# خمش (خ-م-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - م - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والميم معهما
خ ش م، خ م ش، ش خ م، ش م خ مستعملات
خشم:
الخَشْمُ: كسر الخَيْشوم، والخُشام: داءٌ يأخذ فيه، وسدةٌ، وصاحبه: مخشومٌ.
وخَشِمَ هو فهو أَخْشَمُ وفلانٌ ظاهر الخيشوم، أي: واسع الأنف ، قال:
أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ
والخَيْشومُ: سَلائل سُودٌ، ونَغَفٌ في العظم. والسَّليلةُ: هَنَةٌ رَقيقةٌ، كاللَّحْم لينة وفي الأنف ثلاثة أعظم، فإذا انكسر منها عظم تَخَشَّم الخَيْشوم فصار مخشوماً .
والأخشم: الذي لايجد ريح طيبٍ، ولا نتنٍ.
والتَخَشُّمُ: من السكر، وذلك أن ريح الشراب تسور في خَيْشوم الشارب ثم تخالط الدماغ، فيذهب العقل فيقال: قد تَخَشَّم، وخَشَّمَهُ الشراب.
وخَياشيم الجبال: أنوفها.
خمش: الخامِشة، وجمعُها: الخوامشُ؛ صغار مسايل الماء والدَّوافع.
والخَمُوشُ: البعوض بلغة هذيلٍ، الواحدة بالهاء، قال:
كأن وغى الخَمُوشِ بجانبيه		ما تم يلتدمن على قتـيلِ
والخَمْشُ: في الوجه، وقد يستعمل في الجسد. والخُماشَةُ: الجناية والجراحة والكدمة.
شخم: شَخَمَ اللحم شخوماً: تغيرت رائحته . وطعامٌ شاخمٌ: فاسدٌ قد كرج وتغير.
شمخ: جبل شَامخٌ: طويل في السماء، ويجمع: شَوامِخ، وقد شمَخَ شُمُوخاً. وشَمَخَ فلان بأنفهِ.
وشَمَخ أنفه، إذا رفعه عزاً.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**الشين** ve**الميم** onlarla birlikte
**خ ش م**، **خ م ش**، **ش خ م**، **ش م خ** kullanımdadırlar.

**خشم**:
**الخَشْمُ**: **الخَيْشوم**’un kırılması; **الخُشام**: onda tutan bir hastalık ve bir tıkanıklık; onun sahibi: **مخشومٌ**.
Ve **خَشِمَ**; o ise **أَخْشَمُ**’dur; ve falan kimse **ظاهر الخيشوم** (yani: geniş burunlu)dur, dedi ki:
**أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ**
Ve **الخَيْشومُ**: siyah **سَلائل** ve kemikte **نَغَفٌ**. Ve **السَّليلةُ**: ince bir şey; et gibi yumuşak. Ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **الخَيْشوم** **تَخَشَّم** eder de **مخشوماً** olur.
Ve **الأخشم**: güzel koku da, kötü koku da bulmayan kimsedir.
Ve **التَخَشُّمُ**: sarhoşluktandır; bu da şudur ki içkinin kokusu içenin **خَيْشوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır; böylece akıl gider; “**تَخَشَّم** etti” denir; ve içki onu **خَشَّمَهُ** etti.
Ve dağların **خَياشيم**’i: onların burunlarıdır.

**خمش**: **الخامِشة**; onun çoğulu: **الخوامشُ**; suyun küçük akıntı yatakları ve iticiler(akıtıcılar).
Ve **الخَمُوشُ**: Hüzeyl lehçesinde sivrisinek; tekili **بالهاء** iledir; dedi ki:
كأن وغى **الخَمُوشِ** بجانبيه		ما تم يلتدمن على قتـيلِ
Ve **الخَمْشُ**: yüzde (olur); bedende de kullanılabilir. Ve **الخُماشَةُ**: suç/zarar verme, yara ve berelenme.

**شخم**: **شَخَمَ** et **شخوماً**: kokusu değişti. Ve **طعامٌ شاخمٌ**: bozulmuş; ekşimiş ve değişmiş.

**شمخ**: **جبل شَامخٌ**: gökte uzun; çoğulu: **شَوامِخ**; ve **شمَخَ شُمُوخاً**. Ve falan kimse burnuyla **شَمَخَ** etti.
Ve **شَمَخ** burnunu; onu izzetle kaldırdığı zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخموش: الخُدوشُ. وقال:
هاشِمٌ جَدُّنا فإنْ كنتِ غَضْبـىفاملئِي وجْهَكِ الجميلَ خُموشا
وقد خَمَشَ وجهَه يَخْمِشُهُ ويَخْمُشُهُ. والخُماشَةُ: ما ليس له أَرْشٌ معلومٌ من الجِراحات والجِنايات. والخُماشاتُ: بقايا الذَحْلِ. والخَموشُ بفتح الخاء: البعوضُ.

##### Türkçe

**الخموش**: **الخُدوشُ**. Ve dedi ki:
Hâşim dedemizdir; eğer öfkeli isen, güzel yüzünü **خُموشا** ile doldur.

Ve onun yüzünü **خَمَشَ**; onu **يَخْمِشُهُ** ve onu **يَخْمُشُهُ**. Ve **الخُماشَةُ**: yaralamalar ve cinayetlerden, kendisi için bilinen bir diyet/bedel olmayan şey. Ve **الخُماشاتُ**: kan davasının artıkları. Ve **الخَموشُ** (خاء’nın fethasıyla): sivrisinek.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف ثَلاَثَةُ أَعْظُم ، فإذا انكسر
منها عَظْمٌ تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ ، فصار
مَخْشُوماً ، وَالأَخْشَمُ : الذي لا يجد ريح
طِيبٍ ولا نَتْنٍ ، والتَّخَشُّمُ : من السُّكْرِ
وذلك أنَّ ريح الشراب تَسُورُ في خَيْشُومِ
الشارب ، ثم تُخالط الدماغ فَيَذْهَبُ
العقلُ ، فيقالُ : تَخَشَّمَ وخَشَّمَ الشراب ،
وأنشد :
فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا
أي : المكَسَّرَ ، وَخَياشِيمُ الجِبَالِ : أُنُوفُها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخُشَامُ :
العظيمُ من الجبال ، وأنشد غيرُه :
ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
وقال أبو عمرو : الْخُشَامُ : الطويل _ من
الجبال _ الذي له أَنْفٌ ، ويقال : إنَّ أَنْفَ
فلان لَخُشَامٌ _ إذا كان عظيماً .
خمش : شَمِر : قال ابن شُمَيْل : ما دون الدِّية :
فهي خُمَاشَاتٌ ، مثلُ قَطْع يد ، أو رجل ،
أو أُذُن أو عَين ، أو لَطْمَة ، أو ضَرْبة ،
بالعصا .
كُلُّ هذا خُمَاشَةٌ .
وقد أخذتُ خُمَاشَتي من فلان وقد
خَمَشَني فلان _ أي : ضرَبَني أو لَطَمَني أو
قَطَع عُضْواً مِنِّي ، وأخذ خُمَاشَتَهُ _ إذا
أقْتَصَّ .
وفي حديث قيس بن عاصم : ( أَنَّهُ جَمَعَ
بنيه عند موته _ وقال : كان بيني وبين بني
فلان خُمَاشَاتٌ في الجاهلية .
قال أبو عبيد : أراد بها جِنَاياتٍ
وجِرَاحَاتٍ .
وأنشد قول ذِي الرُّمَّة :
رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا
يصف عَيْراً وأُتُنَهُ وَرَمْحَهُنَّ إيَّاهُ _ إذا أراد
سِفَادَهُنَّ .
وأراد بقوله : ) ( رَبَاعٌ
) _ عَيْراً قد طلعت
رَبَاعِيَتَاهُ ، والامتثالُ : الاقتصاص .
وقال الليث : الْخامِشةُ وجَمْعُهَا الْخَوامِشُ _
وهي صغار المسَايِل والدوافع ، قلت :
سُمِّيَتْ خَامِشَةً لأنها تَخْمِشُ الأرض _ أي :
تَخُدُّ فيها بما تحمل من ماء السَيْل ،
والْحَوافِشُ : مدافع السيل _ الواحدة :
حَافِشةٌ .
ابن الأعرابي : الْخَمُوشُ : البعوض _ بلغة
هُذَيْلٍ ، واحدتها خَمُوشة ، وأنشد :
كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ
وفي الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ غَنيٌّ _ جَاءَتْ
مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) ( .
قال أبو عبيد : الْخُمُوشُ مثل الْخدُوشِ
يقال : خَمَشَتِ امرأةٌ وجْهَهَا تَخمِشُهُ خَمْشاً
وخُمُوشاً .
قال لَبِيدٌ _ يذْكُر نساءً قُمن يَنُحْنَ على عمه
أبي بَرَاءٍ :
يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ
شمخ : قال الليث : شَمَخَ فلانٌ بأَنْفِهِ ، وشمخَ
أنفُه لِيَ _ إذا رفع رأسَه عِزّاً وكِبْراً ، وجَبل
شَامِخٌ : طويلٌ في السماء ، وقد شَمَخَ
شُمُوخاً ، والجميع شَوَامِخُ .
قلت : ومن هذا قيل للمتكَبِّر : شَامِخٌ
وَشَمَّاخُ ، وشَمْخُ بْنُ فَزَارَة : بَطْنٌ منهم .
وقال أبو تراب : قال عَرَّامٌ : _ نِيّةٌ زَمَخٌ ،
وَشَمَخٌ وزَمُوخُ وشَمُوخٌ . وقد زَمَخ بأنفه ،
وَشَمَخَ .
شخم : أبو عبيد _ عن الفراء _ قال : أَشْخَمَ
اللحمُ إشْخَاماً _ إذا تغيَّرَتْ رِيحُه لا مِنْ
نَتِنٍ ولكن كراهةً .
وقال أبو زيد : يقال : أَشْخَمَ فُوهُ إِشْخَاماً
_ إذا تغيَّرت رِيحُه ، ولحمٌ فيه تَشْخِيمٌ _ إذا
تغيَّرتْ ريحه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الشُّخُمُ هُمُ
المسْتَدُّو الأُنُوفِ من الرَّوائح الطِّيِّبةِ أو
الخَبيثة .
قال : والشُّخُمُ : الْبِيضُ من الرجال ،
والشُّجُمُ _ بالجيم _ : الطِّوال الأعْفَارُ .
وقال : شَعَرٌ أَشْخَمُ _ إذا ابيضَّ ، وروضٌ
أَشْخَمُ : لا نبت فيه .
وفي ) ( النوادر ) ( حمار أَطْخَمُ ، وأَشْخَمُ
وأَدْغَمُ _ بمعنى واحد .

##### Türkçe

خ ش م
**خشم** , **خمش** , **شخم** , **شمخ** , **مخش** : kullanımdadır.

**خشم** : Leys dedi: **الْخَشْمُ** : **الْخَيْشُوم**’un kırılmasıdır,
ve **الْخُشَامُ** : onda tutan bir hastalıktır, ve bir tıkanıklıktır.
Ve denilir: falan **خَشِمَ** , o hâlde o **أَخْشمُ**’dur, ve falan
**ظاهرُ الْخَيْشُومِ** — yani: burnu geniştir.
Ve inşad etti:
**أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ**

Dedi: ve **الْخَيْشُومُ** : siyah zar parçalarıdır, ve kemikte kurtçuk(lar)dır, ve **السَّلِيلَةُ** ince bir şeydir — et gibi —
yumuşaktır; ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ** , böylece
**مَخْشُوماً** olur; ve **الأَخْشَمُ** : güzel koku da pis koku da bulmayan kimsedir; ve **التَّخَشُّمُ** : sarhoşluktandır;
bu da şudur ki içkinin kokusu içenin **خَيْشُوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır da
akıl gider; böylece denilir: **تَخَشَّمَ** ve içki **خَشَّمَ**.
Ve inşad etti:
**فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا**

Yani: kırılmış olan. Ve **خَياشِيمُ الجِبَالِ** : onların burunlarıdır.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الْخُشَامُ** :
dağlardan büyük olandır. Ve başkası inşad etti:
**ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ**

Ebû Amr dedi: **الْخُشَامُ** : uzun olan —
dağlardan — ki onun bir burnu vardır; ve denilir: muhakkak falanın burnu **لَخُشَامٌ**’dur — eğer büyük ise.

**خمش** : Şemmir: İbn Şümeyl dedi: diyetin altı:
o hâlde onlar **خُمَاشَاتٌ**tır; elin kesilmesi gibi, yahut ayak,
yahut kulak yahut göz, yahut tokat, yahut vurma,
sopayla.
Bütün bunların hepsi **خُمَاشَةٌ**’dır.

Ve gerçekten ben falandan **خُمَاشَتي**’mi aldım; ve falan beni
**خَمَشَني** — yani: beni vurdu yahut tokatladı yahut
benden bir uzvu kesti; ve onun **خُمَاشَتَهُ**’sini aldı — eğer
kısas yaptıysa.

Kays b. Âsım hadîsinde: (ölümü sırasında oğullarını topladı — ve dedi: benimle falan oğulları arasında cahiliyede **خُمَاشَاتٌ** vardı.)
Ebû Ubeyd dedi: bununla cinayetler
ve yaralamalar kastetti.

Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:
**رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا**

Bir yaban eşeğini, dişi eşeklerini ve onların ona mızraklamasını tasvir eder — onların çiftleşmesini istediği zaman.
Ve şu sözüyle kastetti: **رَبَاعٌ** — iki dördüncü dişi çıkmış bir yaban eşeği.
Ve **الامتثالُ** : kısastır.

Leys dedi: **الْخامِشةُ** ve onun çoğulu **الْخَوامِشُ** —
ve onlar küçük sel yatakları ve itici akıntılardır. Ben dedim:
ona **خَامِشَةً** adı verildi; çünkü o yeri **تَخْمِشُ** — yani:
sel suyundan taşıdığı şeyle onda yarık açar.
Ve **الْحَوافِشُ** : selin itici akıntılarıdır — tekili:
**حَافِشةٌ**.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَمُوشُ** : sivrisinek —
Hüzeyl’in diliyle; tekili **خَمُوشة**’dir. Ve inşad etti:
**كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ**

Hadîste: (kim zengin olduğu hâlde isterse — kıyamet gününde onun isteyişi **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.)
Ebû Ubeyd dedi: **الْخُمُوشُ** **الْخدُوشِ** gibidir;
denilir: bir kadın yüzünü **خَمَشَتِ** , onu **تَخمِشُهُ** **خَمْشاً**
ve **خُمُوشاً**.

Lebîd dedi — amcası Ebû Berâ’ üzerine ağıt yakan kadınları zikreder:
**يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ**

**شمخ** : Leys dedi: falan burnuyla **شَمَخَ**; ve onun burnu bana karşı **شمخَ** — eğer başını izzet ve kibirle kaldırırsa.
Ve **جَبل شَامِخٌ** : gökte uzun olandır; ve gerçekten o **شَمَخَ**
**شُمُوخاً**; ve hepsi **شَوَامِخُ**tur.
Ben dedim: bundan dolayı kibirliye **شَامِخٌ**
ve **شَمَّاخُ** denildi. Ve **شَمْخُ بْنُ فَزَارَة** : onlardan bir koldur.

Ebû Turâb dedi: Arrâm dedi: — **نِيّةٌ زَمَخٌ** ,
ve **شَمَخٌ** ve **زَمُوخُ** ve **شَمُوخٌ**. Ve gerçekten burnuyla **زَمَخ** etti,
ve **شَمَخَ** etti.

**شخم** : Ebû Ubeyd — Ferrâ’dan — dedi: et **أَشْخَمَ** **إشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse;
pis kokudan değil, fakat tiksinti olarak.
Ebû Zeyd dedi: denilir: onun ağzı **أَشْخَمَ** **إِشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse.
Ve bir et ki onda **تَشْخِيمٌ** vardır — eğer kokusu değişirse.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الشُّخُمُ** onlar, güzel yahut kötü kokulardan burunları tıkanan kimselerdir.
Dedi: ve **الشُّخُمُ** : erkeklerden beyaz olanlardır.
Ve **الشُّجُمُ** — **بالجيم** — : uzun, tozlu olanlardır.
Ve dedi: **شَعَرٌ أَشْخَمُ** — eğer beyazlarsa. Ve **روضٌ أَشْخَمُ** : onda bitki yoktur.
Ve **النوادر**’de: **حمار أَطْخَمُ** , ve **أَشْخَمُ**
ve **أَدْغَمُ** — tek bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(خاء ile ميم ve üçlüde ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (خمج)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم** gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. İnsanda **الخَمَج**: gevşekliktir. “Falanca **خَمِجاً** sabahladı” denir; yani gevşek. Ve o, Hüzeli’nin şiirindedir:
  * Onun önünde **الخَمَجَا**’dan korkarım *
  Ve “Et **خَمِجَ** oldu” derler; değiştiği ve kokuştuğu zaman.
  (خمد)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnuna ve düşmeye delâlet eder. Ateş **خَمَدَتِ** **خُموداً**; alevi sakinleştiği zaman. Ve humma **خَمَدَت**; harareti sakinleştiği zaman. Ve baygın olana: “**خَمَدَ**” denir.
  (خمر)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. **الخليل** dedi: **الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve onun **مخمِّرها**’sı: onu yapan kimsedir. Ve onun **خُمْرتها**’sı: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan sarhoşu kaplayan şeydir. Dedi:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ  Ve “Onda şiddetli **خُمارٌ** vardır” denir. Ve “İnsanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi” derler; yani onları sıkıştırdı. Ve “Falanca, falanca için **الخَمَر**’i sürünür” (denir); bu, gizlice öldürmeye kinayedir. Aslı, insanın ağaçtan gizlendiği şeydir. Ebû Züeyb dedi:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ  yani gizlenirler ve onlar için örtünülür. Ve **الخِمار**: kadının **خِمار**’ıdır. Ve “Güzel **الخِمْرَة**’li bir kadın” (denir); yani **الخِمار** giyişi. Ve meselde: “**العَوَانُ**’a **الخِمْرة** öğretilmez.” Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavimde, ağaçların **خَمَر**’inde gizlendikleri zaman: “**قد أخْمَرُوا**” denir. Ama onların “Falancanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel yürüyüşünce yürür; sanki murat ettiler: yanında ne hayır var ne şer. Ebû Zeyd dedi: Adam mekânı **خامَرَ**; ona yapıştığı ve ayrılmadığı zaman. Ama koyundan **المخمّرة**: başı, gövdesinin arasından beyazlayan (koyun)dur. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve “Hamuru **خمَّرتُ**” denir; o da onu bırakmandır; kullanmazsın, ta ki iyi olsun. Ve “Hastalık onu **خَامَرَهُ**” denir; içini karıştırdığı zaman. Kesîr dedi:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ  **الخليل** dedi: **المستَخْمَر** Himyer lügatinde: ortaktır. Ve “**الخَمَر**’e girdi” denir; o, kurdun ve benzerinin gizlendiği bir çukurdur. Dedi:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ  Ve “Koku **اختَمَرَ** oldu” ve “Hamur **اخْتَمَرَ** oldu” denir. Ve ondan hoş bir **خُمْرَةً** ve **خَمَرَةً** buldum; o, kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlıktır. Ve meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o, sırtlandır. Şenferâ dedi:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ  yani beni, kendisine “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen (şeye) bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü, onunla rengi güzelleşsin diye, güzel kokudan bir şeydir. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Hadiste: “Onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği” (vardır).
  Bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o, köleleştirmedir; “Falancayı **استخمرت**” denir; onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, Muâz hadîsindedir: “**من استَخْمَر قوماً**”; yani onları köleleştirdi.
  (خمس)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o da sayıda(dır). Şu hâlde **الخمسة** bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir tanedir. “Kavmi **خَمَسْتُ**” denir: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve “Onları **خَمَسْتُ**” (denir): onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin su içme vakitlerinden bir vakittir. **الخليل** dedi: o, develerin, döndükleri günden dördüncü gün içişidir; çünkü dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; cem‘i **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan hizmetçi erkek ve hizmetçi kadındır. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığı zaman **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışında **الخُماسيُّ**, beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan (elbise)dir. Ubeyd dedi:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ  beş arşın boyunda bir mızrak ister.
  Ve Muâz Yemen ehline dedi: “Bana **خَميسٍ** yahut **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakadan alayım.” Ve denilmiştir ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْس** denirdi. A‘şâ dedi:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا  Bâbdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o, çok asker (ordu)dur. Ve bundan hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Hayber’e nazar ettiğinde dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; orduyu kastediyorlar.
  (خمش)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, çiziktirme ve ona yakın olan şeydir.
  “**خَمَشْتُ** **خَمْشاً**” denir. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in cem‘idir. Dedi:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve cem‘i **خُماشاتٌ**: ondan, bilinen bir diyeti olmayan şeydir. Bu, bâbın kıyasıdır; sanki o, çizik gibi olur.
  (خمص)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخميص**: karnı zayıf olan (kimsedir); masdar **الخَمَْص**’tır. Ve **خُمْصانةٌ** bir kadın: beli ince (olan)dır. Ve ayağın iç tarafına **الأخْمَص** denir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü içeri girmiştir. Bâbdan: **المَخْمَصة**; o, kıtlıktır; çünkü aç olan karnı zayıftır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve **خميصة** bir kadın (denir). A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا  Ama **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا  Eğer denilirse: bunun bâbdan kıyası nerededir? Cevap: biz imkân ve ihtimal sınırınca deriz ki: **خميصة** diye adlandırılması câizdir; çünkü insan onunla bürünür de **أخْمَصِه**’inde olur; onunla orta kısmını kasteder. Eğer bu doğru ise; değilse asıldan şâz olanlar içinde sayılır.
  (خمط)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyulma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Birincisine gelince: onların “Koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın [zaman]dır. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa o **السَّمْط**’tır. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o da dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “Erkek deve **تخمَّطَ**” sözü; azıp böğürdüğü zaman. Aslı, denizin **تخمّط**’undandır; bu da onun kabarması ve dalgalarının çalkalanmasıdır.
  (خمع)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına [ve] eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ**. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsızdır. Ve **الخِمع**: kurttur. Kıyas birdir.
  (خمل)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya ve salınmaya ve düşmeye delâlet eder. “Onun zikri **خَمَلَ**; **خُمولا** **يخمُل**” denir. Ve **الخامل**: gizli olandır; “O, **خامِل الذِّكر**’dir” denir; ve bilinmeyen ve anılmayan iş. Ve **القول الخامل**: alçak (sönük) sözdür. Bir hadiste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile zikredin.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için elverişli. Züheyr dedi:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Lebîd dedi:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: kadifenin ve halının **خَمْل**’idir. Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü yumuşaklık içinde salınmış, düşmüş olur.
  Ama **الخُمال** hakkında bir kavim dedi: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyle ise, onun kıyası bâbın kıyasıdır; çünkü belki gevşeklikten dolayıdır. A‘şâ **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م ش
خمَش وجهَه. وبوجهه خموش، ولا يُستعمل إلا في الوجه؛ قال:
هاشِمٌ جَدُّنا فإِن كنتِ غَضْبَي فاملئي وجهك الجميل خموشاً وأسهرني الخموش أي البعوض‏.‏
وبينهم خماشات وهي الجراحات التي لا أرش فيها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عند فلان خماشات ذحل أي بقاياه قال ذو الرمة‏:‏ رباع لها مد أورق العود عنده خماشات ذحل ما يراد امتثالها

##### Türkçe

خ م ش
**خمَش** yüzünü. Yüzünde **خموش** vardır; yalnızca yüzde kullanılır; dedi ki:
“**هاشِمٌ** dedemizdir; eğer sen öfkeli isen, güzel yüzünü **خموشاً** ile doldur ve beni **الخموش** ile, yani sivrisinek ile uykusuz bırak.”

Aralarında **خماشات** vardır; o, içinde diyet payı olmayan yaralardır.

Mecazdan: Falan kimsede **خماشات ذحل** vardır; yani kalıntıları. **ذو الرمة** dedi ki:
“Dört yaşında bir (deve) ki onun için yeşermiş dalın uzanması vardır; onun yanında **خماشات ذحل** vardır; onun yerine getirilmesi istenmez.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَمْشُ: الخدْشُ في الوجه وقد يستعمل في سائر الجسد، خَمَشَه يَخْمِشُه ويخمُشُه خَمْشاً وخُمُوشاً وخَمَّشه. والخُمُوشُ: الخُدُوشُ؛ قال الفضل بن عباس بن عتبة بن أَبي لهب يخاطب امرأَته:
هاشمٌ جَدُّنا، فإِن كُنتِ غَضْبَى،
فامْلَئِي وجْهَكِ الجَمِيلَ خُدُوشاً
وحكى اللحياني: لا تَفْعل ذلك أُمُّك خَمْشَى، ولم يفسره؛ قال ابن سيده: وعندي أَن معناه ثَكِلَتْكَ أُمُّك فَخَمَّشَت عليك وجْهَها، قال: وكذلك الجمع يقال لا تفعلوا ذلك أُمهاتُكم خَمْشَى.
والخُماشةُ من الجراحات: ما ليس له أَرْش معلوم كالخدْش ونحوه. والخُماشةُ: الجنايةُ، وهو من ذلك؛ قال ذو الرمة:
رَباعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُود عنده،
خُمَاشاتُ ذَحْل ما يُرادُ امتثالُها
امتثالُها: اقتصاصُها، والامتثال الاقتصاص، ويقال: أَمْثِلْني منه؛ قال يصف عيراً وأُتْنَه ورَمْحَهنّ إِياه إِذا أَراد سِفادَهنّ، وأَراد بقوله رَباع عيراً قد طَلَعَت رَباعِيَتاه. ابن شميل: ما دون الدية فهو خُمَاشاتٌ مثل قطع يد أَو رجل أَو أُذن أَو عين أَو ضربة بالعصا أَو لطمة، كلُّ هذا خُماشةٌ. وقد أَخذت خُماشَتي من فلان، وقد خَمَشَني فلان أَي ضربني أَو لطمني أَو قطع عُضْواً مني. وأَخذ خُمَاشَته إِذا اقتص. وفي حديث قيس بن عاصم: أَنه جمع بنيه عند موته وقال: كان بيني وبين فلان خُماشاتٌ في الجاهلية، واحدتها خُماشة، أَي جراحات وجنايات، وهي كل ما كان دون القتل والدية من قطع أَو جرح أَو ضرب أَو نهب ونحو ذلك من أَنواع الأَذى؛ وقال أَبو عبيد: أَراد بها جنايات وجراحات.
الليث: الخامِشةُ وجمعُها الخَوامِشُ وهي صغار المسايل والدوافع؛ قال أَبو منصور: سميت خامِشَةٌ لأَنها تَخْمِشُ الأَرض أَي تَخُدّ فيها بما تحْمِل من ماء السيل. والخَوافِشُ: مَدَافِعُ السيل، الواحدة خافِشةٌ. والخامِشةُ: من صغار مَسايلِ الماء مثل الدوافع.
والخَمُوشُ: البعوضُ، بفتح الخاء، في لغة هُذيل، قال الشاعر: كأَن وغَى الخَمُوش، بِجانِبَيه،
وغَى رَكْبٍ، أُمَيمَ، ذوي زِياط
واحدته خَمُوشة، وقيل: لا واحد له؛ وهذا الشعر في التهذيب: كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
مآتِمُ يَلْتَدِمْن على قَتيل
واحدتها بقَّة، وقيل: واحدتها خَمُوشة؛ قال ابن بري: ذكر الجوهري هذا البيت في فصل وغى أَيضاً وذكر أَنه للهذلي والذي في شعر هذيل خلاف هذا، وهو:كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
وغى ركب، أُميم، أُولي هِياط
قال ابن بري: والبيت للمتنخل؛ وقبله:
وماء، قد ورَدْت أُمَيمَ، طامٍ
على أَرْجائه زَجَلُ الغَطاط
قال: الهِياطُ والمِياطُ الخصومةُ والصياحُ، والطامي المرتفع، وأَرجاؤه نواحيه. والغَطاطُ ضربٌ من القطا. وفي حديث ابن عباس حين سُئل: هل يُقْرَأُ في الظهر والعصر؟ فقال: خَمْشاً؛ دعا بأَن يُخْمَشَ وجهه أَو جلدُه كما يقال جدْعاً وقطْعاً، وهو منصوب بفعل لا يظهر. وفي الحديث: من سأَل وهو غنيٌّ جاءت مسأَلتُه يوم القيامة خُمُوشاً أَو كُدُوحاً في وجهه أَي خُدُوشاً؛ قال أَبو عبيد: الخُموش مثل الخُدوش. يقال: خَمَشَت المرأَةُ وجْهَها تَخْمُشه وتَخْمِشه خمْشاً وخُمُوشاً، والخُمُوشُ مصدرٌ ويجوز أَن يكونا جميعاً المصدر حيث سمي به؛ قال لبيد يذكر نساء قُمْن يَنُحْنَ على عمه أَبي براء:
يَخْمِشْن حُرَّ أَوْجُهٍ صِحاح،
في السُّلُب السُّودِ، وفي الأَمْساح
حكى ابن قُهزاذ عن علي بن الحسين بن واقد قال: سأَلت مطراً عن قوله عز وجل: وجزاء سيّئةٍ سيّئةٌ مثْلُها، فقال: سأَلت عنها الحسن بن أَبي الحسن فقال: هذا من الخُماش؛ قال أَبو الهيثم: أَراد هذا من الجراحات التي لا قصاص فيها. والخَمَشُ: كالخَدْش الذي لا قصاص فيه. والحواميم كلها مكية ليس فيها حكم لأَنها كانت دارَ حرب، قال ابن مسعود: آلُ حم من تلادي الأُوَل أَي من أَول ما تعلّمتُ بمكة، ولم تجْر الأَحكام بين المسلمين بمكة في القصاص. والخَمَشُ: ولدُ الوَبْر الذكرُ، والجمع خُمْشان. وتَخَمَّشَ القومُ: كثُرت حركتهم.
وأَبو الخاموش: رجلُ معروف بَقَّال؛ قال رؤبة:
أَقْحَمَني جارُ أَبي الخاموش
والخُماشاتُ: بقايا الدَحْلِ.

##### Türkçe

**الخَمْشُ**: yüzdeki çiziktirme; ve bedenin geri kalanında da kullanılabilir; onu **خَمَشَه**: onu **يَخْمِشُه** ve onu **يخمُشُه**; **خَمْشاً** ve **خُمُوشاً** ve **خَمَّشه** (diye). Ve **الخُمُوشُ**: **الخُدُوشُ** (çizikler); dedi ki el-Faḍl b. ʿAbbās b. ʿUtbe b. Ebî Leheb, karısına hitap ederek:
هاشمٌ جَدُّنا، فإِن كُنتِ غَضْبَى،
فامْلَئِي وجْهَكِ الجَمِيلَ خُدُوشاً

Ve el-Liḥyânî hikâye etti: “Bunu yapma; annen **خَمْشَى** (olsun)”; onu açıklamadı; dedi ki İbn Sîde: “Benim yanımda onun manası: ‘Annen seni kaybetsin de, yüzünü sana karşı **فَخَمَّشَت** (çiziktirsin)’dir”; dedi: “Aynı şekilde çoğulda da denir: ‘Bunu yapmayın; anneleriniz **خَمْشَى** (olsun)’.”

Ve **الخُماشةُ** yaralardan: **الأَرْش**i (diyeti/bedeli) bilinen olmayan şey; **كالخدْش** ve benzeri gibi.

Ve **الخُماشةُ**: cinayet/yaralama; ve o, bundandır; dedi ki Ḏû’r-Rumme:
رَباعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُود عنده،
خُمَاشاتُ ذَحْل ما يُرادُ امتثالُها

**امتثالُها**: onun kısasıdır; ve **الامتثال** kısastır; ve denir: **أَمْثِلْني منه**; dedi—bir yaban eşeğini ve dişilerini ve onların onu mızraklamasını, onları çiftleşmek istediği zaman, vasfederek; ve sözüyle **رَباع** iki **رَباعِيَتاه**ı çıkmış bir yaban eşeğini kastetti. İbn Şumeyl: diyetin altı olan şey **خُمَاشاتٌ**tır; el kesmek yahut ayak yahut kulak yahut göz (kesmek) yahut sopayla vurma yahut tokat; bütün bunlar **خُماشةٌ**dır. Ve “Falancadan **خُماشَتي**mi aldım”; ve “Falanca beni **خَمَشَني**” yani beni vurdu yahut tokatladı yahut benden bir uzuv kesti. Ve **أَخذ خُمَاشَته**: kısas yaptı(ğı zaman). Ve Kays b. ʿÂṣım hadîsinde: ölümünde oğullarını topladı ve dedi: “Câhiliyede benimle falanca arasında **خُماشاتٌ** vardı; onun teki **خُماشة**dır”; yani yaralar ve cinayetler; ve o, öldürmenin ve diyetin altındaki her şeydir: kesme yahut yaralama yahut vurma yahut yağmalama ve bunun gibi eziyet türlerinden; ve Ebû ʿUbeyd dedi: onunla cinayetler ve yaralar kastetti.

el-Leys: **الخامِشةُ** ve onun çoğulu **الخَوامِشُ**; o, küçük akıntı yatakları ve sel itişleridir; Ebû Manṣûr dedi: “**خامِشةٌ** diye adlandırıldı; çünkü o, yeri **تَخْمِشُ** eder; yani sel suyundan taşıdığı şeyle onda çizik açar.” Ve **الخَوافِشُ**: selin itiş yerleri; teki **خافِشةٌ**dır. Ve **الخامِشةُ**: suyun küçük akıntı yataklarından; itişler gibi.

Ve **الخَمُوشُ**: sivrisinek; **الخاء**’ın fethiyle; Hüzeyl dilinde; şair dedi:
كأَن وغَى الخَمُوش، بِجانِبَيه،
وغَى رَكْبٍ، أُمَيمَ، ذوي زِياط

Onun teki **خَمُوشة**dur; ve “onun teki yoktur” denildi; ve bu şiir et-Tehẕîb’dedir:
كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
مآتِمُ يَلْتَدِمْن على قَتيل

Onun teki **بقَّة**dır; ve “onun teki **خَمُوشة**dur” denildi; İbn Berrî dedi: el-Cevherî bu beyti **وغى** faslında da zikretti ve onun Hüzeylî’ye ait olduğunu zikretti; Hüzeyl şiirinde olan ise bunun tersinedir; o da şudur:
كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
وغى ركب، أُميم، أُولي هِياط

İbn Berrî dedi: beyit el-Mutenḫal’indir; ve ondan önce:
وماء، قد ورَدْت أُمَيمَ، طامٍ
على أَرْجائه زَجَلُ الغَطاط

Dedi: **الهِياطُ** ve **المِياطُ** çekişme ve bağırmadır; ve **الطامي** yükselmiş olandır; ve **أَرجاؤه** onun yanlarıdır. Ve **الغَطاطُ** **القطا**dan bir türdür. Ve İbn ʿAbbâs hadîsinde, kendisine sorulduğu zaman: “Öğle ve ikindide okunur mu?” dedi: **خَمْشاً**; yüzünün yahut derisinin çiziktirilmesi için dua etti; **جدْعاً** ve **قطْعاً** denildiği gibi; ve görünmeyen bir fiille mansuptur. Ve hadîste: “Zengin olduğu hâlde isteyen kimse, kıyamet günü onun isteği yüzünde **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir”; yani **خُدُوشاً** (çizikler) olarak; Ebû ʿUbeyd dedi: **الخُموش** **الخُدوش** gibidir. Denir: kadın yüzünü **خَمَشَت**; onu **تَخْمُشه** ve **تَخْمِشه**; **خمْشاً** ve **خُمُوشاً** (diye); ve **الخُمُوشُ** bir mastardır; ve ikisinin de mastar olması caizdir; onunla adlandırıldığı için; Lebîd dedi—amcası Ebû Berâ’ üzerine ağıt yakan kadınları anarak:
يَخْمِشْن حُرَّ أَوْجُهٍ صِحاح،
في السُّلُب السُّودِ، وفي الأَمْساح

İbn Ḳuheẕâḏ, ʿAlî b. el-Ḥuseyn b. Vâḳıd’dan hikâye etti; dedi: “Muṭarr’a, Aziz ve Celil olanın sözü: ‘Ve bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür’ hakkında sordum; dedi: ‘Onu el-Ḥasen b. Ebî el-Ḥasen’e sordum; dedi: Bu, **الخُماش**tandır.’” Ebû’l-Heysem dedi: “Şunu kastetti: bu, kısas olmayan yaralardandır.” Ve **الخَمَشُ**: kısas olmayan **الخَدْش** gibidir. Ve **الحواميم**’in hepsi Mekkîdir; onlarda hüküm yoktur; çünkü o, savaş yurdu idi. İbn Mesʿûd dedi: “Âl-u Ḥâ-Mîm, benim eski birikimimdendir”; yani Mekke’de öğrendiğimin ilklerindendir; ve Mekke’de Müslümanlar arasında kısasta hükümler yürümemişti. Ve **الخَمَشُ**: erkek **الوَبْر** yavrusu; çoğulu **خُمْشان**. Ve **تَخَمَّشَ القومُ**: hareketleri çoğaldı.

Ve Ebû **الخاموش**: tanınmış bir adam; bakkal; Ru’be dedi:
أَقْحَمَني جارُ أَبي الخاموش

Ve **الخُماشاتُ**: **الدَحْلِ**’in kalıntılarıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م ش * * الخُمُوشُ * بالضم الخُدُوش وقد * خَمَشَ * وجهه من باب ضرب ونصر

##### Türkçe

* خ م ش * * **الخُمُوشُ** * (ötre ile) çiziklerdir; ve **خَمَشَ** yüzünü, ضرب ve نصر bâbından.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خمش وجهه، يخمشه ويخمشه، من حد ضرب ونصر: خدشه في وجهه، وقد يستعمل في سائر الجسد، والخموش: الخدوش، قاله الجوهري، وأنشد:
  هاشم جدنا فإن كنت غضبـى                      فاملئي وجهك الجميل خموشا قال الصاغاني: والبيت للفضل بن العباس بن عتبة بن أبي لهب، والرواية:

  عبد شمس أبي فإن كنت غضبى                      فاملئي وجهك الجميل خدوشـا
  وأبي هاشم هـمـا ولـدانـي                      قومس منصبي ولم يك خيشـا القومس: الأمير، بلغة الروم، والخيش من الرجال: الدنيء. وقيل: خمشه: لطمه، وقيل: ضربه بعصا، وقيل: قطع عضوا منه. وقال الليث: الخامشة: المسيل الصغير، ج خوامش، وهي صغار المسايل والدوافع، قال الأزهري: والذي أعرفه بهذا المعنى الخافشة والخوافش، ولعل الخامشة جائزة؛ لأنها تخمش الأرض بسيلها. وأبو الخاموش: رجل يقال من بلعنبر، وفيه يقول رؤبة:
  أقحمني جار أبي الخامـوش                      كالنسر في جيش من الجيوش أي أقحمني ذلك الزمان من البادية جارا لأبي الخاموش، وقوله: كالنسر، أي كأني نسر في جيش، أي في عيال كثيرة. والخموش، كصبور: البعوض، في لغة هذيل، واحدته خموشة، وقيل: لا واحد له، قال المتنخل الهذلي:
  كأن وغى الخموش بجانبـيه                      وغى ركب أميم ذوي هياط وقد أنشده الجوهري هنا وفي وغى مغيرا عجز البيت، وهو: مآتم يلتد من على قتيل. وكذا في التهذيب، والصواب ما قدمنا؛ لأن القافية طائية. والخماشة، بالضم: ما ليس له أرش معلوم من الجراحات، نقله الجوهري، أو ما هو دون الدية، كقطع يد أو أذن أو نحوه، أي جرح أو ضرب أو نهب أو نحو ذلك من أنواع الأذى، وقد أخذت خماشتي من فلان، أي اقتصصت منه، وفي حديث قيس بن عاصم: أنه جمع بنيه عند موته، وقال: كان بيني وبين فلان خماشات في الجاهلية: أي جراحات وجنايات. وهي كل ما كان دون القتل والدية، وقال الجوهري أيضا: والخماشات: بقايا الذحل. قلت: ومنه قول ذي الرمة يصف عيرا وأتنه وسفادهن:
  رباع لها مذ أورق العود عنده                      خماشات ذحل ما يراد امتثالها والامتثال: الاقتصاص. ومما يستدرك عليه: خمش وجهه تخميشا: خدشه. وحكى اللحياني: لا تفعل ذلك أمك خمشى، قال ابن سيده: ثكلتك أمك فخمشت عليك وجهها، قال: وكذلك في الجميع. وقولهم: خمشا، في الدعاء، كما يقال: جدعا، وقطعا. والخموش أيضا، جمع خمش، كالخدوش، يكون مصدرا وجمعا. والخمش: ولد الوبر الذكر، والجمع خمشان. وتخمش القوم: كثرت حركتهم. وخاموش، بالفارسية: الساكت، واسكت أيضا، نقله الصاغاني. والخاموش: لقب أبي حاتم، أحمد بن الحسن الرازي الحافظ، بقي إلى بعد الأربعين وأربعمائة.

##### Türkçe

**خمش** yüzünü; onu **يخمشه** ve **يخمشه** (fiilleriyle), **حد ضرب** ve **نصر** babından: yüzünde onu çizdi; ve bedenin geri kalanında da kullanılabilir. **الخموش**: çiziklerdir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Ve şu beyti şahit getirmiştir:
  Hâşim dedemizdir; eğer öfkeli isen                      güzel yüzünü **خموشا** ile doldur
es-Sağânî dedi: Beyit, Ebû Leheb’in oğlu Utbe’nin oğlu el-Fadl b. el-Abbâs’ındır; rivayet ise:

  Abd Şems babamdır; eğer öfkeli isen                      güzel yüzünü **خدوشـا** ile doldur
  Ve babam Hâşim; ikisi de benim iki oğlumdur                      **قومس** makamımdır ve **خيشـا** olmadı
**القومس**: emir; Rum dilinde. **الخيش** erkeklerden: aşağı (kimse). Ve denildi: **خمشه**: onu tokatladı. Ve denildi: onu bir değnekle vurdu. Ve denildi: ondan bir uzvu kesti. Leys dedi: **الخامشة**: küçük akıntıdır; çoğulu **خوامش**; o, küçük akıntılar ve iticilerdir. el-Ezherî dedi: Benim bu mânâ ile bildiğim **الخافشة** ve **الخوافش**’tir; ve belki **الخامشة** câizdir; çünkü akıntısıyla yeri **تخمش** eder. **أبو الخاموش**: Bel‘anber’den olduğu söylenen bir adamdır; Rü’be onun hakkında şöyle der:
  Beni Ebû’l-**الخامـوش**’un komşusu (olarak) içeri soktu                      kartal gibi, ordulardan bir orduda
Yani o zaman beni, bedevîlikten, Ebû’l-**الخاموش**’a komşu olarak içeri soktu. Ve onun sözü: “kartal gibi”, yani sanki ben bir orduda bir kartalım; yani çokça iyal içinde. **الخموش**, **صبور** vezninde: sivrisinek; Hüzeyl dilinde. Tekili **خموشة**’dir. Ve denildi: onun tekili yoktur. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  Sanki iki yanında **الخموش**’un vığısı                      **أميم** binitlerinin vığısı, **هياط** sahipleri
el-Cevherî onu burada okumuş ve **وغى**’da beytin aczini değiştirmiştir; o da: “**مآتم يلتد من على قتيل**”dir. Ve Tehzîb’de de böyledir. Doğrusu, bizim öne aldığımızdır; çünkü kafiye **طائية**’dir. **الخماشة**, zamme ile: yaralardan, belirli bir **أرش**’i olmayan şey; el-Cevherî’den nakledilmiştir. Yahut diyetten aşağı olan şey; el kesmek veya kulak (kesmek) yahut benzeri gibi; yani yara veya vurma veya yağma veya bunun gibi eziyet türlerinden bir tür. “Falancadan **خماشتي**’mi aldım” denir; yani ondan kısas aldım. Kays b. Âsım hadîsinde: ölümü sırasında oğullarını topladı ve dedi: “Câhiliye’de benimle falanca arasında **خماشات** vardı”; yani yaralar ve cinayetler. Ve o, öldürmenin ve diyetin altında olan her şeydir. el-Cevherî ayrıca dedi: **الخماشات**: kan davasının kalıntılarıdır. Dedim: Ondandır, Zü’r-Rumme’nin, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onların çiftleşmesini vasfederken sözü:
  Dört yaşında; dal onun yanında yapraklandığından beri                      **ذحل**’in **خماشات**’ı (vardır); onun **امتثال**’i istenmez
Ve **الامتثال**: kısas almaktır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**خمش** yüzünü **تخميشا**”: onu çizdi. el-Lihyânî nakletti: “Bunu yapma; annen **خمشى** (olsun).” İbn Sîde dedi: “Annen seni kaybetsin de senin üzerine yüzünü **خمشت** etsin.” Dedi: Ve aynı şekilde hepsinde. Ve onların sözü: “**خمشا**”, duada; “**جدعا**” ve “**قطعا**” denildiği gibi. **الخموش** ayrıca, **خمش**’in çoğuludur; **الخدوش** gibi; masdar ve çoğul olur. **الخمش**: erkek **الوبر** yavrusudur; çoğulu **خمشان**. “**تخمش** قوم”: hareketleri çoğaldı. **خاموش**, Farsça: susan; ve “sus” da; es-Sağânî nakletmiştir. **الخاموش**: Hâfız Ebû Hâtim’in lakabıdır; Ahmed b. el-Hasen er-Râzî; dört yüz kırktan sonrasına kadar kaldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمَشَهُ
1 خَمَشَهُ ذ , (S, A, K,) aor خَمِشَ (S, Msb, K) and خَمُشَ , (S, K,) inf. n. خَمْشٌ, (Msb,) He scratched it, namely, the face, with the nails, so as to cause bleeding or not; syn. خَدَشَهُ: (S, * A, K:) only used in relation to the face: (A:) or also used in relation to the rest of the person: (TA:) and ↓ خمّشهُ, inf. n. تَخْمِيشٌ, signifies the same: (TA:) [or denotes intensiveness, or muchness, like خَدَّشَهُ.] And خَمَشَتِ المَرْأَةُ وَجَهَهَا بِظُفْرَهَا The woman wounded the exterior of the scarf-skin of her face with her nail. (Msb.) One says also, by way of imprecation, خَمْشًا [May thy, or his, or her, face be scratched]; like as one says جَدْعًا and قَطْعًا. (TA.) ― -b2- He slapped it; namely, the face. (A, K.) ― -b3- He beat him, or it, (K, TA,) with a staff, or stick. (TA.) ― -b4- He cut off from him a limb, or member. (K.)

2 خَمَّشَ see 1.

خَمْشٌ
خَمْشٌ ذ The mark made by scratching with the nails upon the face: (Msb, TA:) pl. خُمُوشٌ. (S, A, Msb.)

لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ خَمْشَى
لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ خَمْشَى ذ (Lh) Do not thou that: may thy mother, being bereft of thee by death, scratch her face for thee. (ISd.) One says also, on the occasion of a thing at which one wonders, خَمْشَى عَقْرَى حَلْقَى. (S and TA in art. حلق: see 1 in that art.)

خَمُوشٌ
خَمُوشٌ ذ Gnats: (S, A, K:) in the dial. of Hudheyl: (S:) n. un. with ة: or it has no n. un.; (TA;) one thereof being called بَقَّةٌ. (S.)

خُمَاشَةٌ
خُمَاشَةٌ ذ A wound, (S, A, K,) or mutilation, (S,) for which there is no fine, or mulct, (A,) or for which there is no certain fine, or mulct; (S, K:) or what is below the bloodwit; as the cutting off of an arm or a hand, or of an car, and the like: (K:) or a wound, or mutilation, of any kind below slaughter and the bloodwit; such as amputation, or a wound; or a blow, or plunder, or a similar injury. (L.) It is related in a trad., that Keys Ibn-' ءsim collected his sons at his death, and said, كَانَ بَيْنِى وَبَيْنَ فُلَانٍ خُمَاشَاتٌ فِى الجَاهِلِيَّهِ [There were, between me and such a one, wounds, &c., in the Time of Ignorance]. (L.) And you say, قَدْ أَخَذْتُ خُمَاشَتِى مِنْ فُلَانٍ I have retaliated upon such a one [my wound, &c.]. (TA.) ― -b2- خُمَاشَاتٌ, also, (S, TA,) or خُمَاشَاتُ ذَحْلٍ, (A, TA,) signifies (tropical:) Remains of ذَحْل [or desire of retaliation, or the like]. (S, A, TA.)

##### Türkçe

**خَمَشَهُ**
1 **خَمَشَهُ** ذ , (S, A, K,) muzârîsi **خَمِشَ** (S, Msb, K) ve **خَمُشَ** , (S, K,) mastarı **خَمْشٌ**, (Msb,) O, onu; yani yüzü; tırnaklarla, kanatacak şekilde yahut kanatmayacak şekilde tırmaladı; eş anlamlısı **خَدَشَهُ**: (S, * A, K:) yalnızca yüze dair olarak kullanılır: (A:) yahut kişinin geri kalanına dair olarak da kullanılır: (TA:) ve ↓ **خمّشهُ**, mastarı **تَخْمِيشٌ**, aynı manaya gelir: (TA:) [yahut **خَدَّشَهُ** gibi şiddetlendirmeyi yahut çokluğu ifade eder.] Ve **خَمَشَتِ المَرْأَةُ وَجَهَهَا بِظُفْرَهَا** Kadın, tırnağıyla yüzünün örtü-derisinin dışını yaraladı. (Msb.) Beddua yoluyla da **خَمْشًا** denir [yüzün, yahut onun yüzü, tırmalansın]; tıpkı **جَدْعًا** ve **قَطْعًا** denildiği gibi. (TA.) ― -b2- O, onu; yani yüzü; tokatladı. (A, K.) ― -b3- O, onu yahut onu, (K, TA,) bir değnek yahut sopa ile dövdü. (TA.) ― -b4- O, ondan bir uzvu yahut organı kesti. (K.)

2 **خَمَّشَ** bk. 1.

**خَمْشٌ**
**خَمْشٌ** ذ Yüz üzerinde tırnaklarla tırmalama sonucu meydana gelen iz: (Msb, TA:) çoğulu **خُمُوشٌ**. (S, A, Msb.)

**لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ خَمْشَى**
**لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ خَمْشَى** ذ (Lh) Sen bunu yapma: ölümle senden mahrum kalmış olarak annen senin için yüzünü tırmalasın. (ISd.) Hayret edilen bir şeyin vukuunda da **خَمْشَى عَقْرَى حَلْقَى** denir. (S ve TA, md. **حلق**’ta: o maddede 1’e bk.)

**خَمُوشٌ**
**خَمُوشٌ** ذ Sivrisinekler: (S, A, K:) Huzeyl lehçesinde: (S:) tekili ة iledir: yahut onun tekili yoktur; (TA;) onlardan birine **بَقَّةٌ** denir. (S.)

**خُمَاشَةٌ**
**خُمَاشَةٌ** ذ Bir yara, (S, A, K,) yahut sakatlama, (S,) ki onun için diyet yahut para cezası yoktur, (A,) yahut onun için belirli bir diyet yahut para cezası yoktur; (S, K:) yahut diyetin altındaki şey; kolun yahut elin, yahut kulağın kesilmesi ve benzeri gibi: (K:) yahut boğazlama ve diyetin altındaki her türden yara yahut sakatlama; amputasyon gibi, yahut bir yara; yahut bir darbe, yahut yağma, yahut benzeri bir zarar. (L.) Bir rivayette, Keys İbn-‘ ءsim’in ölümünde oğullarını topladığı ve şöyle dediği nakledilir: **كَانَ بَيْنِى وَبَيْنَ فُلَانٍ خُمَاشَاتٌ فِى الجَاهِلِيَّهِ** [Cahiliye Zamanında benimle falan kimse arasında yaralar vb. vardı]. (L.) Ve sen dersin: **قَدْ أَخَذْتُ خُمَاشَتِى مِنْ فُلَانٍ** Ben, falan kimseden [yaram vb. için] kısasımı aldım. (TA.) ― -b2- **خُمَاشَاتٌ**, ayrıca, (S, TA,) yahut **خُمَاشَاتُ ذَحْلٍ**, (A, TA,) (mecazen:) **ذَحْل**’in [yahut kısas arzusunun yahut benzerinin] kalıntıları manasına gelir. (S, A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَشَ
خَمَشَ I ,  U ( n. ac. خَمْش 1 ),
a.  Scratched, or slapped the face of.

خَمْش
خَمْش 1 , ( pl. خُمُوْش 27 ),
a.  Scratching.

خُمَاْشَة
خُمَاْشَة 24t ,
a.  Slight wound or injury.

خَمُوْش
خَمُوْش 26 ,
a.  Gnats, mosquitoes.

##### Türkçe

خَمَشَ
**خَمَشَ** I , U (isim mastarı: **خَمْش** 1),
a. Yüzünü tırmaladı; yahut yüzüne tokat attı.

خَمْش
**خَمْش** 1, (çoğulu: **خُمُوْش** 27),
a. Tırmalama.

خُمَاْشَة
**خُمَاْشَة** 24t,
a. Hafif yara yahut incinme.

خَمُوْش
**خَمُوْش** 26,
a. Tatarcıklar, sivrisinekler.
