقله ابن الأنباري من اللغويين، يطرد ذلك في جميع هذه الكسور، فيما عدا الثليث. كذا قرأته في معجم الحافظ الدمياطي، فهو مستدرك على المصنف: جزء من خمسة والجمع: أخماس. وجاءوا خماس ومخمس، أي خمسة خمسة، كما قالوا: ثناء ومثنى، ورباع ومربع. وخماساء، كبراكاء: ع، وهو في اللسان في ح م. س، وذكره الصاغاني ها هنا. وأخمسوا: صاروا خمسة. وأخمس الرجل: وردت إبله خمسا. ويقال لصاحب تلك الإبل: مخمس. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لامرئ القيس:

  يثير ويبدي تربها ويهـيلـه                      إثارة نباث الهواجر مخمس وخمسه تخميسا: جعله ذا خمسة أركان. ومنه المخمس من الشعر: ما كان على خمسة أجزاء، وليس ذلك في وضع العروض. وقال أبو إسحاق: إذا اختلطت القوافي فهو المخمس. وقال ابن شميل: غلام خماسي ورباعي: طال خمسة أشبار، وأربعة أشبار، وإنما يقال: خماسي ورباعي فيمن يزداد طولا، ويقال في الثوب: سباعي. وقال الليث: الخماسي، والخماسية من الوصائف: ما كان طوله خمسة أشبار. قال: ولا يقال: سداسي ولا سباعي إذا بلغ ستة أشبار وسبعة. وقال غيره: ولا في غير الخمسة؛ لأنه إذا بلغ ستة أشبار فهو رجل. وفي اللسان: إذا بلغ سبعة أشبار صار رجلا.
 ومما يستدرك عليه: الخمسون من العدد معروف. وقول الشاعر، فيما أنشده الكسائي وحكاه عنه الفراء:
  فيم قتلتم رجلا تعمـدا                      مذ سنة وخمسون عددا بكسر الميم من خمسون لأنه احتاج إلى حركة الميم لإقامة الوزن، ولم يفتحها لئلا يوهم أن الفتح أصلها. وفي التهذيب: كسر الميم من خمسون، والكلام خمسون، كما قالوا: خمس عشرة، بكسر الشين. وقال الفراء: رواه غيره بفتح الميم، بناه على خمسة وخمسات. وجمع الخمس من أظماء الإبل: أخماس: قال سيبويه: لم يجاوز به هذا البناء. ويقال: خمس بصباص، وقعقاع، وحثحاث، إذا لم يكن في سيرها إلى الماء وتيرة ولا فتور لبعده. قال العجاج: خمس كحبل الشعر المنحت ما في انطلاق ركبه من أمت أي خمس أجرد كالحبل المنجرد من أمت: من اعوجاج. والتخميس في سقي الأرض: السقية التي بعد التربيع. وحكى ثعلب، عن ابن الأعرابي: لا تك خميسيا أي ممن يصوم الخميس وحده. وأخماس البصرة خمسة، فالخمس الأول: العالية: والثاني: بكر بن وائل، والثالث: تميم، والرابع: عبد القيس، والخامس: الأزد. والخمس، بالكسر: قبيلة، أنشد ثعلب: عاذت تميم بأحفى الخمس إذ لقيت إحدى القناطر لا يمشى لها الخمر والقناطر: الدواهي. وابن الخمس: رجل. وقول شبيب بن عوانة:
  عقيلة دلاه للحد ضـريحـه                      وأثوابه يبرقن والخمس مائح عقيلة والخمس: رجلان. وفي حديث الحجاج أنه سأل الشعبي عن المخمسة، قال: هي مسألة من الفرائض اختلف فيها خمسة من الصحابة، علي، وعثمان، وابن مسعود، وزيد، وابن عباس، رضي الله تعالى عنهم. وهي أم وأخت وجد. ومنية الخميس، كأمير: قرية صغيرة من أعمال المنصورة، وقد دخلتها، ومنها شيخ مشايخنا شهاب الدين أحمد بن أحمد بن محمد الخميسي الشافعي، أجازه الشهاب أحمد بن محمد بن عطية بن أبي الخير الخليفي سنة 1132. ووادي الخميس: موضع بالمغرب.

### Türkçe

**الخمسة** sayılardan: م، bilinen; ve o, müzekkerde **الهاء** iledir, müenneste onsuzdur; denir ki: **خمسة رجال** ve **خمس نسوة**. İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: **صمنا خمسا من الشهر**; böylece günler zikredilmediğinde geceleri günlere galip kılarlar; oruç ancak (gündüzde) vuku bulur; çünkü her günün gecesi ondan öncedir; günleri açıkça söylediklerinde derler ki: **صمنا خمسة أيام**; yine (böyle): **أقمنا عنده عشرا**; gün ile gece arasında; müennesi galip kıldılar.

**والخامي**: **الخامس**; ibdâl. Denir ki: **جاء فلان خامسا وخاميا**. İbnü’s-Sikkît, el-Hâdire için inşâd etti:
  كم للمنازل من شهر وأعـوام                      بالمنحنى بين أنهـار وآجـام
  مضى ثلاث سنين منذ حل بها                      وعام حلت وهذا التابع الخامي

Ve **ثوب مخموس** ve **رمح مخموس** ve **خميس**: uzunluğu beş arşındır; yine **ثوب خماسي**. Dedi: Ubeyd, devesini zikrediyor:
  هاتيك تحملني وأبيض صارما                      ومذربا في مارن مخمـوس

Yani, **رمحا**; **مارنه**’nin uzunluğu beş arşındır. Muâz hadîsinde: **ائتوني بخميس أو لبيس آخذه منكم في الصدقة**. **الخميس**: uzunluğu beş arşın olan elbisedir; sanki elbiselerin küçüğünü kastediyor; şu gibi: **جريح** ve **مجروح**; ve **قتيل** ve **مقتول**. Ve **حبل مخموس**; yani beş kuvvetten. Ve onu **خمسه يخمسه خمسا**: onu beş kuvvet üzerine büktü. Ve **خمستهم أخمسهم** (zamme ile): mallarının beşte birini aldım. Ve **الخمس**: beşten birini almak. Ondandır Adiyy b. Hâtim’in sözü: **ربعت في الجاهلية، وخمست في الإسلام**. İki hâlde de orduyu sevk ettim; çünkü câhiliyede emir ganimetin dörtte birini alırdı; İslâm geldi de onu beşte bir kıldı ve ona sarf yerleri kıldı; böylece o vakit, onların sözünden olur: **ربعت القوم وخمستهم** (tahfîfli), mallarının dörtte birini ve beşte birini aldığında; yine ona kadar. Ve **خمستهم أخمسهم** (kesre ile): onların beşincisi oldum. Yahut **خمستهم أخمسهم**: kendimle onları beş tamamladım. Bunun araştırması **ع. ش ر.**’de geçmişti.

Ve **يوم الخميس**, haftanın günlerinden; م، bilinen; ancak **الخامس**’i kastettiler, fakat onu bu bina ile tahsis ettiler; yıldızı **الدبران** ile tahsis ettikleri gibi. el-Lihyânî dedi: Ebû Zeyd şöyle derdi: **مضى الخميس بما فيه**; böylece tekil yapar ve müzekker kılar. Ebû’l-Cerrâh şöyle derdi: **مضى الخميس بما فيهن**; böylece cem‘ eder ve müennes kılar ve onu sayı makamına çıkarır. Çoğulu: **أخمساء** ve **أخمسة** ve **أخامس**. Sonuncusu Ferrâ’dan hikâye edildi.

Ve **الخميس**: büyük ordu; ve denildi: sert (olan). **المحكم**’de: bununla adlandırıldı; çünkü o beş fırkadır: **المقدمة**. ve **القلب** ve **الميمنة** ve **الميسرة** ve **الساقة**. Bu, imamların çoğunun üzerinde olduğu görüştür. Ve denildi: bununla adlandırıldı; çünkü onda ganimetler beşte birlenir. Bunu İbn Sîdeh nakletti; şeyhimiz, “ganimetlerin tahmîsi şer‘î bir iştir, **الخميس** ise eski bir vaz‘dır” diyerek onda nazar etti.

Ve **الخميس**: bir isimdir; **جمعة** ile isimlendikleri gibi onunla isimlendiler. Ve denir: **ما أدري أي خميس الناس هو**; yani, onların hangi cemaatidir. Bunu Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **خميس بن علي الحوزي الحافظ أبو كرم الواسطي النحوي**: Ebû Tâhir es-Silefî’nin şeyhi; **الحوزة**’ye (nisbetle); Vâsıt’ın doğusunda bir mahalle. Ve daha önce geçti; ve **موفق الدين أبو البركات محمد بن محمد بن الحسين بن القاسم بن خميس الموصلي**; iki muhaddis; sonuncusu Ebû Nasr İbn Abdülbâkî b. Tûk’tan ve başkasından; ve o, **الخطيب عبد الله ابن أحمد الطوسي**’nin şeyhlerindendir; **روضة الأخبار** sahibinin. Ve **الخمس** (kesre ile): develerin susuzluk nöbetlerinden; ve o—nüshalarda böyle; doğrusu: **وهو**; ve bu **الصحاح**’tan düşmüştür—üç gün otlayıp dördüncü gün suya varmasıdır; eğer **اليوم الرابع** kelimesini çıkarsaydı, ve eğer **وهي** kelimesini çıkarsaydı isabet ederdi. Ve o, **إبل خامسة** ve **خوامس**’tir; ve **خمست**. Leys dedi: **الخمس**: develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesidir; çünkü onlar **يوم الصدر**’i onun içinde sayarlar. Ezhârî onu hatalı saydı ve dedi: **يوم الصدر** nimetlerin suya varışında sayılmaz. Dedim: Ebû Sehl el-Havlî dedi: develerin susuzluk nöbetlerinden **الخمس**’ta sahih olan: develerin bir gün suya varıp onu içmesi, sonra üç gün otlaması, sonra beşinci gün suya varmasıdır; böylece içtiği iki gün olan ilk ve son günü sayarlar. Ebû Zekeriyyâ’nın sözü de bunun gibidir. Ve **الخمس**: bir adamın ve Yemen’de bir kralın adıdır; kendisine nisbet edilen, **الخمس** diye bilinen **البرد**’i onun için yapan ilk odur. Ve onunla adlandırıldı; ona ayrıca **خميس** de denir. el-A‘şâ, yeri vasfederek dedi:
  يوما تراها كشبه أردية ال                      خمس ويوما أديمها نغلا

Ebû Amr şöyle derdi: elbiseye ancak **خميس** denildi; çünkü onu yapan ilk kişi Yemen’de **الخمس** (kesre ile) denilen bir kraldı; bu elbiselerin yapılmasını emretti de ona nisbet edildi; ve bununla, önceki Muâz hadîsi tefsir edildi. İbnü’l-Esîr dedi: Buhârî’de **خميص** (صاد ile) geldi; dedi: rivayet sahih olursa onu elbise için istiâre etmiştir. Musannif, **الخميس**’i zikrederken onu ihmâl etmiştir; bu, ona karşı bir istidrâktir.

Ezhârî dedi: **فلاة خمس**; suyu çekilip uzadığında, nimetlerin suya varışı dördüncü gün olur; içtiği ve döndüğü gün hariç. Onu, Leys’e karşı zikrinde böyle sevk etti; az önce geçtiği üzere. Denir: **هما في بردة أخماس**; yani yaklaştılar, toplandılar ve barıştılar. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
  صيرني جود يديه ومن                      أهواه في بردة أخماس

Sa‘leb onu tefsir etti; şöyle dedi: aramızdaki mesafeyi yaklaştırdı; ta ki sanki ben ve o, beş arşın içindeyiz. Ezhârî dedi, Sâgânî de ona tâbi oldu: sanki onun için bir câriye satın aldı; yahut karısının mehrini onun adına sevk etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: Şu meselde denir: **ليتنا في بردة أخماس**; yani: keşke birbirimize yaklaşmış olsaydık. Ve **أخماس** ile murad edilir; yani onun uzunluğu beş karıştır. Yahut bu, iki kişinin benzeşmelerinden dolayı tek bir fiil yapmaları hâlinde söylenir. Bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir. Onların mesellerindendir: **يضرب أخماسا لأسداس**; yani hile ve aldatmada çalışır. Aslı, develerin suya geliş vakitlerindendir; sonra, arkadaşını oyalayan ve ona kendisine itaat ettiğini gösteren kimse için mesel yapılmıştır. Lisân’da böyledir. Ve denildi ki: bir şeyi gösterip başkasını isteyen kimse için vurulur; bu, Ebû ‘Ubeyde’nin sözünden alınmıştır; metni şudur: Dediler: **ضرب أخماس لأسداس**. Bir işi ortaya koyup onunla başka bir şeyi isteyen kimseye denir; işin başından ona gelir, yavaş yavaş yapar. Ve onun sözü: “çünkü … sonuna kadar”, Ebû ‘Ubeyde’nin sözünden alınmıştır; metni şudur: Dediler: **ضرب أخماس لأسداس**; bir işi ortaya koyup onunla başka bir şeyi isteyen kimseye denir; işin başından ona gelir, yavaş yavaş yapar. Ve onun sözü: “çünkü … sonuna kadar”, Kümeit’in râvisinin sözünden alınmıştır; metni şudur: Adam uzak bir yolculuk istediğinde, develerini beşte bir altıda bir içmeye alıştırır; ta ki yürüyüşe sevk edildiklerinde sabretsinler. Buraya kadar Kümeit’in râvisinin ibaresinin metnidir. Ve **ضرب** “beyan etti” mânasınadır; yani altılar için beşler gösterir; yani develerini beşten altıya yükseltti. Bu, Cevherî’nin sözü mânasınadır: “Aslı develerin suya geliş vakitlerindendir.”
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar, aldatan kimseye: **ضرب أخماسا لأسداس** der. Bunun aslı şudur: Bir ihtiyar develerinin içinde idi; yanında onları güden erkek evlatları vardı; ehillerinden gurbetleri uzamıştı. Bir gün onlara dedi ki: Develerinizi dörtte bir otlatın; ehillerinin yoluna doğru dörtte bir otlattılar. Ona dediler ki: Keşke onları beşte bir otlatsaydık; ehillerinden önce bir gün artırdılar. Dediler ki: Keşke onları altıda bir otlatsaydık; ihtiyar onların ne istediklerini anladı da dedi ki: Siz ancak **ضرب أخماس لأسداس**sınız; gayeniz onları otlatmak değildir, ancak gayeniz ehlinizdir. Ve söylemeye başladı, der ki:

  Ve bu, altılar için gördüğüm beşler vuruşudur                      umulur ki ikiniz olmayasınız

Kümeit bu beyti, mesel olduğu için aldı da dedi:

  Ve bu, altılar için istenmiş beşler vuruşudur                      umulur ki olmayasınız

İbnü’l-A‘râbî, Tayyî’den bir adam için şu beyti rivayet etti:

  Bana söylediği bir vaadde, sonra onu bozdu                      yarın yarın, altılar için beşler

Ve Hureym b. Fâtik el-Esedî dedi:

  Lâkin size Yemen sahiplerinden bir ihtiyar attılar                      altılar için beşler vuruşu nedir bilmedi

İbnü’s-Sikkît, Kümeit’in sözünü okurken Ebû ‘Amr’dan nakletti: Bu, senin “**شش بنج**” demen gibidir; yani beş gösterir, altı ister. Şeyhimiz, Meydânî ve başkalarından nakletti: Dediler: **ضرب أخماسه في أسداسه**; yani beş duyusunu altı yönüne çevirdi; istenen şeye bakmak için düşünceyi toplamanın ve bakışı yönlere çevirmenin kinayesidir. Ve **الخمس** (ötre ile); Halîl de böyle okudu: **فأن لله خمسه**. Ve iki ötre ile; ve **الخميس** de böyledir. İbnü’l-Enbârî’nin lugavîlerden naklettiğine göre, bu, **الثليث** dışında bu kesirlerin hepsinde düzenli olarak yürür. Bunu Hâfız Dım yâtî’nin Mu‘cem’inde böyle okudum; o, musannif üzerine bir istidrâktir: beşten bir parça; cem‘i: **أخماس**. Ve **خماس** ve **مخمس** geldiler; yani beşer beşer; nitekim **ثناء** ve **مثنى**; ve **رباع** ve **مربع** dediler. Ve **خماساء**; **براكاء** gibi: ع; bu, Lisân’da **ح م. س** maddesinde vardır; Sâgânî onu burada zikretti. Ve **أخمسوا**: beş oldular. Ve **أخمس الرجل**: develeri beşte bir suya geldi. Ve o develerin sahibine: **مخمس** denir. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, İmru’ul-Kays’tan şu beyti okudu:

  Toprağını kaldırır ve ortaya çıkarır, onu yığar                      öğle sıcağında eşeleyen **مخمس**in eşelemesi gibi

Ve **خمسه تخميسا**: onu beş köşeli kıldı. Ondandır: şiirde **المخمس**; beş kısım üzere olan şey; bu, arûzun vaz‘ında değildir. Ebû İshâk dedi: Kafiyeler karıştığında o, **المخمس**tir. İbn Şümeyl dedi: **غلام خماسي ورباعي**: uzunluğu beş karış ve dört karış oldu. Ancak **خماسي** ve **رباعي**, boyu artan kimse hakkında söylenir; elbise hakkında: **سباعي** denir. Leys dedi: **الخماسي** ve **الخماسية** (hizmetçi kızlardan): uzunluğu beş karış olan şeydir. Dedi: Altı karışa ve yedi karışa ulaştığında **سداسي** ve **سباعي** denmez. Başkası dedi: Beşin dışında da denmez; çünkü altı karışa ulaştığında o, adamdır. Lisân’da: yedi karışa ulaştığında adam oldu.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: sayıdan **الخمسون** mâlûmdur. Ve şairin sözü; Kisâî’nin okuttuğu ve Ferrâ’nın ondan naklettiği:

  Kasten bir adamı niçin öldürdünüz                      bir yıl ve elli sayıdan beri

**خمسون**daki **م**’i kesre ile; çünkü vezni ikame etmek için **م**’in harekesine ihtiyaç duydu; onu fetha ile açmadı ki fethanın aslı olduğunu vehmettirmesin. Tehzîb’de: **خمسون**daki **م**’i kesreledi; söz ise **خمسون**dur; nitekim **خمس عشرة** dediler, **ش**’i kesre ile. Ferrâ dedi: Başkası onu **م**’i fetha ile rivayet etti; onu **خمسة** ve **خمسات** üzerine bina etti. Develerin suya geliş vakitlerinden **الخمس**ın cem‘i: **أخماس**. Sîbeveyh dedi: Bu bina ile onu aşmadı. Ve denir: **خمس بصباص** ve **وقعقاع** ve **حثحاث**; suya yürüyüşlerinde, uzaklığından dolayı, ne bir düzenlilik ne de bir gevşeklik olmadığında. ‘Accâc dedi:

  **خمس**; yontulmuş kıl ipi gibi; bineklerinin atılışında **أمت** yoktur

Yani: **خمس**; **أمت**ten (eğrilikten) soyulmuş ip gibi pürüzsüz. Ve toprağı sulamada **التخميس**: **التربيع**dan sonraki sulamadır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **لا تك خميسيا**; yani perşembeyi tek başına oruç tutanlardan olma. Ve Basra’nın **أخماس**ı beştir: birinci beş: **العالية**; ikinci: **بكر بن وائل**; üçüncü: **تميم**; dördüncü: **عبد القيس**; beşinci: **الأزد**. Ve **الخمس** (kesre ile): bir kabiledir. Sa‘leb şu beyti okudu:

  Temîm, **الخمس**ın en aşağısına sığındı; karşılaştığında                      köprülerin birine; ona şarap yürünmez

Ve **القناطر**: belâlardır. Ve **ابن الخمس**: bir adamdır. Şebîb b. ‘Avâne’nin sözü:

  Onun kabri, keskin sınıra bir kova gibi sarkıtılmıştır                      elbiseleri parıldar, **الخمس** su çeker

**عقيلة** ve **الخمس**: iki adamdır. Haccâc’ın hadisinde: Şa‘bî’ye **المخمسة** hakkında sordu; dedi: O, ferâizden bir meseledir; sahâbeden beşi onda ihtilaf etti: Ali, Osman, İbn Mes‘ûd, Zeyd ve İbn Abbâs, Allah Teâlâ onlardan razı olsun. O, bir anne, bir kız kardeş ve bir dededir. Ve **منية الخميس**; **أمير** gibi: Mansûra amellerinden küçük bir köydür; ona girdim. Ondandır: şeyhlerimizin şeyhi Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed b. Muhammed el-Humeysî eş-Şâfi‘î; ona, Şihâb Ahmed b. Muhammed b. ‘Atıyye b. Ebî’l-Hayr el-Halîfî, 1132 senesinde icâzet verdi. Ve **وادي الخميس**: Mağrib’de bir yerdir.
