# خمش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خمش

الخَمْشُ: الخدْشُ في الوجه وقد يستعمل في سائر الجسد، خَمَشَه يَخْمِشُه ويخمُشُه خَمْشاً وخُمُوشاً وخَمَّشه. والخُمُوشُ: الخُدُوشُ؛ قال الفضل بن عباس بن عتبة بن أَبي لهب يخاطب امرأَته:
هاشمٌ جَدُّنا، فإِن كُنتِ غَضْبَى،
فامْلَئِي وجْهَكِ الجَمِيلَ خُدُوشاً
وحكى اللحياني: لا تَفْعل ذلك أُمُّك خَمْشَى، ولم يفسره؛ قال ابن سيده: وعندي أَن معناه ثَكِلَتْكَ أُمُّك فَخَمَّشَت عليك وجْهَها، قال: وكذلك الجمع يقال لا تفعلوا ذلك أُمهاتُكم خَمْشَى.
والخُماشةُ من الجراحات: ما ليس له أَرْش معلوم كالخدْش ونحوه. والخُماشةُ: الجنايةُ، وهو من ذلك؛ قال ذو الرمة:
رَباعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُود عنده،
خُمَاشاتُ ذَحْل ما يُرادُ امتثالُها
امتثالُها: اقتصاصُها، والامتثال الاقتصاص، ويقال: أَمْثِلْني منه؛ قال يصف عيراً وأُتْنَه ورَمْحَهنّ إِياه إِذا أَراد سِفادَهنّ، وأَراد بقوله رَباع عيراً قد طَلَعَت رَباعِيَتاه. ابن شميل: ما دون الدية فهو خُمَاشاتٌ مثل قطع يد أَو رجل أَو أُذن أَو عين أَو ضربة بالعصا أَو لطمة، كلُّ هذا خُماشةٌ. وقد أَخذت خُماشَتي من فلان، وقد خَمَشَني فلان أَي ضربني أَو لطمني أَو قطع عُضْواً مني. وأَخذ خُمَاشَته إِذا اقتص. وفي حديث قيس بن عاصم: أَنه جمع بنيه عند موته وقال: كان بيني وبين فلان خُماشاتٌ في الجاهلية، واحدتها خُماشة، أَي جراحات وجنايات، وهي كل ما كان دون القتل والدية من قطع أَو جرح أَو ضرب أَو نهب ونحو ذلك من أَنواع الأَذى؛ وقال أَبو عبيد: أَراد بها جنايات وجراحات.
الليث: الخامِشةُ وجمعُها الخَوامِشُ وهي صغار المسايل والدوافع؛ قال أَبو منصور: سميت خامِشَةٌ لأَنها تَخْمِشُ الأَرض أَي تَخُدّ فيها بما تحْمِل من ماء السيل. والخَوافِشُ: مَدَافِعُ السيل، الواحدة خافِشةٌ. والخامِشةُ: من صغار مَسايلِ الماء مثل الدوافع.
والخَمُوشُ: البعوضُ، بفتح الخاء، في لغة هُذيل، قال الشاعر: كأَن وغَى الخَمُوش، بِجانِبَيه،
وغَى رَكْبٍ، أُمَيمَ، ذوي زِياط
واحدته خَمُوشة، وقيل: لا واحد له؛ وهذا الشعر في التهذيب: كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
مآتِمُ يَلْتَدِمْن على قَتيل
واحدتها بقَّة، وقيل: واحدتها خَمُوشة؛ قال ابن بري: ذكر الجوهري هذا البيت في فصل وغى أَيضاً وذكر أَنه للهذلي والذي في شعر هذيل خلاف هذا، وهو:كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
وغى ركب، أُميم، أُولي هِياط
قال ابن بري: والبيت للمتنخل؛ وقبله:
وماء، قد ورَدْت أُمَيمَ، طامٍ
على أَرْجائه زَجَلُ الغَطاط
قال: الهِياطُ والمِياطُ الخصومةُ والصياحُ، والطامي المرتفع، وأَرجاؤه نواحيه. والغَطاطُ ضربٌ من القطا. وفي حديث ابن عباس حين سُئل: هل يُقْرَأُ في الظهر والعصر؟ فقال: خَمْشاً؛ دعا بأَن يُخْمَشَ وجهه أَو جلدُه كما يقال جدْعاً وقطْعاً، وهو منصوب بفعل لا يظهر. وفي الحديث: من سأَل وهو غنيٌّ جاءت مسأَلتُه يوم القيامة خُمُوشاً أَو كُدُوحاً في وجهه أَي خُدُوشاً؛ قال أَبو عبيد: الخُموش مثل الخُدوش. يقال: خَمَشَت المرأَةُ وجْهَها تَخْمُشه وتَخْمِشه خمْشاً وخُمُوشاً، والخُمُوشُ مصدرٌ ويجوز أَن يكونا جميعاً المصدر حيث سمي به؛ قال لبيد يذكر نساء قُمْن يَنُحْنَ على عمه أَبي براء:
يَخْمِشْن حُرَّ أَوْجُهٍ صِحاح،
في السُّلُب السُّودِ، وفي الأَمْساح
حكى ابن قُهزاذ عن علي بن الحسين بن واقد قال: سأَلت مطراً عن قوله عز وجل: وجزاء سيّئةٍ سيّئةٌ مثْلُها، فقال: سأَلت عنها الحسن بن أَبي الحسن فقال: هذا من الخُماش؛ قال أَبو الهيثم: أَراد هذا من الجراحات التي لا قصاص فيها. والخَمَشُ: كالخَدْش الذي لا قصاص فيه. والحواميم كلها مكية ليس فيها حكم لأَنها كانت دارَ حرب، قال ابن مسعود: آلُ حم من تلادي الأُوَل أَي من أَول ما تعلّمتُ بمكة، ولم تجْر الأَحكام بين المسلمين بمكة في القصاص. والخَمَشُ: ولدُ الوَبْر الذكرُ، والجمع خُمْشان. وتَخَمَّشَ القومُ: كثُرت حركتهم.
وأَبو الخاموش: رجلُ معروف بَقَّال؛ قال رؤبة:
أَقْحَمَني جارُ أَبي الخاموش
والخُماشاتُ: بقايا الدَحْلِ.

### Türkçe

**الخَمْشُ**: yüzdeki çiziktirme; ve bedenin geri kalanında da kullanılabilir; onu **خَمَشَه**: onu **يَخْمِشُه** ve onu **يخمُشُه**; **خَمْشاً** ve **خُمُوشاً** ve **خَمَّشه** (diye). Ve **الخُمُوشُ**: **الخُدُوشُ** (çizikler); dedi ki el-Faḍl b. ʿAbbās b. ʿUtbe b. Ebî Leheb, karısına hitap ederek:
هاشمٌ جَدُّنا، فإِن كُنتِ غَضْبَى،
فامْلَئِي وجْهَكِ الجَمِيلَ خُدُوشاً

Ve el-Liḥyânî hikâye etti: “Bunu yapma; annen **خَمْشَى** (olsun)”; onu açıklamadı; dedi ki İbn Sîde: “Benim yanımda onun manası: ‘Annen seni kaybetsin de, yüzünü sana karşı **فَخَمَّشَت** (çiziktirsin)’dir”; dedi: “Aynı şekilde çoğulda da denir: ‘Bunu yapmayın; anneleriniz **خَمْشَى** (olsun)’.”

Ve **الخُماشةُ** yaralardan: **الأَرْش**i (diyeti/bedeli) bilinen olmayan şey; **كالخدْش** ve benzeri gibi.

Ve **الخُماشةُ**: cinayet/yaralama; ve o, bundandır; dedi ki Ḏû’r-Rumme:
رَباعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُود عنده،
خُمَاشاتُ ذَحْل ما يُرادُ امتثالُها

**امتثالُها**: onun kısasıdır; ve **الامتثال** kısastır; ve denir: **أَمْثِلْني منه**; dedi—bir yaban eşeğini ve dişilerini ve onların onu mızraklamasını, onları çiftleşmek istediği zaman, vasfederek; ve sözüyle **رَباع** iki **رَباعِيَتاه**ı çıkmış bir yaban eşeğini kastetti. İbn Şumeyl: diyetin altı olan şey **خُمَاشاتٌ**tır; el kesmek yahut ayak yahut kulak yahut göz (kesmek) yahut sopayla vurma yahut tokat; bütün bunlar **خُماشةٌ**dır. Ve “Falancadan **خُماشَتي**mi aldım”; ve “Falanca beni **خَمَشَني**” yani beni vurdu yahut tokatladı yahut benden bir uzuv kesti. Ve **أَخذ خُمَاشَته**: kısas yaptı(ğı zaman). Ve Kays b. ʿÂṣım hadîsinde: ölümünde oğullarını topladı ve dedi: “Câhiliyede benimle falanca arasında **خُماشاتٌ** vardı; onun teki **خُماشة**dır”; yani yaralar ve cinayetler; ve o, öldürmenin ve diyetin altındaki her şeydir: kesme yahut yaralama yahut vurma yahut yağmalama ve bunun gibi eziyet türlerinden; ve Ebû ʿUbeyd dedi: onunla cinayetler ve yaralar kastetti.

el-Leys: **الخامِشةُ** ve onun çoğulu **الخَوامِشُ**; o, küçük akıntı yatakları ve sel itişleridir; Ebû Manṣûr dedi: “**خامِشةٌ** diye adlandırıldı; çünkü o, yeri **تَخْمِشُ** eder; yani sel suyundan taşıdığı şeyle onda çizik açar.” Ve **الخَوافِشُ**: selin itiş yerleri; teki **خافِشةٌ**dır. Ve **الخامِشةُ**: suyun küçük akıntı yataklarından; itişler gibi.

Ve **الخَمُوشُ**: sivrisinek; **الخاء**’ın fethiyle; Hüzeyl dilinde; şair dedi:
كأَن وغَى الخَمُوش، بِجانِبَيه،
وغَى رَكْبٍ، أُمَيمَ، ذوي زِياط

Onun teki **خَمُوشة**dur; ve “onun teki yoktur” denildi; ve bu şiir et-Tehẕîb’dedir:
كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
مآتِمُ يَلْتَدِمْن على قَتيل

Onun teki **بقَّة**dır; ve “onun teki **خَمُوشة**dur” denildi; İbn Berrî dedi: el-Cevherî bu beyti **وغى** faslında da zikretti ve onun Hüzeylî’ye ait olduğunu zikretti; Hüzeyl şiirinde olan ise bunun tersinedir; o da şudur:
كأَن وغى الخموش، بجانبيه،
وغى ركب، أُميم، أُولي هِياط

İbn Berrî dedi: beyit el-Mutenḫal’indir; ve ondan önce:
وماء، قد ورَدْت أُمَيمَ، طامٍ
على أَرْجائه زَجَلُ الغَطاط

Dedi: **الهِياطُ** ve **المِياطُ** çekişme ve bağırmadır; ve **الطامي** yükselmiş olandır; ve **أَرجاؤه** onun yanlarıdır. Ve **الغَطاطُ** **القطا**dan bir türdür. Ve İbn ʿAbbâs hadîsinde, kendisine sorulduğu zaman: “Öğle ve ikindide okunur mu?” dedi: **خَمْشاً**; yüzünün yahut derisinin çiziktirilmesi için dua etti; **جدْعاً** ve **قطْعاً** denildiği gibi; ve görünmeyen bir fiille mansuptur. Ve hadîste: “Zengin olduğu hâlde isteyen kimse, kıyamet günü onun isteği yüzünde **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir”; yani **خُدُوشاً** (çizikler) olarak; Ebû ʿUbeyd dedi: **الخُموش** **الخُدوش** gibidir. Denir: kadın yüzünü **خَمَشَت**; onu **تَخْمُشه** ve **تَخْمِشه**; **خمْشاً** ve **خُمُوشاً** (diye); ve **الخُمُوشُ** bir mastardır; ve ikisinin de mastar olması caizdir; onunla adlandırıldığı için; Lebîd dedi—amcası Ebû Berâ’ üzerine ağıt yakan kadınları anarak:
يَخْمِشْن حُرَّ أَوْجُهٍ صِحاح،
في السُّلُب السُّودِ، وفي الأَمْساح

İbn Ḳuheẕâḏ, ʿAlî b. el-Ḥuseyn b. Vâḳıd’dan hikâye etti; dedi: “Muṭarr’a, Aziz ve Celil olanın sözü: ‘Ve bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür’ hakkında sordum; dedi: ‘Onu el-Ḥasen b. Ebî el-Ḥasen’e sordum; dedi: Bu, **الخُماش**tandır.’” Ebû’l-Heysem dedi: “Şunu kastetti: bu, kısas olmayan yaralardandır.” Ve **الخَمَشُ**: kısas olmayan **الخَدْش** gibidir. Ve **الحواميم**’in hepsi Mekkîdir; onlarda hüküm yoktur; çünkü o, savaş yurdu idi. İbn Mesʿûd dedi: “Âl-u Ḥâ-Mîm, benim eski birikimimdendir”; yani Mekke’de öğrendiğimin ilklerindendir; ve Mekke’de Müslümanlar arasında kısasta hükümler yürümemişti. Ve **الخَمَشُ**: erkek **الوَبْر** yavrusu; çoğulu **خُمْشان**. Ve **تَخَمَّشَ القومُ**: hareketleri çoğaldı.

Ve Ebû **الخاموش**: tanınmış bir adam; bakkal; Ru’be dedi:
أَقْحَمَني جارُ أَبي الخاموش

Ve **الخُماشاتُ**: **الدَحْلِ**’in kalıntılarıdır.
