# خمش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: خمش

خ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف ثَلاَثَةُ أَعْظُم ، فإذا انكسر
منها عَظْمٌ تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ ، فصار
مَخْشُوماً ، وَالأَخْشَمُ : الذي لا يجد ريح
طِيبٍ ولا نَتْنٍ ، والتَّخَشُّمُ : من السُّكْرِ
وذلك أنَّ ريح الشراب تَسُورُ في خَيْشُومِ
الشارب ، ثم تُخالط الدماغ فَيَذْهَبُ
العقلُ ، فيقالُ : تَخَشَّمَ وخَشَّمَ الشراب ،
وأنشد :
فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا
أي : المكَسَّرَ ، وَخَياشِيمُ الجِبَالِ : أُنُوفُها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخُشَامُ :
العظيمُ من الجبال ، وأنشد غيرُه :
ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
وقال أبو عمرو : الْخُشَامُ : الطويل _ من
الجبال _ الذي له أَنْفٌ ، ويقال : إنَّ أَنْفَ
فلان لَخُشَامٌ _ إذا كان عظيماً .
خمش : شَمِر : قال ابن شُمَيْل : ما دون الدِّية :
فهي خُمَاشَاتٌ ، مثلُ قَطْع يد ، أو رجل ،
أو أُذُن أو عَين ، أو لَطْمَة ، أو ضَرْبة ،
بالعصا .
كُلُّ هذا خُمَاشَةٌ .
وقد أخذتُ خُمَاشَتي من فلان وقد
خَمَشَني فلان _ أي : ضرَبَني أو لَطَمَني أو
قَطَع عُضْواً مِنِّي ، وأخذ خُمَاشَتَهُ _ إذا
أقْتَصَّ .
وفي حديث قيس بن عاصم : ( أَنَّهُ جَمَعَ
بنيه عند موته _ وقال : كان بيني وبين بني
فلان خُمَاشَاتٌ في الجاهلية .
قال أبو عبيد : أراد بها جِنَاياتٍ
وجِرَاحَاتٍ .
وأنشد قول ذِي الرُّمَّة :
رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا
يصف عَيْراً وأُتُنَهُ وَرَمْحَهُنَّ إيَّاهُ _ إذا أراد
سِفَادَهُنَّ .
وأراد بقوله : ) ( رَبَاعٌ
) _ عَيْراً قد طلعت
رَبَاعِيَتَاهُ ، والامتثالُ : الاقتصاص .
وقال الليث : الْخامِشةُ وجَمْعُهَا الْخَوامِشُ _
وهي صغار المسَايِل والدوافع ، قلت :
سُمِّيَتْ خَامِشَةً لأنها تَخْمِشُ الأرض _ أي :
تَخُدُّ فيها بما تحمل من ماء السَيْل ،
والْحَوافِشُ : مدافع السيل _ الواحدة :
حَافِشةٌ .
ابن الأعرابي : الْخَمُوشُ : البعوض _ بلغة
هُذَيْلٍ ، واحدتها خَمُوشة ، وأنشد :
كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ
وفي الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ غَنيٌّ _ جَاءَتْ
مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) ( .
قال أبو عبيد : الْخُمُوشُ مثل الْخدُوشِ
يقال : خَمَشَتِ امرأةٌ وجْهَهَا تَخمِشُهُ خَمْشاً
وخُمُوشاً .
قال لَبِيدٌ _ يذْكُر نساءً قُمن يَنُحْنَ على عمه
أبي بَرَاءٍ :
يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ
شمخ : قال الليث : شَمَخَ فلانٌ بأَنْفِهِ ، وشمخَ
أنفُه لِيَ _ إذا رفع رأسَه عِزّاً وكِبْراً ، وجَبل
شَامِخٌ : طويلٌ في السماء ، وقد شَمَخَ
شُمُوخاً ، والجميع شَوَامِخُ .
قلت : ومن هذا قيل للمتكَبِّر : شَامِخٌ
وَشَمَّاخُ ، وشَمْخُ بْنُ فَزَارَة : بَطْنٌ منهم .
وقال أبو تراب : قال عَرَّامٌ : _ نِيّةٌ زَمَخٌ ،
وَشَمَخٌ وزَمُوخُ وشَمُوخٌ . وقد زَمَخ بأنفه ،
وَشَمَخَ .
شخم : أبو عبيد _ عن الفراء _ قال : أَشْخَمَ
اللحمُ إشْخَاماً _ إذا تغيَّرَتْ رِيحُه لا مِنْ
نَتِنٍ ولكن كراهةً .
وقال أبو زيد : يقال : أَشْخَمَ فُوهُ إِشْخَاماً
_ إذا تغيَّرت رِيحُه ، ولحمٌ فيه تَشْخِيمٌ _ إذا
تغيَّرتْ ريحه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الشُّخُمُ هُمُ
المسْتَدُّو الأُنُوفِ من الرَّوائح الطِّيِّبةِ أو
الخَبيثة .
قال : والشُّخُمُ : الْبِيضُ من الرجال ،
والشُّجُمُ _ بالجيم _ : الطِّوال الأعْفَارُ .
وقال : شَعَرٌ أَشْخَمُ _ إذا ابيضَّ ، وروضٌ
أَشْخَمُ : لا نبت فيه .
وفي ) ( النوادر ) ( حمار أَطْخَمُ ، وأَشْخَمُ
وأَدْغَمُ _ بمعنى واحد .

### Türkçe

خ ش م
**خشم** , **خمش** , **شخم** , **شمخ** , **مخش** : kullanımdadır.

**خشم** : Leys dedi: **الْخَشْمُ** : **الْخَيْشُوم**’un kırılmasıdır,
ve **الْخُشَامُ** : onda tutan bir hastalıktır, ve bir tıkanıklıktır.
Ve denilir: falan **خَشِمَ** , o hâlde o **أَخْشمُ**’dur, ve falan
**ظاهرُ الْخَيْشُومِ** — yani: burnu geniştir.
Ve inşad etti:
**أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ**

Dedi: ve **الْخَيْشُومُ** : siyah zar parçalarıdır, ve kemikte kurtçuk(lar)dır, ve **السَّلِيلَةُ** ince bir şeydir — et gibi —
yumuşaktır; ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca **تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ** , böylece
**مَخْشُوماً** olur; ve **الأَخْشَمُ** : güzel koku da pis koku da bulmayan kimsedir; ve **التَّخَشُّمُ** : sarhoşluktandır;
bu da şudur ki içkinin kokusu içenin **خَيْشُوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır da
akıl gider; böylece denilir: **تَخَشَّمَ** ve içki **خَشَّمَ**.
Ve inşad etti:
**فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا**

Yani: kırılmış olan. Ve **خَياشِيمُ الجِبَالِ** : onların burunlarıdır.
Ebû Ubeyd — Asmaî’den —: **الْخُشَامُ** :
dağlardan büyük olandır. Ve başkası inşad etti:
**ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ**

Ebû Amr dedi: **الْخُشَامُ** : uzun olan —
dağlardan — ki onun bir burnu vardır; ve denilir: muhakkak falanın burnu **لَخُشَامٌ**’dur — eğer büyük ise.

**خمش** : Şemmir: İbn Şümeyl dedi: diyetin altı:
o hâlde onlar **خُمَاشَاتٌ**tır; elin kesilmesi gibi, yahut ayak,
yahut kulak yahut göz, yahut tokat, yahut vurma,
sopayla.
Bütün bunların hepsi **خُمَاشَةٌ**’dır.

Ve gerçekten ben falandan **خُمَاشَتي**’mi aldım; ve falan beni
**خَمَشَني** — yani: beni vurdu yahut tokatladı yahut
benden bir uzvu kesti; ve onun **خُمَاشَتَهُ**’sini aldı — eğer
kısas yaptıysa.

Kays b. Âsım hadîsinde: (ölümü sırasında oğullarını topladı — ve dedi: benimle falan oğulları arasında cahiliyede **خُمَاشَاتٌ** vardı.)
Ebû Ubeyd dedi: bununla cinayetler
ve yaralamalar kastetti.

Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:
**رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا**

Bir yaban eşeğini, dişi eşeklerini ve onların ona mızraklamasını tasvir eder — onların çiftleşmesini istediği zaman.
Ve şu sözüyle kastetti: **رَبَاعٌ** — iki dördüncü dişi çıkmış bir yaban eşeği.
Ve **الامتثالُ** : kısastır.

Leys dedi: **الْخامِشةُ** ve onun çoğulu **الْخَوامِشُ** —
ve onlar küçük sel yatakları ve itici akıntılardır. Ben dedim:
ona **خَامِشَةً** adı verildi; çünkü o yeri **تَخْمِشُ** — yani:
sel suyundan taşıdığı şeyle onda yarık açar.
Ve **الْحَوافِشُ** : selin itici akıntılarıdır — tekili:
**حَافِشةٌ**.

İbnü’l-A‘râbî: **الْخَمُوشُ** : sivrisinek —
Hüzeyl’in diliyle; tekili **خَمُوشة**’dir. Ve inşad etti:
**كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ**

Hadîste: (kim zengin olduğu hâlde isterse — kıyamet gününde onun isteyişi **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.)
Ebû Ubeyd dedi: **الْخُمُوشُ** **الْخدُوشِ** gibidir;
denilir: bir kadın yüzünü **خَمَشَتِ** , onu **تَخمِشُهُ** **خَمْشاً**
ve **خُمُوشاً**.

Lebîd dedi — amcası Ebû Berâ’ üzerine ağıt yakan kadınları zikreder:
**يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ**

**شمخ** : Leys dedi: falan burnuyla **شَمَخَ**; ve onun burnu bana karşı **شمخَ** — eğer başını izzet ve kibirle kaldırırsa.
Ve **جَبل شَامِخٌ** : gökte uzun olandır; ve gerçekten o **شَمَخَ**
**شُمُوخاً**; ve hepsi **شَوَامِخُ**tur.
Ben dedim: bundan dolayı kibirliye **شَامِخٌ**
ve **شَمَّاخُ** denildi. Ve **شَمْخُ بْنُ فَزَارَة** : onlardan bir koldur.

Ebû Turâb dedi: Arrâm dedi: — **نِيّةٌ زَمَخٌ** ,
ve **شَمَخٌ** ve **زَمُوخُ** ve **شَمُوخٌ**. Ve gerçekten burnuyla **زَمَخ** etti,
ve **شَمَخَ** etti.

**شخم** : Ebû Ubeyd — Ferrâ’dan — dedi: et **أَشْخَمَ** **إشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse;
pis kokudan değil, fakat tiksinti olarak.
Ebû Zeyd dedi: denilir: onun ağzı **أَشْخَمَ** **إِشْخَاماً** — eğer kokusu değişirse.
Ve bir et ki onda **تَشْخِيمٌ** vardır — eğer kokusu değişirse.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الشُّخُمُ** onlar, güzel yahut kötü kokulardan burunları tıkanan kimselerdir.
Dedi: ve **الشُّخُمُ** : erkeklerden beyaz olanlardır.
Ve **الشُّجُمُ** — **بالجيم** — : uzun, tozlu olanlardır.
Ve dedi: **شَعَرٌ أَشْخَمُ** — eğer beyazlarsa. Ve **روضٌ أَشْخَمُ** : onda bitki yoktur.
Ve **النوادر**’de: **حمار أَطْخَمُ** , ve **أَشْخَمُ**
ve **أَدْغَمُ** — tek bir mânâdadır.
