# خمص (خ-م-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen çöküntü anlamındadır

- Harfler: خ - م - ص
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَخْمَصَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مَفْعَلَةٌ | Açlık | 1 | 1 | [9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/ayet/9:120.md) |
| [مَخْمَصَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | مَفْعَلَةٍ | Açlık | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/ayet/5:3.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (69 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Dikili taş demektir
2. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Haneke (Kef) çene demektir
3. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kestiniz
4. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve toslanan
5. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve vurularak öldürülen
6. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Dane, inek yavrusuna denir
7. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ecnef kambur demektir
8. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
9. [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Susamak
10. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Domuz
11. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Tam
12. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Boğazlandı
13. [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Vita” minder demektir
14. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
15. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
16. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
17. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
18. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve kan
19. [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zayi eder
20. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Öfke
21. [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Erişirler
22. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hayızdan kesilen kadın demektir
23. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Et
24. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
25. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
26. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yırtıcı hayvan demektir
27. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
28. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
29. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
30. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İsm hurmadan yapılan içkidir
31. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
32. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
33. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
34. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
35. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hiram keçe demektir
36. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
37. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
38. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
39. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Half : Ense demektir
40. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
41. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
42. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
43. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
44. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
45. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
46. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
47. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
48. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
49. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
50. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
51. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
52. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
53. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
54. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
55. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
56. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md), [سغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%BA%D8%A8.md), [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md), [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Açlık veya yaratılış sebebiyle karnın veya bir uzvun içe çökmesi, boşalıp incelmesi ve çukurlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Hayati tükeniş ve zaruret sınırına dayanan, bedeni içe çökertecek derecedeki şiddetli açlık ve mahrumiyet |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta hacim ve direnç kaybı oluşturan kriz eşiğinde hayatı korumaya dönük ruhsat ve fedakarlık dengesi |
| Kritik Hata Riski | Sıradan bir iştah veya geçici acıkma hali sanılması; ayetteki hayati tehlike ve çöküntü eşiğinin ıskalanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Hacmin sönmesi, hararetin veya hareketin dinmesi, gizlenip içe çekilme; nitekim [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) ateşin sönüp yatışması, [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) örtüp gizleme ve sindirme, [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) tam sayıyı beşte bir oranında içe doğru eksiltme, [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) ise kabarıp keskinleşme veya sönümlenmedir | ص | Çekirdekteki içe çekilme ve sönme hareketine sert bir daralma, sıkışma ve biçimsel çukurluk katarak karnın veya dokunun boşalıp içeri doğru çökmesini ifade eder |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | İkiz harf türetmesi: çit veya duvar imgesinin sürtünmeli ve pürüzlü hali | Dış yüzeyin aşınması, engelin delinmesi veya koruyucu çeperin esnekliğini yitirmesi |
| م | Su | Sıvı, akışkanlık, iç doluluk, besleyici madde ve hayatın kaynağı olan kütle |
| ص | Olta, bitki | Sıkıştırma, yakalama, daralma, tutunarak büzüşme |
| خمص | Doluluğun çekilmesiyle yüzeyin içeri doğru büzüşüp sıkışması | Besleyici iç doluluğun çekilmesi sonucunda koruyucu gövdenin içe doğru çökmesi, büzüşmesi ve zayıflayıp çukurlaşması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Açlıktan veya yaratılıştan ötürü karnın iki yanının birbirine yapışacak derecede içe çekilmesi, ayak tabanının yere basmayan iç kavisli çukurluğu ve gevşek zemine basıldığında oluşan çöküntü |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde açlıktan karınları içe çökmüş komşu kadınları şu sözlerle niteler: تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ / وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا |
| Erken Arapça kullanım | Hâtim et-Tâî tokluk karşısında açlığın getirdiği beden incelmesini överken kökü şöyle kullanır: يرى الخمص تعذيباً وإن نال شبعة / يبت قلبه من قلة الهم مبهما |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خمص kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve temelde içe büzülme, çökme, zayıflayıp incelme semantiğini taşıyan bir köktür. İbranice ve Aramice gibi Kuzey-Batı Sami dillerinde doğrudan aynı konsonant dizilişiyle yaygın bir kullanım görülmez; ancak benzer fonetik çatıya sahip köklerde zayıflama, büzülme ve tükenme anlamları mevcuttur. Arapçada kök, hem fizyolojik olarak karın boşluğunun çekilmesini hem de anatomik olarak ayak tabanının yere değmeyen çukurunu ifade ederek somut bir morfolojik nitelik kazanmıştır. Bu durum, kökün çöl ve bedevi hayatında yetersiz beslenmenin bedendeki doğrudan izdüşümünü adlandırmada özelleştiğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خمص kökünden türeyen kelimeler | Karnın içe çökmesi, ayak tabanı kavisi ve haram mal yemeyip tok gözlü kalma mecazı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami morfolojik gelişimi | Fiziksel incelme, çekilme ve çökme anlam alanı etrafında gelişen özel kök | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik büzülme ve sönme kökleri | Kökün ilk iki harfindeki sönümlenme ve içe çekilme semantemi | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمص | Anlamlı | İçe çökme ve incelme | Karnın açlıktan boşalıp çekilmesi, ayak tabanının çukuru | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Birbirine karşı çekişme | İki tarafın birbiriyle münazaa etmesi, davanın iki ucu | Kur'an'da geçer; ortak sertlik ve sınır anlamı taşır |
| مخص | Anlamlı | Çalkalama ve ayırma | Yağın sütten ayrılması için tulumun hızlıca çalkalanması | Kur'an'da geçmez; içindekini boşaltıp ayrıştırma yönü vardır |
| [مصخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%AE.md) | Anlamlı | Çekip çıkarma | Bir şeyi bulunduğu yerden kuvvetle çekip sıyırmak | Kur'an'da geçmez; içeriden dışarıya doğru boşaltma |
| [صخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | Ağır ve keskin koku | Kokunun bozulup genzi yakacak derecede keskinleşmesi | Kur'an'da geçmez; içsel bozulma ve çürüme |
| [صمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AE.md) | Anlamlı | Kulak deliği ve tıkanma | Kulağın dimağa açılan iç oyuğu, kulağın dar çukuru | Kur'an'da geçmez; anatomik çukurluk bağı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمص | Merkez | Bedeni çökerten şiddetli açlık | Karnın içe çekilip kaburgaların belirmesiyle oluşan fiziksel çöküntü | Açlığın beden anatomisinde bıraktığı somut hacim kaybı |
| [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) | Komşu | Genel açlık durumu | Yiyecek ihtiyacının doğurduğu genel arzu ve besinsizlik hali | Fiziksel çöküntü şartı aramaksızın tokluğun zıddı olan her açlık |
| [سغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%BA%D8%A8.md) | Komşu | Yorgunlukla birleşen açlık | Açlığa meşakkat, takatsizlik ve bitkinliğin eşlik etmesi | Besinsizlikten ötürü bedenin mecalsiz kalması |
| [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Bedenin incelip zayıflaması | Düzenli egzersiz veya az beslenmeyle form kazanma ve incelme | Çöküntü ve kriz olmaksızın zayıf ve ince yapılı olma |
| [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Hastalık veya kıtlıktan erime | Bedenin et ve yağ dokusunu kaybetmesi, çelimsizleşme | Açlıktan ziyade zayıflık ve dermansızlık niteliği |
| [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) | Zıt | Tıka basa dolma ve doyma | Karnın şişmesi, dolup dışa doğru çıkıntı yapması | İç doluluğun azamiye ulaşması, tokluk ve hacim artışı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمص | Karnın içe çökmesi ve şiddetli açlık | Açlıktan ötürü hacim kaybetme, incelme ve çukurlaşma | Kesin |
| Latince | inanitio, fames | Boşalma, takatsizlik, şiddetli açlık | Bedensel boşalma ve tükenişi karşılar; anatomik çukurluk imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | starvation, famine, hollow-bellied hunger | Açlıktan ölme derecesine gelme, karın çökerten açlık | Hayati tehlike ve tükeniş boyutunu tam verir; sıradan açlıktan ayrılır | Güçlü |
| Almanca | Hungersnot, Auszehrung | Kıtlık, açlıktan tükenip erime | Maddi boşalma ve fiziksel erime yönünü vurgular | Güçlü |
| Fransızca | famine, inanition | Kıtlık, besinsizlikten çökme | Hayati fonksiyonların durma noktasına gelmesini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَخْمَصَةٍ | Haram gıdayı tüketmeyi mubah kılan hayati açlık ve zaruret hali | Helal gıda bulunamadığında canı korumak için leş veya domuz eti yemeye izin veren hüküm bağlamı (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)) |
| مَخْمَصَةٌ | Allah yolunda katlanılan, bedenî çöküntü ve zafiyet getiren şiddetli kıtlık ve meşakkat | Cihad ve sefer sırasında müminlere isabet eden açlık ve sıkıntının ecir vesilesi olması bağlamı (Tevbe [9:120](https://lisan.digital/tr/ayet/9:120.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İhtiyar ve zaruret teorisi | İnsanın hayatta kalma mecburiyeti ile ilahi emirlerin çatışma anında canın korunması | Zaruret sınırında ilahi iradenin haramı helale dönüştürme veya mesuliyeti kaldırma hikmeti |
| Fıkıh | Zaruret halinde haramın mubah kılınması | Zaruret miktarının tayini; ölmeyecek kadar mı yoksa doyacak kadar mı yenilebileceği | Hayati tehlike doğuran açlık sınırı olarak zaruret eşiği |
| Tefsir | Ahkam ayetlerinin takyidi | Açlık sebebiyle harama yönelmenin günaha meyletmeme şartıyla sınırlandırılması | Sıradan bir iştahın değil, bedeni çökertecek düzeydeki açlığın ölçü alınması |
| Hadis | Zühd, tevekkül ve iffet tasviri | Kuşların sabah aç çıkıp akşam tok dönmesi ve harama el uzatmama iffeti | Karın boşluğu üzerinden dünyevi hırslardan arınma ve kanaat ahlakı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Zaruret fıkhı | Canın muhafazası | Yasakları askıya alma | Hayati tehlike eşiğinde dini yasakların korunmasından canın korunmasına geçiş ilkesi | Kesin |
| İlmi | Fizyoloji ve biyokimya | Katabolik kriz eşiği | Enerji kaynaklarını tüketme | Bedenin dışarıdan besin alamayıp kendi dokularını yakmaya başladığı çöküş evresi | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve seferberlik | Kıtlık ve abluka direnci | Toplumsal dayanıklılık | Kuşatma veya savaş ortamında toplumun asgari tüketimle ayakta kalma kapasitesi | Güçlü |
| İktisadi | Rezerv tükenmesi | Kritik dip noktası | İflas öncesi acil önlem | Sistemik sermaye veya gıda stokunun sıfırlanarak mecburi daralmaya gidilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vakum ve hacimsel çökme | Bir sistemin iç basıncının dış basınca yenik düşerek hacmini kaybetmesi ve içeri doğru içbükey biçimde büzüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Temel haklar eşiği ve varoluşsal kriz | Sosyal ve hukuki düzende bireyin varlığını sürdürebilmesi için olağan kuralların askıya alındığı acil durum düzlemi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin herhangi bir öğün atlama, sıradan acıkma veya oruçtaki olağan iştah haliyle bir tutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karın dokularının içe çekildiği, bedenin tükeniş sınırına vardığı ve can tehlikesinin belirdiği kriz eşiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md) ayetindeki ruhsatın hafif bir açlıkta keyfi olarak işletilmesi veya Tevbe [9:120](https://lisan.digital/tr/ayet/9:120.md) ayetindeki fedakarlık seviyesinin basitleştirilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan biyolojisi ile hukuki sorumluluk arasındaki sınırı ne kadar hassas ve somut bir dille belirlediğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek ve içecek haramlarının sınırlarını çizen hüküm ayetlerinde ve cihadın bedensel meşakkatlerini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini kuralların katı ve canı hiçe sayan buyruklar olduğu zannını çürütür; sistemin merkezine canın korunmasını koyduğunu somutlaştırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Açlık veya fiziki yapı sebebiyle karın iç boşluğunun çekilmesi, dokunun incelip içe çökmesi ve çukurlaşmasıdır.
- Soyut anlam: Bir yapının iç rezervlerinin tükenmesi sonucunda direnç kaybına uğraması ve varoluşunu sürdürebilmek için acil durum moduna geçmesidir.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve ahlaki sistemde olağan kuralların yerini zaruret hukukuna bıraktığı kritik hayatta kalma eşiğidir.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \begin{cases} C_0, & R(t) > R_c \\ C_0 \setminus K, & R(t) \le R_c \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ anlık sistemik norm kümesini, $C_0$ olağan emir ve yasaklar bütününü, $K$ hayati zaruret sebebiyle askıya alınan yasakları temsil eder. $R(t)$ sistemin anlık enerji ve besin rezervi seviyesini, $R_c$ ise kökün işaret ettiği fiziksel çöküntü ve hayati tehlike kritik eşiğini ifade eder. Rezerv kritik eşiğin altına indiğinde ($R(t) \le R_c$), kökün temsil ettiği kriz devreye girer ve olağan kural kümesinden yasaklar düşürülerek canın korunması hedeflenir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/ayet/5:3.md) — مَخْمَصَةٍ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/ayet/9:120.md) — مَخْمَصَةٌ

مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Gerek Medine’liler için, gerekse onların çevresinde bulunan Bedeviler için; Allah’ın peygamberinden geri kalmak, kendilerini ona tercih etmek yaraşmaz. Çünkü Allah yolunda susuzluk, yorgunluk, açlık, kafirleri kızdıracak bir yere ayak basmak ve düşmana karşı başarı kazanmak karşılığında; onlara mutlaka bir salih amel yazılır. Muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin mükafatını zayi etmez.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen çöküntü anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والميم معهما
خ ص م، خ م ص، ص م خ، م ص خ مستعملات
خصم:
الخَصْم: واحد وجميعٌ، قال الله عز وجل: "وهل أتاك نبأُ الخَصْم إذ تَسوَّروا المِحْراب" فجعله جمعاً لأنه سمي بالمصدر. وخَصيمُك: الذي يُخاصِمكَ، وجمعه: خُصَماء.
والخُصومةُ: الأسم من التَّخاصُم والإختصام. يقال: أختصم القوم وتخاصموا، وخاصم فلان فلاناً، مُخَاصَمَةً وخِصاماً.
والخُصْمُ: طرف الراوية الذي بحيال العزلاء في مؤخرها. والطرف الأعلى هو العصم، وهي: الأَخْصام وزوايا الوسائد والجواليق والفرش كلها أخصام، واحدها: عصم.
خمص: الخَمُص: خَماصَةُ البطن، وهو دقة خلقته.
والخَمْصُ: الخَمَصُ والمَخْمَصَةُ. أيضا: خلاء البطن من الطعام.
وامرأة خَميصةُ البطن خمصانة. وهن خُمْصانات، وفلان خميصُ البطن من أموال الناس، أي: عفيفٌ عنها، وهم خِماصُ البطون. والطير تغدو خِماصاً وتروح بطانا.
والخميصةُ: كساء أسود معلمٌ من المرعزي والصوف ونحوها.
والأخْمَص: خصر القدم.والأخْمَص: باطن القدم. قال:
كأن أَخْمَصهما بالشوك منتعلُ
والجميع: الأخامِضُ.
والخَمْصَةُ: بطن من الأرض صغير، لين الموطيء.
صمخ: الصَّماخُ: خرق الأذن إلى الدماغ ، والسماخ: لغة فيه. والصاد تميمية، وصَمَخني الصوت. وصَمَخْت فلاناً: عقرت صماخ أذنه بعودٍ أو نحوه ويقال للعطشان: إنه لصادي الصَّماخ.
مصخ: المَصْحُ: أجتذابك الشيء عن الشيء.
وضربٌ من الثمام من أصغره يسمَّى الغَرَز. الواحدةُ: غرَزَة ينبتُ على شطوط الأنهار، لا ورق له، إنما هو أنابيب مركبٌ بعضُها في بعض، كل أنبوبةٍ منها أَمْصُوخة، إذا اجتذبتَها خرجت من جوف أخرى خروج العفاص من المُكْحُلة وإجتذابه: المصخ والامتصاخ.
والمَصُوخة من الغنم: ما كان ضرعُها مُسترخَي الأصل، كأنما امْتُصِخَتْ ضرتها وامَّصَخَتْ عن البطن، أي: انفصلت.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **الميم** onlarla birlikte

**خ ص م**، **خ م ص**، **ص م خ**، **م ص خ** kullanımlardır.

**خصم**:
**الخَصْم**: tek ve çoğuldur; Allah عز وجل dedi: "وهل أتاك نبأُ **الخَصْم** إذ تَسوَّروا المِحْراب" böylece onu çoğul kıldı; çünkü mastarla adlandırıldı. Ve **خَصيمُك**: seninle çekişen kimse; onun çoğulu: **خُصَماء**.
Ve **الخُصومةُ**: **التَّخاصُم** ve **الإختصام**’dan isimdir. Denir: **أختصم** قوم ve **تخاصموا**; ve falan falanla **خاصم**; **مُخَاصَمَةً** ve **خِصاماً** (olarak).
Ve **الخُصْمُ**: raviyyenin, arka tarafında **العزلاء**’nın karşısında bulunan ucu. Üst uç ise **العصم**’dır; ve onlar: **الأَخْصام** ve yastıkların ve çuvalların ve döşeklerin köşeleri; hepsi **أخصام**dır; onun teki: **عصم**.

**خمص**: **الخَمُص**: karnın **خَماصَةُ البطن**’ı; ve o, yaratılışının inceliğidir.
Ve **الخَمْصُ**: **الخَمَصُ** ve **المَخْمَصَةُ**. Yine: karnın yemekten boş oluşu.
Ve bir kadın **خَميصةُ البطن**: **خمصانة**. Ve onlar **خُمْصانات**tır; ve falan, insanların mallarından **خميصُ البطن**dur; yani: ondan iffetli(uzak durucu)dur; ve onlar **خِماصُ البطون**dur. Ve kuş sabah gider **خِماصاً** ve akşam döner tok olarak.
Ve **الخميصةُ**: mer‘azîden ve yünden ve benzerlerinden, işaretli siyah bir örtü.
Ve **الأخْمَص**: ayağın beli. Ve **الأخْمَص**: ayağın tabanı. Dedi ki:
كأن **أَخْمَصهما** بالشوك منتعلُ
Ve hepsi: **الأخامِضُ**.
Ve **الخَمْصَةُ**: yerden küçük bir karın(çukur); basması yumuşak.

**صمخ**: **الصَّماخُ**: kulağın beyne kadar olan deliği; ve **السماخ**: onda bir dildir(lehçedir). Ve **الصاد** Temîmîdir; ve ses beni **صَمَخني**. Ve falanı **صَمَخْت**: kulağının **صماخ**’ını bir çubukla veya benzeriyle yaraladın. Ve susuza denir: o, **صادي الصَّماخ**’tır.

**مصخ**: **المَصْحُ**: senin, şeyi şeyden çekip çıkarman.
Ve **الثمام**’dan, en küçüğünden bir tür; ona **الغَرَز** denir. Teki: **غرَزَة**; ırmakların kıyılarında biter; onun yaprağı yoktur; ancak o, borulardır; bir kısmı bir kısmının içine geçirilmiş(bileşik)tir; onlardan her bir boru **أَمْصُوخة**’dır; onu çekip çıkardığında, bir başkasının içinden, **العفاص**’ın **المُكْحُلة**’den çıkışı gibi çıkar; ve onu çekip çıkarma: **المصخ** ve **الامتصاخ**.
Ve koyundan **المَصُوخة**: memesinin kökü gevşek olan; sanki onun memesi **امْتُصِخَتْ** ve karından **امَّصَخَتْ**; yani: ayrıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَمَصَ الجرحُ: لغة في حَمَصَ، أي سكن وَرَمُهُ. والأَخْمَصُ: ما دخل من باطن القدم فلم يصب الأرض. ورجلٌ خُمْصانٌ وخَميصُ الحَشا، أي ضامرُ البطنِ، والجمع خِماصٌ. وامرأةٌ خَميصةٌ وخُمْصانَةٌ. والخَمْصَةُ: الجوْعَةُ. يقال: ليس للبِطْنَةِ خيرٌ من خَمْصَةٍ تتبعها. والمَخْمَصَةُ: المَجاعَةُ، وهو مصدرٌ مثل المَغْضَبَةُ والمَعْتَبَةُ. وقد خَمَصَهُ الجوع خَمْصاً ومَخْمَصَةً. والخَميصةُ: كساءٌ أسودُ مربّعٌ له عَلَمانِ فإن لم يكن مُعْلَماً فليس بِخَميصَةٍ. قال الأعشى:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصَةًعليها وجِرْيالَ النَضيرِ الدُلامِصا
قال الأصمعي: شَبَّهَ شعرها بالخَميصَةِ، والخَميصَةُ سوداءُ.

##### Türkçe

**خَمَصَ** yara: **حَمَصَ**’da bir dildir; yani şişiği sükûnet buldu. Ve **الأَخْمَصُ**: ayağın iç tabanından içeri girmiş olup yere değmeyen şeydir. Ve bir adam **خُمْصانٌ** ve **خَميصُ الحَشا**; yani karınca zayıf (içi çekilmiş); çoğulu **خِماصٌ**. Ve bir kadın **خَميصةٌ** ve **خُمْصانَةٌ**. Ve **الخَمْصَةُ**: açlık. Denir ki: tokluğa, onu takip eden bir **خَمْصَةٍ**’den daha hayırlı bir şey yoktur. Ve **المَخْمَصَةُ**: kıtlık/açlık; ve o, **المَغْضَبَةُ** ve **المَعْتَبَةُ** gibi bir masdardır. Ve açlık onu **خَمْصاً** ve **مَخْمَصَةً** olarak **خَمَصَ** etti. Ve **الخَميصةُ**: iki alameti olan siyah kare bir örtüdür; eğer alametli değilse **بِخَميصَةٍ** değildir. A‘şâ dedi ki:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصَةًعليها وجِرْيالَ النَضيرِ الدُلامِصا
Asma‘î dedi ki: Saçını **الخَميصَةِ**’ye benzetti; ve **الخَميصَةُ** siyahtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص م
خصم ، خمص ، مصخ ، صمخ ، صخم : مستعملة .
خصم : قال الليث : الْخَصْمُ واحدٌ وجميعٌ ،
قال الله جلّ وعزّ : ( وهل أَتَكَ نَبَؤُا
الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ ( [ ص : 21 ]
فجعله جَمْعاً لأنه سُمِّيَ بالمصْدَر ،
وخَصِيمُك : الذي يخَاصِمُك وجمعُه
خُصمَاءُ .
ويُجْمَعُ الْخَصْمُ خُصُوماً .
والْخُصُومَة : الأسمُ من التَّخَاصُمِ
والاخْتِصَامِ .
يقال : اخْتَصَمَ القوْمُ وتخَاصَموا ، وخَاصَمَ
فلانٌ فلاناً _ مخاصمةً وخِصَاماً .
قال : والْخُصْمُ : طرَفُ الرّاوية الَّذِي بحيَال
العَزْلاءِ في مؤخَّرِها .
قال : وطرَفُها الأعلى هو العُصْمُ ، وهي
الأَعْصَامُ التي عند الكُلْيَة وهي من كلِّ
شيء .
قلتُ : خُصْمُ كل شيء : ناحيَتُه وطرفُه من
المزادةِ والفِراش وغيرهما .
وأَمَّا عُصْمُ الرَّوايا فهي الْحِبَال التي تُنْشَبُ
في عُرَاها وتُشَدُّ بها على ظهْر البعير
واحدُها عِصَامٌ ، وقد أَعْصَمْتُ المَزَادَةَ _ إذا
شَدَدْتُها بالعِصَامَين .
وقيل لِلخَصْمَينِ : خَصْمَانِ ، لأخذِ كلِّ
واحدٍ منهما في شِقٌّ من الحِجَاج
والدَّعْوَى .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( مَا فَعَلَتِ
الدَّنَانيرُ التيُ أَنْسِيتُها في خُصْمِ الْفِرَاشِ
فَبِتُّ وَلَمْ أَقْسِمْها ) ( ؟ .
وخصومُ السَّحَابةِ : جوانبُها .
قال الأخطَلُ يذكر سحاباً :
إذَا طَعَنَتْ فِيهِ الجَنُوبُ تَحَامَلَتْ
بِأَعْجَازَ جَرَّارٍ تَدَاعَى خُصُومُها
أي : تجاوَبَ جَوَانبُها بالرَّعْد .
وقال أبو زيد : أَخصَمْتُ فلاناً _ إذا لقَّنْتَه
حُجَّتَه على خَصْمِه ، وخَصمْتُ فلاناً : غَلَبْتَهُ
فيما خَاصَمْتَهُ فيه .
وَطعنُ الْجَنُوب فيه : سَوْقُها إياه .
والجرّار : الثقيلُ ذو الماء .
وتحاملتْ بأَعْجازِه : دَفعتْ أَوَاخِرَه .
وخُصُومُها _ أي : جوانبها .
ويقال : هو خَصْمي ، وهؤلاء خَصمِي .
خمص : قال الليث : الخَمْصُ : خَماصَةُ البطْنِ
وهو دِقَّةُ خِلْقتِه .
والخَمْصُ : الْخَمَصَةُ أيضاً ، وهو خَلاَءُ
البطن من الطَّعام جوعاً .
وامرأةٌ خَمِيصَة البَطن خُمصَانَةٌ ، وهُنَّ
خُمْصَانَاتٌ .
وفلانٌ خَمِيصُ البطْن من أموال الناس :
عَفِيفٌ عنها .
والجميعُ : خِمَاصُ البُطون .
وفي الحديث : ) ( خِمَاصُ البُطُونِ خِفَافُ
الظُّهُورِ ) ( .
وفي حديث آخر _ في الطَّيْر _ : ) ( تَغْدُو
خِمَاصاً وَتَرُوحُ بِطَاناً ) ( .
أراد أنها تَغْدُو جياعاً وتروحُ شِباعاً .
قال : والْخَمِيصَةُ : بَرْنَكَانٌ أَسْودُ مُعْلَمٌ من
المِرْعِزَّى والصوفِ ونحوِه
وقال أبو عبيد : الخميصةُ كساءٌ أسودُ مربَّعٌ
له عَلَمان .
وأنشد قولَ الأعْشى يصف امرأة :
إذا جُرِّدَتْ يوْماً حَسِبْتَ خَمِيصَةً
عَلَيْهَا وَجِرْيَالَ النَّضِيرِ الدُّلاَمِصَا
أراد شَعْرَها الأسودَ ، شبَّهه بالْخَمِيصَةِ ،
وشبَّه لون بَشَرتها بالذهب .
و ) ( النضيرُ ) ( : الذهبُ ، و ) ( الدُّلامِصُ ) ( :
البرّاق .
وقال الليث : ) ( الأخْمَصُ خَصْرُ الْقَدَم ،
والْخَمْصَةُ : بطنٌ من الأرض صغيرٌ ، ليِّنُ
المَوْطِىء . والتَّخَامُصُ : التَّجَافي عن
الشيء .
قال الشَّمَّاخُ :
تَخَامَصُ عَنْ بُرْدِ الْوِشَاحِ إِذَا مَشَتْ
تَخَامُصَ حَافِي الْخَيْلِ في الأَمْعَزِ الْوَجِى
ويقال للرجلُ : تخامصْ للرَّجُل عن حقِّه ،
وتجافَ له عن حقه _ أي : أَعْطِهِ .
وتخَامَصَ الليلُ تخامُصاً _ إذا رَقَّتْ ظُلمته
عند وقت السَّحَر .
وقال الْفَرَزْدَقُ :
فمَا زُلْتُ حَتَّى صَعّدَتنِي حِبَالُها
إليْهاَ وليْلي قَدْ تَخَامَصَ آخرُهْ
أبو زيد : انْحَمَصَ الْجُرْحُ وانخَمَصَ _ إذا
سكنَ ورمُه _ بالحاء والخاء .
وقال أبو العبَّاس : سأَلتُ ابنَ الأعرابي
عن قول عليٍّ رضي الله عنه : ) ( كَانَ رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم )
خُمْصَانَ الأَخْمَصَيْنِ ) ( ، فقال : إذا كان
خَمَصُ الأخْمصِ بقَدْرٍ لم يرتفع جدّاً ، ولم
يَسْتو أَسْفَلُ القَدم جِدّاً فهو أحسنُ
ما يكون ، وإذا استوَى أو ارتفعَ جِدّاً فهو ذمٌّ .
صمخ : قال الليث : الصِّمَاخُ : خَرْقُ الأُذُنِ
إلى الدِّمَاغِ ، وَالسِّمَاخُ لُغَةٌ فيه ، والصَّادُ
تَمِيميَّةٌ .
ويقال : صَمَخَ الصَّوْتُ صِمَاخَ فلان
وصَمَخْتُ فلاناً _ إذا عَقَرْتَ صِماخ أُذُنه ،
بِعُودٍ أو غَيْرِه .
ويقال للْعَطْشان : إنه لَصَادِي الصِّمَاخ .
ويقال ضرب الله على صِمَاخ فُلان _ إذا
أَنَامَهُ .
وفي حديث أبي ذَرٍّ : ) ( فَضَرَبَ الله عَلَى
أَصمِخَتِنَا فَمَا انْتَهيْنَا حَتَّى أَضْحَيْنَا ) ( .
وهو كقول الله جلّ وعزّ : ( فَضَرَبْنَا عَلَى
ءَاذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ ( [ الكهف : 11 ] ،
ومعناه : أَنمْنَاهُمْ .
وقال أبو زيد : كلُّ ضَرْبَةٍ أَثَّرَتْ في الوجه
فهي صَمْخٌ .
ابن السكِّيت : صَمَخْتُ عَيْنَهُ صَمْخاً وهو
ضَرْبُكَ الْعَيْنَ بِجمع يدك _ ذَكَرَه بعَقِبِ
قولِكَ : صَمَخْتُ صِمَاخَهُ .
مصخ : قال الليث : الْمَصْخُ : اجْتذَابُكَ الشيءَ
عن جوف شيء آخَرَ .
قال : وَضَرْبٌ من الثُّمَام لا وَرَقَ له إنَّما
هي أنَابِيبُ مُرَكَّبٌ بَعْضُهَا في بعض كُلُّ
أُنْبُوبَةٍ منها أُمْصُوخَةٌ ، إذَا اجتذَبْتَها خَرَجَتْ
من جَوْف أخرى ، كأنها عِفَاصٌ أُخْرِجَ من
الْمُكْحُلَةِ .
واجْتِذَابُهُ : الْمَصْخُ والامِّصَاخُ .
قلتُ : وقد رأيتُ في البادية نَبْتاً يقال له :
الْمُصَّاخُ والثُّدَّاءُ ، له قُشُور بعضها فوق
بعض ، كلما قَشَرْتَ منه أُمْصُوخَةً ظهَرَتْ
أخرى ، وقُشُورُهُ ثَقُوبٌ جيِّدٌ .
وأهلُ ) ( هَرَاةَ ) ( يُسَمُّونَهُ : دَلِيزَاذَ .
وقال الليث : الْمَصُوخَةُ من الغَنَمِ : ما كان
ضَرْعُها مُسْتَرْخِيَ الأصْل _ كأنما امْتُصِخَتْ
ضَرَّتُها ، فامّصَخَتْ عن الْبَطْنِ _ أي :
انْفَصَلَتْ .
صخم : أبو عبيد _ عن أبي عمرٍ و _ :
الْمُصْلخِمُّ : الْمُنْتَصِبُ القائم - بتشديد
الميم .
قال : والْمُصْطَخِمُ : في معناه ، غير أَنَّه
مُخَفَّفُ الميم .
قلتُ : والْمُصْطَخِمُ مُفْتَعِلٌ مِنْ صَخمَ ، وهو
ثُلاَثِيٌّ ، ولم أجد ل ) ( صَخَمَ ) ( ذكْراً في
كلام العرب .

##### Türkçe

خ ص م
**خصم** ، **خمص** ، **مصخ** ، **صمخ** ، **صخم** : kullanımdadır.

**خصم** : Leys dedi: **الْخَصْمُ** tekil de (olur) çoğul da;
Allah yüce ve aziz dedi: (Ve sana **الْخَصْمِ**’in haberi geldi mi; hani mihraba tırmanmışlardı) [ص: 21].
Onu çoğul kıldı; çünkü masdar ile adlandırıldı.
Ve **خَصِيمُك**: seninle çekişen kimsedir; onun çoğulu **خُصمَاءُ**’dır.
Ve **الْخَصْمُ** **خُصُوماً** olarak çoğul yapılır.
Ve **الْخُصُومَة**: **التَّخَاصُمِ** ve **الاخْتِصَامِ**’dan (türetilmiş) isimdir.
Denir ki: **اخْتَصَمَ** kavim ve **تخَاصَموا**; ve falan falanla **خَاصَمَ** — **مخاصمةً** ve **خِصَاماً** (olarak).
Dedi: ve **الْخُصْمُ**: kırbanın, arka tarafında **العَزْلاءِ**’nın hizasında bulunan ucudur.
Dedi: ve onun üst ucu **العُصْمُ**’dur; o, böbrek yanında bulunan **الأَعْصَامُ**’dır; ve her şeyden (böyledir).
Dedim: her şeyin **خُصْمُ**’u: **المزادةِ**’den, **الفِراش**’tan ve başkalarından onun yanı ve ucudur.
Ama kırbaların **عُصْمُ**’u, onların halkalarına takılan ve onunla devenin sırtına bağlanan iplerdir; onun teki **عِصَامٌ**’dır. Ve ben **أَعْصَمْتُ** **المَزَادَةَ** — onu iki **عِصَام** ile bağladığım zaman.
Ve iki hasma: **خَصْمَانِ** denildi; ikisinden her birinin, çekişme ve dava’nın bir tarafını alması sebebiyle.
Ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Yatak ucunda unuttuğum dinarlar ne yaptı da ben geceleyip onları taksim etmedim?” (buyurdu).
Ve bulutun **خصومُ**’u: onun yanlarıdır.
Ahtal, bir bulutu anarak dedi:
إذا طَعَنَتْ فِيهِ الجَنُوبُ تَحَامَلَتْ
بِأَعْجَازَ جَرَّارٍ تَدَاعَى خُصُومُها
Yani: yanları gök gürültüsüyle birbirine karşılık verdi.
Ve Ebû Zeyd dedi: falanı **أَخصَمْتُ** — ona, hasmına karşı hüccetini telkin ettiğim zaman; ve falanı **خَصمْتُ**: onunla çekiştiğim şeyde ona galip geldim.
Ve **الْجَنُوب**’un ona saplaması: onu sevk etmesidir.
Ve **الجرّار**: su sahibi ağır (bulut)tur.
Ve “**تحاملتْ بأَعْجَازِه**”: onun sonlarını itti.
Ve “**خُصُومُها**” yani: onun yanları.
Ve denir: o benim **خَصْمي**’mdir; ve bunlar benim **خَصمِي**’mdir.

**خمص** : Leys dedi: **الخَمْصُ**: karnın **خَماصَةُ**’sıdır; o, yaratılışının inceliğidir.
Ve **الخَمْصُ**: **الْخَمَصَةُ** da; o, açlıktan karnın yemekten boş olmasıdır.
Ve karınlı (karnı) **خَمِيصَة** olan kadın **خُمصَانَةٌ**’dır; onlar **خُمْصَانَاتٌ**’tır.
Ve falan, insanların mallarından karınca **خَمِيصُ البطْن**’dır: ondan iffetlidir.
Ve hepsi: **خِمَاصُ البُطون**.
Ve hadiste: “**خِمَاصُ البُطُونِ** **خِفَافُ الظُّهُورِ**” (vardır).
Ve başka bir hadiste — kuş hakkında —: “Sabahlar **خِمَاصاً** gider, akşamlar **بِطَاناً** döner.”
Onunla, sabahları aç gidip akşamları tok döndüğünü kastetti.
Dedi: ve **الْخَمِيصَةُ**: **بَرْنَكَانٌ**; **المِرْعِزَّى**’dan, yünden ve benzerinden siyah, işaretli (bir şey)dir.
Ve Ebû Ubeyd dedi: **الخميصةُ** iki alameti olan siyah, kare bir örtüdür.
Ve A‘şâ’nın, bir kadını vasfederken sözünü inşad etti:
إذا جُرِّدَتْ يوْماً حَسِبْتَ خَمِيصَةً
عَلَيْهَا وَجِرْيَالَ النَّضِيرِ الدُّلاَمِصَا
Onunla siyah saçını kastetti; onu **الْخَمِيصَةِ**’ye benzetti; teninin rengini de altına benzetti.
Ve “**النضيرُ**”: altındır; ve “**الدُّلامِصُ**”: parlaktır.
Ve Leys dedi: “**الأخْمَصُ** ayağın belidir; ve **الْخَمْصَةُ**: yerden küçük bir karın (çukur); basması yumuşak (olan). Ve **التَّخَامُصُ**: şeyden uzak durmadır.”
Şemmâh dedi:
تَخَامَصُ عَنْ بُرْدِ الْوِشَاحِ إِذَا مَشَتْ
تَخَامُصَ حَافِي الْخَيْلِ في الأَمْعَزِ الْوَجِى
Ve erkeğe denir: falan için hakkından **تخامصْ**; ve onun hakkından ona **تجافَ** et — yani: ona ver.
Ve gece **تخَامَصَ** **تخامُصاً** — seher vaktinde karanlığı inceldiği zaman.
Ve Ferazdak dedi:
فمَا زُلْتُ حَتَّى صَعّدَتنِي حِبَالُها
إليْهاَ وليْلي قَدْ تَخَامَصَ آخرُهْ
Ebû Zeyd: yara **انْحَمَصَ** ve **انخَمَصَ** — şişiği sakinleştiği zaman — **الحاء** ile ve **الخاء** ile.
Ve Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye, Ali’nin (radıyallahu anh) sözü hakkında sordum: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **خُمْصَانَ الأَخْمَصَيْنِ** idi.” Dedi ki: **الأخْمصِ**’un **خَمَصُ**’u bir ölçüde olursa, pek yükselmez; ve ayağın altı pek düzleşmez; işte o, olacağı en güzel (hâl)dir. Ve eğer düzleşir yahut pek yükselirse, o yergidir.

**صمخ** : Leys dedi: **الصِّمَاخُ**: kulağın, beyne kadar olan deliğidir; ve **السِّمَاخُ** onda bir lehçedir; **الصَّادُ** Temîmîdir.
Ve denir: ses, falanın **صِمَاخَ**’ına **صَمَخَ**; ve falanı **صَمَخْتُ** — onun kulağının **صِماخ**’ını bir çubukla veya başkasıyla yaraladığın zaman.
Ve susuz olana denir: o, elbette **صَادِي الصِّمَاخ**’tır.
Ve denir: Allah falanın **صِمَاخ**’ına vurdu — onu uyuttuğu zaman.
Ve Ebû Zerr’in hadisinde: “Allah bizim **أَصمِخَتِنَا**’mıza vurdu da, sabahlayıncaya kadar uyanmadık.”
Ve o, Allah yüce ve aziz’in sözü gibidir: (Onların kulaklarına mağarada vurduk) [الكهف: 11]; manası: onları uyuttuk.
Ve Ebû Zeyd dedi: yüzde iz bırakan her darbe **صَمْخٌ**’tur.
İbnü’s-Sikkît: gözünü **صَمَخْتُ** **صَمْخاً**; o, elini toplayarak göze vurmandır — onu, “**صَمَخْتُ صِمَاخَهُ**” sözünün ardından zikretti.

**مصخ** : Leys dedi: **الْمَصْخُ**: bir şeyi, başka bir şeyin içinden çekip çıkarman (dır).
Dedi: ve **الثُّمَام**’dan bir tür; yaprağı yoktur; ancak o, borulardır; bir kısmı bir kısmına geçirilmiştir; onlardan her boru **أُمْصُوخَةٌ**’dır; onu çekip çıkardığın zaman başka birinin içinden çıkar; sanki bir **عِفَاصٌ**’tır, **الْمُكْحُلَةِ**’den çıkarılmış.
Ve onun çekip çıkarılması: **الْمَصْخُ** ve **الامِّصَاخُ**’tır.
Dedim: ve ben çölde, ona **الْمُصَّاخُ** ve **الثُّدَّاءُ** denilen bir bitki gördüm; onun kabukları, bir kısmı bir kısmının üstündedir; ondan bir **أُمْصُوخَةً** soydukça başka biri ortaya çıkar; ve onun kabukları delikli, iyi (bir şey)dir.
Ve **هَرَاةَ** ehli ona **دَلِيزَاذَ** derler.
Ve Leys dedi: koyundan **الْمَصُوخَةُ**: memesi, kökü gevşek olan (dır) — sanki memesi **امْتُصِخَتْ**; böylece karından **امّصَخَتْ** — yani: ayrıldı.

**صخم** : Ebû Ubeyd — Ebû Amr’dan —: **الْمُصْلخِمُّ**: dikilmiş, ayakta duran (dır) — **الميم**’in şeddelenmesiyle.
Dedi: ve **الْمُصْطَخِمُ**: onun manasındadır; ancak o, **الميم**’i hafifletilmiş (olan)dır.
Dedim: ve **الْمُصْطَخِمُ** **مُفْتَعِلٌ**’dir, **صَخمَ**’dan; o, üçlüdür; ve Arapların كلامında **صَخَمَ** için bir zikre rastlamadım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي**)
  (**خمج**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم**, gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخَمَج** insanda: gevşekliktir. “Falan kimse **خَمِجاً** sabahladı” denir; yani gevşek. Ve o, Hüzeli’nin şiirindedir:
  * “Onun önünde **الخَمَجَا**’dan korkarım” *
  Ve derler ki: “Et **خَمِجَ** oldu”, yani değişti ve koktu.
  (**خمد**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnetine ve sönmeye delâlet eder. “Ateş **خَمَدَت** **خُموداً**” (yani alevi sakinleştiği zaman). Ve “humma **خَمَدَت**” (yani harareti sakinleştiği zaman). Ve baygın olana: “**خَمَدَ**” denir.
  (**خمر**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. Dedi ki: *Halîl: “**الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve **مخمِّرها**: onu yapan kimsedir. Ve **خُمْرتها**: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan onu bürüyen şeydir.”* Dedi:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ
  Ve “onda şiddetli bir **خُمارٌ** vardır” denir. Ve derler ki: “İnsanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi”; yani onları sıkıştırdı. Ve “Falan, falan için **الخَمَر**’i sürünür”; bu, suikast hakkında bir kinayedir. Aslı, insanın ağaçtan kendisiyle gizlendiği şeydir. Ebû Züeyb dedi:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ
  Yani gizlenirler ve onlar için saklanılır. Ve **الخِمار**: kadının başörtüsüdür. Ve “**الخِمْرَة**’si güzel bir kadın”; yani **الخِمار** giyişi. Meselde: “**العَوَانُ**’a **الخِمْرة** öğretilmez.” Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavim hakkında, ağaçların **خَمَرِ**’inde gizlendikleri zaman: “**قد أخْمَرُوا**” denir. Ama onların “Falanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel yerinde yürür; sanki murat ettiler: yanında ne hayır var ne şer. Ebû Zeyd dedi: “Adam mekânı **خامَرَ** etti”; yani ona yapıştı da ayrılmadı. Ama koyundan **المخمّرة**: başı, gövdesinin arasından beyaz olanıdır. Bu, babın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve “Hamuru **خمَّرتُ**”; o da onu bırakmandır, ta ki iyi oluncaya kadar kullanmazsın. Ve “Hastalık onu **خَامَرَهُ**”; yani içini karıştırdı. Kesîr dedi:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ
  Halîl dedi: Ve **المستَخْمَر** Himyer diliyle: ortaktır. Ve “**الخَمَر**’e girdi” denir; o, kurdun ve benzerinin içinde gizlendiği bir çukurdur. Dedi:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ
  Ve “Koku **اختَمَرَ** etti” ve “hamur **اخْتَمَرَ** etti” denir. Ve ondan hoş bir **خُمْرَةً** ve **خَمَرَةً** buldum; o da kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlaşmadır. Meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o da sırtlandır. Şenferâ dedi:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ
  Yani beni, kendisine “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen şeye bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü, onunla rengi güzelleşsin diye, kokudan bir şeydir. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Hadiste: “Onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği” (vardır).
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o da köleleştirmedir; “Falanı **استخمرتُ**” denir, onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, Muâz hadîsindedir: “Kim bir kavmi **استَخْمَر** ederse”; yani onları köleleştirirse.
  (**خمس**)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o da sayıda(dır). Şu hâlde **الخمسة** bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir tanedir. “Kavmi **خَمَسْتُ**” denir: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve “Onları **خَمَسْتُ**”: onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin susuzluk paylarından bir susuzluk payıdır. Halîl dedi: O, develerin, döndükleri günden sayarak, dördüncü gün içişidir; çünkü onlar dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; çoğulu **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan hizmetçi erkek ve hizmetçi kadındır. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığı zaman **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışındaysa **الخُماسيُّ**, beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan şeydir. Ubeyd dedi:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ
  Boyu beş arşın olan bir mızrak ister.
  Ve Muâz Yemen ehline dedi: “Bana bir **خَميسٍ** veya bir **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakadan alayım.” Ve denilmiştir ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti, ona **الخِمْس** denirdi. A‘şâ dedi:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا
  Ve babdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o da çok asker olan ordudur. Bundan da hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Hayber’e görününce dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; orduyu kastediyorlar.
  (**خمش**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o da tırmalama ve ona yakın olan şeydir.
  “**خَمَشْتُ** **خَمْشاً**” denir. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in çoğuludur. Dedi:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا
  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ
  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve çoğulu **خُماشاتٌ**: ondan, belirli bir diyeti olmayan şeydir. Bu, babın kıyasıdır; sanki o, tırmalama gibi olur.
  (**خمص**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخميص**: karnı zayıf olan; masdar **الخَمَْص**. Ve **خُمْصانةٌ** bir kadın: beli ince. Ve ayağın iç kısmına **الأخْمَص** denir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü içe girmiştir. Babdan: **المَخْمَصة**; o da kıtlıktır; çünkü aç olanın karnı zayıftır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve **خميصة** bir kadın. A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا
  Ama **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا
  Eğer denilirse: Bunun babdan kıyası nerededir? Cevap: imkân ve ihtimal sınırında deriz ki: insan onunla büründüğü için, **أخْمَصِه**’inin yanında olur; bununla orta kısmını kasteder. Eğer bu doğruysa; değilse, asıldan şâz olanlar içinde sayılır.
  (**خمط**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Birincisine gelince: onların “Koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın zamandır. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa, o **السَّمْط**’tır. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o da dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “Erkek deve **تخمَّطَ** etti” sözüdür; azıp böğürdüğü zaman. Aslı, “deniz **تخمّط** etti”dendir; o da onun kabarması ve dalgalarının çalkalanmasıdır.
  (**خمع**)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına ve eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ** etti. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsızdır. Ve **الخِمع**: kurttur. Kıyas birdir.
  (**خمل**)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya, salıvermeye ve düşmeye delâlet eder. “Onun zikri **خَمَلَ** eder, **يخمُل** **خُمولا**.” Ve **الخامل**: gizli olandır; “o, **خامِل الذِّكر**’dir” denir; ve bilinmeyen, anılmayan iş. Ve **القول الخامل**: alçak (sönük) sözdür. Bir hadîste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile zikredin.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için bereketlidir. Züheyr dedi:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Lebîd dedi:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها
  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: kadife ve halının tüyüdür. Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü o, yumuşaklık içinde salınmış düşmüş olur.
  Ama **الخُمال** hakkında bir kavim dedi ki: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyleyse, onun kıyası babın kıyasıdır; çünkü belki gevşeklikten dolayıdır. A‘şâ **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿في مخمصة﴾ [المائدة/3]، أي: مجاعة تورث خمص البطن، أي ضموره، يقال: رجل خامص، أي: ضامر، وأخمص القدم: باطنها وذلك لضمورها.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿في **مخمصة**﴾ [المائدة/3]; yani: karın **خمص**’unu, yani onun sönmesini, miras bırakan bir açlık; denilir: **رجل خامص**; yani: sönük (zayıf); ve **أخمص القدم**: onun içi (tabanı); bu da onun sönüklüğü sebebiyledir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م ص
خمص بطنه بثلاث لغات خمصاً وهو خميص البطن وهي خميصة البطن وهو خمصان وهي خمصانة وهو خميص البطن من الجوع وهم خماص وهنّ خمائص‏.‏
وأصابتهم مخمصة وخمص وخمصة‏.‏
قال حاتم‏:‏ يرى الخمص تعذيباً وإن نال شبعة يبت قلبـه مـن قلـة الهـم مبهمـاً وليس للبطنة خير من خمصة تتبعها‏.‏
ولبس خميصة وهي كساء أسود معلم‏.‏
وكأن أخمصها منتعل بالشوك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زمن خميص‏:‏ ذو مجاعة‏.‏
قال‏:‏ كلوا فـي بعـض بطنكمـو تعفّـوا فإن زمانكم زمن خميص وهـو خميـص البطـن مـن أمـوال النـاس‏:‏ عفيـف عنهـا‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ خمـاص البطون من أموال الناس خفاف الظهور من دمائهم ‏"‏ وكل شيء كرهت الدنو منه فقد تخامصت عنه‏.‏
تقول‏.‏
مسسته بيدي وهي باردة فتخامص عن برد يدي‏.‏
قال الشماخ‏:‏ تخامص عن برد الوشاح إذا مشت تخامص جافي الخيل في الأمعز الوجى وتخامص لفلان عن حقه وتجاف له عن حقه أي أعطه‏.‏
وقد تخامص الليل إذا رقت ظلمته عند وقت السحر‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فمازلت حتى صعّدتني حبالها إليها وليلـي قـد تخامـص آخـره

##### Türkçe

خ م ص
**خمص** karnı, üç lugatla: **خمصاً**; o, **خميص البطن**’dır; o, **خميصة البطن**’dır; o, **خمصان**’dır; o, **خمصانة**’dır; o, açlıktan **خميص البطن**’dır; onlar **خماص**tır ve onlar (kadınlar) **خمائص**tır.‏
Ve onlara **مخمصة** isabet etti; ve **خمص** ve **خمصة**.‏
Hâtim dedi ki:
**الخمص**’u azap olarak görür; ve eğer bir doyma elde etse, kalbi, az himmetten kapalı kalır; ve **البطنة** için, onu takip eden bir **خمصة**’dan daha hayırlı yoktur.‏
Ve **خميصة** giydi; o, işaretli siyah bir örtüdür.‏
Ve sanki onun **أخمص**’u, dikenle ayakkabılanmış gibidir.‏
Ve mecazdan: **زمن خميص**: kıtlık sahibi.‏
Dedi ki:
Karnınızın bir kısmında yiyin de iffetli olun; çünkü zamanınız **زمن خميص**’tur; ve o, insanların mallarından **خميص البطن**’dır: onlardan iffetli (uzak duran)dır.‏
Ve hadiste: “İnsanların mallarından **خمـاص البطون**; onların kanlarından **خفاف الظهور**.” Ve her şey ki ona yaklaşmayı kerih gördün, ondan **تخامصت** ettin.‏
Söylersin:
Onu elimle tuttum, o soğuktu; elim(in) soğuğundan dolayı (benden) **تخامص** etti.‏
Eş-Şemmâh dedi ki:
Yürüdüğünde, kuşağın soğuğundan **تخامص** eder; **الأمعز الوجى**’da atların sert(ler)i gibi **تخامص** eder.‏
Ve falan kimse için hakkından **تخامص** etti; ve onun için hakkından **تجاف** etti; yani ona ver.‏
Ve gece **تخامص** etti; seher vakti(nde) karanlığı inceldiği zaman.‏
El-Ferazdak dedi ki:
Artık durmadım; ta ki onun ipleri beni ona yükseltti; ve gecemin sonu **تخامص** etmişti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَمْصانُ والخُمْصانُ: الجائعُ الضامرُ البطنِ، والأُنثى خَمْصانةٌ وخُمْصانةٌ، وجَمْعُها خِمَاصٌ، ولم يجمعوه بالواو والنون، وإِن دخلَت الهاءُ في مؤنثه، حملاً له على فَعْلان الذي أُثناه فَعْلى لأَنه مثله في العِدّة والحركة والسكون؛ وحكى ابن الأَعرابي: امرأَة خَمْصى وأَنشد للأَصم عبد اللّه بن رِبْعِيٍّ الدُّبَيْري:
ما لِلّذي تُصْبي عجوزٌ لا صَبا،
سَريعةُ السُّخْطِ بَطِيئةُ الرِّضا
مُبِينةُ الخُسْرانِ حينَ تُجْتَلى،
كأَن فاها مِيلغٌ فيه خُصى،
لكنْ فَتاةٌ طفْلة خَمْصى الحَشا،
عَزِيزةٌ تَنام نَوْماتِ الضُّحى
مثلُ المَهاةِ خَذَلَت عن المَها
والخَمَصُ: خَماصةُ البطن، وهو دِقّةُ خِلْقتِه. ورجل خُمْصان وخَمِيصُ الحَشا أَي ضامر البطن. وقد خَمِصَ بطنُه يَخْمَصُ وخَمُصَ وخَمِصَ خَمْصاً وخَمَصاً وخَماصة. والخَميص: كالخُمْصانِ، والأُنثى خَميصة. وامرأَة خَمِيصةُ البطن: خُمْصانةٌ، وهُنّ خُمْصاناتٌ. وفي حديث جابر: رأَيت بالنبي، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ خَمْصاً شديداً. ومنه الحديث: كالطير تَغْدُو خِمَاصاً وتَرُوحُ بِطاناً أَي تَغْدو بُكْرةً وهي جِيَاعٌ وتروح عِشاءً وهي مُمْتَلِئةُ الأَجوافِ؛ ومنه الحديث الآخر: خِمَاصُ البُطونِ خِفاف الظهور أَي أَنهم أَعِفَّةٌ عن أَموال الناس، فهم ضامرو البطون من أَكلها خِفافُ الظهورِ من ثِقلِ وِزْرِها.
والمِخْماصُ: كالخَمِيص؛ قال أُمية بن أَبي عائذ:
أَو مُغْزِل بالخَلِّ أَو بجُلَيَّةٍ،
تَقْرُو السِّلام بِشادِنٍ مِخْماصِ
والخَمْصُ والخَمَصُ والمَخْمَصَة: الجوع، وهو خَلاء البطن من الطعام جوعاً. والمَخْمَصة: المَجاعةُ، وهي مصدرٌ مثل المَغْضَبَةِ والمَعْتَبةِ، وقد خَمَصه الجوعُ خَمْصاً ومَخْمَصةً. والخَمْصةُ: الجَوْعة. يُقال: ليس البِطْنةُ خيراً من خَمْصةٍ تتبعها. وفلان خَمِيصُ البطنِ عن أَموال الناس أَي عَفِيفٌ عنها. ابن بري: والمَخامِيصُ خُمُصُ البطونِ لأَن كثرةَ الأَكل وعِظَمَ البطنِ مَعِيبٌ.
والأَخْمَصُ: باطنُ القَدَم وما رَقَّ من أَسْفلها وتجافى عن الأَرض، وقيل: الأَخْمَصُ خَصْرُ القدم. قال ثعلب: سأَلت ابن الأَعرابي عن قول عليّ، كرم اللّه وجهه، في الحديث كان رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، خُمْصانَ الأَخْمَصَين، فقال: إِذا كان خَمَصُ الأَخْمَصِ بِقَدْرٍ لم يرتفِع جدّاً ولم يستوِ أَسْفلُ القدمِ جِدّاً فهو أَحسنُ ما يكون، فإِذا استوى أَو ارتفع جدّاً فهو ذمّ، فيكون المعنى أَن أَخْمَصَه مُعْتدل الخَمَصِ. الأَزهري: الأَخْمَصُ من القدم الموضع الذي لا يَلْصَقُ بالأَرض منها عند الوطءِ. والخُمْصانُ: المبالِغُ منه، أَي أَن ذلك الموضع من أَسْفلِ قدَمِه شديدُ التجافي عن الأَرض. الصحاح: الأَخْمَصُ ما دخل من باطن القدم فلم يُصِب الأَرض.
والتَّخامُصُ: التجافي عن الشيء؛ قال الشماخ:
تَخامَصُ عن بَرْدِ الوِشاحِ، إِذا مَشَتْ،
تَخامُصَ جافي الخيلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي
وتقول للرجل: تَخامَصْ للرجُلِ عن حَقِّه وتَجافَ له عن حَقِّه أَي أَعْطِه. وتَخامَصَ الليلُ تَخامُصاً إِذا رَقَّتْ ظُلْمتُه عند وقت السحَر؛ قال الفرزدق:
فما زِلْتُ حتى صعَّدَتْني حِبالُها
إِليها، ولَيْلي قد تَخامَصَ آخرُهْ
والخَمْصةُ: بَطْنٌ من الأَرض صغيرٌ لَيّنُ المَوْطِئِ.
أَبو زيد: والخَمَصُ الجُرْحُ. وخَمَصَ الجُرْحُ يَخْمُصُ خُموصاً وانْخَمَصَ، بالخاء والحاء: ذهب ورَمُه كحَمَصَ وانْحَمَصَ؛ حكاه يعقوب وعدّه في البدل؛ قال ابن جني: لا تكون الخاء فيه بدلاً من الحاء ولا الحاء بدلاً من الخاء، أَلا ترى أَن كل واحد من المثالين يتصرف في الكلام تصرُّفَ صاحبِه فليست لأَحدهما مَزِيَّةٌ من التصرُّف؟ والعموم في الاستعمال يكون بها أَصلاً ليست لصاحبه.
والخَمِيصةُ: بَرْنَكانٌ أَسْوَدُ مُعْلَم من المِرْعِزَّى والصُّوفِ ونحوه. والخَمِيصةُ: كساء أَسْودُ مُرَبَّع له عَلَمانِ فإِن لم يكن مُعْلماً فليس بخميصة؛ قال الأَعشى:
إِذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَمِيصةً
عليها، وجِرْيالَ النَّضِيرِ الدُّلامِصَا
أَراد شعرها الأَسود، شَبَّهه بالخَمِيصة والخَمِيصةُ سَوْداء، وشبّه لونَ بَشَرَتِها بالذهب. والنَّضِيرُ: الذهب. والدُّلامِصُ: البَرّاق. وفي الحديث: جئتُ إِليه وعليه خَمِيصة، تكرر ذكرها في الحديث، وهي ثوبُ خَزٍّ أَو صُوفٍ مُعلَم، وقيل: لا تسمى خَمِيصة إِلا أَن تكون سَوْداءَ مُعْلَمة، وكانت من لباس الناس قديماً، وجمعها الخَمائِصُ، وقيل: الخمائص ثيابٌ من خَزٍّ ثخانٌ سُودٌ وحُمْر ولها أَعْلامٌ ثِخانٌ أَيضاً. وخُماصة: اسم موضع( ) بهامش الأصل هنا ما نصه: حاشية لي من غير الاصول، وفي الحديث: صلّى بنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، العصر بالمخمص، هو بميم مضمومة وخاء معجمة ثم ميم مفتوحتين، وهو موضع معروف. .

##### Türkçe

**الخَمْصانُ** ve **الخُمْصانُ**: aç olan, karnı zayıflamış kimse; dişisi **خَمْصانةٌ** ve **خُمْصانةٌ**. Bunun çoğulu **خِمَاصٌ**’tır; onu **الواو** ve **النون** ile çoğul yapmadılar; her ne kadar müennesi içinde **الهاءُ** girmiş olsa da, onu, tesniyesi **فَعْلى** yapılan **فَعْلان**’a hamletmek suretiyle (böyle yaptılar); çünkü o, sayı, hareke ve sükûn bakımından onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **امرأَة خَمْصى**; ve el-Asamm ‘Abdullâh b. Rib‘î ed-Dübeyrî’ye ait olarak şu beyti okudu:

ما لِلّذي تُصْبي عجوزٌ لا صَبا،
سَريعةُ السُّخْطِ بَطِيئةُ الرِّضا
مُبِينةُ الخُسْرانِ حينَ تُجْتَلى،
كأَن فاها مِيلغٌ فيه خُصى،
لكنْ فَتاةٌ طفْلة خَمْصى الحَشا،
عَزِيزةٌ تَنام نَوْماتِ الضُّحى
مثلُ المَهاةِ خَذَلَت عن المَها

Ve **الخَمَصُ**: karnın **خَماصةُ**’sı; o, onun yaratılışının inceliğidir. Ve (denir:) **رجل خُمْصان** ve **خَمِيصُ الحَشا**; yani karnı zayıf. Ve muhakkak onun karnı **خَمِصَ**; **يَخْمَصُ**; ve **خَمُصَ** ve **خَمِصَ**; **خَمْصاً** ve **خَمَصاً** ve **خَماصة** (olarak). Ve **الخَميص**: **الخُمْصانِ** gibidir; dişisi **خَميصة**. Ve **امرأَة خَمِيصةُ البطن**: **خُمْصانةٌ**; ve onlar **خُمْصاناتٌ**’tır. Câbir hadîsinde: Peygamberde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şiddetli bir **خَمْصاً** gördüm. Ve ondan (şu) hadîs: “Kuş gibi **خِمَاصاً** sabahlar ve **بِطاناً** akşamlar”; yani sabah erken çıkar, o hâlde onlar açtır; ve akşam döner, o hâlde içleri doludur. Ve ondan diğer hadîs: “**خِمَاصُ البُطونِ** **خِفافُ الظهور**”; yani onlar insanların mallarından iffetlidirler; böylece ondan yemekten karınları zayıftır; onun yükünün ağırlığından sırtları hafiftir.

Ve **المِخْماصُ**: **الخَمِيص** gibidir; Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi:

أَو مُغْزِل بالخَلِّ أَو بجُلَيَّةٍ،
تَقْرُو السِّلام بِشادِنٍ مِخْماصِ

Ve **الخَمْصُ** ve **الخَمَصُ** ve **المَخْمَصَة**: açlık; o, açlıktan karnın yemekten boş olmasıdır. Ve **المَخْمَصة**: kıtlık; ve o, **المَغْضَبَةِ** ve **المَعْتَبةِ** gibi bir mastardır. Ve muhakkak açlık onu **خَمَصه**; **خَمْصاً** ve **مَخْمَصةً** (olarak). Ve **الخَمْصةُ**: açlık (bir açlık nöbeti). Denir: **البِطْنةُ** (tokluk) onu takip eden bir **خَمْصةٍ**’dan daha hayırlı değildir. Ve falan kimse, insanların malları hakkında **خَمِيصُ البطنِ**’dır; yani ondan iffetlidir. İbn Berrî: ve **المَخامِيصُ** karınları zayıf olanlardır; çünkü çok yeme ve karnın büyüklüğü ayıptır.

Ve **الأَخْمَصُ**: ayağın içi ve onun altından incelen ve yerden uzaklaşan kısım; ve denildi: **الأَخْمَصُ** ayağın beli (kavis kısmı)dır. Sa‘leb dedi: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadîste olan sözü hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **خُمْصانَ الأَخْمَصَين** idi”; dedi ki: **الأَخْمَصِ**’ın **خَمَصُ**’u bir ölçüde olursa, çok yükselmez ve ayağın altı çok düzleşmezse, o en güzel olanıdır; fakat düzleşir yahut çok yükselirse, o yermedir; böylece mânâ: onun **أَخْمَص**’u **الخَمَصِ**’ı mutedil olandır. Ezherî: **الأَخْمَصُ** ayaktan, basma sırasında ondan yere yapışmayan yerdir. Ve **الخُمْصانُ**: ondan mübalağa edendir; yani ayağının altından o yer, yerden şiddetle uzaklaşmıştır. **الصحاح**: **الأَخْمَصُ** ayağın içinden içeri giren (çökük) olup yere değmeyendir.

Ve **التَّخامُصُ**: bir şeyden uzak durma; Şemmâh dedi:

تَخامَصُ عن بَرْدِ الوِشاحِ، إِذا مَشَتْ،
تَخامُصَ جافي الخيلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي

Ve erkeğe dersin: “Adamın hakkından onun için **تَخامَصْ** et” ve “hakkından onun için **تَجافَ** et”; yani ona ver. Ve gece **تَخامَصَ** eder, **تَخامُصاً**; seher vaktinde karanlığı inceldiği zaman; Ferazdak dedi:

فما زِلْتُ حتى صعَّدَتْني حِبالُها
إِليها، ولَيْلي قد تَخامَصَ آخرُهْ

Ve **الخَمْصةُ**: yerden küçük bir çukur, basması yumuşak.

Ebû Zeyd: ve **الخَمَصُ** yaradır. Ve yara **خَمَصَ** eder, **يَخْمُصُ**; **خُموصاً**; ve **انْخَمَصَ**; **بالخاء والحاء**: şişi gitti; **حَمَصَ** ve **انْحَمَصَ** gibi; Yakub onu rivayet etti ve onu **البدل** içinde saydı. İbn Cinnî dedi: onda **الخاء** **الحاء**’dan bedel olmaz ve **الحاء** da **الخاء**’dan bedel olmaz; görmüyor musun ki iki misalin her biri, söz içinde sahibinin tasarrufu gibi tasarruf eder; böylece ikisinden birinin tasarrufta bir üstünlüğü yoktur? Ve kullanımdaki umumîlik, onunla, sahibinde olmayan bir asıl olur.

Ve **الخَمِيصةُ**: **المِرْعِزَّى**’dan ve yünden ve benzerinden işaretli siyah bir **بَرْنَكانٌ**. Ve **الخَمِيصةُ**: üzerinde iki işaret bulunan kareli siyah bir örtüdür; eğer işaretli değilse **خميصة** değildir; A‘şâ dedi:

إِذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَمِيصةً
عليها، وجِرْيالَ النَّضِيرِ الدُّلامِصَا

Onun siyah saçını kastetti; onu **الخَمِيصة**’ye benzetti; ve **الخَمِيصةُ** siyahtır; ve onun teninin rengini altına benzetti. Ve **النَّضِيرُ**: altın. Ve **الدُّلامِصُ**: parlak. Ve hadîste: “Ona geldim, üzerinde bir **خَمِيصة** vardı”; hadîste onun zikri tekrar eder; ve o, işaretli **خَزٍّ** yahut yün elbisedir. Ve denildi: siyah işaretli olmadıkça **خَمِيصة** diye adlandırılmaz. Ve o, insanların eskiden giydiği elbisedendi. Bunun çoğulu **الخَمائِصُ**’tır. Ve denildi: **الخمائص** işaretleri de kalın olan, kalın siyah ve kırmızı **خَزٍّ** elbiselerdir. Ve **خُماصة**: bir yer adıdır. ( ) Aslın kenarında burada şu ibare vardır: “Asıllardan olmayan, benden bir haşiye.” Ve hadîste: “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bize **العصر**ı **بالمخمص**’ta kıldırdı”; o, **ميم**’i dammeli ve **خاء**’ı mu‘ceme, sonra iki **ميم**’i fethalıdır; ve o, bilinen bir yerdir. .

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م ص * * الأخْمَصُ * ما دخل من باطن القدم فلم يُصب الأرض و * الخَمْصَةُ * بالفتح الجوعة يقال ليس للبطنة خير من * خَمْصَةٍ * تتبعها و * المَخْمَصَةُ * المجاعة وهي مصدر كالمغضبة والمعتبة وقد * خَمَصَهُ * الجوع من باب نصر و * مَخْمَصَةً * أيضا

##### Türkçe

* خ م ص * **الأخْمَصُ**: ayağın tabanının iç kısmından içeri giren (çökük olan) şeydir; böylece yere değmez. Ve **الخَمْصَةُ**: fetha ile, açlıktır; “tokluğun hayrı için, onu takip eden bir **خَمْصَةٍ**’den daha (iyi) yoktur” denir. Ve **المَخْمَصَةُ**: kıtlık/açlık; ve o, **المغضبة** ve **المعتبة** gibi bir masdardır. Ve açlık onu **خَمَصَهُ** etti; **نصر** bâbındandır. Ve ayrıca **مَخْمَصَةً** (da).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خمص الجرح: لغة في حمص، وكذا انخمص: لغة في انحمص، وهذه عن أبي زيد أي سكن ورمه. الأولى نقلها الجوهري عن ابن السكيت في كتاب القلب والإبدال، والثانية نقلها الصاغاني عن أبي زيد، وقال ابن جنى: لا تكون الخاء فيه بدلا من الحاء، ولا الحاء بدلا من الخاء، ألا ترى أن كل واحد من المثالين يتصرف في الكلام تصرف صاحبه، فليست لأحدهما مزية من التصرف والعموم في الاستعمال يكون بها أصلا ليست لصاحبه. والخمصة: الجوعة، يقال: ليس للبطنة خير من خمصة تتبعها. وقال الليث: الخمصة: بطن من الأرض صغير لين الموطئ، نقله الصاغاني. والمخمصة: المجاعة، وهو مصدر، مثل المغضبة والمعتبة. وقد خمصه الجوع خمصا ومخمصة، كما في الصحاح. وخمص البطن، مثلثة الميم: خلا، فهو خميص، ومنه قول الشاعر:
  فالبطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال والمخمص، كمنزل، وضبطه الصاغاني كمقعد: اسم طريق في جبل عير إلى مكة، حرسها الله تعالى، وقد جاء ذكره في الحديث، قال أبو صخر الهذلي يصف سحابا:
  فجلل ذا عير ووالـى رهـامـه                      وعن مخمص الحجاج ليس بناكب ورجل خمصان، بالضم، وخمصان، بالتحريك، وهذه عن ابن عباد، وخميص الحشا: ضامر البطن دقيق الخلقة، وهي خمصانة، وخمصانة، بالضم والتحريك، الأولى عن يعقوب، وخميصة، من نسوة خمائص، وهم خماص: جياع ضمرالبطون، ولم يجمعوه بالواو والنون، وإن دخلت الهاء في مؤنثه حملا له على فعلان الذي مؤنثه فعلى؛ لأنه مثله في العدة والحركة والسكون، وحكى ابن الأعرابي: امرأة خمصى، وأنشد للأصم الدبيري:
  لكن فتاة طفلة خمصى الحشا                      غريرة تنام نومات الضحى وفي الحديث كالطير تغدو خماصا وتروح بطانا وكذا قوله خماص البطون من أموال الناس خفاف الظهور من دمائهم أي أنهم أعفه عن أموال الناس، فهم ضامر والبطون من أكلها، خفاف الظهور من ثقل وزرها. وأنشدني بعض الشيوخ:
  أيا ملكا تأتي الخماص لبـابـه                      فتغدو بطانا من نوال ومن جاه
  إذا جاء نصر الله والفتح بعـده                      فتبت يدا شانيك والحمد لـلـه والخميصة: كساء أسود مربع، له علمان، فإن لم يكن معلما فليس بخميصة، قاله الجوهري وأنشد للأعشى:
  إذا جردت يوما حسبت خمـيصة                      عليها وجريال النضير الدلامصا

  قال الأصمعي: شبه شعرها بالخميصة، والخميصة سوداء والجمع خمائص. وقيل: الخمائص: ثياب من خز ثخان سود وحمر، ولها أعلام ثخان أيضا، وكانت من لباس الناس قديما. وأبو خميصة: عبد الله بن قيس التجيبي، عن علي. وأحمد بن أبي خميصة، هكذا في سائر الأصول، وصوابه حرمي بن أبي العلاء بن أبي خميصة: محدثان، الأخير عن الزبير بن بكار. وأبو خميصة معبد بن عباد الخزرجي: صحابي بدري، أو بالضاد المعجمة والحاء المهملة واضطربوا في اسمه أيضا، فقيل: معبد بن عمارة، وقيل: غير ذلك، وقيل: هو أبو عصيمة. وفاته: أزهر بن خميصة: تابعي. ومن المجاز: تخامص عنه، أي تجافى. وفي الأساس: وكل شئ كرهت قربه فقد تخامصت عنه، وتقول: مسسته بيدي وهي باردة فتخامص عن برد يدي، وقال الشماخ:
  تخامص عن برد الوشاح إذا مشتتخامص حافي الخيل في الأمعز الوجي ومن المجاز: تخامص الليل، إذا رقت ظلمته عند السحر، قال الفرزدق:
  فما زلت حتى صعدتني حبالها                      إليها وليلي قد تخامص آخره ومن المجاز: تقول للرجل: تخامص للرجل عن حقه، وتجاف له عن حقه، أي أعطه. كذا في الأساس والتكملة. والأخمص: ما دخل من باطن القدم ما لم يصب الأرض، وهو ما رق من أسفلها، وتجافى عن الأرض، وقيل: الأخمص: خصر القدم. وقال ثعلب: سألت ابن الأعرابي عن قول علي كرم الله وجهه: كان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، خمصان الأخمصين، فقال: إذا كان خمص الأخمص بقدر لم يرتفع جدا، ولم يستو أسفل القدم جدا، فهو أحسن ما يكون، فإذا استوى أو ارتفع جدا، فهو ذم، فيكون المعنى أن أخمصه معتدل الخمص. وقال الأزهري: الأخمص من القدم: الموضع الذي لا يلصق بالأرض منها عند الوطء، والخمصان: المبالغ منه، أي أن ذلك الموضع من أسفل قدمه شديد التجافي عن الأرض. ومما يستدرك عليه: المخماص كالخميص، قال أمية ابن أبي عائذ:
  أو مغزل بالخل أو بحـلـية                      تقرو السلام بشادن مخماص والخمص، والخمص، المخمصة. والمخاميص: خمص البطون. وخماصة، بالضم: اسم موضع. وزمن خميص: ذو مجاعة، وهو مجاز.

##### Türkçe

**خمص الجرح**: **حمص**’ta bir lugattır; yine **انخمص**: **انحمص**’ta bir lugattır; bu da Ebû Zeyd’dendir; yani şişiği sükûn buldu. Birincisini Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten “Kalb ve İbdâl” kitabında nakletti; ikincisini Sâgânî, Ebû Zeyd’den nakletti. İbn Cinnî dedi ki: onda **الخاء**’ın **الحاء**’dan bedel olması olmaz; ne de **الحاء**’ın **الخاء**’dan bedel olması; görmüyor musun ki iki misalin her biri sözde sahibinin tasarrufu gibi tasarruf eder; öyleyse ikisinden birine, tasarruf ve kullanımdaki umumîlikten, sahibinde olmayan bir asl olmayı gerektirecek bir meziyet yoktur.

**والخمصة**: açlıktır; denir ki: tokluğa, ardından gelen bir **خمصة**’dan daha hayırlı bir şey yoktur. Leys dedi ki: **الخمصة**: yerden küçük, basması yumuşak bir karın (çukur)dur; Sâgânî onu nakletti.

**والمخمصة**: kıtlıktır; o bir masdardır; **المغضبة** ve **المعتبة** gibi. Ve açlık onu **خمصا** ve **مخمصة** olarak **خمصه** etti; “Sıhâh”ta olduğu gibi.

**وخمص البطن**، **مثلثة الميم**: boşaldı; o hâlde o **خميص**’tir. Şairin sözü bundandır:
  فالبطن منها خميص                      والوجه مثل الهلال

**والمخمص**، **كمنزل**، ve Sâgânî onu **كمقعد** gibi ضبط etti: ‘Ayr dağı’nda Mekke’ye (Allah Teâlâ onu korusun) giden bir yolun adıdır; hadiste zikri gelmiştir. Ebû Sahr el-Hüzelî bir bulutu vasfederek dedi ki:
  فجلل ذا عير ووالـى رهـامـه                      وعن مخمص الحجاج ليس بناكب

Ve bir adam **خمصان** (zamme ile) ve **خمصان** (hareke ile); bu İbn Abbâd’dandır. Ve **خميص الحشا**: karnı zayıf, yaratılışı ince olan (kimsedir); o **خمصانة**’dır; ve **خمصانة** (zamme ve hareke ile); birincisi Ya‘kūb’dandır. Ve **خميصة**: **خمائص** kadınlardan (bir kadın); onlar **خماص**’tır: aç, karınları zayıf olanlar; onu vav ve nûn ile cem etmediler; her ne kadar müennesinde hâ (te) girmişse de, onu müennesi **فعلى** olan **فعلان**’a hamlen (böyle yaptılar); çünkü o, sayı, hareke ve sükûn bakımından onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **امرأة خمصى**. Ve el-Esamm ed-Dübeyrî için inşâd etti:
  لكن فتاة طفلة خمصى الحشا                      غريرة تنام نومات الضحى

Ve hadiste: “kuş gibi sabahlar **خماصا** çıkar ve akşamlar **بطانا** döner.” Yine onun sözü: “**خماص البطون** من أموال الناس **خفاف الظهور** من دمائهم” yani onlar insanların mallarına karşı daha iffetlidirler; öyleyse onlar, onu yemekten karınları zayıf olanlardır; kanlarından (dolayı) sırtları hafiftir: onun günahının ağırlığından (uzaktırlar). Bazı şeyhler bana inşâd etti:
  أيا ملكا تأتي الخماص لبـابـه                      فتغدو بطانا من نوال ومن جاه
  إذا جاء نصر الله والفتح بعـده                      فتبت يدا شانيك والحمد لـلـه

**والخميصة**: siyah, kare bir örtüdür; onun iki alâmeti vardır; eğer alâmetli değilse **خميصة** değildir; bunu Cevherî söyledi. A‘şâ için inşâd etti:
  إذا جردت يوما حسبت خمـيصة                      عليها وجريال النضير الدلامصا

  Asma‘î dedi ki: saçını **الخميصة**’ye benzetti; **الخميصة** siyahtır; cem‘i **خمائص**’tir. Ve denildi ki: **الخمائص**: kalın siyah ve kırmızı **خز**’dan elbiselerdir; onların da kalın alâmetleri vardır; eskiden insanların giydiği elbisedendi.

Ve **أبو خميصة**: Ali’den (rivayet eden) Abdullah b. Kays et-Tücîbî’dir. Ve **أحمد بن أبي خميصة**; bütün asıllarda böyledir; doğrusu: **حرمي بن أبي العلاء بن أبي خميصة**’dir: iki muhaddistir; sonuncusu Zübeyr b. Bekkâr’dandır. Ve **أبو خميصة معبد بن عباد الخزرجي**: Bedirli sahâbîdir; yahut **بالضاد المعجمة والحاء المهملة** (ile); adında da ihtilafa düştüler; denildi ki: Ma‘bed b. ‘Umâre; ve denildi ki: başka; ve denildi ki: o **أبو عصيمة**’dir. Ve vefatı: **أزهر بن خميصة**: tâbiîdir.

Ve mecazdandır: **تخامص عنه**; yani uzak durdu. “Esâs”ta: “Yakınlığını kerih gördüğün her şeyden **تخامصت عنه** etmişsindir.” Ve dersin ki: “Onu elimle tuttum, o soğuktu; elim(in) soğuğundan **تخامص** etti.” Şemmâh dedi ki:
  تخامص عن برد الوشاح إذا مشتتخامص حافي الخيل في الأمعز الوجي

Ve mecazdandır: **تخامص الليل**; seher vaktinde karanlığı inceldiği zaman. Ferazdak dedi ki:
  فما زلت حتى صعدتني حبالها                      إليها وليلي قد تخامص آخره

Ve mecazdandır: adama dersin ki: “**تخامص** للرجل عن حقه” ve “**تجاف** له عن حقه”; yani ona ver. “Esâs” ve “Tekmile”de böyledir.

**والأخمص**: ayağın içinden, yere değmeyen kısımdır; o, altından incelen kısımdır; ve yerden uzaklaşır. Ve denildi ki: **الأخمص**: ayağın beli (kavisli kısmı)dır. Sa‘leb dedi ki: Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) sözü hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **خمصان الأخمصين** idi.” O dedi ki: **الأخمص**’ın **خمص**’u bir ölçüde olursa, çok yükselmez ve ayağın altı çok düzleşmez; o, olduğu hâlin en güzeli olur; eğer düzleşirse yahut çok yükselirse, o zemdir; o hâlde mânâ, onun **أخمص**’unun **خمص**’unun mutedil olmasıdır. Ezherî dedi ki: ayaktan **الأخمص**: basma esnasında ondan yere yapışmayan yerdir; ve **الخمصان**: ondan mübalağalı olandır; yani ayağının altından o yer, yerden şiddetli uzaklaşandır.

Ve ona istidrâk edilenden: **المخماص** **كالخميص**’tir. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  أو مغزل بالخل أو بحـلـية                      تقرو السلام بشادن مخماص

Ve **الخمص** ve **الخمص**: **المخمصة**. Ve **المخاميص**: karınları zayıf olanlar. Ve **خماصة** (zamme ile): bir yer adıdır. Ve **زمن خميص**: kıtlık sahibi (zaman); o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمِصَتِ القَدَمُ
1 خَمِصَتِ القَدَمُ خمصت القدم , aor. خَمَصَ , inf. n. خَمَصٌ, The man's foot rose from the ground, [or was hollow in the middle of the sole,] so that it did not touch it. (Msb.) ― -b2- خَمَصَ البَطْنُ, (A, K,) aor. خَمُصَ ; (TK;) and خَمِصَ, aor. خَمَصَ ; and خَمُصَ, aor. خَمُصَ ; (A, K, TK;) inf. n. خمص [i. e. خَمْصٌ or خُمْصٌ or probably both] and خُمُوصٌ and مَخْمَصَةٌ; (TK;) The belly was, or became, empty; (A, K, TK;) i. e., hungry: (TK:) [and lank: see خَمِيصٌ.] And خَمُصَ الشَّىْءُ, aor. خَمُصَ , (Msb,) inf. n. خُمْصٌ (Msb, TA) and خَمْصٌ (A, TA) and مَخَمَصَةٌ, (S, A, Msb, * K,) the last an inf. n. like مَغْبَضَةٌ and مَعْتَبَةٌ, (S,) [but in art. عتب in the S, مَعْتَبَةٌ is said to be a subst.,] The thing was, or became, hungry. (S, * A, * Msb, K. *) -A2- خَمَصَهُ الجُوعُ, (S, K,) aor. خَمُصَ , (TK,) inf. n. خَمْصٌ and مَخْمَصَةٌ (S, K) and خُمُوصٌ, (TK, [but this last I think doubtful,]) Hunger rendered him lank in the belly. (TK.)

تخامص عَنْهُ
6 تخامص عَنْهُ تخامص عنه تخامص عنة (tropical:) He shrank, or drew away, from it; (A, K; *) i. e., from anything of which he disliked the nearness. (A.) You say, مَسَسْتُهُ بِيَدِى وَهْىَ بَارِدَةٌ فَتَخَامَصَ مِنْ بَرْدِ يَدِى (tropical:) [I touched him with my hand, it being cold, and he shrank from the coldness of my hand]. (A, TA.) ― -b2- تَخَامَصْ لِفُلَانٍ عَنْ حَقِّهِ (tropical:) [Relinquish thou, i. e.,] give thou, to such a one, his right, or due. (A, K. *) ― -b3- تخامص اللَّيْلُ (tropical:) [The night retreated;] the darkness of the night became thin a little before daybreak. (A, K.)

خَمْصَةٌ
خَمْصَةٌ خمصه خمصة A hungering. (S, K.) You say, لَيْسَ لِلْبَطْنَةِ خَيْرٌ مِنْ خَمْصَةٍ تَتْبَعُهَا [There is not anything better for repletion of the belly than a hungering which follows it]. (S, A.)

خَمْصَى
خَمْصَى خمصى خمصي : see خَمِيصٌ.

خُمْصَانٌ
خُمْصَانٌ خمصان : see أَخْمَصُ: ― -b2- and see also خَمِيصٌ, in two places.

خَمَصَانٌ
خَمَصَانٌ خمصان : see خَمِيصٌ.

خَمِيصٌ
خَمِيصٌ خميص Empty; applied to the belly: (TA:) hungry. (Msb.) ― -b2- خَمِيصُ البَطْنِ, (A,) or خَمِيصُ الحَشَا, (S, K,) and ↓ خُمْصَانٌ, (S, A, K,) and ↓ خَمَصَانٌ, (A, K,) A man empty in the belly, (A,) or lank in the belly; (S, K;) as also ↓ خَامِصٌ البَطْنِ: (K * and TA in art. رهف:) and slender in make: (TA:) fem. of the first with ة, (S, A, K,) and so of the second, (Yaakoob, S, A, K,) and so of the third; (TA;) and IAar mentions ↓ خَمْصَى as a fem., occurring prefixed to الحَشَا in a verse of El-Asamm Ed-Dubeyree: (TA:) pl., (S, A, K,) masc., (A, K,) خِمَاصٌ; (S, A, K;) and fem., [i. e., of خميصة,] خَمَائِصُ: (A, K:) ↓ خُمْصَانٌ has no pl. formed by the addition of و and ن, though its fem. is formed by the addition of ة; being made to accord with the measure فَعْلَانٌ, of which the fem. is فَعْلَى. (TA.) خِمَاصٌ [also] signifies Hungry, in a pl. sense, (K,) and lank in the bellies: (TA:) ↓ مِخْمَاصٌ also signifies the same as خَمِيصٌ; and [its pl.] مَخَامِيصُ, lank in the bellies (خُمْصُ البُطُونِ [whence it appears that ↓ أَخْمَصُ, sing. of خُمْصٌ, is also syn. with خَمِيصٌ]). (TA.) You say also, هُوَ خَمِيصُ البَطْنِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ, meaning (tropical:) He is one who abstains from [devouring] the possessions of men. (A.) And خِمَاصُ البُطُونِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ خِفَافُ الظُّهُورِ مِنْ دَمَائِهِمْ, (A, TA,) meaning (tropical:) Persons who abstain from [devouring] the possessions of men, whose backs are light with respect to [the] burden [of their blood]. (TA, from a trad.) ― -b3- زَمَنٌ خَمِيصٌ (tropical:) A time of hunger. (A, TA.)

خَمِيصَةٌ
خَمِيصَةٌ خميص خميصه خميصة A [garment of the kind called] كِسَآء, black, square, and having عَلَمَانِ [i. e. two ornamental or coloured or figured borders]: (S, A, Mgh, K:) or a black كساء, having a border such as is above described (مُعْلَم) at each end, and which is of خَزّ, [q. v.], or of wool: (Msb:) if not bordered, it is not so called: (S, Msb:) or, accord. to As, a مُلَآءَة of wool, or of خَزّ, bordered (مُعْلَمَة); not unless bordered: so called because of its softness and thinness, and smallness of bulk when it is folded: Ahmad Ibn-Fلris says that it is the black كِسَآء: and he says that it may be thus called because a man wraps himself with it, so that it is against his أَخْمَص, meaning by this his waist: (Har p. 21:) pl. خَمَائِصُ: or خمائص are garments of خَزّ, thick, black, and red, and having thick أَعْلَام [or borders such as above described]; worn by people of old. (TA.) El-Aashà says,
اـِذَا جُرِّدَتْ يَوْمًا حَسِبْتَ خَمِيصَةً
عَلَيْهَا وَ جِرْيَالَ النَّضِيرِ الدُّلَامِصَا
[When she is stripped of her clothing, any day, thou wouldst think there was upon her a khameesah, and the glistening redness of gold]: As says, he likens her [long and spreading] hair to a خميصة, which is black. (S.) [See also خَمِيسٌ, voce خِمْسٌ, near the end of the paragraph.]

خَامِصُ البَطْنِ
خَامِصُ البَطْنِ خامص البطن : see خَمِيصٌ.

أَخْمَصُ القَدَمِ
أَخْمَصُ القَدَمِ ذ A man whose foot rises from the ground, [or is hollow in the middle of the sole,] so that it does not touch it: fem. خَمْصَآءُ: and pl. خُمْصٌ: (Msb:) and ↓ خُمْصَانٌ signifies having the middle of the sole of the foot moderately rising from the ground; which is a goodly quality; but when it is flat, or rises much, it is dispraised: so explained by IAar when he was asked by Th respecting 'Alee's saying of Mohammad, [cited, but not explained, in the K,] كَانَ خُمْصَانَ الأَخْمَصَيْنِ: or, accord. to Az, خُمْصَانٌ signifies having the part [of the sole] of the foot which does not cleave to the ground in treading very much retiring from the ground. (TA.) ― -b2- الأَخْمَصُ [when without the article ال also written without tenween accord. to the best authorities, because the quality of an epithet is original to it, and that of a subst. is accidental,] also signifies The part [of the sole] of the human foot which does not cleave to the ground in treading; (Az, TA;) the part of the sole of the human foot which is hollow, so that it does not touch the ground; (S, K; *) the part of the bottom of the human foot which is thin, and retires from the ground; or, as some explain it, [meaning the same,] the خَصْر of the human foot: (TA:) pl. أَخَامِصُ. (Msb.) ― -b3- See also خَمِيصٌ. ― -b4- Also The waist of a man. (Har p. 21.)

مِخْمَاصٌ
مِخْمَاصٌ مخماص : see خَمِيصٌ.

##### Türkçe

**خَمِصَتِ القَدَمُ**
1 **خَمِصَتِ القَدَمُ** **خمصت القدم**, muzâri‘i **خَمَصَ**, mastarı **خَمَصٌ**, Adamın ayağı yerden yükseldi, [yahut tabanın ortası çukur oldu], öyle ki ona (yere) değmedi. (Msb.) ― -b2- **خَمَصَ البَطْنُ**, (A, K,) muzâri‘i **خَمُصَ**; (TK;) ve **خَمِصَ**, muzâri‘i **خَمَصَ**; ve **خَمُصَ**, muzâri‘i **خَمُصَ**; (A, K, TK;) mastarı **خمص** [yani **خَمْصٌ** veya **خُمْصٌ** yahut muhtemelen ikisi de] ve **خُمُوصٌ** ve **مَخْمَصَةٌ**; (TK;) Karın boş oldu veya boşaldı; (A, K, TK;) yani aç: (TK:) [ve zayıf: **خَمِيصٌ**’e bak.] Ve **خَمُصَ الشَّىْءُ**, muzâri‘i **خَمُصَ**, (Msb,) mastarı **خُمْصٌ** (Msb, TA) ve **خَمْصٌ** (A, TA) ve **مَخَمَصَةٌ**, (S, A, Msb, * K,) sonuncusu **مَغْبَضَةٌ** ve **مَعْتَبَةٌ** gibi bir mastardır, (S,) [fakat S’de **عتب** maddesinde **مَعْتَبَةٌ**’nin bir isim olduğu söylenir,] Şey aç oldu veya açlaştı. (S, * A, * Msb, K. *) -A2- **خَمَصَهُ الجُوعُ**, (S, K,) muzâri‘i **خَمُصَ**, (TK,) mastarı **خَمْصٌ** ve **مَخْمَصَةٌ** (S, K) ve **خُمُوصٌ**, (TK, [fakat bu sonuncusunun şüpheli olduğunu düşünüyorum,]) Açlık onu karın bakımından zayıf kıldı. (TK.)

**تخامص عَنْهُ**
6 **تخامص عَنْهُ** **تخامص عنه** **تخامص عنة** (mecaz:) Ondan çekindi yahut ondan uzaklaştı; (A, K; *) yani yakınlığını sevmediği herhangi bir şeyden. (A.) Şöyle dersin: **مَسَسْتُهُ بِيَدِى وَهْىَ بَارِدَةٌ فَتَخَامَصَ مِنْ بَرْدِ يَدِى** (mecaz:) [Ona elimle dokundum, o soğuktu; derken elim(in) soğukluğundan çekindi]. (A, TA.) ― -b2- **تَخَامَصْ لِفُلَانٍ عَنْ حَقِّهِ** (mecaz:) [Vazgeç sen, yani] falana hakkını yahut alacağını ver. (A, K. *) ― -b3- **تخامص اللَّيْلُ** (mecaz:) [Gece geri çekildi;] gecenin karanlığı tan yerinden az önce biraz inceldi. (A, K.)

**خَمْصَةٌ**
**خَمْصَةٌ** **خمصه** **خمصة** Bir açlık. (S, K.) Şöyle dersin: **لَيْسَ لِلْبَطْنَةِ خَيْرٌ مِنْ خَمْصَةٍ تَتْبَعُهَا** [Karın tokluğu için, onu izleyen bir açlıktan daha hayırlı hiçbir şey yoktur]. (S, A.)

**خَمْصَى**
**خَمْصَى** **خمصى** **خمصي** : **خَمِيصٌ**’e bak.

**خُمْصَانٌ**
**خُمْصَانٌ** **خمصان** : **أَخْمَصُ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca iki yerde **خَمِيصٌ**’e de bak.

**خَمَصَانٌ**
**خَمَصَانٌ** **خمصان** : **خَمِيصٌ**’e bak.

**خَمِيصٌ**
**خَمِيصٌ** **خميص** Boş; karna uygulanır: (TA:) aç. (Msb.) ― -b2- **خَمِيصُ البَطْنِ**, (A,) veya **خَمِيصُ الحَشَا**, (S, K,) ve ↓ **خُمْصَانٌ**, (S, A, K,) ve ↓ **خَمَصَانٌ**, (A, K,) Karnı boş bir adam, (A,) veya karınca zayıf; (S, K;) bunun gibi ↓ **خَامِصٌ البَطْنِ** de: (K * ve TA, **رهف** maddesinde:) ve yapılışça ince: (TA:) birincinin müennesi ة ile, (S, A, K,) ve ikincinin de böyledir, (Yaakoob, S, A, K,) ve üçüncünün de böyledir; (TA;) ve IAar, El-Asamm Ed-Dubeyree’nin bir beytinde **الحَشَا**’ya önekli olarak geçen ↓ **خَمْصَى**’yı bir müennes olarak zikreder: (TA:) çoğulu, (S, A, K,) müzekker için, (A, K,) **خِمَاصٌ**; (S, A, K;) ve müennes için, [yani **خميصة**’nin], **خَمَائِصُ**: (A, K:) ↓ **خُمْصَانٌ**’ın و ve ن ilavesiyle yapılmış bir çoğulu yoktur; her ne kadar müennesi ة ilavesiyle yapılırsa da; çünkü **فَعْلَانٌ** veznine uydurulmuştur; bunun müennesi **فَعْلَى**’dır. (TA.) **خِمَاصٌ** [ayrıca] çoğul anlamda Açlar demektir, (K,) ve karınlarca zayıflar: (TA:) ↓ **مِخْمَاصٌ** da **خَمِيصٌ** ile aynı manaya gelir; ve [onun çoğulu] **مَخَامِيصُ**, karınlarca zayıflar (**خُمْصُ البُطُونِ** [buradan, ↓ **أَخْمَصُ**’un, **خُمْصٌ**’un tekili olarak, **خَمِيصٌ** ile de eşanlamlı olduğu anlaşılır]). (TA.) Yine şöyle dersin: **هُوَ خَمِيصُ البَطْنِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ**, (mecaz:) İnsanların mallarını [yemekten] sakınan biridir, demektir. (A.) Ve **خِمَاصُ البُطُونِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ خِفَافُ الظُّهُورِ مِنْ دَمَائِهِمْ**, (A, TA,) (mecaz:) İnsanların mallarını [yemekten] sakınan kimseler; sırtları, [onların] kanları(nın) yükü bakımından hafif olanlar, demektir. (TA, bir rivayetten.) ― -b3- **زَمَنٌ خَمِيصٌ** (mecaz:) Açlık zamanı. (A, TA.)

**خَمِيصَةٌ**
**خَمِيصَةٌ** **خميص** **خميصه** **خميصة** [**كِسَآء** denilen türden] bir elbise; siyah, kare, ve **عَلَمَانِ** [yani iki süslü yahut renkli yahut desenli bordür] sahibi: (S, A, Mgh, K:) veya siyah bir **كساء**; her iki ucunda yukarıda nitelenen türden bir bordür (**مُعْلَم**) bulunan; ve bu, **خَزّ**’dendir, [bk.], yahut yündendir: (Msb:) bordürlü değilse bu ad verilmez: (S, Msb:) veya As’a göre, yünden yahut **خَزّ**’dan bir **مُلَآءَة**; bordürlü (**مُعْلَمَة**); bordürlü olmadıkça (bu ad verilmez): yumuşaklığı ve inceliği ve katlandığında hacminin küçüklüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır: Ahmad Ibn-Fلris bunun siyah **كِسَآء** olduğunu söyler: ve bunun böyle adlandırılmasının, bir adamın onunla sarınması sebebiyle olabileceğini söyler; öyle ki o, onun **أَخْمَص**’una, yani bununla beline, karşı olur: (Har s. 21:) çoğulu **خَمَائِصُ**: veya **خمائص**, **خَزّ**’dan elbiselerdir; kalın, siyah ve kırmızı; ve kalın **أَعْلَام** [yahut yukarıda nitelenen türden bordürler] sahibi; eskilerin giydiği. (TA.) El-Aashà şöyle der,
اـِذَا جُرِّدَتْ يَوْمًا حَسِبْتَ خَمِيصَةً
عَلَيْهَا وَ جِرْيَالَ النَّضِيرِ الدُّلَامِصَا
[O, bir gün elbiselerinden soyulunca, onun üzerinde bir **خميصة** ve altının parıldayan kızıllığını sanırdın]: As der ki, o, onun [uzun ve yayılan] saçını, siyah olan bir **خميصة**’ye benzetir. (S.) [Ayrıca paragrafın sonuna yakın, **خِمْسٌ** maddesinde, **خَمِيسٌ**’e de bak.]

**خَامِصُ البَطْنِ**
**خَامِصُ البَطْنِ** **خامص البطن** : **خَمِيصٌ**’e bak.

**أَخْمَصُ القَدَمِ**
**أَخْمَصُ القَدَمِ** ذ Ayağı yerden yükselen, [yahut tabanın ortası çukur olan], öyle ki yere değmeyen bir adam: müennesi **خَمْصَآءُ**: ve çoğulu **خُمْصٌ**: (Msb:) ve ↓ **خُمْصَانٌ**, tabanın ortası yerden orta derecede yükselmiş olmak demektir; bu güzel bir niteliktir; fakat düz olursa yahut çok yükselirse yerilir: IAar, Th tarafından ‘Alee’nin Mohammad hakkında söylediği, [K’da nakledilmiş fakat açıklanmamış olan,] **كَانَ خُمْصَانَ الأَخْمَصَيْنِ** sözü sorulduğunda bunu böyle açıklamıştır: yahut Az’a göre, **خُمْصَانٌ**, basarken yere yapışmayan ayağın [taban] kısmının yerden pek çok çekilmesi demektir. (TA.) ― -b2- **الأَخْمَصُ** [başında **ال** olmaksızın iken de, en sağlam otoritelere göre, sıfatın niteliği ona aslî olduğundan ve ismin niteliği arızî olduğundan, tenvinsiz de yazılır,] ayrıca, basarken yere yapışmayan insan ayağının [taban] kısmı demektir; (Az, TA;) insan ayağının tabanının, çukur olup yere değmeyen kısmı; (S, K; *) insan ayağının altının, ince olup yerden çekilen kısmı; yahut bazılarının açıkladığı üzere, [aynı manada,] insan ayağının **خَصْر**’ı: (TA:) çoğulu **أَخَامِصُ**. (Msb.) ― -b3- Ayrıca **خَمِيصٌ**’e bak. ― -b4- Ayrıca bir adamın beli. (Har s. 21.)

**مِخْمَاصٌ**
**مِخْمَاصٌ** **مخماص** : **خَمِيصٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَُصَ
خَمَُصَ U ( n. ac. خَمْص 1 ,  خُمُوْص 27 ),
a.  Subsided, went down; became lank ( inflammation; belly ).

b.  ( n. ac. مَخْمَصَة 17t ), Rendered lank in the belly ( hunger ).

خَمِصَ
خَمِصَ A ( n. ac. خَمَص 4 ), خَمُصَ U ( n. ac. خَمْص 1 ,  خُمْص 3 ,  مَخْمَصَة 17t )
a.  Was hollow, empty ( belly ).

b.  Was hungry.

تَخَاْمَصَ
تَخَاْمَصَ VI ,
a.  Dispersed, retreated ( darkness ). -

b.  [ 'An ], Discharged ( debt ).

أَخْمَصُ
أَخْمَصُ 14 , ( pl. أَخَاْمِصُ 37 ),
a.  Hollow of the foot.

خَمِيْص
خَمِيْص 25 , ( pl. خِمَاْص 23 ,  خَمَاْئِصُ 46 ),
a.  Empty, lank; hungry.

خَمِيْصَة
خَمِيْصَة 25t , ( pl. خَمَاْئِصُ 46 ),
a.  Black robe.

خُمْصَاْن
خُمْصَاْن 35 ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**خَمَُصَ**
**خَمَُصَ** U (mast. **خَمْص** 1, **خُمُوْص** 27),
a. Sindi, aşağı indi; sıska oldu (iltihap; karın).

b. (mast. **مَخْمَصَة** 17t), Karnı sıska kıldı (açlık).

**خَمِصَ**
**خَمِصَ** A (mast. **خَمَص** 4), **خَمُصَ** U (mast. **خَمْص** 1, **خُمْص** 3, **مَخْمَصَة** 17t)
a. İçi oyuk, boş idi (karın).

b. Aç idi.

**تَخَاْمَصَ**
**تَخَاْمَصَ** VI,
a. Dağıldı, geri çekildi (karanlık). -

b. [‘An], Borcu ödedi (borç).

**أَخْمَصُ**
**أَخْمَصُ** 14, (çoğ. **أَخَاْمِصُ** 37),
a. Ayağın çukuru.

**خَمِيْص**
**خَمِيْص** 25, (çoğ. **خِمَاْص** 23, **خَمَاْئِصُ** 46),
a. Boş, sıska; aç.

**خَمِيْصَة**
**خَمِيْصَة** 25t, (çoğ. **خَمَاْئِصُ** 46),
a. Siyah cübbe.

**خُمْصَاْن**
**خُمْصَاْن** 35,
a. 25’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خمص
خَمَصَ - يَخْمُصُ - مَخْمَصَة
خَمَصَ _ يَخْمُصُ + شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً: يضغطه في جزء من سطحه فيرق هذا الجزء من السطح ويغور ويضمر: يضمر وخاصة البطن من ضغط الجوع وأثره عليه، فيذهب عنه شحمه ويرق جلده
مَخْمَصَة : على وزن " مـَفـْعـَـلـَة ": اسم آلة من فعل " خَمَصَ - يَخْمُصُ ": الشيء أو العامل أو الظرف العام الذي يؤدي إلى خمص البطون:  وهو كناية عن المجاعة أو الحروب أو أية ظروف تؤدي إلى نقص الغذاء العام المتوفر فيقع في الناس خمص البطون
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
مخمصة
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة ﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [خمص] خ م ص: الأخْمَصُ ما دخل من باطن القدم فلم يُصب الأرض و الخَمْصَةُ بالفتح الجوعة يقال ليس للبطنة خير من خَمْصَةٍ تتبعها و المَخْمَصَةُ المجاعة وهي مصدر كالمغضبة والمعتبة وقد خَمَصَهُ الجوع من باب نصر و مَخْمَصَةً أيضا
الراغب
خمص
- قوله تعالى: }في مخمصة{ [المائدة/3]، أي: مجاعة تورث خمص البطن، أي ضموره، يقال: رجل خامص، أي: ضامر، وأخمص القدم: باطنها وذلك لضمورها.
ملخص اللسان
ملخص اللسان
1.     وقد خَمِصَ بطنُه يَخْمَصُ وخَمُصَ وخَمِصَ  خَمْصاً وخَمَصاً وخَماصة. والخَميص: كالخُمْصانِ، والأُنثى خَميصة.
2.     والخَمَصُ: خَماصةُ البطن، وهو دِقّةُ خِلْقتِه. ورجل خُمْصان وخَمِيصُ  الحَشا أَي ضامر البطن.
3.     الخَمْصانُ والخُمْصانُ: الجائعُ الضامرُ البطنِ، والأُنثى  خَمْصانةٌ وخُمْصانةٌ، وجَمْعُها خِمَاصٌ،
4.     والخَمْصُ والخَمَصُ والمَخْمَصَة: الجوع، وهو خَلاء البطن من الطعام  جوعاً. والمَخْمَصة: المَجاعةُ، - وقد خَمَصه الجوعُ خَمْصاً ومَخْمَصةً
5.     والأَخْمَصُ: باطنُ القَدَم وما رَقَّ من أَسْفلها وتجافى عن الأَرض،  وقيل: الأَخْمَصُ خَصْرُ القدم.- الأَخْمَصُ من القدم الموضع الذي لا يَلْصَقُ بالأَرض منها  عند الوطءِ.
6.     والخَمْصةُ: بَطْنٌ من الأَرض صغيرٌ لَيّنُ المَوْطِئِ.
7. والخَمَصُ الجُرْحُ. وخَمَصَ الجُرْحُ يَخْمُصُ خُموصاً  وانْخَمَصَ، بالخاء والحاء: ذهب ورَمُه
8.     والخَمِيصةُ: كساء أَسْودُ مُرَبَّع له عَلَمانِ
لسان العرب
● - خمص: الخَمْصانُ والخُمْصانُ: الجائعُ الضامرُ البطنِ، والأُنثى  خَمْصانةٌ وخُمْصانةٌ، وجَمْعُها خِمَاصٌ، ولم يجمعوه بالواو والنون، وإِن دخلَت  الهاءُ في مؤنثه، حملاً له على فَعْلان الذي أُثناه فَعْلى لأَنه مثله  في العِدّة والحركة والسكون؛ وحكى ابن الأَعرابي: امرأَة خَمْصى وأَنشد  للأَصم عبد اللّه بن رِبْعِيٍّ الدُّبَيْري:  ما لِلّذي تُصْبي عجوزٌ لا صَبا،  سَريعةُ السُّخْطِ بَطِيئةُ الرِّضا  مُبِينةُ الخُسْرانِ حينَ تُجْتَلى،  كأَن فاها مِيلغٌ فيه خُصى،  لكنْ فَتاةٌ طفْلة خَمْصى الحَشا،  عَزِيزةٌ تَنام نَوْماتِ الضُّحى  مثلُ المَهاةِ خَذَلَت عن المَها  والخَمَصُ: خَماصةُ البطن، وهو دِقّةُ خِلْقتِه. ورجل خُمْصان وخَمِيصُ  الحَشا أَي ضامر البطن. وقد خَمِصَ بطنُه يَخْمَصُ وخَمُصَ وخَمِصَ  خَمْصاً وخَمَصاً وخَماصة. والخَميص: كالخُمْصانِ، والأُنثى خَميصة. وامرأَة  خَمِيصةُ البطن: خُمْصانةٌ، وهُنّ خُمْصاناتٌ. وفي حديث جابر: رأَيت  بالنبي، صلّى اللّه عليه وسلّم؛ خَمْصاً شديداً. ومنه الحديث: كالطير تَغْدُو  خِمَاصاً وتَرُوحُ بِطاناً أَي تَغْدو بُكْرةً وهي جِيَاعٌ وتروح عِشاءً  وهي مُمْتَلِئةُ الأَجوافِ؛ ومنه الحديث الآخر: خِمَاصُ البُطونِ خِفاف  الظهور أَي أَنهم أَعِفَّةٌ عن أَموال الناس، فهم ضامرو البطون من أَكلها  خِفافُ الظهورِ من ثِقلِ وِزْرِها.  والمِخْماصُ: كالخَمِيص؛ قال أُمية بن أَبي عائذ:  أَو مُغْزِل بالخَلِّ أَو بجُلَيَّةٍ،  تَقْرُو السِّلام بِشادِنٍ مِخْماصِ  والخَمْصُ والخَمَصُ والمَخْمَصَة: الجوع، وهو خَلاء البطن من الطعام  جوعاً. والمَخْمَصة: المَجاعةُ، وهي مصدرٌ مثل المَغْضَبَةِ والمَعْتَبةِ،  وقد خَمَصه الجوعُ خَمْصاً ومَخْمَصةً. والخَمْصةُ: الجَوْعة. يُقال: ليس  البِطْنةُ خيراً من خَمْصةٍ تتبعها. وفلان خَمِيصُ البطنِ عن أَموال  الناس أَي عَفِيفٌ عنها. ابن بري: والمَخامِيصُ خُمُصُ البطونِ لأَن كثرةَ  الأَكل وعِظَمَ البطنِ مَعِيبٌ.  والأَخْمَصُ: باطنُ القَدَم وما رَقَّ من أَسْفلها وتجافى عن الأَرض،  وقيل: الأَخْمَصُ خَصْرُ القدم. قال ثعلب: سأَلت ابن الأَعرابي عن قول  عليّ، كرم اللّه وجهه، في الحديث كان رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم،  خُمْصانَ الأَخْمَصَين، فقال: إِذا كان خَمَصُ الأَخْمَصِ بِقَدْرٍ لم  يرتفِع جدّاً ولم يستوِ أَسْفلُ القدمِ جِدّاً فهو أَحسنُ ما يكون، فإِذا  استوى أَو ارتفع جدّاً فهو ذمّ، فيكون المعنى أَن أَخْمَصَه مُعْتدل  الخَمَصِ. الأَزهري: الأَخْمَصُ من القدم الموضع الذي لا يَلْصَقُ بالأَرض منها  عند الوطءِ. والخُمْصانُ: المبالِغُ منه، أَي أَن ذلك الموضع من أَسْفلِ  قدَمِه شديدُ التجافي عن الأَرض. الصحاح: الأَخْمَصُ ما دخل من باطن  القدم فلم يُصِب الأَرض.  والتَّخامُصُ: التجافي عن الشيء؛ قال الشماخ:  تَخامَصُ عن بَرْدِ الوِشاحِ، إِذا مَشَتْ،  تَخامُصَ جافي الخيلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي  وتقول للرجل: تَخامَصْ للرجُلِ عن حَقِّه وتَجافَ له عن حَقِّه أَي  أَعْطِه. وتَخامَصَ الليلُ تَخامُصاً إِذا رَقَّتْ ظُلْمتُه عند وقت السحَر؛  قال الفرزدق:  فما زِلْتُ حتى صعَّدَتْني حِبالُها  إِليها، ولَيْلي قد تَخامَصَ آخرُهْ  والخَمْصةُ: بَطْنٌ من الأَرض صغيرٌ لَيّنُ المَوْطِئِ.  أَبو زيد: والخَمَصُ الجُرْحُ. وخَمَصَ الجُرْحُ يَخْمُصُ خُموصاً  وانْخَمَصَ، بالخاء والحاء: ذهب ورَمُه كحَمَصَ وانْحَمَصَ؛ حكاه يعقوب وعدّه  في البدل؛ قال ابن جني: لا تكون الخاء فيه بدلاً من الحاء ولا الحاء  بدلاً من الخاء، أَلا ترى أَن كل واحد من المثالين يتصرف في الكلام تصرُّفَ  صاحبِه فليست لأَحدهما مَزِيَّةٌ من التصرُّف؟ والعموم في الاستعمال يكون  بها أَصلاً ليست لصاحبه.  والخَمِيصةُ: بَرْنَكانٌ أَسْوَدُ مُعْلَم من المِرْعِزَّى والصُّوفِ  ونحوه. والخَمِيصةُ: كساء أَسْودُ مُرَبَّع له عَلَمانِ فإِن لم يكن  مُعْلماً فليس بخميصة؛ قال الأَعشى:  إِذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَمِيصةً  عليها، وجِرْيالَ النَّضِيرِ الدُّلامِصَا  أَراد شعرها الأَسود، شَبَّهه بالخَمِيصة والخَمِيصةُ سَوْداء، وشبّه  لونَ بَشَرَتِها بالذهب. والنَّضِيرُ: الذهب. والدُّلامِصُ: البَرّاق. وفي  الحديث: جئتُ إِليه وعليه خَمِيصة، تكرر ذكرها في الحديث، وهي ثوبُ خَزٍّ  أَو صُوفٍ مُعلَم، وقيل: لا تسمى خَمِيصة إِلا أَن تكون سَوْداءَ  مُعْلَمة، وكانت من لباس الناس قديماً، وجمعها الخَمائِصُ، وقيل: الخمائص ثيابٌ  من خَزٍّ ثخانٌ سُودٌ وحُمْر ولها أَعْلامٌ ثِخانٌ أَيضاً. وخُماصة: اسم  موضع( ) بهامش الأصل هنا ما نصه: حاشية لي من غير الاصول، وفي الحديث:  صلّى بنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، العصر بالمخمص، هو بميم  مضمومة وخاء معجمة ثم ميم مفتوحتين، وهو موضع معروف. .
مقاييس اللغة:
(خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])
فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])
فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
القاموس المحيط:
خَمَصَ الجُرْحُ وانْخَمَصَ سَكَنَ ورَمُه. والخَمْصَةُ الجَوْعةُ، وبَطْنٌ من الأرضِ صغيرٌ لَيِّنُ المَوْطِىءِ. والمَخْمَصَةُ المَجاعةُ، وقد خَمَصَه الجُوعُ خَمْصاً ومَخْمَصَةً. وخَمَِصَ البَطْنُ، مُثَلَّثَةَ الميمِ خَلا. والمَخْمِصُ، كَمنْزِلٍ اسْمُ طَريقٍ. ورجُلٌ خُمْصانٌ، بالضم وبالتحريك،
وخَميصُ الحَشَى: ضامِرُ البَطْنِ، وهي خُمْصانَةٌ، وخَميصةٌ، من خَمائصَ. وهُمْ خِماصٌ: جِياعٌ.
والخَمِيصةُ: كساءٌ أسْوَدُ مُرَبَّعٌ له عَلَمانِ. وأبو خَميصةَ عبدُ اللهِ بنُ قَيْسٍ، وأحمدُ بنُ أبي خَميصةَ: محدّثان. وأبو خَميصةَ مَعْبَدُ بنُ عَبَّادٍ: صَحابِيٌّ، أو بالضاد المعجمةِ والحاءِ المهملةِ.
وتَخَامَصَ عنه: تَجافَى، اللَّيْلُ: رَقَّتْ ظُلْمَتُه عندَ السَّحَرِ. وتَخَامَصْ عن حَقِّه، أي: أعْطِه.
والأَخْمَصُ من باطِنِ القَدَمِ: ما لم يُصِبِ الأرضَ، وكانَ صلى الله عليه وسلّم، خُمْصانَ الأَخْمَصَيْنِ.
تاج العروس:
خ - م - ص
خَمَصَ الجُرْحُ : لُغَةٌ في حَمَصَ وكَذا انْخَمَصَ : لُغَةٌ في انْحَمَصَ وهذِه عن أَبِي زيْد أَيْ سَكَن وَرَمُه . الأُوْلَى نَقَلَها الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ السَّكِّيتِ في كِتابِ القَلْبِ والإِبْدَالِ والثانِيَةُ نقلها الصّاغانِيُّ عن أَبِي زَيْدٍ وقال ابنُ جِنِّى : لا تكُونُ الخاءُ فِيهِ بَدَلاً مِنَ الحاءِ ولا الحَاءُ بَدَلاً من الخاءِ أَلا تَرَى أَنَّ كلَّ وَاحِدٍ من المِثَالَيْنِ يَتَصَرَّفُ في الكَلامِ تَصَرُّفَ صاحبهِ فلَيْسَتْ لأَحَدِهَما مَزِيَّةٌ من التَّصَرُّفِ والعُمُومِ في الاسْتِعْمَالِ يكونُ بها أَصْلاً ليسَتْ لِصَاحِبِه . والخَمْصَةُ : الجَوْعَةُ يُقال : لَيْسَ لِلْبَطْنَةِ خَيْرٌ مِنْ خَمْصَةِ تَتْبَعُها . وقالَ اللَّيْثُ : الخَمْصَةُ : بَطْنٌ من الأَرْضِ صَغِيرٌ ليِّنُ المَوْطِئِ نَقَلَهُ الصّاغانِيُّ . والمَخْمَصَةُ : المَجَاعَةُ وهو مَصْدَرٌ مِثْلُ المَغْضَبَةِ والمَعْتبَةِ . وقد خَمَصَه الجُوعُ خَمْصاً ومَخْمَصَةً كمَا في الصّحاحِ . وخَمِصَ البَطْنُ مُثَلَّثَةَ المِيمِ : خلا فهو خَمِيصٌ ومنه قَوْلُ الشّاعِر :
فالبَطْنُ مِنْها خَمِيصٌ ... والوَجْهُ مِثْلُ الهِلاَلِ والمَخْمِصُ كمَنْزِلٍ وضَبَطَه الصّاغانِيُّ كمَقْعَدٍ : اسْمُ طَرِيقٍ في جَبَلِ عَيْرٍ إِلى مَكَّة حَرَسَها الله تعالَى وقد جاءَ ذِكْرُه في الحَدِيث قال أَبُو صَخْرٍ الهُذَلِيُّ يَصِفُ سَحَاباً :
فجَلَّلَ ذَا عَيْرٍ ووَالَى رِهَامَهُ ... وعَنْ مَخْمِصِ الحُجَّاجِ لَيْسَ بناكِب ورَجُلٌ خُمْصَانٌ بالضّمِّ وخَمَصَانٌ بالتَّحْرِيكِ وهذِه عن ابنِ عَبّادٍ وخَمِيصُ الحَشَا : ضامِرُ البَطْنِ دَقِيقُ الخِلْقَةِ وهِيَ خُمْصانَةٌ وخَمَصَانةٌ بالضَّمِ والتَّحْرِيك الأُوْلَى عَنْ يَعْقُوبَ وخَمِيصَةٌ مِنْ نِسْوَةٍ خَمَائصَ وهُمْ خِمَاصٌ : جِيَاعٌ ضُمْرُالبُطُونِ ولمْ يَجْمَعُوهُ بالواوِ والنُّونِ وإِنْ دَخَلتِ الهاءُ في مُؤَنَّثُه حَمْلاً لهُ على فُعْلان الَّذِي مُؤَنَّثُه فَعْلَى ؛ لأَنَّهُ مِثْلُه في العِدَّةِ والحَرَكَةِ والسُّكُونِ وحَكَى ابنُ الأَعْرَابِيِّ : امْرَأَةٌ خَمْصَى وأَنْشَد لِلأَصَمِّ الدُّبَيْرِيِّ :
لكِنْ فَتاةٌ طَفْلَةٌ خُمْصَى الحَشَا ... غَرِيرَةٌ تَنامُ نَوْماتِ الضُّحَى وفي الحَدِيثِ كالطَّيْرِ تَغْدُو خِمَاصاً وتَرُوحُ بِطاناً وكذا قوْلُه خِمَاصُ البُطُونِ من أَموال الناس خِفَافُ الظُّهُورِ من دِمائِهِم أَي أَنّهم أَعِفَّهٌ عن أَمْوَالِ الناسِ فهم ضَامِرُ والبُطُونِ من أَكْلِها خِفَافُ الظُّهُورِ من ثِقَلِ وِزْرِهَا . وأَنشدني بعضُ الشُّيُوخِ :
أَيا مَلِكاً تَأْتِي الخِمَاصُ لِبَابِه ... فتغْدُو بِطَاناً من نَوالٍ ومِنْ جَاهِ
إَذا جَاءَ نصْرُ اللهِ والفتْحُ بَعْدَه ... فتَبَّتْ يَدَا شانِيكَ والحَمْدُ للهِ والخَمِيصَةُ : كِسَاءٌ أَسْوَدُ مُرَبَّعٌ له عَلمَانِ فإِنْ لمْ يَكُنْ مُعْلَماً فليْسَ بخَمِيصَةٍ قاله الجَوْهَرِيُّ وأَنْشدَ لِلأَعْشَى :
إِذا جُرِّدَتْ يَوْماً حَسِبْتَ خَمِيصَةً ... عَلَيْها وجِرْيَال النَّضِيرِ الدُّلاَمِصَا
قالَ الأَصْمَعِيُّ : شَبَّه شَعرَهَا بالخَمِيصَةِ والخَمِيصَةُ سَوْدَاءُ والجَمْعُ خَمَائِصُ . وقِيلَ : الخَمَائِصُ : ثِيَابٌ من خَزٍّ ثِخَانٌ سُودٌ وحُمْرٌ ولها أَعْلامٌ ثِخانٌ أَيْضاً وكانَتْ من لِبَاسِ النّاسِ قَدِيماً . وأَبُو خَمِيصَة : عَبْدُ اللهِ بنُ قَيْسٍ التُّجِيبيُّ عن عَلِيّ . وأَحْمَدُ بنُ أَبِي خَمِيصَةَ هكذا في سَائِرِ الأُصُولِ وصَوابُه حَرَمِيّ بنُ أَبِي العَلاءِ بنِ أَبِي خَمِيصَة : مُحَدِّثانِ الأَخِيرُ عن الزُّبَيْرِ بنِ بَكّارٍ . وأَبُو خَمِيصَةَ مَعْبَدُ بنُ عَبّادٍ الخَزْرَجِيُّ : صَحَابِيٌّ بَدْرِيٌّ أَوْ بالضّادِ المُعْجَمَةِ والحَاءِ المُهْمَلَةِ واضْطرَبُوا في اسْمِه أَيْضاً فقيل : مَعْبَدُ بنُ عُمَارَة وقيل : غيرُ ذلِك وقيل : هو أَبُو عُصَيْمَة . وفاتَهُ : أَزْهَرُ بنُ خَمِيصَةَ : تَابِعِيّ . ومن المَجَازِ : تَخَامَصَ عَنْهُ أَيْ تَجَافَى . وفي الأَسَاسِ : وكُلُّ شَئٍ كَرِهْتَ قُرْبَه فقدْ تَخَامَصْتَ عَنْه وتقُولُ : مَسَسْتُه بيَدِي وهِيَ بَارِدَةٌ فتَخامَصَ عَنْ بَرْدِ يَدِي وقال الشَّمّاخُ :
" تَخامَصُ عَنْ بَرْدِ الوِشَاحِ إِذا مَشَتْتَخامُصَ حافِي الخَيْلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي ومن المَجَاز : تخامَصَ اللَّيْلُ إِذا رَقَّتْ ظُلْمَتُه عندَ السَّحَرِ قال الفَرَزْدَقُ :
فَمَا زِلْتُ حَتّى صَعَّدَتْنِي حِبَالُها ... إِليْها ولَيْلِي قد تَخَامَصَ آخِرُهْ ومِنَ المَجَازِ : تقُولُ للرَّجُل : تَخامَصْ لِلرَّجُلِ عَنْ حَقِّه وتَجَافَ لَهُ عَنْ حَقِّه أَيْ أَعْطِه . كذا في الأسَاسِ والتَّكْمِلةِ . والأَخْمَصُ : ما دَخَل مِنْ باطِنِ القَدَمِ ما لمْ يُصِبِ الأَرْضَ وهُوَ ما رَقَّ من أَسْفَلِها وتَجَافَى عَنِ الأَرْضِ وقِيلَ : الأَخْمَصُ : خَصْرُ القَدَمِ . وقالَ ثَعْلَبٌ : سَأَلْتُ ابنَ الأَعْرَابِيِّ عَنْ قوْلِ عَلِيٍّ كرَّم اللهُ وَجْهَه : كانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَليْهِ وسَلّمَ خُمْصانَ الأَخْمَصَيْنِ فقالَ : إِذا كان خَمَصُ الأَخْمَصِ بقَدْرٍ لمْ يَرْتَفِعُ جِدّاً ولمْ يَسْتوِ أَسْفلُ القَدَمِ جِدّاً فهُوَ أَحْسَنُ مَا يَكُونُ فإِذا اسْتَوى أَو ارتَفَعَ جِدّاً فهُوَ ذَمٌّ فيَكُونُ المَعْنَى أَنّ أَخْمَصَه مُعْتَدِلُ الخَمَصِ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : الأَخْمَصُ مِنَ القَدَمِ : المَوْضِعُ الَّذِي لا يِلْصَقُ بالأَرْضِ مِنْها عِنْدَ الوَطْءِ والخُمْصَانُ : المُبَالِغُ مِنْه أَيْ أَنّ ذلِك المَوْضِعَ مِنْ أَسْفلِ قدَمِه شَدِيدُ التَّجافِي عن الأَرْضِ . ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : المِخْمَاصُ كالخَمِيصِ قالَ أُمَيّةُ ابنُ أَبِي عائِذٍ :
أَوْ مُغْزِلٍ بالخَلِّ أَوْ بِحُلَيَّةٍ ... تَقْرُو السَّلامَ بشَادِنٍ مِخْماصِ والخَمْصُ والخَمَصُ المَخْمَصَةُ . والمَخامِيصُ : خُمُصُ البُطُونِ . وخُمَاصَةُ بالضَّمِّ : اسْمُ مَوْضِعٍ . وزَمَنٌ خَمِيصٌ : ذُو مَجَاعَةٍ وهو مَجَازٌ

##### Türkçe

خمص
**خَمَصَ** - **يَخْمُصُ** - **مَخْمَصَة**

**خَمَصَ** _ **يَخْمُصُ** + bir şey veya bir iş + bir varlık veya bir şey olarak: onu yüzeyinin bir kısmında sıkıştırır; böylece yüzeyin bu kısmı incelir, çöker ve zayıflar: zayıflar; özellikle açlığın baskısından ve onun üzerindeki etkisinden dolayı karın (zayıflar); böylece yağı gider ve derisi incelir.

**مَخْمَصَة**: “**مـَفـْعـَـلـَة**” vezninde: “**خَمَصَ - يَخْمُصُ**” fiilinden âlet ismi: karınların zayıflamasına götüren şey veya etken veya genel şart; bu, kıtlık veya savaşlar yahut genel mevcut gıdanın azalmasına götüren herhangi şartlar için bir kinayedir; böylece insanlarda karınların zayıflaması meydana gelir.

Ve lafız, “bir varlığı veya bir yüzeyi aşağıya doğru itme ve hareket ettirme ve alçaltma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَسَفَ - يَخْسِفُ**، **دَلَكَ - يَدْلُكُ**، **خَفَضَ - يَخْفِضُ**، **أَمَتَ - يَأمِتُ**، **دَلا - يَدْلُوْ**، **خَمَصَ _ يَخْمُصُ**

**مخمصة**
﴿**حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)**﴾ **المائدة**
﴿**ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)**﴾ **التوبة**

**مختار الصحاح**
● [**خمص**] خ m ṣ: **الأخْمَصُ**: ayağın tabanından içeri girmiş olup yere değmeyen kısım. **الخَمْصَةُ** (fetha ile): açlık; “tokluğun hayrı, onu izleyen bir **خَمْصَةٍ**’den daha değildir” denir. **المَخْمَصَةُ**: kıtlık; ve o, **المغضبة** ve **المعتبة** gibi bir masdardır. Ve açlık onu **خَمَصَهُ** etti; **نصر** bâbından. Ve ayrıca **مَخْمَصَةً**.

**الراغب**
**خمص**
- Yüce Allah’ın sözü: ﴿**في مخمصة**﴾ [**المائدة/3**], yani: karın zayıflamasını miras bırakan bir kıtlık; yani onun sönmesi. Denir: **رجل خامص**; yani: sönük/zayıf. Ve **أخمص القدم**: onun tabanı; bu da onun sönüklüğünden dolayıdır.

**ملخص اللسان**
**ملخص اللسان**
1. Ve onun karnı **خَمِصَ** eder: **يَخْمَصُ**; ve **خَمُصَ** ve **خَمِصَ**; **خَمْصاً** ve **خَمَصاً** ve **خَماصة**. Ve **الخَميص**: **الخُمْصانِ** gibidir; dişisi **خَميصة**.
2. Ve **الخَمَصُ**: karnın **خَماصة**’sıdır; o da yaratılışının inceliğidir. Ve **رجل خُمْصان** ve **خَمِيصُ الحَشا**: yani karnı sönük.
3. **الخَمْصانُ** ve **الخُمْصانُ**: karnı sönük aç kimse; dişisi **خَمْصانةٌ** ve **خُمْصانةٌ**; çoğulu **خِمَاصٌ**.
4. Ve **الخَمْصُ** ve **الخَمَصُ** ve **المَخْمَصَة**: açlık; o, açlıktan dolayı karnın yemekten boş olmasıdır. Ve **المَخْمَصة**: kıtlıktır; ve açlık onu **خَمَصه** etti: **خَمْصاً** ve **مَخْمَصةً**.
5. Ve **الأَخْمَصُ**: ayağın tabanı ve altından incelip yerden uzaklaşan kısmı; ve denildi: **الأَخْمَصُ** ayağın beli/ince kısmıdır. - **الأَخْمَصُ** ayaktan, basma sırasında ondan yere yapışmayan yerdir.
6. Ve **الخَمْصةُ**: yerden küçük, basması yumuşak bir çukur.
7. Ve **الخَمَصُ**: yaradır. Ve yara **خَمَصَ** eder: **يَخْمُصُ**; **خُموصاً**; ve **انْخَمَصَ**; (خ ve ح ile): şişliği gitti.
8. Ve **الخَمِيصةُ**: iki alameti olan siyah, kare bir örtü.

**لسان العرب**
● - **خمص**: **الخَمْصانُ** ve **الخُمْصانُ**: karnı sönük aç kimse; dişisi **خَمْصانةٌ** ve **خُمْصانةٌ**; çoğulu **خِمَاصٌ**; onu vav ve nun ile çoğul yapmadılar; her ne kadar dişilinde **الهاء** girmiş olsa da; onu, dişili **فَعْلى** yapılan **فَعْلان** üzerine حمل ederek; çünkü o, sayı, hareke ve sükûn bakımından onun gibidir. Ve İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **امرأَة خَمْصى**; ve el-Esamm Abdullah b. Rib‘î ed-Dübeyrî’den şu beyti okudu:
ما لِلّذي تُصْبي عجوزٌ لا صَبا،
سَريعةُ السُّخْطِ بَطِيئةُ الرِّضا
مُبِينةُ الخُسْرانِ حينَ تُجْتَلى،
كأَن فاها مِيلغٌ فيه خُصى،
لكنْ فَتاةٌ طفْلة خَمْصى الحَشا،
عَزِيزةٌ تَنام نَوْماتِ الضُّحى
مثلُ المَهاةِ خَذَلَت عن المَها

Ve **الخَمَصُ**: karnın **خَماصة**’sıdır; o da yaratılışının inceliğidir. Ve **رجل خُمْصان** ve **خَمِيصُ الحَشا**: yani karnı sönük. Ve onun karnı **خَمِصَ** eder: **يَخْمَصُ**; ve **خَمُصَ** ve **خَمِصَ**; **خَمْصاً** ve **خَمَصاً** ve **خَماصة**. Ve **الخَميص**: **الخُمْصانِ** gibidir; dişisi **خَميصة**. Ve bir kadın: **خَمِيصةُ البطن**: **خُمْصانةٌ**; ve onlar **خُمْصاناتٌ**’tır. Câbir hadîsinde: Peygamberde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şiddetli bir **خَمْصاً** gördüm. Ve ondan hadîs: “kuş gibi sabahleyin **خِمَاصاً** gider ve akşam **بِطاناً** döner”; yani sabah erkenden giderken açtır, akşam dönerken içleri doludur. Ve ondan diğer hadîs: **خِمَاصُ البُطونِ خِفاف الظهور**; yani onlar insanların mallarına karşı iffetlidirler; bu yüzden onları yemekten karınları sönüktür; onun yükünün ağırlığından sırtları hafiftir. Ve **المِخْماصُ**: **الخَمِيص** gibidir; Ümeyye b. Ebî Âiz dedi:
أَو مُغْزِل بالخَلِّ أَو بجُلَيَّةٍ،
تَقْرُو السِّلام بِشادِنٍ مِخْماصِ

Ve **الخَمْصُ** ve **الخَمَصُ** ve **المَخْمَصَة**: açlıktır; o, açlıktan dolayı karnın yemekten boş olmasıdır. Ve **المَخْمَصة**: kıtlıktır; ve o, **المَغْضَبَةِ** ve **المَعْتَبةِ** gibi bir masdardır; ve açlık onu **خَمَصه** etti: **خَمْصاً** ve **مَخْمَصةً**. Ve **الخَمْصةُ**: açlıktır. Denir: **البِطْنةُ**’nin hayrı, onu izleyen bir **خَمْصةٍ**’den daha değildir. Ve falan: **خَمِيصُ البطنِ** insanların mallarından; yani onlardan iffetli. İbn Berî: ve **المَخامِيصُ** karınları **خُمُصُ** olanlardır; çünkü çok yemek ve karnın büyüklüğü ayıptır.

Ve **الأَخْمَصُ**: ayağın tabanı ve altından incelip yerden uzaklaşan kısmı; ve denildi: **الأَخْمَصُ** ayağın beli/ince kısmıdır. Sa‘leb dedi: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadîste “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **خُمْصانَ الأَخْمَصَين** idi” sözünü İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: **الأَخْمَص**’ın **خَمَصُ**u bir ölçüde olup çok yükselmez ve ayağın altı çok düzleşmezse, bu en güzel hâlidir; eğer düzleşir yahut çok yükselirse bu zemdir; böylece anlam: onun **أَخْمَصُ**u, **الخَمَصِ**i mutedil olandır. El-Ezherî: **الأَخْمَصُ** ayaktan, basma sırasında ondan yere yapışmayan yerdir. Ve **الخُمْصانُ**: ondan mübalağalı olan; yani ayağının altındaki o yer yerden şiddetle uzaklaşandır. **الصحاح**: **الأَخْمَصُ** ayağın tabanından içeri girmiş olup yere değmeyen kısımdır.

Ve **التَّخامُصُ**: bir şeyden uzak durma; eş-Şemmâh dedi:
تَخامَصُ عن بَرْدِ الوِشاحِ، إِذا مَشَتْ،
تَخامُصَ جافي الخيلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي

Ve adama dersin: **تَخامَصْ** falan adam için onun hakkından; ve onun hakkından **تَجافَ** et; yani ona ver. Ve gece **تَخامَصَ** eder: **تَخامُصاً**; seher vaktinde karanlığı inceldiğinde; el-Ferazdak dedi:
فما زِلْتُ حتى صعَّدَتْني حِبالُها
إِليها، ولَيْلي قد تَخامَصَ آخرُهْ

Ve **الخَمْصةُ**: yerden küçük, basması yumuşak bir çukur.

Ebû Zeyd: ve **الخَمَصُ** yaradır. Ve yara **خَمَصَ** eder: **يَخْمُصُ**; **خُموصاً**; ve **انْخَمَصَ**; (خ ve ح ile): şişliği gitti; **حَمَصَ** ve **انْحَمَصَ** gibi; Yakub bunu rivayet etti ve onu بدل içinde saydı. İbn Cinnî dedi: onda **الخاء** **الحاء**’dan بدل olmaz ve **الحاء** da **الخاء**’dan بدل olmaz; görmüyor musun ki iki misalden her biri sözde sahibinin tasarrufu gibi tasarruf eder; böylece ikisinden birinin tasarrufta bir üstünlüğü yoktur? Ve kullanımda umumilik, onunla asıl olmayı sağlar; bu, sahibinde yoktur.

Ve **الخَمِيصةُ**: **بَرْنَكانٌ**; **المِرْعِزَّى** ve yün ve benzerinden, alametli siyah. Ve **الخَمِيصةُ**: iki alameti olan siyah, kare bir örtü; eğer alametli değilse **خميصة** değildir. El-A‘şâ dedi:
إِذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَمِيصةً
عليها، وجِرْيالَ النَّضِيرِ الدُّلامِصَا

Onunla siyah saçını kastetti; onu **الخَمِيصة**’ye benzetti; ve **الخَمِيصةُ** siyahtır; ve onun teninin rengini altına benzetti. **النَّضِيرُ**: altın. **الدُّلامِصُ**: parlak. Ve hadîste: ona geldim, üzerinde bir **خَمِيصة** vardı; hadîste tekrar tekrar zikredilir; o, alametli **خَزٍّ** yahut yün elbisedir. Ve denildi: siyah, alametli olmadıkça **خَمِيصة** diye adlandırılmaz. Ve o, insanların eski giyimindendi. Çoğulu **الخَمائِصُ**’tır. Ve denildi: **الخمائص**; kalın **خَزٍّ**den, siyah ve kırmızı elbiselerdir; ve onların da kalın alametleri vardır. Ve **خُماصة**: bir yer adıdır. ( ) Aslın kenarında burada şu metin vardır: “asıl nüshalardan olmayan, bana ait bir haşiye.” Ve hadîste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bize ikindiyi **بالمخمص**’ta kıldırdı; o, dammeli **ميم** ile, mu‘ceme **خاء** ile, sonra iki fethalı **ميم** ile; ve o, bilinen bir yerdir. .

**مقاييس اللغة:**
(**خمص**) **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delalet eder. O hâlde **الخميص**: karnı sönük olandır; masdar **الخَمَْص**. Ve bir kadın **خُمْصانةٌ**: beli ince. Ve ayağın tabanına **الأخْمَص** denir; bu, bâbın القياس’ıdır; çünkü o içeri girmiştir. Ve bâbdan **المَخْمَصة** vardır; o da kıtlıktır; çünkü aç olan karnı sönüktür. Ve aç olana **الخميص** denir; ve bir kadın **خميصة**; el-A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])

أما **الخَمِيصة** ise siyah örtüdür. El-A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])

Eğer denilirse: bunun bâbdan kıyası nerededir? Cevap: imkân ve ihtimal sınırında şöyle deriz: insan onunla büründüğü için ona **خميصة** denmesi caizdir; böylece o, onun **أخْمَصِه**’i yanında olur; bununla onun ortasını kasteder. Eğer bu doğruysa (öyledir); değilse asıldan şâz olanlar içinde sayılır.

**القاموس المحيط:**
Yara **خَمَصَ** etti ve **انْخَمَصَ**: şişliği sakinleşti. Ve **الخَمْصَةُ**: açlıktır; ve yerden küçük, basması yumuşak bir çukurdur. Ve **المَخْمَصَةُ**: kıtlıktır; ve açlık onu **خَمَصَه** etti: **خَمْصاً** ve **مَخْمَصَةً**. Ve karın **خَمَِصَ** etti; **الميم**’i üçlü (harekeli): boşaldı. Ve **المَخْمِصُ**, **كَمنْزِلٍ** gibi: bir yolun adıdır. Ve bir adam **خُمْصانٌ**; damme ile ve hareke ile.
Ve **خَميصُ الحَشَى**: karnı sönük; ve o (kadın) **خُمْصانَةٌ**’dır; ve **خَميصةٌ**’dır; **خَمائصَ** (kadınlar)dan. Ve onlar **خِماصٌ**’tır: açlar.
Ve **الخَمِيصةُ**: iki alameti olan siyah, kare bir örtüdür. Ve Ebû **خَميصةَ**: Abdullah b. Kays; ve Ahmed b. Ebî **خَميصةَ**: iki muhaddistir. Ve Ebû **خَميصةَ** Ma‘bed b. Abbâd: sahâbîdir; yahut mu‘ceme **الضاد** ile ve mühmel **الحاء** ile.
Ve ondan **تَخَامَصَ** etti: uzaklaştı. Gece: seherde karanlığı inceldi. Ve “onun hakkından **تَخَامَصْ** et” yani: ona ver.
Ve ayağın tabanından **الأَخْمَصُ**: yere değmeyen kısımdır. Ve o, sallallahu aleyhi ve sellem, **خُمْصانَ الأَخْمَصَيْنِ** idi.

**تاج العروس:**
خ - م - ص
Yara **خَمَصَ** etti: **حَمَصَ**’ta bir lugattır; ve yine **انْخَمَصَ**: **انْحَمَصَ**’ta bir lugattır; bu, Ebû Zeyd’dendir; yani şişliği sakinleşti. Birincisini el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten **كتاب القلب والإبدال**’de nakletti; ikincisini es-Sâğânî Ebû Zeyd’den nakletti. İbn Cinnî dedi: onda **الخاء** **الحاء**’dan بدل olmaz ve **الحاء** da **الخاء**’dan بدل olmaz; görmüyor musun ki iki misalden her biri sözde sahibinin tasarrufu gibi tasarruf eder; böylece ikisinden birinin tasarrufta bir üstünlüğü yoktur; ve kullanımda umumilik, onunla asıl olmayı sağlar; bu, sahibinde yoktur. Ve **الخَمْصَةُ**: açlıktır; denir: **لَيْسَ لِلْبَطْنَةِ خَيْرٌ مِنْ خَمْصَةِ تَتْبَعُها**. Leys dedi: **الخَمْصَةُ**: yerden küçük, basması yumuşak bir çukurdur; es-Sâğânî onu nakletti. Ve **المَخْمَصَةُ**: kıtlıktır; ve o, **المَغْضَبَةِ** ve **المَعْتبَةِ** gibi bir masdardır. Ve açlık onu **خَمَصَه** etti: **خَمْصاً** ve **مَخْمَصَةً**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve karın **خَمِصَ** etti; **الميم**’i üçlü: boşaldı; böylece o **خَمِيصٌ**’tir. Ve şairin sözü ondandır:
فالبَطْنُ مِنْها خَمِيصٌ ... والوَجْهُ مِثْلُ الهِلاَلِ

Ve **المَخْمِصُ** **كمَنْزِلٍ** gibidir; es-Sâğânî onu **كمَقْعَدٍ** diye ضبط etti: Cebel-i ‘Ayr’da Mekke’ye, Allah Teâlâ onu korusun, bir yolun adıdır; hadîste onun zikri gelmiştir. Ebû Sahr el-Hüzelî bir bulutu vasfederek dedi:
فجَلَّلَ ذَا عَيْرٍ ووَالَى رِهَامَهُ ... وعَنْ مَخْمِصِ الحُجَّاجِ لَيْسَ بناكِب

Ve bir adam **خُمْصَانٌ** (damme ile) ve **خَمَصَانٌ** (hareke ile); bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **خَمِيصُ الحَشَا**: karnı sönük, yaratılışı ince. Ve o (kadın) **خُمْصانَةٌ** ve **خَمَصَانةٌ**’dır; damme ile ve hareke ile; birincisi Yakub’dandır. Ve **خَمِيصَةٌ**: **خَمَائصَ** kadınlardan. Ve onlar **خِمَاصٌ**: aç, karınları sönük olanlardır. Ve onu vav ve nun ile çoğul yapmadılar; her ne kadar dişilinde **الهاء** girmiş olsa da; onu, dişili **فَعْلَى** olan **فُعْلان** üzerine حمل ederek; çünkü o, sayı, hareke ve sükûn bakımından onun gibidir. Ve İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: **امْرَأَةٌ خَمْصَى**; ve el-Esamm ed-Dübeyrî’den şu beyti okudu:
لكِنْ فَتاةٌ طَفْلَةٌ خُمْصَى الحَشَا ... غَرِيرَةٌ تَنامُ نَوْماتِ الضُّحَى

Ve hadîste: “kuş gibi **خِمَاصاً** gider ve **بِطاناً** döner”; ve yine onun sözü: “insanların mallarından **خِمَاصُ البُطُونِ**; onların kanlarından **خِفَافُ الظُّهُورِ**”; yani onlar insanların mallarına karşı iffetlidirler; bu yüzden onları yemekten karınları sönüktür; onların yükünün ağırlığından sırtları hafiftir. Ve bazı şeyhler bana şu beyti okudu:
أَيا مَلِكاً تَأْتِي الخِمَاصُ لِبَابِه ... فتغْدُو بِطَاناً من نَوالٍ ومِنْ جَاهِ
إَذا جَاءَ نصْرُ اللهِ والفتْحُ بَعْدَه ... فتَبَّتْ يَدَا شانِيكَ والحَمْدُ للهِ

Ve **الخَمِيصَةُ**: iki alameti olan siyah, kare bir örtüdür; eğer alametli değilse **خَمِيصَة** değildir; el-Cevherî bunu söyledi. Ve el-A‘şâ’dan şu beyti okudu:
إِذا جُرِّدَتْ يَوْماً حَسِبْتَ خَمِيصَةً ... عَلَيْها وجِرْيَال النَّضِيرِ الدُّلاَمِصَا

El-Asma‘î dedi: saçını **الخَمِيصَة**’ye benzetti; ve **الخَمِيصَةُ** siyahtır; çoğulu **خَمَائِصُ**’tır. Ve denildi: **الخَمَائِصُ**; kalın **خَزٍّ**den, siyah ve kırmızı elbiselerdir; ve onların da kalın alametleri vardır; ve o, insanların eski giyimindendi. Ve Ebû **خَمِيصَة**: Abdullah b. Kays et-Tücîbî, Ali’den. Ve Ahmed b. Ebî **خَمِيصَةَ**: diğer bütün asıllarda böyledir; doğrusu: Haremî b. Ebî’l-Alâ b. Ebî **خَمِيصَة**; iki muhaddistir; sonuncusu ez-Zübeyr b. Bekkâr’dan. Ve Ebû **خَمِيصَة** Ma‘bed b. Abbâd el-Hazrecî: Bedrî sahâbîdir; yahut mu‘ceme **الضاد** ile ve mühmel **الحاء** ile; onun isminde de اضطراب ettiler; denildi: Ma‘bed b. Umâre; ve denildi: başka; ve denildi: o Ebû ‘Usayme’dir. Ve ondan kaçırdığı: Ezher b. **خَمِيصَة**: tâbiîdir. Ve mecazdan: ondan **تَخَامَصَ** etti; yani uzaklaştı. Ve **الأساس**’ta: “yakınlığını kerih gördüğün her şeyden **تَخَامَصْتَ** etmişsindir.” Ve dersin: “ona elimle dokundum, elim soğuktu; böylece elimın soğuğundan **تَخامَصَ** etti.” Eş-Şemmâh dedi:
" تَخامَصُ عَنْ بَرْدِ الوِشَاحِ إِذا مَشَتْتَخامُصَ حافِي الخَيْلِ في الأَمْعَزِ الوَجِي

Ve mecazdan: gece **تخامَصَ** etti; seherde karanlığı inceldiğinde. El-Ferazdak dedi:
فَمَا زِلْتُ حَتّى صَعَّدَتْنِي حِبَالُها ... إِليْها ولَيْلِي قد تَخَامَصَ آخِرُهْ

Ve mecazdan: adama dersin: “falan adam için onun hakkından **تَخامَصْ** et ve onun hakkından **تَجَافَ** et”; yani ona ver. **الأساس** ve **التَّكْمِلة**’de böyledir. Ve **الأَخْمَصُ**: ayağın tabanından içeri girmiş olan, yere değmeyen kısımdır; o, altından incelip yerden uzaklaşan kısımdır. Ve denildi: **الأَخْمَصُ** ayağın beli/ince kısmıdır. Sa‘leb dedi: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **خُمْصانَ الأَخْمَصَيْنِ** idi” sözünü İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: **الأَخْمَص**’ın **خَمَصُ**u bir ölçüde olup çok yükselmez ve ayağın altı çok düzleşmezse, bu en güzel hâlidir; eğer düzleşir yahut çok yükselirse bu zemdir; böylece anlam: onun **أَخْمَصُ**u, **الخَمَصِ**i mutedil olandır. El-Ezherî dedi: **الأَخْمَصُ** ayaktan, basma sırasında ondan yere yapışmayan yerdir. Ve **الخُمْصَانُ**: ondan mübalağalı olan; yani ayağının altındaki o yer yerden şiddetle uzaklaşandır.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المِخْمَاصُ** **الخَمِيص** gibidir; Ümeyye b. Ebî Âiz dedi:
أَوْ مُغْزِلٍ بالخَلِّ أَوْ بِحُلَيَّةٍ ... تَقْرُو السَّلامَ بشَادِنٍ مِخْماصِ

Ve **الخَمْصُ** ve **الخَمَصُ** **المَخْمَصَةُ**’dir. Ve **المَخامِيصُ**: karınları **خُمُصُ** olanlardır. Ve **خُمَاصَةُ** (damme ile): bir yer adıdır. Ve **زَمَنٌ خَمِيصٌ**: kıtlık sahibi; ve o mecazdır.
