# خمش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خمش

خمش وجهه، يخمشه ويخمشه، من حد ضرب ونصر: خدشه في وجهه، وقد يستعمل في سائر الجسد، والخموش: الخدوش، قاله الجوهري، وأنشد:
  هاشم جدنا فإن كنت غضبـى                      فاملئي وجهك الجميل خموشا قال الصاغاني: والبيت للفضل بن العباس بن عتبة بن أبي لهب، والرواية:

  عبد شمس أبي فإن كنت غضبى                      فاملئي وجهك الجميل خدوشـا
  وأبي هاشم هـمـا ولـدانـي                      قومس منصبي ولم يك خيشـا القومس: الأمير، بلغة الروم، والخيش من الرجال: الدنيء. وقيل: خمشه: لطمه، وقيل: ضربه بعصا، وقيل: قطع عضوا منه. وقال الليث: الخامشة: المسيل الصغير، ج خوامش، وهي صغار المسايل والدوافع، قال الأزهري: والذي أعرفه بهذا المعنى الخافشة والخوافش، ولعل الخامشة جائزة؛ لأنها تخمش الأرض بسيلها. وأبو الخاموش: رجل يقال من بلعنبر، وفيه يقول رؤبة:
  أقحمني جار أبي الخامـوش                      كالنسر في جيش من الجيوش أي أقحمني ذلك الزمان من البادية جارا لأبي الخاموش، وقوله: كالنسر، أي كأني نسر في جيش، أي في عيال كثيرة. والخموش، كصبور: البعوض، في لغة هذيل، واحدته خموشة، وقيل: لا واحد له، قال المتنخل الهذلي:
  كأن وغى الخموش بجانبـيه                      وغى ركب أميم ذوي هياط وقد أنشده الجوهري هنا وفي وغى مغيرا عجز البيت، وهو: مآتم يلتد من على قتيل. وكذا في التهذيب، والصواب ما قدمنا؛ لأن القافية طائية. والخماشة، بالضم: ما ليس له أرش معلوم من الجراحات، نقله الجوهري، أو ما هو دون الدية، كقطع يد أو أذن أو نحوه، أي جرح أو ضرب أو نهب أو نحو ذلك من أنواع الأذى، وقد أخذت خماشتي من فلان، أي اقتصصت منه، وفي حديث قيس بن عاصم: أنه جمع بنيه عند موته، وقال: كان بيني وبين فلان خماشات في الجاهلية: أي جراحات وجنايات. وهي كل ما كان دون القتل والدية، وقال الجوهري أيضا: والخماشات: بقايا الذحل. قلت: ومنه قول ذي الرمة يصف عيرا وأتنه وسفادهن:
  رباع لها مذ أورق العود عنده                      خماشات ذحل ما يراد امتثالها والامتثال: الاقتصاص. ومما يستدرك عليه: خمش وجهه تخميشا: خدشه. وحكى اللحياني: لا تفعل ذلك أمك خمشى، قال ابن سيده: ثكلتك أمك فخمشت عليك وجهها، قال: وكذلك في الجميع. وقولهم: خمشا، في الدعاء، كما يقال: جدعا، وقطعا. والخموش أيضا، جمع خمش، كالخدوش، يكون مصدرا وجمعا. والخمش: ولد الوبر الذكر، والجمع خمشان. وتخمش القوم: كثرت حركتهم. وخاموش، بالفارسية: الساكت، واسكت أيضا، نقله الصاغاني. والخاموش: لقب أبي حاتم، أحمد بن الحسن الرازي الحافظ، بقي إلى بعد الأربعين وأربعمائة.

### Türkçe

**خمش** yüzünü; onu **يخمشه** ve **يخمشه** (fiilleriyle), **حد ضرب** ve **نصر** babından: yüzünde onu çizdi; ve bedenin geri kalanında da kullanılabilir. **الخموش**: çiziklerdir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Ve şu beyti şahit getirmiştir:
  Hâşim dedemizdir; eğer öfkeli isen                      güzel yüzünü **خموشا** ile doldur
es-Sağânî dedi: Beyit, Ebû Leheb’in oğlu Utbe’nin oğlu el-Fadl b. el-Abbâs’ındır; rivayet ise:

  Abd Şems babamdır; eğer öfkeli isen                      güzel yüzünü **خدوشـا** ile doldur
  Ve babam Hâşim; ikisi de benim iki oğlumdur                      **قومس** makamımdır ve **خيشـا** olmadı
**القومس**: emir; Rum dilinde. **الخيش** erkeklerden: aşağı (kimse). Ve denildi: **خمشه**: onu tokatladı. Ve denildi: onu bir değnekle vurdu. Ve denildi: ondan bir uzvu kesti. Leys dedi: **الخامشة**: küçük akıntıdır; çoğulu **خوامش**; o, küçük akıntılar ve iticilerdir. el-Ezherî dedi: Benim bu mânâ ile bildiğim **الخافشة** ve **الخوافش**’tir; ve belki **الخامشة** câizdir; çünkü akıntısıyla yeri **تخمش** eder. **أبو الخاموش**: Bel‘anber’den olduğu söylenen bir adamdır; Rü’be onun hakkında şöyle der:
  Beni Ebû’l-**الخامـوش**’un komşusu (olarak) içeri soktu                      kartal gibi, ordulardan bir orduda
Yani o zaman beni, bedevîlikten, Ebû’l-**الخاموش**’a komşu olarak içeri soktu. Ve onun sözü: “kartal gibi”, yani sanki ben bir orduda bir kartalım; yani çokça iyal içinde. **الخموش**, **صبور** vezninde: sivrisinek; Hüzeyl dilinde. Tekili **خموشة**’dir. Ve denildi: onun tekili yoktur. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  Sanki iki yanında **الخموش**’un vığısı                      **أميم** binitlerinin vığısı, **هياط** sahipleri
el-Cevherî onu burada okumuş ve **وغى**’da beytin aczini değiştirmiştir; o da: “**مآتم يلتد من على قتيل**”dir. Ve Tehzîb’de de böyledir. Doğrusu, bizim öne aldığımızdır; çünkü kafiye **طائية**’dir. **الخماشة**, zamme ile: yaralardan, belirli bir **أرش**’i olmayan şey; el-Cevherî’den nakledilmiştir. Yahut diyetten aşağı olan şey; el kesmek veya kulak (kesmek) yahut benzeri gibi; yani yara veya vurma veya yağma veya bunun gibi eziyet türlerinden bir tür. “Falancadan **خماشتي**’mi aldım” denir; yani ondan kısas aldım. Kays b. Âsım hadîsinde: ölümü sırasında oğullarını topladı ve dedi: “Câhiliye’de benimle falanca arasında **خماشات** vardı”; yani yaralar ve cinayetler. Ve o, öldürmenin ve diyetin altında olan her şeydir. el-Cevherî ayrıca dedi: **الخماشات**: kan davasının kalıntılarıdır. Dedim: Ondandır, Zü’r-Rumme’nin, bir yaban eşeğini, dişilerini ve onların çiftleşmesini vasfederken sözü:
  Dört yaşında; dal onun yanında yapraklandığından beri                      **ذحل**’in **خماشات**’ı (vardır); onun **امتثال**’i istenmez
Ve **الامتثال**: kısas almaktır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**خمش** yüzünü **تخميشا**”: onu çizdi. el-Lihyânî nakletti: “Bunu yapma; annen **خمشى** (olsun).” İbn Sîde dedi: “Annen seni kaybetsin de senin üzerine yüzünü **خمشت** etsin.” Dedi: Ve aynı şekilde hepsinde. Ve onların sözü: “**خمشا**”, duada; “**جدعا**” ve “**قطعا**” denildiği gibi. **الخموش** ayrıca, **خمش**’in çoğuludur; **الخدوش** gibi; masdar ve çoğul olur. **الخمش**: erkek **الوبر** yavrusudur; çoğulu **خمشان**. “**تخمش** قوم”: hareketleri çoğaldı. **خاموش**, Farsça: susan; ve “sus” da; es-Sağânî nakletmiştir. **الخاموش**: Hâfız Ebû Hâtim’in lakabıdır; Ahmed b. el-Hasen er-Râzî; dört yüz kırktan sonrasına kadar kaldı.
