# خمط (خ-م-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir

- Harfler: خ - م - ط
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَمْطٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B7%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Ham | 1 | 1 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/ayet/34:16.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ilgın ağac demektir
2. [عرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Bent, yığıntı demektir
3. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Sel demektir
4. [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Kiraz ağacı demektir
5. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
6. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ön dişler demektir
7. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
9. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
10. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
11. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خمط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84.md), [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md), [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md), [حمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kabuğun veya pürüzün soyulup sıyrılması; sütün, şarabın veya tadın keskinleşip ekşimesi ve acılaşması; kabarma ve taşkınlık |
| Çekirdek Özet 2 | Bereketli ve tatlı nimetlerin elden çıkması sonucu geriye kalan acı, kekremsi, boğazı yakan ve doyum sağlamayan mahsul |
| Çekirdek Özet 3 | Nimetin şükrü terk edildiğinde refah ve verimlilik düzeninin bozulup yerini tüketilmesi güç, acı ve sert koşullara bırakması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir botanik tür adı sayarak ayetteki nimetin bozulması, tadın ekşimesi ve ceza-nimet dönüşümü boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خم | Bozulma, sönme, örtülme, mayalanma ve kimyasal başkalaşım yoluyla keskinleşme anlamı taşır; [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) sönüp yatışmayı, [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) örtüp mayalanmayı, [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) karnın çekilip boşalmasını ifade eder | ط | Çekirdekteki örtülme ve mayalanma hareketini tat ve doku düzeyinde somut bir sertliğe, ekşiliğe, yakıcı kabarmaya veya kabuğun bütünüyle soyulup çıplak kalmasına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses yoğunlaşması (türetme imge); ayrılma, içe kapanma, yarılma veya dış etkiye maruz kalma | Maddenin kendi doğal sınırları içinde mayalanmasını veya kabuğunun yarılıp soyulmasını başlatır |
| م | Su; akış, derinlik, sıvı ve özsu | Meyvenin veya sıvının kendi özsuyundaki başkalaşımı ve kimyasal dönüşümü temsil eder |
| ط | Sepet veya çark; sarma, içine alma, kuşatma | Dönüşümün nesnenin bütün tadını ve tabiatını çepeçevre sarıp sert ve yakıcı bir karaktere büründürmesini sağlar |
| خمط | Sıvının veya özün kabuğunu/yapısını değiştirerek sertleşmesi | Meyvenin veya sıvının içindeki suyun başkalaşıp kekremsi, acı ve keskin bir hal almasını ya da üzerindeki örtünün sıyrılıp açılmasını ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen hayvanın derisinin yüzülüp pürüzsüzce kızartılması; sütün veya şarabın ekşiyip boğazı yakacak derecede keskinleşmesi; meyvesi acı veya kekremsi olan dikensiz çalı yahut ılgın benzeri çöl ağacı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Evs b. Hacer bir beytinde devenin azı dişinin kabarıp ortaya çıkmasını ve taşkınlığı bu kökle betimler; beyit sözlüklerde gücün ve öfkenin taşkınlığı için şahit gösterilir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde ve kabile dilinde denizin dalgalarının hiddetle kabarması veya son derece öfkeli, burnundan soluyan kimseden söz edilirken kullanılır; إذا تخمط جبار ثنوه إلى / ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde خمط kökünün tam fonetik örtüşmeyle üç harfli bir soydaş biçimini tespit etmek güçtür; ancak kökün ikili çekirdeği olan خم unsuru ve buna bağlı biçimler genel Sami zemininde ekşime, mayalanma, sirkeleşme ve kabarma kavramlarıyla derin bir bağ gösterir. İbranice חָמֵץ (ḥamets) kökü ekşimeyi, mayalanmayı ve acılaşmayı; חֹמֶץ (ḥomets) ise sirkeyi ifade eder. Süryanice ܚܡܥ (ḥmʿ) veya ܚܡܨ (ḥmṣ) biçimleri de mayalanma, asitlenme ve burukluk alanına aittir. Arapçadaki خمط kökü, bu ilksel Sami mayalanma ve keskinleşme matrisinin sonuna katılan sert damak/dil sesi ile tat düzeyinde yakıcılığı, botanik düzeyde ise meyvenin boğazı yırtan kekreliğini ve acılaşmasını adlandıracak biçimde özelleşmiştir. Kökün ikinci ana ekseni olan sıyrılma ve derisiz kalma anlamı ise iç Arapça semantik genişlemenin bir sonucudur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çift yönlü semantik çekirdek | Bir kolda soyulma ve dikensizlik, diğer kolda ise sütün ekşimesi, öfkenin kabarması ve buruk acılık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek ortaklığı | İbranice חמץ ve Süryanice ܚܡܨ köklerindeki mayalanma, asitlenme ve ekşime ile anlamca akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerde güvenilir bir dış bağ tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Anlamlı | Acılaşma, soyulma, kabarma | Meyvesi kekremsi ağaç; sütün ekşimesi; öfke ve dalga taşkınlığı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%85.md) | Anlamlı | Burun, ön taraf, bağlama | Burna takılan yular, bir şeyin en uç ve ön noktası | Ön ve sert çıkıntı boyutuyla akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| [مخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7.md) | Anlamlı | Çekip çıkarma, sümkürme | Burundan sıvının hızla atılması, kılıcın kınından sıyrılması | Sıyrılma ve dışa fırlama yönüyle ortak çekirdek taşır; Kur'an'da geçmez |
| [مطخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%AE.md) | Anlamlı | Çalma, vurma, tatma | Bir şeyi diliyle tatma veya hafifçe vurup sıyırma | Temas ve tatma bakımından zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| [طخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | Burun ucu karalığı | Burun veya dudak ucundaki siyahlık, belirgin renk izi | Fiziksel uç nokta vurgusu taşır; Kur'an'da geçmez |
| [طمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%AE.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yoktur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خمط | Merkez | Bozulmuş tat ve bitki | Tadı yenmeyecek kadar acı, buruk veya kekremsi olan çalı meyvesi | Nimetin bozulup lezzetsizleşmesini ifade eder |
| [أثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84.md) | Komşu | Meyvesiz çöl ağacı | Odunu yararlı fakat meyvesi olmayan ılgın ağacı | خمط kökünden farklı olarak meyvesi acı değil, meyvesizdir |
| [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Dikenli çalı ağacı | Az meyveli, dikenli ve yabani Arabistan kirazı | Ayette ıslah edilmemiş, yabani ve değersiz haliyle anılır |
| [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Katıksız acılık | Genel anlamda acı olma, saf zehirimsi burukluk | خمط kökündeki ekşime ve meyve dokusu şartı aranmaz |
| [حمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6.md) | Komşu | Ekşilik ve asitlik | Dili ve boğazı yakan asidik ekşilik | Meyve veya sütteki fermantasyon ekşiliğine odaklanır |
| [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) | Zıt | Tatlılık ve hoşluk | İçimi ve yenmesi kolay, lezzetli, tatlı su veya gıda | خمط kökünün zıddı olarak damağa lezzet veren her türlü nimeti anlatır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خمط | Acı ve kekremsi yemiş | Yenilmesi güç, buruk, boğazı yakan sert ve yabani bitki meyvesi | Kesin |
| Latince | acerbus, amarus | Buruk, kekre, ekşi, acı | Ham meyvenin boğazı buran ekşiliğini ve acılığını karşılar; ağaç türü anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | bitter-thorn, acrid fruit | Acı ve buruk yemiş | Boğazı yakan, lezzetsiz ve sert yabani mahsulü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | herbe Frucht, Bitterbusch | Kekremsi meyve, acı çalı | Olgunlaşmamış, sert, kekre ve damağı buran yabani meyveyi anlatır | Güçlü |
| Fransızca | fruit âpre, buisson amer | Buruk yemiş, acı çalı | Ağızda burukluk bırakan, kekre ve zevksiz bitkisel ürünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَمْطٍ | Yabani, acı, kekremsi ve lezzetsiz mahsul | Sebe halkına verilen nankörlük cezasının tasviri; bereketli bahçelerin yerine çıkan bozulmuş ve değersiz bitki örtüsü (Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve nankörlük bahsi | Nimetin mutlak yok edilmeyip tabiatının çirkinleştirilerek ceza olarak bırakılması (istidrac ve ceza tecellisi) | Nimetin zıddına dönüşmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlere doğrudan konu olan bir terim niteliği taşımaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Sebe suresi 16. ayet tefsiri | خمط kelimesinin bağımsız bir ağaç adı mı (erak ağacı) yoksa her türlü acı ve kekre meyvenin sıfatı mı olduğu | Sıfat ve tür ismi tartışması |
| Hadis | Erak ve misvak rivayetleri | Hadis şerhlerinde misvak ağacı olan erakın acı meyvesi (berir) açıklanırken dilsel tanım olarak geçer | Meyvenin buruk tadı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve ibret | Karşılık kanunu | Nankörlüğün somutlaşması | Nimete şükredilmediğinde nimetin kendi içinde bozulup acılaşacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Ekolojik bozulma | Biyolojik çoraklaşma | Habitat gerilemesi | Verimli tarım alanlarının bakımsızlık ve taşkın sonrası yabani çalı formuna dönmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim zaafı | Kamu düzeninin çöküşü | Alt yapı tahribatı | Seddin yıkılmasıyla organize sulama ve kamu düzeninin yerini ilkel hayata bırakması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim daralması | Değersiz çıktı | Katma değer kaybı | Yüksek getirili meyve ve ürünlerin yerini ticari değeri olmayan yabani bitkilerin alması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve faz dönüşümü | Düzenli ve tatlı bir bileşiğin enerji/düzen kaybıyla asidik, ayrışmış ve kullanılamaz bir duruma geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal yabancılaşma ve refah yozlaşması | Aşırı refahın etik temeli yitirmesiyle toplumsal ilişkilerin sertleşmesi, acılaşması ve zevksizleşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Arabistan coğrafyasına özgü, yerel ve nötr bir botanik çalı türü (erak ağacı) olarak daraltıp tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خمط, sadece bir bitki türü değil; refahın, lezzetin ve verimliliğin bozulup yerine gelen acı, buruk, tüketimi fayda vermeyen her türlü kalitesiz mahsulü anlatan ahlaki ve ekolojik bir sonuç kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe halkına verilen cezanın sadece bir coğrafi felaketten ibaret sanılması; nimetin nankörlükle kendi zıddına dönüşme yasasının gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, ilahi cezanın fiziksel yokluktan ziyade "nimetin mahiyetinin bozulup değersizleşmesi" şeklinde tecelli ettiğini en somut şekilde belgeleyen kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe kavminin kıssasını, nankörlük psikolojisini, Arim selini ve refah toplumlarının çöküş yasalarını anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cezanın her zaman gökten taş yağması veya toptan yok oluş şeklinde anlaşılmasını düzeltir; refahın kendi içinde acılaşarak sürmesinin de bir ceza olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kabuğu soyulmuş, pürüzsüzleşmiş gövde; sütün veya şarabın asitlenerek ekşimesi; meyvesi acı, kekremsi ve lezzetsiz yabani çöl çalısı.
- Soyut anlam: Nimetin değerini yitirmesi, lezzetin burukluğa ve yakıcılığa dönüşmesi; nankörlük sonucu düzenin bozulup sert ve yabani şartların hâkim olması.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve ahlaki yozlaşma sonucu verimli üretim sisteminin (cenneteyn) bozularak en alt düzeyde, katma değersiz ve acı bir çıktıyla (el-ukulu'l-hamt) ikame edilmesi.
- LaTeX modeli: $$T(N) = \lim_{S \to 0} f(N) = K$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $N$ meşru ve tatlı nimeti, $S$ şükür ve adalet parametresini temsil eder. Şükür sıfıra yaklaştığında ($\lim_{S \to 0}$), nimet fonksiyonu $f(N)$ bir dönüşüme uğrar ve $T$ işlemcisi aracılığıyla tatlılığını yitirerek $K$ değerine, yani acı, yabani ve boğazı yakan خمط haline dönüşür. Bu model, kökün Kur'an'daki ceza-nimet diyalektiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/ayet/34:16.md) — خَمْطٍ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen bir ağaç demektir.
Koruktur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء والميم معهما
ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط مستعملات طخم: الطُّخْمةُ: سواد في مقدم الأنف ومقدم الخَطْم، قال:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
أي: لَطْخٌمن قذر.
والظَّرِبانُ: شيء على خلقة الكلب صغير، والقصة: ناحية من الأرض، وهي أيضا وطن للجرذان.
وكبشٌ أطخمُ: رأسه أسود وسائره أكدر.
والأَطخَمُ: مقدم الخُرْطُوم في الإنسان والدابة.
خطم: الخَطْمُ: منقار كل طائر، ومن كل دابةٍ مقدم أنفه وفمه نحو الكلب والبعير.
والخِطامُ: حبل يجعل في شفار من حديد، ليس في خشاش ولا برة ولا عران، وربما كان الشفار من حبل، وليس بمثقوب في الأنف.
والأَخْطَمُ: الأسود.
والخِطْميُّ: نبات يتخذ منه غسل.
والمِخْطَم: الأنف.
وخَطْمَةُ: حي من الأنصار.
مطخ: المَطْخُ: الباطل، ويقال للرجل الكذاب مَطْخَ مَطْخُ أي باطلٌ باطلٌ.
خمط: الخَمْطُ: ضرب من الأراك يؤكل، وفي القرآن يريد بالخَمْط هذا المعنى.
والخَمْط: سلخك الحمل الخَميط، تشويه، ويقال للحمَل خاصة إذا نُزِعَ جلده: خَمْطٌ، فإذا نزع شعره فهو سميط، ويقال: الخَمْط والسِّمْطُ واحد.
والخَمْطة: ريحُ نَوْر الكَرْم وما أَشْبَهَهُ مِمّا له ريحٌ طيِّبةٌ وليست بالشديدة الذكاء طيبا.
ولبن خَمْطٌ يجعل في سقاء ثم يوضع على حشيش حتى يأخذ من ريحه فيكون خَمْطا طيب الريح والطعم.
ورجل مُتَخمِّطٌ وخَمِطٌ: شديد الغضب له فورة وجلبة من شدة غضبه، قال:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا
ويقال للبحر إذا التطمت أمواجه: إنه لَخَمِطُ الأمواج، قال: خَمِطُ التيار يرمي بالقلع كأن وجهه القلاع فقصره، يعني الصخرة العظيمة.
مخط: امتَخَط الصبي ومَخَطْتُه، وهو المُخاطُ.
ورجل مَخِطُ: سيد كريم، قال رؤبة:
وإن أدواء الرجال المُخَّطِ
مكانها من شامت وغبط
أي: حد.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ط خ م**، **خ ط م**، **م ط خ**، **خ م ط**، **م خ ط** kullanımdadırlar. **طخم**: **الطُّخْمةُ**: burnun ön kısmında ve **الخَطْم**’un ön kısmında bir siyahlık. Dedi ki:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
Yani: pislikten bir bulaşma.
**والظَّرِبانُ**: köpek yaratılışı üzere küçük bir şeydir; **القصة**: yerin bir tarafıdır; o, ayrıca sıçanlar için de bir yurttur.
Ve **كبشٌ أطخمُ**: başı siyah, geri kalanı daha bulanıktır.
Ve **الأَطخَمُ**: insanda ve binek hayvanda **الخُرْطُوم**’un ön kısmıdır.

**خطم**: **الخَطْمُ**: her kuşun gagası; ve her hayvandan burnunun ve ağzının ön kısmı; köpek ve deve gibi.
Ve **الخِطامُ**: demirden bir **شفار** içine yapılan bir ip; ne **خشاش**tadır ne **برة**dedir ne de **عران**dadır; bazen **الشفار** ipten olur; ve burunda delinmiş değildir.
Ve **الأَخْطَمُ**: siyah.
Ve **الخِطْميُّ**: ondan yıkama yapılan bir bitki.
Ve **المِخْطَم**: burun.
Ve **خَطْمَةُ**: Ensar’dan bir kabiledir.

**مطخ**: **المَطْخُ**: bâtıl; ve yalancı adama **مَطْخَ مَطْخُ** denir; yani bâtıl, bâtıl.

**خمط**: **الخَمْطُ**: yenilen **الأراك**’tan bir tür; Kur’an’da **الخَمْط** ile bu anlamı ister.
Ve **الخَمْط**: senin **الحمل الخَميط**’i yüzmendir; onu çirkinleştirmedir; ve özellikle kuzuya, derisi çıkarıldığı zaman: **خَمْطٌ** denir; eğer kılı çıkarılırsa o **سميط**’tir; ve denir ki: **الخَمْط** ve **السِّمْطُ** birdir.
Ve **الخَمْطة**: asma çiçeğinin kokusu ve ona benzer, güzel kokusu olan fakat keskin güzel koku bakımından şiddetli olmayan şeylerdendir.
Ve **لبن خَمْطٌ**: bir kırbaya konur, sonra bir otun üzerine konur; ta ki onun kokusundan alsın; böylece güzel koku ve tat bakımından **خَمْطا** olur.
Ve **رجل مُتَخمِّطٌ** ve **خَمِطٌ**: şiddetli öfkeli; öfkesinin şiddetinden bir taşkınlığı ve gürültüsü vardır. Dedi ki:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا
Ve denir ki: denize, dalgaları çarpışıp kabardığı zaman: o, dalgaları bakımından elbette **لَخَمِطُ**tur. Dedi ki: **خَمِطُ** akıntı yelkenliyi fırlatır; sanki onun yüzü yelkenlerdir; onu kısalttı; yani büyük kaya.

**مخط**: çocuk **امتَخَط** etti ve ben onu **مَخَطْتُه**; o da **المُخاطُ**tur.
Ve **رجل مَخِطُ**: efendi, cömert. Rü’be dedi ki:
وإن أدواء الرجال المُخَّطِ
مكانها من شامت وغبط
Yani: keskinlik.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَمْطُ: ضربٌ من الأراك له حَمْل يؤكل. والخَمْطُ من اللبن: الحامض. وتَخَمَّطَ الفحلُ: هَدَرَ. وتَخَمَّطَ فلانٌ، أي تَغَضَّبَ وتكبَّر. ومنه قول السكيت:
إذا ما تَسامَتْ للتَخَمُّطِ صيدُها
وتَخَمَّطَ البحرُ، إذا التطم. وخَمَطْتُ الشاة أَخْمِطُها خَمْطاً، إذا نزعتَ جلدَها وشويتَها، فهي خَميطٌ. فإنْ نَزَعْتَ شعرها وشويتَها فهي سَميطٌ. والخَمْطَةُ: الخمرُ التي قد أخذتْ ريحَ الإدراك كريح التفاحِ، ولم تُدرِكْ بعدُ. ويقال: هي الحامضة.

##### Türkçe

**الخَمْطُ**: yenilen bir حمل’i olan **الأراك**’tan bir türdür. Ve sütten **الخَمْطُ**: ekşi olan. Ve **تَخَمَّطَ** aygır: böğürdü. Ve **تَخَمَّطَ** falan kimse; yani öfkelendi ve kibirlendi. Ondan, **السكيت**’in sözü:
إذا ما تَسامَتْ للتَخَمُّطِ صيدُها
Ve **تَخَمَّطَ** deniz; çarpışıp dalgalandığı zaman. Ve **خَمَطْتُ** koyunu, onu **أَخْمِطُها** **خَمْطاً** (yaptım); derisini soyup onu kızarttığın zaman; artık o **خَميطٌ**dur. Şayet onun kılını yolup onu kızartırsan, artık o **سَميطٌ**dur. Ve **الخَمْطَةُ**: elma kokusu gibi, olgunlaşma kokusunu almış, fakat henüz olgunlaşmamış şarap. Ve denilir: o ekşi olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ط م
خطم ، خمط ، طخم ، مخط ، مطخ : مستعملة .
طخم : قال الليث : الطُّخْمَةُ : اسمُ سواد في
مقدَّم الأنفِ ، أو مُقدَّمُ الأنفِ ، أو مقدَّمُ
الخَطْم .
يقال : كبشٌ أَطْخَمُ : رَأْسُهُ أسودُ وسائرهُ
كَدِرٌ .
والأَطخَمُ : مقدَّمُ الخُرْطُوم في الدَّابة
والإنسانِ ، وأنشد :
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
قال : يَعْنِي لَطْخاً مِنْ قَذَرٍ .
ابن السكِّيت _ يقالُ : أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ
_ وهو الدَّيْزَجُ .
خطم : رَوَى عبدُ الرحمن بنُ القاسم _ عن
أبيه _ قال : أَوْصى أبو بَكْرٍ أنْ يكَفَّن في
ثوبين كانا عليه ، وأن يُجعَلَ معهما ثوبٌ
آخرُ فأرادت عائشةُ أن تَبْتاع له أثواباً جُدُداً
فقال عمر : لا يُكَفّنُ إلا فيما أَوْصَى به
فقالت عائشةُ : يا عمَرُ ، والله ما وَضَعْتَ
الْخُطُمَ على آنُفِنَا .
فبكى عمرُ وقال : كفِّنِي أباكِ فيما شِئتِ .
قال شمر : معنى قولها : ) ( ما وَضَعْتَ
الخُطُمَ على آنِفُنَا ) ( أي : ما ملكتَنَا بَعدُ
فتنهانا أن نَصْنَعَ ما نريدُ في أملاكنا .
ويقال للبعير _ إذا غَلَبَ أَن يُخْطَمَ : مَنَعَ
خِطَامَهُ .
وقال الأعْشَى :
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
وخَطَمَهُ بالكلامِ _ إذا قَهَرَهُ ومَنَعهُ حتى
لا يَنْبِسَ ولا يُحيرَ .
وقال الليث : الخَطْمُ من البازِي ومن كلِّ
شيءٍ : مِنْقَارُهُ . . ومن كلِّ دَابَّةٍ _ خَطْمُه :
مُقَدَّمُ أَنْفِهِ وفَمِهِ ، نَحْو الكلْبِ والبعير .
قال : والأخْطَمُ : الأسْوَدُ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : هو
من السِّبَاع : الخَطْمُ والْخُرْطُومُ . . ومن
الْخِنْزِيرِ : الفِنْطِيسَةُ . . ومن ذِي الجناح غيرِ
الصائِدِ : المِنْقارُ _ ومن الصائد : المِنْسَرُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو الشَّيباني _ :
الأُنُوفُ : يقال لها : الْمَخَاطِمُ _ واحدُها
مَخْطِمُ .
وقال غيرُه : الْخِطَامُ حَبْلٌ يُجعَلُ في طَرَفَهِ
حَلَقَةٌ ، ثم يُقلَّدُ البعيرَ ، ثم يُثْنَى على
مَخْطِمِهِ _ وقد خَطَمْتُ البَعِيرَ . . أخطِمُهُ
خَطْماً ، وجَمْعهُ الخُطُمُ _ يُفْتَلُ من اللِّيفِ
والشعْر والكتَّانِ وغيره .
وقال الليث : الْخِطْمِيُّ نَباتٌ يُتَّخذُ منه
غِسْلٌ .
وفي الحديث ) ( إنَّ دَابَّةَ الأَرْضِ مَعَها عَصَا
مُوسَى فَتَجْلُو وَجْهَ الْمُؤْمِن ، وتَخْطِمُ أَنْفَ
الْكَافِرِ ) ( .
معناه : أنها تؤثِّرُ في أنفه سِمَةً يُعْرَفُ بها .
ونَحْو ذلك قيل _ في قوله جلَّ وعزَّ :
) سنسمه على الخرطوم ( [ القَلَم : 16 ] .
وقال النضْرُ : الخِطَامُ سِمَةٌ في عُرْضِ
الوجه إلى الخدِّ كهيئةِ الخَطِّ ، ورُبَّمَا وُسِمَ
بِخِطَامٍ ، وربَّما وُسِمَ بِخطامَيْنِ .
يقال : جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ ، ومَخْطومُ
خِطامَيْنِ _ على الإضافةِ .
وبهِ خِطَامٌ وخِطَامَانِ .
وقَوْلُ ذِي الرُّمَّة :
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
وقال الأصْمَعِيُّ : يريد بقوله : ) ( خَطَمْنَهُ ) ( :
مَرَرْنَ على أَنْفِ ذلك الرَّمْلِ فقَطَعْنَه .
وخَطْمُ اللَّيلِ : أَوَّلُ إقْبَاله ، كما يقال : أنْفُ
الليل .
وقال الرَّاعي :
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
قال الأصمعي : مِسكٌ خَطامٌ _ يَفْعَم
الخياشيمَ .
وروى ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ عن
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حديثاً رواه مرسلاً : ) ( أَنَّهُ وعَدَ
رَجُلاً أَنْ يَخرُجَ إليه فأَبْطَأَ عَليهِ ؛ فلما خرج
قال : شَغَلَني عنكَ خَطْمٌ ) ( _ أي : خَطْبٌ
جليل .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ : إذا صار في
البُسْرِ خُطوط وطرائقُ ، فهو المُخَطَّمُ ، وبَنو
خُطَامةَ : حَيٌّ من الأزْدِ .
ورَوَى شُعْبَةُ _ عن فُرَاتٍ القَزَّازِ ، عن أبي
الطُّفَيْل ، عن حُذَيْفَةَ _ : قال : تَخْرُجُ الدَّابةُ
فيقولون : قَدْ رَأَيْنَاها ثمَّ تَتَوَارَى حَتَّى
يُعاقَبَ ناسٌ في ذلك ، ثم تَخْرُجُ الثانيةَ في
أعظم مسجد من مساجدكم فتأْتِي المؤمِنَ
فتسلِّمُ عليه ، وتأتِي الكافرَ فَتَخْطِمُهُ وتُعَرِّفُه
ذنوبَه .
قال شمِرٌ : الخَطْمُ : الأثَرُ على الأنف _ كما
يُخْطَمُ الْبَعيرُ بالكَيِّ .
يقال : خَطَمْتُ البعير _ إذا وَسَمْتهُ بخطٍّ من
الأنفِ إلى أَحَد خدَّيْهِ _ وبعيرٌ مَخْطُوم .
قال : وخطَمهُ بالخِطَام _ إذا عُلِّقَ في حَلْقِهِ
ثمَّ ثُنِيَ على أَنفِه ، ولاَ يُثْقَبُ له الأنفُ .
مطخ : ابن السِّكِّيت ، عن ابن الأعرابي : مَطَخَ
عِرْضَه يمطخه _ إذا دَنَّسَه .
وقال أبو زيد : المَطْخُ اللَّعْقُ .
قال : ومن أَمثال العرب : ) ( أَحْمَقُ مِمَّنْ
يَمْطَخُ الْمَاءَ ) ( .
يقول : لا يَشربُه ، ولكن يَلْعَقُه مِن حُمْقه .
والمَطْخُ : مَتْحُ الماءِ بالدَّلْو من البئر _ وقد
مَطَخْتُ الماءَ مَطْخاً . . وأنشد :
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
والمطَّاخُ : الفاحِش البَذِيءُ .
وقال الليث : يقال للرَّجل الكذاب : مِطْخْ
مِطْخ _ أي : باطلٌ قولُك .
وقال أبو سعيد : المَطْخُ واللَّطْخُ : ما يَبْقَى
في الحوض من الماء والدَّعَامِيصِ _ لا يُقْدَرُ
عَلَى شُرْبه .
وأَنْشَدَ شَمِرٌ :
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
ويُرْوَى : ) ( يَبْطَخُ ) ( .
ويُرْوَى : ) ( مِمَّنْ يَلْعَقُ الماء ) ( .
وكلُّه واحد .
خمط : قال الله جل وعزّ في قصة أهل سَبَأ _ :
) وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل ( [ سبأ : 16 ] .
قال الليث : ) ( الخَمْطُ ) ( : ضَرْبٌ من
الأَرَاكِ . . له حَمْلٌ يُؤْكَلُ .
وقال الزَّجّاح : يقال لكلِّ نَبْتٍ قد أَخذ
طعماً من مَرَارَةٍ ، حتى لا يمكنَ أكلُه :
خَمْطٌ .
وقال الفرّاء : الْخَمْطُ _ في التفسير _ ثَمَرُ
الأَرَاكِ ، وهو الْبَرِيرُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا ذهب عن
اللَّبَنِ حلاوَةُ الْحَلْب ، ولم يتغير طَعْمُهُ :
فهو سَامِطٌ ، فإِنْ أخذ شيئاً من الرِّيح فهو
خامِطٌ والخَمِيطُ المشويُّ _ والسَّمِيط
المنْزوع منه شعرُهُ .
قال : وقال أبو زيد : خَمَطْتُ اللحمَ
أَخْمِطُه خَمْطاً _ إذا شويتَهُ .
وقال الليث : الخَمْطُ : أَن تَشْوِيَ حَمَلاً أو
غيرَه مسْلُوخاً ، فإِذا نُزِع شعْرُه فهو
السّمِيطُ .
قال : والْخَمطةُ ريحُ نَوْرِ الكَرْم ،
وما أَشْبَهَهُ . . مما له ريحٌ طيِّبَةٌ ، وليس
بالشديد الذكاءِ طِيباً .
ولبنٌ خَمْطٌ . . وهو الذي يُحقَنُ في سِقَاءٍ
ثم يوضعُ على حشيشٍ حتى _ يأخذَ من
ريحه فيكونَ خَمْطاً طيِّبَ الريح ، طيِّب
الطعم .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ : الْخَمْط ثَمَرُ
شجرٍ يقال له : فَسْوَةُ الضبُع ، على صورةِ
الْخَشخَاشِ . . يَتَفَرَّكُ ولا يُنتفَع به .
وقال الأصمعي : التمخُّط : القهرُ ، والأخذ
بغلَبة . . وأنشد :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
وقال الليث : رجل مَتَخَمِّطٌ : شديدُ
الغضب ، له ثورةٌ وجلَبةٌ . . وأنشد :
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
قال : ويقال للبحر _ إذا الْتَطمَتْ أَمْواجُه _ :
إنه لَخَمِط الأمواج وأنشد :
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ
مخط : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
المَخْطُ : شَبَهُ الولد بأَبيه .
تقول العرب : كَأَنَّما مَخَطَهُ مَخْطَاً .
قال : والمخطُ : استِلاَلُ السَّيْفِ .
وقال الليث : الْمُخَاطُ من الأَنْفِ :
كاللُّعاب من الفم ، وقد مَخَطَ الصبِيُّ
مَخْطاً ، وامْتَخَطَ امْتَخَاطاً .
قال : ورجل مَخِطٌ : سيِّدٌ كَريمٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
قلتُ : ورأيتُه في شعر رؤبة :
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
بالنُّون _ وفسَّره ابن الأعرابيِّ فقال :
) ( النُّخَّطُ ) ( : اللاعبون بالرماح شجاعةً كَأَنه
أراد : الطَّعَّانينَ في الرجال ، ولا أعرف
) ( الْمُخَّطَ ) ( _ عَلَى تفسيره .
ويقال : هذه النَّاقَةُ إنما مَخَطَهَا بنو فلان
_ أي : نُتِجَتْ عندهم .
وأصلُ ذلك : أنَّ الْحُوار إذا فارق أُمَّه
مَسَحَ النَّاتجُ عَنْهُ غِرْسَهُ وما عَلَى أَنفِهِ من
السَّابِيَاءِ .
فذلك المخط ، ثم قيل للناتج : مَاخِطٌ .
وقال ذُو الرُّمة :
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
ويقال للسَّهَامِ الذي يَتَراءَى في عيْنِ
الشَّمس للناظر في الهواء عندالهاجِرَةِ _ :
مُخَاطُ الشيطان .
ويقال له : لُعابُ الشَّمس . . ورِيقُ
الشَّمس .
كلُّ ذلك سُمِع من العرب
ويقال : رَمَاه بسَهْمٍ فَأَمْخَطَهُ من الرَّمِيِّةِ _ إذا
أَنْفَذَهُ .
وامْتَخَطَ فلان السيفَ من جَفْنِه _ إذا
استَلَّهُ .
ويقال : مَخَطَ في الأرض مَخْطاً _ إذا
مَضَى فيها سريعاً .
ويقال : بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ ، وسيرٌ مَخْطٌ
وَوَخْطٌ : شديدٌ سَرِيع .

##### Türkçe

خ ط م
**خطم** , **خمط** , **طخم** , **مخط** , **مطخ** : kullanımdadır.

**طخم** : Leys dedi: **الطُّخْمَةُ** : burnun ön kısmında bir siyahlığın adı; yahut burnun ön kısmı; yahut **الخَطْم**’un ön kısmı.
Denir: **كبشٌ أَطْخَمُ** : başı siyah, geri kalanı bulanıktır.
Ve **الأَطخَمُ** : binek hayvanında ve insanda hortumun ön kısmı; ve şu beyit okundu:
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
Dedi: yani pislikten bir bulaşma.
İbnü’s-Sikkît: denir: **أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ**
— ve o **الدَّيْزَجُ**’dur.

**خطم** : Abdurrahman b. el-Kâsım — babasından — rivayet etti; dedi: Ebû Bekir, üzerinde bulunan iki elbiseyle kefenlenmesini ve onlarla birlikte başka bir elbise konulmasını vasiyet etti. Âişe ona yeni elbiseler satın almak istedi; Ömer dedi: ancak vasiyet ettiği şeyle kefenlenir. Âişe dedi: Ey Ömer, Allah’a yemin olsun, sen **الْخُطُمَ**’u burnumuzun üzerine koymadın.
Ömer ağladı ve dedi: Babanı dilediğin şeyle kefenle.
Şemmer dedi: Onun sözünün manası: “**الخُطُمَ**’u burnumuzun üzerine koymadın” yani: bizi henüz sahiplenmedin de, mülklerimizde istediğimizi yapmaktan bizi men edesin.
Ve deve için — eğer **يُخْطَمَ**’a galip gelirse — denir: **مَنَعَ خِطَامَهُ**.
A‘şâ dedi:
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
Ve onu sözle **خَطَمَهُ** — eğer onu kahretti ve onu men etti de ne bir söz çıkarabildi ne de cevap verebildi ise.
Leys dedi: **الخَطْمُ** doğandan ve her şeyden: onun gagasıdır… ve her binek hayvanının **خَطْمُه**’u: burnunun ve ağzının ön kısmıdır; köpek ve deve gibi.
Dedi: ve **الأخْطَمُ** : siyah olandır.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: yırtıcılardan: **الخَطْمُ** ve **الْخُرْطُومُ**… ve domuzdan: **الفِنْطِيسَةُ**… ve avcı olmayan kanatlıdan: **المِنْقارُ**; avcıdan ise: **المِنْسَرُ**.
Ebû Ubeyd — Ebû Amr eş-Şeybânî’den —: burunlar: onlara **الْمَخَاطِمُ** denir; tekili **مَخْطِمُ**’dur.
Başkası dedi: **الْخِطَامُ** ucu halkalı yapılan bir iptir; sonra deveye takılır; sonra onun **مَخْطِمِهِ** üzerine iki kat edilir; ve ben deveyi **خَطَمْتُ**… onu **أخطِمُهُ** **خَطْماً**; çoğulu **الخُطُمُ**’dur; liften, kıldan, ketenden ve başkasından bükülür.
Leys dedi: **الْخِطْمِيُّ** bir bitkidir; ondan yıkama suyu yapılır.
Hadiste: “Yerin dabbe’si yanında Mûsâ’nın asası vardır; müminin yüzünü parlatır, kâfirin burnunu **تَخْطِمُ** eder.”
Manası: burnunda onunla tanınacağı bir nişan izi bırakır.
Buna benzer denildi — O’nun (azze ve celle) sözü hakkında:
“**سنسمه على الخرطوم**” [القلم: 16].
Nadr dedi: **الخِطَامُ** yüzün enine, yanağa doğru çizgi gibi bir damgadır; bazen bir **خِطَامٍ** ile damgalanır, bazen iki **خطامَيْنِ** ile damgalanır.
Denir: **جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ** ve **مَخْطومُ خِطامَيْنِ** — izafet üzere.
Ve onda **خِطَامٌ** ve **خِطَامَانِ** vardır.
Zü’r-Rumme’nin sözü:
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
Asma‘î dedi: “**خَطَمْنَهُ**” sözüyle kasteder: o kumun burnu üzerinden geçtiler de onu kestiler.
Ve **خَطْمُ اللَّيلِ** : gelişinin ilkidir; “gecenin burnu” denildiği gibi.
Râ‘î dedi:
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
Asma‘î dedi: **مِسكٌ خَطامٌ** — burun deliklerini doldurur.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) mürsel olarak rivayet ettiği bir hadis rivayet etti: “Bir adama yanına çıkacağına söz verdi; ona gecikti; çıkınca dedi: beni senden **خَطْمٌ** meşgul etti.” — yani: büyük bir iş.
Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **البُسْرِ**’de çizgiler ve yollar olunca o **المُخَطَّمُ**’dur; ve **بَنو خُطَامةَ** : Ezd’den bir kabiledir.
Şu‘be — Furât el-Kazzâz’dan, o da Ebû’t-Tufeyl’den, o da Huzeyfe’den — rivayet etti: dedi: dabbe çıkar; derler: onu gördük; sonra gizlenir, ta ki bu hususta bazı kimseler cezalandırılsın; sonra ikinci defa sizin mescitlerinizin en büyüğünde çıkar; mümine gelir, ona selam verir; kâfire gelir, onu **فَتَخْطِمُهُ** eder ve günahlarını ona bildirir.
Şemmer dedi: **الخَطْمُ** : burun üzerindeki izdir — deve dağlama ile **يُخْطَمُ** edildiği gibi.
Denir: deveyi **خَطَمْتُ** — eğer onu burundan iki yanağından birine doğru bir çizgiyle damgaladıysam; ve **بعيرٌ مَخْطُوم**.
Dedi: ve onu **بالخِطَام** **خطَمهُ** — eğer onun halkasına asıldı, sonra burnu üzerine iki kat edildi ise; ve onun için burun delinmez.

**مطخ** : İbnü’s-Sikkît, İbnü’l-A‘râbî’den: **مَطَخَ عِرْضَه** **يمطخه** — eğer onu kirletmişse.
Ebû Zeyd dedi: **المَطْخُ** yalamadır.
Dedi: Arapların darb-ı mesellerindendir: “Sudan **يَمْطَخُ** edenden daha ahmak.”
Der: onu içmez; fakat ahmaklığından onu yalar.
Ve **المَطْخُ** : kuyudan kovayla su çekmektir; ve ben suyu **مَطَخْتُ** **مَطْخاً**… ve şu beyit okundu:
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
Ve **المطَّاخُ** : çirkin, ağzı bozuk kimsedir.
Leys dedi: yalancı adama denir: **مِطْخْ مِطْخ** — yani: sözün batıldır.
Ebû Saîd dedi: **المَطْخُ** ve **اللَّطْخُ** : havuzda sudan ve su böceklerinden kalan şeydir — içilmesine güç yetmez.
Şemmer şu beyiti okudu:
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
“**يَبْطَخُ**” diye de rivayet edilir.
“Sudan **يَلْعَقُ** edenden” diye de rivayet edilir.
Hepsi birdir.

**خمط** : Allah (celle ve azze), Sebe halkının kıssasında dedi:
“**وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل**” [سبأ: 16].
Leys dedi: “**الخَمْطُ**”: **الأَرَاكِ**’tan bir türdür… yenilen bir meyvesi vardır.
Zeccâc dedi: acılıktan bir tat almış her bitki için — ta ki yenmesi mümkün olmasın — denir: **خَمْطٌ**.
Ferrâ dedi: **الْخَمْطُ** — tefsirde — **الأَرَاكِ**’ın meyvesidir; o **الْبَرِيرُ**’dir.
Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: sütün sağım tatlılığı gidince ve tadı değişmeyince: o **سَامِطٌ**’tur; eğer kokudan bir şey alırsa o **خامِطٌ**’tur; ve **الخَمِيطُ** kızartılmış olandır; **السَّمِيط** ise kılı yolunmuş olandır.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: eti **خَمَطْتُ** **أَخْمِطُه** **خَمْطاً** — eğer onu kızarttıysam.
Leys dedi: **الخَمْطُ** : bir kuzuyu veya başkasını derisi yüzülmüş halde kızartmandır; eğer kılı yolunursa o **السّمِيطُ**’tur.
Dedi: ve **الْخَمطةُ** asma çiçeğinin kokusudur ve benzeri… güzel kokusu olan, fakat keskin bir güzel koku olmayan şeylerdendir.
Ve **لبنٌ خَمْطٌ**… o, bir tuluma doldurulan, sonra ot üzerine konulan süttür; ta ki onun kokusundan alsın da güzel kokulu, güzel tatlı **خَمْطاً** olsun.
Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الْخَمْط** bir ağacın meyvesidir; ona **فَسْوَةُ الضبُع** denir; **الْخَشخَاشِ** suretinde… ufalanır ve ondan faydalanılmaz.
Asma‘î dedi: **التمخُّط** : kahretmektir ve galebe ile almaktır… ve şu beyit okundu:
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
Leys dedi: **رجل مَتَخَمِّطٌ** : şiddetli öfkelidir; onda bir taşkınlık ve gürültü vardır… ve şu beyit okundu:
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
Dedi: denize — dalgaları çarpışınca — denir: o, dalgaları **لَخَمِط**’tir; ve şu beyit okundu:
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ

**مخط** : Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: **المَخْطُ** : çocuğun babasına benzemesidir.
Araplar der: sanki onu bir **مَخْطَاً** ile **مَخَطَهُ**.
Dedi: ve **المخطُ** : kılıcı kınından çekmektir.
Leys dedi: burundan **الْمُخَاطُ** : ağızdan salya gibidir; ve çocuk **مَخَطَ** **مَخْطاً** etti, ve **امْتَخَطَ** **امْتَخَاطاً** etti.
Dedi: ve **رجل مَخِطٌ** : efendi, cömerttir.
Rü’be dedi:
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
Dedim: onu Rü’be’nin şiirinde şöyle gördüm:
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
**بالنُّون**; ve onu İbnü’l-A‘râbî açıkladı, dedi: “**النُّخَّطُ**”: mızraklarla yiğitçe oynayanlardır; sanki kastetti: erkeklere çokça saplayanlar; ve ben “**الْمُخَّطَ**”ı — onun tefsiri üzere — bilmiyorum.
Ve denir: bu dişi deve, ancak falan oğulları onu **مَخَطَهَا** — yani: onların yanında doğurtuldu.
Bunun aslı: **الْحُوار** anasından ayrılınca, doğurtan kimse ondan **غِرْسَهُ**’u ve burnu üzerindeki **السَّابِيَاءِ**’yı siler.
İşte bu **المخط**’tur; sonra doğurtana **مَاخِطٌ** denildi.
Zü’r-Rumme dedi:
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
Öğle sıcağında havada, bakanın gözünde güneşin içinde görünen oklar için denir: **مُخَاطُ الشيطان**.
Ve ona denir: **لُعابُ الشَّمس**… **رِيقُ الشَّمس**.
Bütün bunlar Araplardan işitilmiştir.
Ve denir: onu bir okla vurdu da onu atışta **فَأَمْخَطَهُ** — eğer onu delip geçirdiyse.
Ve falan, kılıcı kınından **امْتَخَطَ** — eğer onu çekip çıkardıysa.
Ve denir: yerde **مَخَطَ** **مَخْطاً** — eğer onda hızlıca yürüdüyse.
Ve denir: **بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ**; ve yürüyüş **مَخْطٌ وَوَخْطٌ**: şiddetli, hızlıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي**)
  (**خمج**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم** gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخَمَج** insanda: gevşekliktir. “Falanca **خَمِجاً** sabahladı” denir; yani gevşek. Ve o, Hüzeli’nin şiirindedir:
  * Onun önünde **الخَمَجَا**’dan korkarım *
  Ve “Et **خَمِجَ** oldu” derler; değiştiği ve koktuğu zaman.
  (**خمد**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnetine ve düşmeye delâlet eder. Ateş **خَمَدَتْ** **خُموداً**; alevi sakinleştiği zaman. Ve humma **خَمَدَتْ**; harareti sakinleştiği zaman. Ve baygın olana: “**خَمَدَ**” denir.
  (**خمر**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. Dedi: **الخليل**: **الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve **مخمِّرها**: onu yapan kimsedir. Ve **خُمْرتها**: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan onu bürüyen şeydir. Dedi:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ
  Ve “onda şiddetli **خُمارٌ** vardır” denir. Ve “insanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi” derler; yani onları sıkıştırdı. Ve “Falanca, falanca için **الخَمَر**’i sürünür” (yapar); bu, suikast hakkında bir kinayedir. Ve aslı, insanı ağaçtan örten şeydir. Ebû Züeyb dedi:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ
  Yani gizlenirler ve onlar için örtünülür. Ve **الخِمار**: kadının başörtüsüdür. Ve “güzel **الخِمْرَة**’li bir kadın”; yani **الخِمار** giyişi (başörtüsü takışı). Ve meselde: “**العَوَانُ**’a **الخِمْرة** öğretilmez.” Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavimde, ağacın **خَمَر**’inde gizlendikleri zaman: “**قد أخْمَرُوا**” denir. Ama onların “Falancanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel yerinde yürür; sanki murat ettiler: yanında ne hayır var ne şer. Ebû Zeyd dedi: Adam mekânı **خامَرَ**; ona yapışıp ayrılmadığı zaman. Ama koyundan **المخمّرة**: başı, gövdesinin arasından beyazlayan (koyun)dur. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve “Hamuru **خمَّرتُ**” denir; o, onu bırakmandır; kullanmazsın, ta ki iyi olsun. Ve “Hastalık onu **خَامَرَهُ**” denir; içini karıştırdığı zaman. Ve Kesîr dedi:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ
  **الخليل** dedi: Ve **المستَخْمَر** Himyer diliyle: ortaktır. Ve “**الخَمَر**’e girdi” denir; o, kurdun ve benzerinin içinde gizlendiği bir çukurdur. Dedi:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ
  Ve “Koku **اختَمَرَ** oldu” ve “hamur **اخْتَمَرَ** oldu” denir. Ve ondan hoş bir **خُمْرَة** ve **خَمَرَة** buldum; o, kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlaşmadır. Ve meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o, sırtlandır. Ve Şenferâ dedi:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ
  Yani beni, kendisine “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen (şeye) bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü, onunla rengi güzelleşsin diye, kokudan bir şeydir. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Ve hadiste: “Onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği.”
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o, köleleştirmedir; “Falancayı **استخمرتُ**” denir; onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, Muâz hadîsindedir: “**من استَخْمَر قوماً**”; yani onları köleleştirdi.
  (**خمس**)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o, sayıda (dır). Şu hâlde **الخمسة** bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir (tane)dir. “Kavmi **خَمَسْتُ**” denir: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve “Onları **خَمَسْتُ**” (denir): onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin su içme vakitlerinden bir vakittir. **الخليل** dedi: O, develerin, döndükleri günden dördüncü gün içmesidir; çünkü dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; çoğulu **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan erkek hizmetçi ve kadın hizmetçidir. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığında **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışında **الخُماسيُّ**: beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan (elbise)dir. Ubeyd dedi:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ
  Beş arşın uzunluğunda bir mızrak ister.
  Ve Muâz, Yemen ehline dedi: “Bana **خَميسٍ** veya **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakada alayım.” Ve denilmiştir ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْس** denirdi. A‘şâ dedi:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا
  Ve babdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o, çok (kalabalık) ordudur. Ve bundan hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Hayber’e görününce dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; ordunu kastediyorlar.
  (**خمش**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, tırmalama ve ona yakın olan şeydir.
  “**خَمَشْتُ** **خَمْشاً**” denir. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in çoğuludur. Dedi:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا
  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ
  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve çoğulu **خُماشاتٌ**: ondan, belirli bir diyeti olmayan şeydir. Ve o, babın kıyasıdır; sanki o, tırmalama gibi olur.
  (**خمص**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخميص**: karnı zayıf (içe çekik) olan (kimsedir); masdar **الخَمَْص**’tır. Ve **خُمْصانةٌ** bir kadın: beli ince (olan). Ve ayağın iç kısmına **الأخْمَص** denir. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü içeri girmiştir. Ve babdan: **المَخْمَصة**; o, kıtlıktır; çünkü aç olan, karnı zayıf olandır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve **خميصة** bir kadın. A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا
  Ama **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا
  Eğer denilirse: Bunun babdan kıyası nerededir? Cevap: imkân ve ihtimal sınırında deriz ki: **خميصة** diye adlandırılması câizdir; çünkü insan onunla bürünür de **أخْمَصِهِ** yanında olur; bununla orta kısmını kasteder. Eğer bu doğru ise; değilse, asıldan şâz olanlar içinde sayılır.
  (**خمط**)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyulma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Birincisine gelince: onların “Koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın zaman [dır]. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa, o **السَّمْط**’tur. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o da, dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “Erkek deve **تخمَّطَ**” sözüdür; azıp böğürdüğü zaman. Aslı, denizin **تخمّط**’undandır; bu, onun kabarması ve dalgalarının alçalıp yükselmesidir.
  (**خمع**)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına, [ve] eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ**. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsızdır. Ve **الخِمع**: kurttur. Kıyas birdir.
  (**خمل**)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya, salınmaya ve düşmeye delâlet eder. “Onun zikri **خَمَلَ**; **خُمولا** **يخمُل**” denir. Ve **الخامل**: gizli olandır; “o, **خامِل الذِّكر**’dir” denir; ve bilinmeyen ve anılmayan iş (şey). Ve **القول الخامل**: alçak (hafif) sözdür. Ve bir hadiste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile zikredin.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için bir ikramdır. Züheyr dedi:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Ve Lebîd dedi:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها
  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: kadifenin ve halının **خَمْل**’i (tüyü). Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü o, yumuşaklık içinde salınmış düşmüş olur.
  Ama **الخُمال** hakkında bir kavim dedi: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyle ise, onun kıyası babın kıyasıdır; çünkü belki gevşeklikten (kaynaklanır). A‘şâ **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) O, Sâide b. Cüveyye el-Hüzelî’dir. Şenkitî nüshasından el-Hüzeliyyîn 87’ye ve Mecmû‘ Eş‘âr el-Hüzeliyyîn’in ikinci cüzü 37’ye (Lypsk), ve Lisân’a (**خمج**) bak.
([2]) Beytin tamamı: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا
([3]) **المجمل**’de: “Adam **خمد**: öldü veya bayıldı.”
([4]) Beyit Lisân’da (**خمر** 340).
([5]) Ebû Züeyb divanı 150.
([6]) Beytin kasidesi Emâlî el-Kâlî’de (2: 107-110), el-Eğânî’de (8: 37-38), Tezyîn el-Eswâk 41, 42.
([7]) Lisân ve Kâmûs’ta olan: **المستخمر** köleleştirilmiş (kimsedir). Lisân’da onun Yemen ehlinin dili olduğu zikredildi. Bu maddenin sonuna bak.
([8]) Asılda “**سَيْراً**” böyle ضبط edildi. İki kişiye emir olarak “**سِيرا**” okunması da sahih olur.
([9]) Asılda: “**والخمير العجين**”, bozulmuş. Lisân’da: “**قد اختمر الطيب والعجين**”.
([10]) Asılda: “**المقابرة**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan.
([11]) Şiirin bir kıssası el-Eğânî’de (21: 89) ve İbn Kuteybe’nin Mukaddimetü’ş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ’sında. Ebû Temmâm Hamâse’sine (1: 188) ve el-Hayavân’a (6: 450) ve el-Muhassas’a (13: 258) ve el-Ezmine ve’l-Emkine’ye (1: 293) bak.
([12]) Asılda: “**للمتى**”, tahrif.
([13]) Asılda: “**تطليه**”.
([14]) **الخمس**, damme ile, iki damme ile ve kesre ile de.
([15]) Tekmile **المجمل**’dendir.
([16]) Ubeyd b. el-Ebras divanı 43 ve Lisân (**خمس** 371). Divanda: “**ومحربا في مارن**”.
([17]) Lisân’da: “**الخميس** boyu beş arşın olan elbisedir; sanki elbiselerin küçüğünü kastediyor.”
([18]) A‘şâ divanı 155 ve Lisân (**خمس**، **نغل**). Rivayet edilir: “**كأردية العصب**”.
([19]) Ebû Leheb’in oğlu Utbe’nin oğlu Abbâs’ın oğlu Fadl’ındır; karısına hitap eder. Lisân (**خدش**) ve el-‘Umde (1: 111).
([20]) Beyit el-Mütenahhil el-Hüzelî’nindir; Eş‘âr el-Hüzeliyyîn’in ikinci kısmında 93 ve Lisân’da (8: 188/ 20: 277). Şerh el-Hayavân’a (5: 403) bak.
([21]) A‘şâ divanında 109: “**وجاراتكم جوعى**”.
([22]) A‘şâ divanı 108 ve Lisân (**خمص**). Divanda: “**وجريالاً يضيء دلامصا**”.
([23]) Sadrı divanında 295’te olduğu üzere: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) Beyit Lebîd’in muallakasındandır.
([25]) A‘şâ divanı 9 ve Lisân (**حمل**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخمط: شجر لا شوك له، قيل: هو شجر الأراك، والخمطة: الخمر إذا حمضت، وتخمط: إذا غضب، يقال: تحمط الفحل هدر (انظر: المجمل 2/303).

##### Türkçe

- **الخمط**: dikeni olmayan bir ağaç; denildi ki: o, **شجر الأراك**’tır; **الخمطة**: ekşidiği zaman şarap; **تخمط**: öfkelendiği zaman; denilir: **تحمط الفحل**: boşa gitti (bak: **المجمل** 2/303).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م ط
خمر خمطة‏:‏ حامضة‏.‏
ولبن خامط‏:‏ قارص متغير‏.‏
وتخمط الفحل‏:‏ هدر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تخمط الرجل‏:‏ تغضب وثار وأجلب‏.‏
وتخمط البحر‏:‏ زخر وإنه لخمط الأمواج‏.‏
وتخمط ناب البعير‏:‏ ظهر وارتفع‏.‏
قال أوس‏:‏ وإن مقـرم منا ذرا حدّ نابه تخمط فينا ناب آخر مقرم

##### Türkçe

خ م ط
**خمر خمطة**: ekşi.
Ve **لبن خامط**: değişmiş ekşi.
Ve **تخمط الفحل**: boşa gitti.
Ve mecazdan: **تخمط الرجل**: öfkelendi, kabardı ve bağırıp çağırdı.
Ve **تخمط البحر**: kabardı; ve şüphesiz o, dalgaların kabarmasıdır.
Ve **تخمط ناب البعير**: ortaya çıktı ve yükseldi.
Evs dedi:
Ve bizden bir yiğit vardır ki, azı dişinin ucu keskindir; içimizde başka bir yiğidin azı dişi kabarır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال اللّه عزّ وجلّ في قصة أَهل سبإٍ: وبدَّلْناهم بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وأَثْلٍ؛ قال الليث: الخَمْطُ ضرب من الأَراكِ له حَمْل يؤْكل، وقال الزجاج: يقال لكل نبت قد أَخَذَ طَعْماً من مَرارة حتى لا يمكن أَكلُه خَمْطٌ، وقال الفراء: الخمط في التفسير ثَمَرُ الأَراكِ وهو البَرِيرُ، وقيل: شجر له شوْكٌ، وقيل: الخَمْطُ في الآية شجر قاتل أَو سمّ قاتِل، وقيل: الخَمْط الحَمْل القليل من كل شجرة، والخمط شجر مثل السِّدْرِ وحمله كالتُّوت، وقرئ: ذواتي أُكُلِ خَمْطٍ، بالإِضافة. قال ابن بري: من جعل الخمْط الأَراكَ فحقُّ القراءَةِ بالإضافة لأَن الأَكل للجني فأَضافه إِلى الخمْط، ومن جعل الخمط ثَمَرَ الأَراك فحق القراءَة أَن تكون بالتنوين، ويكون الخمط بدلاً من الأُكُل، وبكلٍّ قرأَتْه القرَّاءُ. ابن الأَعرابيّ: الخَمْطُ ثمر يقال له فَسْوةُ الضَّبُع على صورة الخَشْخاش، يَتَفَرَّكُ ولا يُنْتفَعُ به.
وقد خَمَط اللحمَ يَخْمِطُه خَمْطاً، فهو خَمِيطٌ: شواه، وقيل: شواه فلم يُنْضِجْه. وخَمط الحَمَلَ والشاةَ والجَدْيَ يَخْمِطُه خَمْطاً، وهو خَمِيطٌ: سلَخَه ونزع جِلْده وشَواه، فإِذا نزَع عنه شَعَره وشواه فهو السَّمِيطُ، وقيل: الخَمْطُ بالنار، والسَّمْطُ بالماء. والخَمِيطُ: المَشْوِيُّ، والسَّمِيط: الذي نُزع عنه شعرُه. والخَمّاطُ: الشَّوَّاء؛ قال رؤْبة:
شاكٍ يَشُكُّ خَلَلَ الآباطِ،
شَكَّ المَشاوِي نَقَدَ الخَمَّاطِ
أَراد بالمَشاوي: السفافِيدَ تدخل في خَلَل الآباطِ، قال: والخُمَّاطُ السُّمَّاطُ، الواحد خامِطٌ وسامِط. والخَمْطةُ: رِيحٌ نَوْرِ الكَرم وما أَشْبَهه مما له ريح طيبة وليست بشديدة الذّكاءِ طِيباً. والخَمْطة: الخمر التي أَخَذَت ريِحاً، وقال اللحياني: الخمْطة التي قد أَخذت شيئاً من الرِّيح كريح النَّبِق والتفَّاح. يقال: خَمِطَتِ الخَمْرُ، وقيل: الخمْطةُ الحامضةُ مع ريح؛ قال أَبو ذؤَيب:
عُقارٌ كماءِ النِّيِّ لَيْسَتْ بخَمْطةٍ،
ولا خَلّةٍ، يَكْوِي الوُجوهَ شِهابُها
ويروى: يَكْوِي الشُّروبَ شِهابُها. وقيل: إِذا أُعْجِلَت عن الاسْتِحكام في دَنِّها فهي خَمْطةٌ. وكلُّ طَرِيّ أَخَذ طعْماً ولم يَسْتَحْكِم، فهو خَمْطٌ؛ وقال خالد بن زهير الهذلي:
ولا تَسْبِقَنْ للناسِ منّي بخَمْطةٍ،
من السُّمِّ، مَذْرورٍ عليها ذُرُورُها
يعني طريّة حديثة كأَنها عنده أَحَدُّ؛ وقال المتنخل:
مُشَعْشَعَةٌ كعَيْنِ الدِّيك، فيها
حُمَيّاها من الصُّهْبِ الخِماطِ
اختارها حَدِيثةً، واختارها أَبو ذُؤَيب عَتِيقةً، ولذلك قال: ليست بخَمْطَةٍ. وقال أَبو حنيفة: الخَمْطَةُ الخمرة التي أُعجلت عن استحكام ريحها فأَخذت ريح الإِدْراكِ كريح التُّفَّاح ولم تُدْرِكْ بعد، ويقال: هي الحامضةُ، وقال أَبو زيد: الخَمْطةُ أَوّلُ ما تَبْتَدئُ في الحُموضة قبل أَن تشتدَّ، وقال السكّري في بيت خالد بن زهير الهذلي: عَنى بالخمْطةِ اللَّوْمَ والكلامَ القَبيحَ.
ولبن خَمْطٌ وخامِطٌ: طَيِّبُ الرِّيح، وقيل: هو الذي قد أَخذ شيئاً من الرِّيح كريح النبق أَو التُّفَّاح، وكذلك سِقاء خامِطٌ، خَمَطَ يَخْمُطُ خَمْطاً وخُموطاً وخَمِطَ خَمَطاً، وخَمْطَتُه وخَمَطَتُه رائحتُه، وقيل: خَمَطُه أَن يَصِير كالخِطْمِيِّ إِذا لَجَّنَه وأَوْخَفَه، وقيل: الخَمْطُ الحامضُ، وقيل: هو المُرّ من كل شيء؛ وذكر أَبو عبيدة أَن اللبن إِذا ذهب عنه حَلاوة الحَلب ولم يتغير طعمه فهو سامِطٌ، فإِن أَخذ شيئاً من الرِّيح فهو خامِطٌ، فإِن أَخذ شيئاً من طعْم فهو مُمَحَّلٌ، فإِذا كان فيه طَعْمُ الحَلاوةِ فهو فُوّهةٌ. اليزيدي: الخامِطُ الذي يُشبه ريحُه ريحَ التُّفّاحِ، وكذلك الخَمْطُ أَيضاً؛ قال ابن أَحمر:
وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ مَنِيَّتِي
ضَرِيبَ جِلادِ الشَّوْلِ، خَمْطاً وصافِيا
التهذيب: لبن خَمْطٌ وهو الذي يُحْقَنُ في سِقاء ثم يوضَع على حشيش حتى يأْخُذَ من ريحه فَيكون خَمْطاً طَيِّبَ الريح طيبَ الطعم. والخَمْطُ من اللبن: الحامِضُ. وأَرض خَمْطةٌ وخَمِطةٌ: طيبةُ الرائحة، وقد خَمِطَتْ وخَمَطَتْ. وخَمَط السِّقاءُ وخَمِطَ خَمْطاً وخَمَطاً، فهو خَمِطٌ: تغيرت رائحتُه، ضدّ. سيبويه: وهي الخَمْطةُ. وتَخَمَّطَ الفحلُ: هَدَرَ. وخَمِطَ الرجلُ وتَخَمَّطَ: غَضِبَ وتَكبَّرَ وثارَ؛ قال: إِذا تَخَمَّطَ جَبّارٌ ثَنَوْه إِلى
ما يَشْتَهُونَ، ولا يُثْنَوْن إِنْ خَمِطُوا
والتَّخَمُّطُ: التَّكَبُّرُ، قال:
إِذا رأَوْا مِنْ مَلِكٍ تَخَمُّطا
أَو خُنْزُواناً، ضَرَبُوهُ ما خَطا
ومنه قول الكميت:
إِذا ما تَسامَتْ للتخمطِ صِيدُها
الأَصمعي: التخمُّط الأَخذُ والقهْرُ بغَلبةٍ؛ وأَنشد:
إِذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه،
تَخَمَّطَ فِينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
ورجل مُتَخَمِّطٌ: شديدُ الغَضَبِ له ثَوْرةٌ وجَلَبة. وفي حديث رِفاعةَ قال: الماءُ من الماء، فتخمَّطَ عمر أَي غَضِبَ. ويقال للبحر إِذا التَطَمَتْ أَمواجُه: إِنه لَخَمِطُ الأَمْواجِ. وبحر خَمِطُ الأَمواج: مُضْطَرِبُها؛ قال سويد بن أَبي كاهل:
ذُو عُبابٍ زَبَدٍ آذِيَّه،
خَمِطُ التَّيّارِ يَرْمي بالقَلَعْ
يعني بالقِلَعِ الصخْرَ أَي يرمي بالصخْرة العظيمةِ. وتَخَمَّطَ البحرُ: التطَم أَيضاً.

##### Türkçe

Allah, عزّ وجلّ, Sebe’ ehlinin kıssasında dedi: “Ve onların iki bahçesini, **خَمْطٍ** ve **أَثْلٍ** yemişli iki bahçeyle değiştirdik.”; el-Leys dedi: **الخَمْطُ** **الأَراكِ**’tan bir türdür; onun yenilen bir yükü vardır. ez-Zeccâc dedi: Acılıktan bir tat almış olup yenmesi mümkün olmayan her bitkiye **خَمْطٌ** denir. el-Ferrâ’ dedi: Tefsirde **الخمط** **الأَراكِ**’ın meyvesidir; o da **البَرِيرُ**’dir. Ve denildi: Dikenli bir ağaçtır. Ve denildi: Âyetteki **الخَمْطُ** öldürücü bir ağaç yahut öldürücü bir zehirdir. Ve denildi: **الخَمْط** her ağaçtan az yük (meyve)dir. Ve **الخمط** **السِّدْرِ** gibi bir ağaçtır; yükü **التُّوت** gibidir. Ve şöyle okunmuştur: **ذواتي أُكُلِ خَمْطٍ**, izafetle. İbn Berrî dedi: **الخمْط**’ı **الأَراكَ** yapan kimse için okumanın hakkı izafetledir; çünkü **الأَكل** toplanan (ürün) içindir; onu **الخمْط**’a izafe etti. **الخمط**’ı **ثَمَرَ الأَراك** yapan kimse için ise okumanın hakkı tenvinle olmasıdır; ve **الخمط** **الأُكُل**’den bedel olur. Ve her biriyle kurrâ onu okumuştur. İbnü’l-A‘râbî: **الخَمْطُ** bir meyvedir; ona **فَسْوةُ الضَّبُع** denir; **الخَشْخاش** sureti üzerinedir; ufalanır ve ondan faydalanılmaz.

Ve eti **خَمَط** etti, onu **يَخْمِطُه** **خَمْطاً**; o hâlde o **خَمِيطٌ**’tir: onu kızarttı; ve denildi: onu kızarttı da pişirmedi. Ve kuzuyu, koyunu ve oğlağı **خَمط** eder, onu **يَخْمِطُه** **خَمْطاً**; ve o **خَمِيطٌ**’tir: onu yüzdü, derisini çekip çıkardı ve onu kızarttı; eğer ondan kılını çıkarır ve onu kızartırsa o **السَّمِيطُ**’tur. Ve denildi: **الخَمْطُ** ateşledir, **السَّمْطُ** suyladır. Ve **الخَمِيطُ**: kızartılmış olandır; ve **السَّمِيط**: kılı kendisinden çıkarılmış olandır. Ve **الخَمّاطُ**: kebapçı; Ru’be dedi:

شاكٍ يَشُكُّ خَلَلَ الآباطِ،
شَكَّ المَشاوِي نَقَدَ الخَمَّاطِ

**المَشاوي** ile murat etti: **السفافِيدَ**; koltuk altlarının aralıklarına girer. Dedi ki: ve **الخُمَّاطُ** **السُّمَّاطُ**’tur; tekili **خامِطٌ** ve **سامِط**. Ve **الخَمْطةُ**: asma çiçeğinin kokusu ve benzeri, güzel kokusu olan fakat keskin koku olarak şiddetli olmayan şeylerden bir kokudur. Ve **الخَمْطة**: koku almış şarap. el-Lihyânî dedi: **الخمْطة** **النَّبِق** ve elma kokusu gibi kokudan bir şey almış olandır. Denir: **خَمِطَتِ الخَمْرُ**. Ve denildi: **الخمْطةُ** koku ile birlikte ekşidir; Ebû Züeyb dedi:

عُقارٌ كماءِ النِّيِّ لَيْسَتْ بخَمْطةٍ،
ولا خَلّةٍ، يَكْوِي الوُجوهَ شِهابُها

Ve şöyle rivayet edilir: **يَكْوِي الشُّروبَ شِهابُها**. Ve denildi: Küpünde sağlamlaşmadan acele ettirilirse o **خَمْطةٌ**’dır. Ve her taze şey, bir tat alıp sağlamlaşmazsa, o **خَمْطٌ**’tur; Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî dedi:

ولا تَسْبِقَنْ للناسِ منّي بخَمْطةٍ،
من السُّمِّ، مَذْرورٍ عليها ذُرُورُها

Yani taze, yeni; sanki onun yanında daha keskinmiş gibi. Ve el-Mütenahhil dedi:

مُشَعْشَعَةٌ كعَيْنِ الدِّيك، فيها
حُمَيّاها من الصُّهْبِ الخِماطِ

Onu yeni olarak seçti; Ebû Züeyb ise onu eski olarak seçti; bundan dolayı dedi ki: **بخَمْطَةٍ** değildir. Ebû Hanîfe dedi: **الخَمْطَةُ** kokusunun sağlamlaşmasından acele ettirilmiş şaraptır; böylece elma kokusu gibi **الإِدْراكِ** kokusunu alır, henüz olgunlaşmamıştır; ve denir: o ekşidir. Ebû Zeyd dedi: **الخَمْطةُ** ekşilikte şiddetlenmeden önce başladığı ilk şeydir. es-Sukkerî, Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî’nin beytinde dedi: **الخمْطة** ile ayıplamayı ve çirkin sözü kastetti.

Ve **خَمْطٌ** ve **خامِطٌ** süt: güzel kokuludur. Ve denildi: **النبق** yahut elma kokusu gibi kokudan bir şey almış olandır. Ve aynı şekilde **سِقاء خامِطٌ**. **خَمَطَ** **يَخْمُطُ** **خَمْطاً** ve **خُموطاً**; ve **خَمِطَ** **خَمَطاً**; ve **خَمْطَتُه** ve **خَمَطَتُه** onun kokusudur. Ve denildi: **خَمَطُه** onun, onu yoğurup gevşettiğinde **الخِطْمِيِّ** gibi olmasıdır. Ve denildi: **الخَمْطُ** ekşidir. Ve denildi: her şeyden acı olandır. Ebû Ubeyde, sütün sağım tatlılığı ondan gidip tadı değişmezse onun **سامِطٌ** olduğunu zikretti; eğer kokudan bir şey alırsa o **خامِطٌ**’tır; eğer tattan bir şey alırsa o **مُمَحَّلٌ**’dir; eğer onda tatlılık tadı varsa o **فُوّهةٌ**’dir. el-Yezîdî: **الخامِطُ** kokusu elma kokusuna benzeyen kimsedir; ve **الخَمْطُ** da böyledir. İbn Ahmer dedi:

وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ مَنِيَّتِي
ضَرِيبَ جِلادِ الشَّوْلِ، خَمْطاً وصافِيا

**التهذيب**: **خَمْطٌ** süt; o, bir kırbaya doldurulup sonra bir ota konur da onun kokusundan alır; böylece güzel kokulu, güzel tatlı **خَمْطاً** olur. Ve sütten **الخَمْطُ**: ekşidir. Ve **خَمْطةٌ** ve **خَمِطةٌ** arazi: güzel kokuludur; ve **خَمِطَتْ** ve **خَمَطَتْ**. Ve kırba **خَمَط** etti ve **خَمِطَ** **خَمْطاً** ve **خَمَطاً**; o hâlde o **خَمِطٌ**’tir: kokusu değişti; zıddı. Sîbeveyh: ve o **الخَمْطةُ**’dır. Ve aygır **تَخَمَّطَ**: böğürdü. Ve adam **خَمِطَ** ve **تَخَمَّطَ**: öfkelendi, kibirlendi ve kabardı; dedi ki:

إِذا تَخَمَّطَ جَبّارٌ ثَنَوْه إِلى
ما يَشْتَهُونَ، ولا يُثْنَوْن إِنْ خَمِطُوا

Ve **التَّخَمُّطُ**: kibirlenmedir; dedi ki:

إِذا رأَوْا مِنْ مَلِكٍ تَخَمُّطا
أَو خُنْزُواناً، ضَرَبُوهُ ما خَطا

Ve ondan, el-Kümeyt’in sözü:

إِذا ما تَسامَتْ للتخمطِ صِيدُها

el-Asma‘î: **التخمُّط** üstün gelmeyle alma ve kahretmedir; ve şu beyti okudu:

إِذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه،
تَخَمَّطَ فِينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ

Ve **مُتَخَمِّطٌ** adam: şiddetli öfkelidir; onun bir kabarması ve gürültüsü vardır. Rifâ‘a hadîsinde: “Su sudandır”; bunun üzerine Ömer **تخمَّطَ** etti, yani öfkelendi. Ve denir: Denizin dalgaları kabarıp çarpıştığında: “O, dalgaları pek **خَمِطُ**tur.” Ve **خَمِطُ الأَمْواج** deniz: dalgaları çalkantılı olandır; Süveyd b. Ebî Kâhil dedi:

ذُو عُبابٍ زَبَدٍ آذِيَّه،
خَمِطُ التَّيّارِ يَرْمي بالقَلَعْ

**القِلَعْ** ile murat eder: kayayı; yani büyük kayayı fırlatır. Ve deniz **تَخَمَّطَ** etti: yine çarpıştı (kabardı).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م ط * * الخَمْطُ * ضرب من الأراك له حمل يُؤكل وقُرئ { ذواتي أُكُلٍ * خَمْطٍ * بالإضافة

##### Türkçe

* خ م ط * * **الخَمْطُ** * **الأراك**’tan bir türdür; onun yenilen bir meyvesi vardır. Ve { **ذواتي أُكُلٍ** * **خَمْطٍ** * } (şeklinde) izafetle okundu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خمط اللحم يخمطه خمطا: شواه، أو شواه فلم ينضجه. فهو خميط. وخمط الحمل، والشاة، والجدي يخمطه خمطا: سلخه ونزع جلده وشواه، فهو خميط. قال الجوهري: فإن نزع عنه شعره وشواه فسميط، وهذا قد يأتي بيانه في س م ط وإيراده هنا مخالف لصنيعه. وقوله شعره هكذا هو في نسخ الصحاح، ومثله في العباب واللسان، ووجدت في هامش نسخة الصحاح، صوابه: صوفه. وقال ابن دريد: خمطت الجدي، إذا سمطته وشويته، فهو خميط ومخموط. قال: وقال بعض أهل اللغة: الخميط: المشوي بجلده. وفي اللسان: وقيل الخمط بالنار، والسمط بالماء. وخمط اللبن يخمطه ويخمطه، من مد ضرب ونصر، خمطا، إذا جعله في سقاء. عن ابن عباد. والخماط، كشداد: الشواء، قال رؤبة:
  شاك يشك خلل الآبـاط
  شك المشاوي نقد الخماط

  أراد بالمشاوي: السفافيد تدخل في خلل الآباط. وقال الليث: الخمطة: ريح نور العنب، والذي في العين: ريح نور الكرم وما أشبهه، مما له ريح طيبة. وليست بالشديدة الذكاء طيبا. والخمطة: الخمر التي أخذت ريحا، وقال الجوهري: أخذت ريح الأراك، كريح التفاح، ولم تدرك بعد. انتهى. وقال اللحياني: أخذت شيئا من الريح، كريح النبق، والتفاح، يقال: خمطت الخمر. وقال أبو زيد: الخمطة: أول ما تبتدئ في الحموضة قبل أن تشتد. وقال أبو حنيفة: الخمطة: الخمرة التي أعجلت عن استحكام ريحها فأخذت ريح الأراك ولم تدرك بعد، أو هي الحامضة، كذا في الصحاح، وهو قول أبي حنيفة، وزاد غيره: مع ريح، وبه فسر قول أبي ذؤيب:
  عقار كماء الني ليست بخمطة                      ولا خلة يكوي الوجوه شهابها أراد عتيقة، ولذلك قال: ليست بخمطة. وقال السكري في شرح البيت: الخمطة: التي أخذت ريحا، والخلة: الحامضة، وقيل: الخمطة: التي حين أخذ الطعم فيها. ولبن خمط وخمطة وخامط: طيب الريح، أو الذي أخذ ريحا كريح النبق أو التفاح. قال اليزيدي: الخامط: الذي يشبه ريحه ريح التفاح، وكذلك الخمط أيضا، قال ابن أحمر:
  وما كنت أخشى أن تكون منـيتـي                      ضريب جلاد الشول خمطا وصافيا وفي التهذيب: قال الليث: لبن خمط، وهو الذي يحقن في السقاء ثم يوضع على حشيش حتى يأخذ من ريحه فيكون خمطا طيب الريح طيب الطعم. ونقل الجوهري والصاغاني عن أبي عبيدة، كذا في العباب - وفي الصحاح عن أبي عبيد -: أن اللبن إذا ذهب عنه حلاوة الحلب ولم يتغير طعمه فهو سامط، وإن أخذ شيئا من الريح فهو خامط، وإن أخذ شيئا من الطعم فهو ممحل فإذا كان فيه طعم الحلاوة فهو قوهة، وكذلك سقاء خامط، وقد خمط كنصر وفرح خمطا وخموطا وخمطا، الأخير محركة، وفيه لف ونشر مرتب، فهو خمط: طابت ريحه، وأيضا: تغيرت ريحه، ضد. وخمطته، بالفتح، والضمير للسقاء، ويحرك: رائحته، وقيل: خمطه: أن يصير كالخطمي إذا لجنه وأوخفه. وقيل: الخمط والخمطة من اللبن: الحامض وقيل: هو المر من كل شيء، وقال الزجاج: كل نبت إذا أخذ طعما من مرارة حتى لا يمكن أكله فهو خمط.

  والخمط: الحمل القليل من كل شجر، عن أبي حنيفة. وقال أيضا: زعم بعض الرواة أن الخمط: شجر كالسدر، وحمله كالتوت. واختلف في تفسير الخمط في قوله تعالى  وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل  فقيل: شجر قاتل، أو سم قاتل، أو كل شجر لا شوك له، وهذا عن ابن دريد، ومثله للراغب في المفردات، وقيل: شجر له شوك، نقل ذلك عن الفراء، ونقله الزمخشري في الكشاف عن أبي عبيدة، فتأمل. وقال أيضا: الخمط في الآية: ثمر الأراك وهو البرير، وقال الليث: هو ضرب من الأراك له حمل يؤكل، وهذا قد نقله الجوهري. وقال ابن الأعرابي: الخمط: ثمر يقال له: فسوة الضبع على صورة الخشخاش يتفرك ولا ينتفع به. قال الجوهري: وقرئ:  ذواتي أكل خمط  بالإضافة. قلت: هي قراءة أبي عمرو ويعقوب وأبي حاتم، وقرأ الباقون على الصفة. قال ابن بري: من جعل الخمط: الأراك فحق القراءة بالإضافة، لأن الأكل: الجنى، فأضافه إلى الخمط، ومن جعل الخمط ثمر الأراك فحق القراءة أن تكون بالتنوين، ويكون الخمط بدلا من الأكل، وبكل قرأته القراء. ومن المجاز: تخمط فلان: إذا تكبر وغضب، وفي الصحاح: تغضب وتكبر. وفي الأساس: تغضب وثار وأجلب. شبه بهدير الفحل، وأنشد الجوهري للكميت:
  وقد كان زينا للعشيرة مدرها                      إذا ما تسامت للتخمط صيدها وقال الأصمعي: الأخذ والقهر بغلبة، وأنشد لأوس بن حجر:
  إذا مقرم منا ذرا حد نابـه                      تخمط فينا ناب آخر مقرم قلت: ومنه حديث رفاعة، قال:  الماء من الماء، فتخمط عمر  أي غضب. وقال الراجز:
  إذا رأوا من ملك تخمطا
  أو خنزوانا ضربوه ما خطا كخمط، بالكسر، قال الشاعر وقد جمع بينهما:
  إذا تخمط جبـار ثـنـوه إلـى                      ما يشتهون ولا يثنون إن خمطوا وتخمط الفحل: هدر، زاد ابن دريد: للصيال، أو إذا صال. ومن المجاز: تخمط البحر، إذا زخر والتطم واضطربت أمواجه. ومن المجاز: المتخمط: القهار الغلاب من الرجال، وهو مأخوذ من قول الأصمعي السابق. وقيل: هو الشديد الغضب، له فورة وجلبة من شدة غضبه، كما في اللسان والعباب عن الليث، وأنشد:
  إذا تخمط جبـار ثـنـوه إلـى                      ما يشتهون ولا يثنون إن خمطوا وقد تقدم قريبا. وأرض خمطة، بالفتح، وتكسر ميمه، أي طيبة الريح وقد خمطت. ومن المجاز: بحر خمط الأمواج، ككتف، أي ملتطمها، وقيل مضطربها، قال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  ذو غـبـاب زبـد آذيه                      خمط التيار يرمي بالقلع يعني بالقلع: الصخر، أي يرمي بالصخرة العظيمة.
 ومما يستدرك عليه: الخامط: السامط، وجمعه: الخماط، كرمان. والخمط: كل طري أخذ طعما ولم يستحكم. والخمطة: اللوم والكلام القبيح، قال خالد بن زهير الهذلي:
  ولا تسبقن للناس مني بخمـطة                      من السم مذرور عليها ذرورها هكذا فسره السكري، وقيل: عنى: طرية حديثة كأنها عنده أحد. والخماط، بالكسر: جمع الخمطة، قال المتنخل الهذلي:

  مشعشعة كعين الديك ليست                      إذا ذيقت من الخل الخماط كذا أنشد الصاغاني، والرواية:
  مشعشعة كعين الديك فيهـا                      حمياها من الصهب الخماط قال السكري: يقال: خماط، أي تغول على شاربها، فتأخذ عقله، وقيل: الخماط واحدته خمطة، وهي: التي أخذت ريحا ولم تدرك، يقال: ما أطيب خمطة مشطتها، وذلك إذا خمر فشممت ريحا طيبة. ولبن خميط، أي خامط، نقله الجوهري عن أبي عبيد. وجدي مخموط، أي خميط، عن ابن دريد. والخماط، كشداد: المتغضب، قال رؤبة:
  فقد كفى تخمط الخماط
  والبغي من تعيط العياط وقال ابن عباد: الخماط، بالكسر: الغنم البيض. نقله الصاغاني. والمتخمط: الأسد، كذا في التكملة. وتخمط ناب البعير: ظهر وارتفع، وهو مجاز، كما في الأساس.

##### Türkçe

**خمط** et(i) **يخمطه** **خمطا**: onu kızarttı; yahut onu kızarttı da olgunlaştırmadı. O hâlde o **خميط**tur. Ve **خمط** gebeyi, koyunu ve oğlağı; onu **يخمطه** **خمطا**: onu yüzdü, derisini çekip çıkardı ve onu kızarttı; o hâlde o **خميط**tur. **الجوهري** dedi: Eğer ondan kılını çıkarır ve onu kızartırsa **سميط** diye adlandırılır; bu, **س م ط**’ta beyanı gelebilir; onu burada zikretmek onun tutumuna aykırıdır. Ve onun “kılı” sözü böyledir; **الصحاح** nüshalarında böyledir; **العباب** ve **اللسان**’da da bunun gibidir; ve **الصحاح** nüshasının kenarında buldum: doğrusu “yünü”dür. **ابن دريد** dedi: **خمطت الجدي**: onu **سمطته** ve onu kızarttığım zaman; o hâlde o **خميط** ve **مخموط**tur. Dedi: Bazı dil ehli dedi: **الخميط**: derisiyle kızartılmış olandır. **اللسان**’da: ve denildi: **الخمط** ateşle, **السمط** suyla. Ve sütü **خمط** eder; onu **يخمطه** ve onu **يخمطه**; **ضرب** ve **نصر** babından; **خمطا**: onu bir tuluma koyduğu zaman. **ابن عباد**’dan. Ve **الخماط**, **شداد** gibi: kızartma; **رؤبة** dedi:
  Koltuk altlarının aralıklarını deler, deler;
  Kızartmaların delişi, **الخماط**ın nakdi.

  **المشاوي** ile muradı: koltuk altlarının aralıklarına sokulan şişlerdir. **الليث** dedi: **الخمطة**: üzüm çiçeğinin kokusu. Ve **العين**’de olan: asma çiçeğinin kokusu ve benzeri; hoş kokusu olan şeylerdendir. Hoşlukta keskin, nüfuz edici değildir. Ve **الخمطة**: koku almış şarap; **الجوهري** dedi: **الأراك** kokusunu aldı; elma kokusu gibi; henüz olgunlaşmadı. Bitti. **اللحياني** dedi: rüzgârdan bir şey aldı; **النبق** ve elma kokusu gibi; “**خمطت الخمر**” denir. **أبو زيد** dedi: **الخمطة**: şiddetlenmeden önce ekşilikte ilk başladığı şeydir. **أبو حنيفة** dedi: **الخمطة**: kokusunun yerleşmesi aceleye getirilen şaraptır; **الأراك** kokusunu alır da henüz olgunlaşmaz; yahut o ekşidir; **الصحاح**’ta böyledir; bu **أبو حنيفة**’nin sözüdür; başkası artırdı: koku ile birlikte. Ve bununla **أبو ذؤيب**’in sözü tefsir edildi:
  Anason suyu gibi bir içki; **خمطة** değildir,
  Ne de yüzleri dağlayan alevi olan bir **خلة**.

  Muradı: eski (şarap); bunun için dedi: **خمطة** değildir. **السكري** beytin şerhinde dedi: **الخمطة**: koku almış olandır; **الخلة**: ekşi olandır. Ve denildi: **الخمطة**: tadın onda alındığı zamanki olandır. Ve **لبن خمط** ve **خمطة** ve **خامط**: güzel kokulu; yahut **النبق** veya elma kokusu gibi bir koku almış olan. **اليزيدي** dedi: **الخامط**: kokusu elma kokusuna benzeyen olandır; **الخمط** da böyledir. **ابن أحمر** dedi:
  Ölümümün olacağından korkmazdım;
  Develerin süt sağanlarını döven birinin dengi; **خمطا** ve **صافيا**.

Ve **التهذيب**’de: **الليث** dedi: **لبن خمط**: tuluma doldurulan, sonra bir otun üzerine konulan; onun kokusundan alır da **خمطا** olur: güzel kokulu, güzel tatlı. **الجوهري** ve **الصاغاني**, **أبي عبيدة**’den nakletti; **العباب**’da böyledir— **الصحاح**’ta **أبي عبيد**’den: sütün sağım tatlılığı ondan gidip de tadı değişmezse o **سامط**tur; eğer kokudan bir şey alırsa o **خامط**tır; eğer tattan bir şey alırsa o **ممحل**dir; eğer onda tatlılık tadı varsa o **قوهة**dir. Ve tulum da böyledir: **سقاء خامط**. Ve **خمط** etti; **نصر** ve **فرح** gibi: **خمطا** ve **خموطا** ve **خمطا**; sonuncusu harekeli. Ve onda düzenli bir sarma ve yayma vardır: o hâlde o **خمط**: kokusu güzelleşti; ayrıca: kokusu değişti; zıdd. Ve onu **خمطته**; fetha ile; zamir tulum içindir; ve harekelenir: onun kokusu. Ve denildi: **خمطه**: onu yoğurup gevşettiği zaman **الخطمي** gibi olmasıdır. Ve denildi: sütten **الخمط** ve **الخمطة**: ekşi. Ve denildi: her şeyden acı olandır. **الزجاج** dedi: her bitki, acılıktan bir tat aldığı zaman, ta ki yenmesi mümkün olmayıncaya kadar, o **خمط**tur.

Ve **الخمط**: her ağaçtan az yük; **أبو حنيفة**’den. Ve yine dedi: bazı râviler iddia etti ki **الخمط**: **السدر** gibi bir ağaçtır; meyvesi dut gibidir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü olan “وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ”deki **الخمط**’un tefsirinde ihtilaf edildi: denildi: öldürücü bir ağaç; yahut öldürücü zehir; yahut dikeni olmayan her ağaç; bu **ابن دريد**’dendir; **الراغب**’in **المفردات**’ındaki da bunun gibidir. Ve denildi: dikeni olan bir ağaç; bunu **الفراء**’dan nakletti; **الزمخشري** de **الكشاف**’ta **أبي عبيدة**’den nakletti; öyleyse düşün. Ve yine dedi: âyetteki **الخمط**: **الأراك** meyvesidir; o **البرير**dir. **الليث** dedi: o, yenilen meyvesi olan **الأراك**’tan bir türdür; bunu **الجوهري** nakletmiştir. **ابن الأعرابي** dedi: **الخمط**: “**فسوة الضبع**” denilen bir meyvedir; haşhaş suretinde; ufalanır ve ondan faydalanılmaz. **الجوهري** dedi: “ذَوَاتَيْ أُكُلِ خَمْطٍ” izafetle okunmuştur. Dedim: bu, **أبي عمرو** ve **يعقوب** ve **أبي حاتم**’in kıraatidir; geri kalanlar sıfat üzere okudu. **ابن بري** dedi: **الخمط**’u **الأراك** yapan kimse için izafetle kıraat haktır; çünkü **الأكل**: toplanan üründür; onu **الخمط**’a izafe etti. Ve **الخمط**’u **الأراك** meyvesi yapan kimse için kıraatın tenvinle olması haktır; ve **الخمط**, **الأكل**’den bedel olur. Ve her iki kıraatle de kurrâ okumuştur. Mecazdan: **تخمط** falan: kibirlendiği ve öfkelendiği zaman. **الصحاح**’ta: öfkelendi ve kibirlendi. **الأساس**’ta: öfkelendi, kabardı ve yaygara kopardı. Bununla aygırın böğürtüsüne benzetildi. **الجوهري** **الكميت**’ten rivayet etti:
  Kabile için onun malı bir süstü;
  Avı **التخمط** için yükseldiği zaman.

**الأصمعي** dedi: galibiyetle alma ve kahretme. **أوس بن حجر**’dan rivayet etti:
  Bizden bir yiğit, azı dişinin ucunu sivrilttiği zaman,
  İçimizde başka bir yiğidin azı dişi zorla kahreder.

Dedim: bundan **رفاعة** hadisi: dedi ki: “الماء من الماء، فتخمط عمر” yani öfkelendi. Ve recez söyleyen dedi:
  Bir hükümdardan **تخمطا** gördükleri zaman,
  Yahut bir **خنزوانا**, onu şaşmadan dövdüler.

**خمط** gibi; kesre ile. Şair, ikisini bir araya getirerek dedi:
  Bir zorba **تخمط** ederse, onu istediklerine çevirirler;
  Ve **خمطوا** ederlerse, geri çevirmezler.

Ve aygırın **تخمط** etmesi: böğürmesi. **ابن دريد** artırdı: saldırmak için; yahut saldırdığı zaman. Mecazdan: denizin **تخمط** etmesi: kabarıp dalgalandığı ve dalgalarının çalkalanıp karıştığı zaman. Mecazdan: **المتخمط**: erkeklerden kahredici, galip gelen; bu, **الأصمعي**’nin önceki sözünden alınmıştır. Ve denildi: o, şiddetli öfkeli olandır; öfkesinin şiddetinden bir taşkınlığı ve gürültüsü vardır; **اللسان** ve **العباب**’da **الليث**’ten böyledir. Ve şu beyit getirildi:
  Bir zorba **تخمط** ederse, onu istediklerine çevirirler;
  Ve **خمطوا** ederlerse, geri çevirmezler.

Ve az önce geçti. Ve **أرض خمطة**; fetha ile; mîm’i kesrelenir: yani güzel kokulu; ve **خمطت**. Mecazdan: **بحر خمط الأمواج**; **كتف** gibi: yani dalgaları birbirine çarpan; ve denildi: dalgaları çalkantılı olan. **سويد بن أبي كاهل اليشكري** dedi:
  Köpük kabarcığı olan; onun eziyeti köpüktür;
  **خمط** akıntı, kayayı fırlatır.

**القلع** ile muradı: kaya; yani büyük kayayı fırlatır.
Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir: **الخامط**: **السامط**tır; çoğulu: **الخماط**; **رمان** gibi. Ve **الخمط**: her taze şey; bir tat alır da yerleşmez. Ve **الخمطة**: kınama ve çirkin söz. **خالد بن زهير الهذلي** dedi:
  İnsanlara benden bir **خمطة** ile öne geçme;
  Üzerine serpintileri serpilmiş zehirden.

**السكري** bunu böyle tefsir etti. Ve denildi: muradı: taze, yeni; sanki onun yanında bir “bir”dir. Ve **الخماط**, kesre ile: **الخمطة**’nın çoğuludur. **المتنخل الهذلي** dedi:

  Horoz gözü gibi parıltılı; değildir,
  Tadıldığında sirkeden **الخماط**.

**الصاغاني** böyle rivayet etti; rivayet:
  Horoz gözü gibi parıltılı; onda
  Onun harareti, sarışın şaraplardan **الخماط**.

**السكري** dedi: **خماط** denir; yani içenine musallat olur; aklını alır. Ve denildi: **الخماط**ın bir teki **خمطة**dır; o da: koku almış da olgunlaşmamış olandır. “Ne güzel **خمطة**; onu taradın” denir; bu, şarap olup da hoş bir koku kokladığın zamandır. Ve **لبن خميط**: yani **خامط**; **الجوهري** bunu **أبي عبيد**’den nakletti. Ve **جدي مخموط**: yani **خميط**; **ابن دريد**’den. Ve **الخماط**, **شداد** gibi: öfkelenen. **رؤبة** dedi:
  Artık **الخماط**ın **تخمط** etmesi yetti,
  Ve **العياط**ın bağırmasından gelen azgınlık.

**ابن عباد** dedi: **الخماط**, kesre ile: beyaz koyunlar. **الصاغاني** onu nakletti. Ve **المتخمط**: aslan; **التكملة**’de böyledir. Ve devenin azı dişinin **تخمط** etmesi: ortaya çıktı ve yükseldi; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمْطٌ
خَمْطٌ خمط The [kind of tree called] أَرَاك: (Bd in xxxiv. 15:) or a species of the اراك, having a fruit which is eaten: (Lth, S:) or the fruit of the اراك: (IB, K:) or any trees having no thorns: (IDrd, Bd, K:) or trees having thorns; cited from Fr; and by Z, in the Ksh, on the authority of A 'Obeyd: (TA:) or certain trees like the سِدْر, (K, TA,) the fruit of which is like the mulberry: (TA:) or certain deadly trees: (K:) or deadly poison: (TA:) or any plant that has acquired a taste of bitterness, (Zj, Bd, K,) so that it cannot be eaten: (Zj, TA:) or scanty fruit of any trees: (AHn, K:) or the fruit of what is called فَسْوَةُ الضَّبُعِ: (K:) or a certain fruit called فَسْوَةُ الضَّبُعِ, having the form of the poppy, friable, and of no use: (IAar:) or it signifies, in the Kur xxxiv. 15, fruit that is disagreeable in taste, and choking: (Bd:) or, [as an epithet,] bitter, and disagreeable in taste, and choking: (Jel:) or bitter; applied to anything: or acid. (K.) In the Kur, ubi suprà, some read, ذَوَاتَىْ أَكُلِ خَمْطٍ: (S, IB, Jel:) this is the right reading accord. to him who makes خمط to mean the اراك: but accord. to him who makes it to mean the fruit of the اراك, the right reading of اكل is with tenween, and خمط is a substitute for that word. (IB.) [The pl. is خِمَاطٌ: see an ex. voce خَلٌّ.]

##### Türkçe

خَمْطٌ
**خَمْطٌ**: [**أَرَاك** denilen] ağaç türü: (Bd, xxxiv. 15’te:) yahut **اراك**’ın bir türü; yenilen bir meyvesi vardır: (Lth, S:) yahut **اراك**’ın meyvesi: (IB, K:) yahut dikeni olmayan herhangi ağaçlar: (IDrd, Bd, K:) yahut dikenleri olan ağaçlar; Fr’den nakledilmiştir; ve Z tarafından, Ksh’de, A ‘Obeyd’in rivayetine dayanarak: (TA:) yahut **سِدْر** gibi birtakım ağaçlar, (K, TA,) meyvesi dut gibi olan: (TA:) yahut birtakım öldürücü ağaçlar: (K:) yahut öldürücü zehir: (TA:) yahut acılık tadı edinmiş herhangi bir bitki, (Zj, Bd, K,) öyle ki yenemez: (Zj, TA:) yahut herhangi ağaçların kıt meyvesi: (AHn, K:) yahut **فَسْوَةُ الضَّبُعِ** denilene ait meyve: (K:) yahut **فَسْوَةُ الضَّبُعِ** denilen belirli bir meyve; haşhaşın biçiminde, ufalanır, ve faydasız: (IAar:) yahut Kur’ân xxxiv. 15’te, tadı hoş olmayan ve boğucu meyve mânâsına gelir: (Bd:) yahut, [sıfat olarak,] acı, ve tadı hoş olmayan, ve boğucu: (Jel:) yahut acı; herhangi bir şeye uygulanır: yahut ekşi. (K.) Kur’ân’da, yukarıda geçen yerde, bazıları **ذَوَاتَىْ أَكُلِ خَمْطٍ** okur: (S, IB, Jel:) bu, **خمط**’ı **اراك** mânâsına yapan kimseye göre doğru okuyuştur: fakat onu **اراك**’ın meyvesi mânâsına yapan kimseye göre, **اكل**’in doğru okuyuşu tenvîn iledir; ve **خمط**, o kelimenin bedelidir. (IB.) [Çoğulu **خِمَاطٌ**’dır: **خَلٌّ** maddesinde bir örneğe bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَطَ
خَمَطَ U ( n. ac. خَمْط 1 ,  خُمُوْط 27 ),
a.  Had an agreeable smell, aroma ( wine, milk ).

b.  Roasted ( kid ).

تَخَمَّطَ
تَخَمَّطَ V ,
a.  Was angry, wrathful.

b.  Roared.

خَمْط
خَمْط 1 ,  خَمْطَة 1t ,
a.  Perfume, aroma, bouquet.

خَمِيْط
خَمِيْط 25 ,
a.  Roasted whole ( kid ).

خَمْطَرِيْر
خَمْطَرِيْر
a.  Salt-water; brine.

##### Türkçe

خَمَطَ
**خَمَطَ** U ( n. ac. **خَمْط** 1 , **خُمُوْط** 27 ),
a. Hoş bir kokuya, aromaya sahip oldu (şarap, süt).

b. (Oğlağı) kızarttı.

تَخَمَّطَ
**تَخَمَّطَ** V ,
a. Öfkeli, hiddetli oldu.

b. Kükredi.

خَمْط
**خَمْط** 1 , **خَمْطَة** 1t ,
a. Koku, aroma, buket.

خَمِيْط
**خَمِيْط** 25 ,
a. Bütün hâlde kızartılmış (oğlak).

خَمْطَرِيْر
**خَمْطَرِيْر**
a. Tuzlu su; salamura.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خمط
خَمَطَ - يَخْمِط ُ- خَمْط

خَمَطَ - يَخْمِطُ + الشيء أو الكائن: يَحْمَضّ أو يُحَمِّض: يكون حامضاً ومز الطعم وغير ناضج: وهو في الثمر نقص النضج والاستواء، وفي اللبن والخمر التحميض، وفي فساد الطعام الطعم الحامض  الميال للمرارة
خَمْط: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَمَط َ - يَخْمِطُ ": وهو أيضاً بمعنى فاعل صفة مشبهة: حامض
﴿وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط﴾: جنتين ذواتي أكل حامض مز أو يميل للمرارة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الطعوم والنكهات "، وهي:
عَسَلَ - يَعْسُلُ (عَسَلَ - يَعْسِلُ)، فَرُتَ - يَفْرُتُ، مَلَحَ - يَمْلَحُ (مَلَحَ - يَمْلُحُ)، رَمَنَ - يَرمُنُ، خَمَط َ - يَخْمِطُ، مَرَّ - يَمَرُّ

خمط
 	﴿لقد كان لسبإ في مسكنهم آية جنتان عن يمين وشمال كلوا من رزق ربكم واشكروا له بلدة طيبة ورب غفور (15) فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل (16) ذلك جزيناهم بما كفروا وهل نجازي إلا الكفور (17)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [خمط] خ م ط: الخَمْطُ ضرب من الأراك له حمل يُؤكل وقُرئ {ذواتي أُكُلٍ خَمْطٍ بالإضافة
معجم الفرائد القرآنية
خ م ط
"خَمْطٍ" في قوله تعالى " فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ" (16) سبأ .
الخَمْطُ : شجر له ثمر ذو مرارة .
الراغب
خمط
- الخمط: شجر لا شوك له، قيل: هو شجر الأراك، والخمطة: الخمر إذا حمضت، وتخمط: إذا غضب، يقال: تحمط الفحل هدر (انظر: المجمل 2/303).
ملخص اللسان
1.     وقد خَمَط اللحمَ يَخْمِطُه خَمْطاً، فهو خَمِيطٌ: شواه،: شواه فلم  يُنْضِجْه.
2.     وخَمط الحَمَلَ والشاةَ والجَدْيَ يَخْمِطُه خَمْطاً، وهو  خَمِيطٌ: سلَخَه ونزع جِلْده وشَواه،
3.  فإِذا نزَع عنه شَعَره وشواه فهو  السَّمِيطُ، وقيل: الخَمْطُ بالنار، والسَّمْطُ بالماء. والخَمِيطُ:  المَشْوِيُّ، والسَّمِيط: الذي نُزع عنه شعرُه. والخَمّاطُ: الشَّوَّاء
4.  والخَمْطُ من  اللبن: الحامِضُ. - الخَمْطُ الحامضُ، - أَن اللبن  إِذا ذهب عنه حَلاوة الحَلب ولم يتغير طعمه فهو سامِطٌ، فإِن أَخذ شيئاً من  الرِّيح فهو خامِطٌ،
5.  الخَمْطَةُ الخمرة التي أُعجلت عن استحكام ريحها  فأَخذت ريح الإِدْراكِ كريح التُّفَّاح ولم تُدْرِكْ بعد، ويقال: هي  الحامضةُ، وقال أَبو زيد: الخَمْطةُ أَوّلُ ما تَبْتَدئُ في الحُموضة قبل  أَن تشتدَّ،
6.    ورجل مُتَخَمِّطٌ: شديدُ الغَضَبِ له ثَوْرةٌ وجَلَبة.
7.     وقيل: هو المُرّ من كل شيء؛ - يقال لكل نبت قد أَخَذَ  طَعْماً من مَرارة حتى لا يمكن أَكلُه خَمْطٌ
8.  وأَرض خَمْطةٌ وخَمِطةٌ: طيبةُ الرائحة، وقد خَمِطَتْ  وخَمَطَتْ. وخَمَط السِّقاءُ وخَمِطَ خَمْطاً وخَمَطاً، فهو خَمِطٌ: تغيرت  رائحتُه،- والخَمْطةُ: رِيحٌ نَوْرِ الكَرم وما  أَشْبَهه مما له ريح طيبة
9.     الخَمْط الحَمْل القليل من كل شجرة،  والخمط شجر مثل السِّدْرِ وحمله كالتُّوت
10.                       الخَمْطُ ضرب  من الأَراكِ له حَمْل يؤْكل
11.                         الخَمْطُ ثمر يقال له فَسْوةُ الضَّبُع  على صورة الخَشْخاش، يَتَفَرَّكُ ولا يُنْتفَعُ به
لسان العرب
● - خمط: قال اللّه عزّ وجلّ في قصة أَهل سبإٍ: وبدَّلْناهم بِجَنَّتَيْهِمْ  جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وأَثْلٍ؛ قال الليث: الخَمْطُ ضرب  من الأَراكِ له حَمْل يؤْكل، وقال الزجاج: يقال لكل نبت قد أَخَذَ  طَعْماً من مَرارة حتى لا يمكن أَكلُه خَمْطٌ، وقال الفراء: الخمط في التفسير  ثَمَرُ الأَراكِ وهو البَرِيرُ، وقيل: شجر له شوْكٌ، وقيل: الخَمْطُ في  الآية شجر قاتل أَو سمّ قاتِل، وقيل: الخَمْط الحَمْل القليل من كل شجرة،  والخمط شجر مثل السِّدْرِ وحمله كالتُّوت، وقرئ: ذواتي أُكُلِ خَمْطٍ،  بالإِضافة. قال ابن بري: من جعل الخمْط الأَراكَ فحقُّ القراءَةِ بالإضافة  لأَن الأَكل للجني فأَضافه إِلى الخمْط، ومن جعل الخمط ثَمَرَ الأَراك  فحق القراءَة أَن تكون بالتنوين، ويكون الخمط بدلاً من الأُكُل، وبكلٍّ  قرأَتْه القرَّاءُ. ابن الأَعرابيّ: الخَمْطُ ثمر يقال له فَسْوةُ الضَّبُع  على صورة الخَشْخاش، يَتَفَرَّكُ ولا يُنْتفَعُ به.  وقد خَمَط اللحمَ يَخْمِطُه خَمْطاً، فهو خَمِيطٌ: شواه، وقيل: شواه فلم  يُنْضِجْه. وخَمط الحَمَلَ والشاةَ والجَدْيَ يَخْمِطُه خَمْطاً، وهو  خَمِيطٌ: سلَخَه ونزع جِلْده وشَواه، فإِذا نزَع عنه شَعَره وشواه فهو  السَّمِيطُ، وقيل: الخَمْطُ بالنار، والسَّمْطُ بالماء. والخَمِيطُ:  المَشْوِيُّ، والسَّمِيط: الذي نُزع عنه شعرُه. والخَمّاطُ: الشَّوَّاء؛ قال  رؤْبة:  شاكٍ يَشُكُّ خَلَلَ الآباطِ،  شَكَّ المَشاوِي نَقَدَ الخَمَّاطِ  أَراد بالمَشاوي: السفافِيدَ تدخل في خَلَل الآباطِ، قال: والخُمَّاطُ  السُّمَّاطُ، الواحد خامِطٌ وسامِط. والخَمْطةُ: رِيحٌ نَوْرِ الكَرم وما  أَشْبَهه مما له ريح طيبة وليست بشديدة الذّكاءِ طِيباً. والخَمْطة:  الخمر التي أَخَذَت ريِحاً، وقال اللحياني: الخمْطة التي قد أَخذت شيئاً من  الرِّيح كريح النَّبِق والتفَّاح. يقال: خَمِطَتِ الخَمْرُ، وقيل:  الخمْطةُ الحامضةُ مع ريح؛ قال أَبو ذؤَيب:  عُقارٌ كماءِ النِّيِّ لَيْسَتْ بخَمْطةٍ،  ولا خَلّةٍ، يَكْوِي الوُجوهَ شِهابُها  ويروى: يَكْوِي الشُّروبَ شِهابُها. وقيل: إِذا أُعْجِلَت عن  الاسْتِحكام في دَنِّها فهي خَمْطةٌ. وكلُّ طَرِيّ أَخَذ طعْماً ولم يَسْتَحْكِم،  فهو خَمْطٌ؛ وقال خالد بن زهير الهذلي:  ولا تَسْبِقَنْ للناسِ منّي بخَمْطةٍ،  من السُّمِّ، مَذْرورٍ عليها ذُرُورُها  يعني طريّة حديثة كأَنها عنده أَحَدُّ؛ وقال المتنخل:  مُشَعْشَعَةٌ كعَيْنِ الدِّيك، فيها  حُمَيّاها من الصُّهْبِ الخِماطِ  اختارها حَدِيثةً، واختارها أَبو ذُؤَيب عَتِيقةً، ولذلك قال: ليست  بخَمْطَةٍ. وقال أَبو حنيفة: الخَمْطَةُ الخمرة التي أُعجلت عن استحكام ريحها  فأَخذت ريح الإِدْراكِ كريح التُّفَّاح ولم تُدْرِكْ بعد، ويقال: هي  الحامضةُ، وقال أَبو زيد: الخَمْطةُ أَوّلُ ما تَبْتَدئُ في الحُموضة قبل  أَن تشتدَّ، وقال السكّري في بيت خالد بن زهير الهذلي: عَنى بالخمْطةِ  اللَّوْمَ والكلامَ القَبيحَ.  ولبن خَمْطٌ وخامِطٌ: طَيِّبُ الرِّيح، وقيل: هو الذي قد أَخذ شيئاً من  الرِّيح كريح النبق أَو التُّفَّاح، وكذلك سِقاء خامِطٌ، خَمَطَ يَخْمُطُ  خَمْطاً وخُموطاً وخَمِطَ خَمَطاً، وخَمْطَتُه وخَمَطَتُه رائحتُه،  وقيل: خَمَطُه أَن يَصِير كالخِطْمِيِّ إِذا لَجَّنَه وأَوْخَفَه، وقيل:  الخَمْطُ الحامضُ، وقيل: هو المُرّ من كل شيء؛ وذكر أَبو عبيدة أَن اللبن  إِذا ذهب عنه حَلاوة الحَلب ولم يتغير طعمه فهو سامِطٌ، فإِن أَخذ شيئاً من  الرِّيح فهو خامِطٌ، فإِن أَخذ شيئاً من طعْم فهو مُمَحَّلٌ، فإِذا كان  فيه طَعْمُ الحَلاوةِ فهو فُوّهةٌ. اليزيدي: الخامِطُ الذي يُشبه ريحُه  ريحَ التُّفّاحِ، وكذلك الخَمْطُ أَيضاً؛ قال ابن أَحمر:  وما كنتُ أَخْشَى أَن تكونَ مَنِيَّتِي  ضَرِيبَ جِلادِ الشَّوْلِ، خَمْطاً وصافِيا  التهذيب: لبن خَمْطٌ وهو الذي يُحْقَنُ في سِقاء ثم يوضَع على حشيش حتى  يأْخُذَ من ريحه فَيكون خَمْطاً طَيِّبَ الريح طيبَ الطعم. والخَمْطُ من  اللبن: الحامِضُ. وأَرض خَمْطةٌ وخَمِطةٌ: طيبةُ الرائحة، وقد خَمِطَتْ  وخَمَطَتْ. وخَمَط السِّقاءُ وخَمِطَ خَمْطاً وخَمَطاً، فهو خَمِطٌ: تغيرت  رائحتُه، ضدّ. سيبويه: وهي الخَمْطةُ. وتَخَمَّطَ الفحلُ: هَدَرَ.  وخَمِطَ الرجلُ وتَخَمَّطَ: غَضِبَ وتَكبَّرَ وثارَ؛ قال:  إِذا تَخَمَّطَ جَبّارٌ ثَنَوْه إِلى  ما يَشْتَهُونَ، ولا يُثْنَوْن إِنْ خَمِطُوا  والتَّخَمُّطُ: التَّكَبُّرُ، قال:  إِذا رأَوْا مِنْ مَلِكٍ تَخَمُّطا  أَو خُنْزُواناً، ضَرَبُوهُ ما خَطا  ومنه قول الكميت:  إِذا ما تَسامَتْ للتخمطِ صِيدُها  الأَصمعي: التخمُّط الأَخذُ والقهْرُ بغَلبةٍ؛ وأَنشد:  إِذا مُقْرَمٌ مِنّا ذَرَا حَدُّ نابِه،  تَخَمَّطَ فِينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ  ورجل مُتَخَمِّطٌ: شديدُ الغَضَبِ له ثَوْرةٌ وجَلَبة. وفي حديث رِفاعةَ  قال: الماءُ من الماء، فتخمَّطَ عمر أَي غَضِبَ. ويقال للبحر إِذا  التَطَمَتْ أَمواجُه: إِنه لَخَمِطُ الأَمْواجِ. وبحر خَمِطُ الأَمواج:  مُضْطَرِبُها؛ قال سويد بن أَبي كاهل:  ذُو عُبابٍ زَبَدٍ آذِيَّه،  خَمِطُ التَّيّارِ يَرْمي بالقَلَعْ  يعني بالقِلَعِ الصخْرَ أَي يرمي بالصخْرة العظيمةِ. وتَخَمَّطَ البحرُ:  التطَم أَيضاً.
مقاييس اللغة:
(خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
القاموس المحيط:
خَمَطَ اللحمَ يَخْمِطُهُ شَواهُ، أو فَلَمْ يُنْضِجْهُ، الجَدْيَ سَلَخَهُ، فَشَوَاهُ، فهو خَميطٌ، فإن نَزَعَ شَعَرَهُ وشَواهُ، فَسَمِيطٌ، اللبَنَ يَخْمِطُهُ ويَخْمُطُهُ جَعَلَهُ في سقاء. والخَمَّاطُ الشَّوَّاء. والخَمْطَةُ ريحُ نَوْرِ العِنَبِ وشِبْهِهِ، والخَمْرُ التي أخَذَتْ ريحاً، أو الحامِضَةُ مع ريحٍ. ولبَنٌ خَمْطٌ وخَمْطَةٌ وخامِطٌ طَيِّبُ الريحِ، أو أخذَ ريحاً كريحِ النَّبِقِ، والتُّفَّاحِ، وكذا سقاءٌ خامِطٌ. وخَمَِطَ، كنصَرَ وفَرِحَ، خَمطاً وخُموطاً وخَمَطاً طابَ ريحُهُ، وتَغَيَّرَتْ، ضِدٌّ. وخَمْطَتُهُ، ويحرك رائحَتُهُ.
والخَمْطُ: الحامِضُ، أو المُرُّ من كلِّ شيء، وكلُّ نَبْتٍ أخَذَ طَعْماً من مَرارَةِ، والحَمْلُ القليلُ من كلِّ شجرٍ، وشجرٌ كالسِّدْرِ، وشجرٌ قاتِلٌ، أو كلُّ شجرٍ لا شَوْكَ له، وثَمَرُ الأَراكِ، وثَمَرُ فَسْوَةِ الضَّبُعِ. وتَخَمَّطَ: تَكَبَّرَ، وغَضِبَ، كخَمِطَ، بالكسر، الفَحْلُ: هَدَرَ، البَحْرُ: الْتَطَمَ. والمُتَخَمِّطُ: القَهَّارُ الغَلاَّبُ، والشديدُ الغَضَبِ له جَلَبَةٌ من شِدَّةِ غَضَبِهِ. وأرضٌ خَمْطَةٌ، وتُكْسَرُ ميمُهُ: طَيِّبَةُ الريحِ. وبَحْرٌ خَمِطُ الأمواجِ، ككتِفٍ: مُلْتَطِمُها.
تاج العروس:
خ م ط
خَمَطَ اللَّحْمَ يَخْمِطُه خَمْطاً : شَواهُ أَو شَواهُ فلمْ يُنْضِجُه . فهو خَميطٌ . وخَمَطَ الحَمَلَ والشَّاةَ والجَدْيَ يَخْمِطُه خَمْطاً : سَلَخَهُ ونَزَعَ جِلْدَهُ وشَواه فهو خَميطٌ . قالَ الجَوْهَرِيّ : فإنْ نَزَعَ عنه شَعْرَهُ وشَواهُ فسَميطٌ وهذا قَدْ يأتي بَيانُه في س م ط وإيرادُه هنا مُخالِفٌ لصَنيعِهِ . وقولُه شَعرَه هَكَذا هو في نُسَخِ الصّحاح ومثلُه في العُبَاب واللّسَان ووجَدْتُ في هامِشِ نُسخَةِ الصّحاح صوابُه : صُوفه . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : خَمَطْتُ الجَدْيَ إِذا سَمَطْتَه وشَوَيْتَه فهو خَميطٌ ومَخْموطٌ . قالَ : وقال بعضُ أَهلِ اللُّغَةِ : الخَميطُ : المَشْوِيُّ بجِلْدِه . وفي اللّسَان : وقِيل الخَمْطُ بالنَّارِ والسَّمْطُ بالماءِ . وخَمَطَ اللَّبَنَ يَخْمِطُه ويَخْمُطُه من مَدِّ ضَرَبَ ونَصَرَ خَمْطاً إِذا جَعَلَه في سِقاءٍ . عن ابنِ عبَّادٍ . والخَمَّاطُ كشَدَّادٍ : الشَّوَّاءُ قالَ رُؤْبَةُ :
" شاكٍ يَشُكُّ خَلَلَ الآباطِ
" شَكَّ المَشَاوِي نَقَدَ الخَمَّاطِ
أَرادَ بالمَشَاوِي : السَّفافِيدَ تُدْخَلُ في خَلَلِ الآبَاطِ . وقال اللَّيْثُ : الخَمْطَةُ : ريحُ نَوْرِ العِنَبِ والَّذي في العَيْن : ريحُ نَوْرِ الكَرْمِ وما أَشْبَهه ممَّا له رِيحٌ طَيِّبةٌ . وليست بالشَّديدَةِ الذَّكَاءِ طِيباً . والخَمْطَة : الخَمْرُ الَّتِي أَخَذَتْ رِيحاً وقال الجَوْهَرِيّ : أَخَذَت ريحَ الأَرَاكِ كرِيحِ التُّفَّاحِ ولم تُدْرِكْ بَعْدُ . انْتَهَى . وقال اللِّحْيانِيّ : أَخَذَت شيئاً من الرِّيحِ كريحِ النَّبِقِ والتُّفَّاح يُقَالُ : خَمِطَتْ الخَمْرُ . وقال أَبُو زَيْدٍ : الخَمْطَةُ : أَوَّلُ مَا تَبْتَدئُ في الحُموضَةِ قبلَ أَنْ تَشْتَدَّ . وقال أَبُو حَنِيفَةَ : الخَمْطَة : الخمرَةُ الَّتِي أُعْجِلَت عن اسْتِحْكامِ رِيحِها فأَخَذَت ريحَ الأَرَاكِ ولم تُدْرِكْ بعدُ أَو هي الحامِضَةُ كذا في الصّحاح وهو قَوْلُ أَبي حَنِيفَةَ وزادَ غيرُه : مع رِيحٍ وبه فُسِّرَ قَوْلُ أَبي ذُؤَيْبٍ :
عُقَارٌ كمَاءِ النِّيِّ لَيْسَتْ بخَمْطَةٍ ... ولا خَلَّةٍ يَكْوِي الوُجُوهَ شِهابُها أَرادَ عَتيقةً ولذلكَ قالَ : ليستْ بخَمْطَةٍ . وقال السُّكَّرِيُّ في شرحِ البَيْت : الخَمْطَةُ : الَّتِي أَخَذَت رِيحاً والخَلَّةُ : الحامِضَةُ وقِيل : الخَمْطَةُ : الَّتِي حينَ أَخَذَ الطَّعْمُ فيها . ولَبَنٌ خَمْطٌ وخَمْطَةٌ وخامِطٌ : طَيِّبُ الرِّيح أَو الَّذي أَخَذَ رِيحاً كريحِ النَّبِقِ أَو التُّفَّاحِ . قالَ اليَزيدِيُّ : الخامِطُ : الَّذي يُشْبِه رِيحُه ريحَ التُّفَّاحِ وكَذلِكَ الخَمْطُ أَيْضاً قالَ ابنُ أَحْمَرَ :
وما كنْتُ أَخْشَى أَنْ تَكونَ مَنِيَّتِي ... ضَرِيبَ جِلاَدِ الشَّوْلِ خَمْطاً وصَافِيَا وفي التَّهذيب : قالَ اللَّيْثُ : لَبَنٌ خَمْطٌ وهو الَّذي يُحْقَنُ في السِّقاءِ ثمَّ يُوضَعُ عَلَى حَشيشٍ حتَّى يأْخُذَ من ريحِه فيكونَ خَمْطاً طَيِّبَ الرِّيحِ طَيِّب الطَّعْمِ . ونقَلَ الجَوْهَرِيّ والصَّاغَانِيُّ عن أَبي عُبَيْدَة كذا في العُبَاب - وفي الصّحاح عن أَبي عُبَيْدٍ - : أَنَّ اللَّبَنَ إِذا ذَهَبَ عنه حَلاوَةُ الحَلَب ولم يتَغَيَّرَ طَعْمُه فهو سامِطٌ وإِنْ أَخَذَ شيئاً من الرِّيحِ فهو خامِطٌ وإِنْ أَخَذَ شيئاً من الطَّعمِ فهو مُمَحَّلٌ فإذا كانَ فيه طعمُ الحَلاوَةِ فهو قُوهَةٌ وكَذلِكَ سِقاءٌ خامِطٌ وَقَدْ خَمِطَ كنَصَرَ وفَرِحَ خَمْطاً وخُمُوطاً وخَمَطاً الأَخير مُحَرَّكَةً وفيه لفٌّ ونَشْرٌ مُرَتَّبٌ فهو خَمِطٌ : طابَتْ رِيحُه وأَيْضاً : تغيَّرَتْ رِيحُه ضِدٌّ . وخَمْطَتُه بالفَتْحِ والضَّميرُ للسِّقاءِ ويُحرَّكُ : رائِحَتُه وقِيل : خَمْطُه : أَنْ يَصيرَ كالخِطْمِيِّ إِذا لَجَّنَهُ وأَوْخَفَهُ . وقِيل : الخَمْطُ والخَمْطَةُ من اللَّبنِ : الحامِضُ وقِيل : هو المُرُّ من كلِّ شيءٍ وقال الزَّجَّاجُ : كلُّ نَبْتٍ إِذا أَخَذَ طَعْماً من مَرارَةٍ حتَّى لا يُمْكِنَ أَكْلُه فهو خَمْطٌ
والخَمْطُ : الحَمْلُ القَليلُ من كُلِّ شَجَرٍ عن أَبي حَنِيفَةَ . وقالَ أَيْضاً : زَعَمَ بعضُ الرُّواةِ أَنَّ الخَمْطَ : شَجَرٌ كالسِّدْرِ وحَمْلُه كالتُّوتِ . واخْتُلِفَ في تَفْسيرِ الخَمْطِ في قَوْله تَعَالَى " وبَدَّلْناهُمْ بجَنَّتَيْهِم جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وأَثْلٍ وشَيْءٍ من سِدْرٍ قَليلٍ " فقيل : شَجَرٌ قاتِلٌ أَو سمٌّ قاتِل أَو كلُّ شجرٍ لا شَوْكَ له وهذا عن ابنِ دُرَيْدٍ ومثلُه للرَّاغِبِ في المُفْرَدات وقِيل : شَجَرٌ له شَوْكٌ نُقِلَ ذلِكَ عن الفرَّاءِ ونقله الزَّمَخْشَرِيُّ في الكَشَّاف عن أَبي عُبَيْدَة فتأَمَّلْ . وقال أَيْضاً : الخَمْطُ في الآيَةِ : ثَمَرُ الأَرَاكِ وهو البَرِير وقالَ اللَّيْثُ : هو ضربٌ من الأَراكِ له حَمْلٌ يُؤْكَلُ وهذا قَدْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقال ابن الأَعْرَابِيّ : الخَمْطُ : ثَمَر يُقَالُ له : فَسْوَةُ الضَّبُعِ عَلَى صورَةِ الخَشْخَاشِ يَتَفَرَّكُ ولا يُنْتَفَعُ به . قالَ الجَوْهَرِيّ : وقُرِئَ : " ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ " بالإِضافَة . قُلْتُ : هي قِراءةُ أَبي عَمْرو ويَعْقُوبَ وأَبي حاتِمٍ وقرأَ الباقونَ عَلَى الصِّفَةِ . قالَ ابنُ بَرِّيّ : مَنْ جَعَلَ الخَمْطَ : الأَراكَ فحَقُّ القِراءةِ بالإِضافَةِ لأَنَّ الأُكُلَ : الجَنَى فأَضافَهُ إِلَى الخَمْط ومن جَعَلَ الخَمْطَ ثَمَرَ الأَراكِ فحَقُّ القِرَاءةِ أَنْ تَكونَ بالتَّنْوينِ ويكونَ الخَمْطُ بَدَلاً من الأُكُلِ وبكُلٍّ قَرَأَتْه القُرَّاءُ . ومن المَجَازِ : تَخَمَّطَ فلانٌ : إِذا تَكَبَّرَ وغَضِبَ وفي الصّحاح : تَغَضَّبَ وتَكَبَّر . وفي الأَساسِ : تَغَضَّبَ وثار وأَجْلَبَ . شُبِّه بهَديرِ الفَحْلِ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ للكُمَيْتِ :
وَقَدْ كانَ زَيْناً للعَشيرَةِ مِدْرَهاً ... إِذا مَا تَسامَتْ للتَّخَمُّطِ صِيدُهَا وقال الأَصْمَعِيّ : الأَخْذُ والقَهْرُ بغَلَبَةٍ وأَنْشَدَ لأَوْسِ بنِ حَجَرٍ :
إِذا مُقْرَمٌ منَّا ذَرَا حَدُّ نابَهَ ... تَخَمَّطَ فِينَا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ قُلْتُ : ومِنْهُ حَديثُ رِفاعَةَ قالَ : " الماءُ من الماءِ فتَخَمَّطَ عُمَرُ " أَي غَضِبَ . وقال الرَّاجِزُ :
" إِذا رَأَوْا من مَلِكٍ تَخَمُّطاً
" أَو خُنْزَوَاناً ضَرَبُوهُ مَا خَطَا كخَمِطَ بالكَسْرِ قالَ الشَّاعِر وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَهُما :
إِذا تَخَمَّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْه إِلَى ... مَا يَشْتَهونَ ولا يُثْنَوْنَ إِنْ خَمِطُوا وتَخَمَّطَ الفَحْلُ : هَدَرَ زادَ ابنُ دُرَيْدٍ : للصِّيَال أَو إِذا صالَ . ومن المَجَازِ : تَخَمَّطَ البَحْرُ إِذا زَخَرَ والْتَطَمَ واضْطَرَبَتْ أَمْواجُه . ومن المَجَازِ : المُتَخَمِّطُ : القَهَّارُ الغَلاَّبُ من الرِّجالِ وهو مأْخوذٌ من قولِ الأَصْمَعِيّ السابق . وقِيل : هو الشَّديدُ الغَضَبِ له فَوْرَةٌ وجَلَبَةٌ من شدَّةِ غَضَبِه كما في اللّسَان والعُبَاب عن اللَّيْث وأَنْشَدَ :
إِذا تَخَمَّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْه إِلَى ... مَا يَشْتَهونَ ولا يُثْنَوْنَ إِنْ خَمِطُوا وَقَدْ تَقَدَّم قريباً . وأَرْضٌ خَمْطَةٌ بالفَتْحِ وتُكْسَرُ ميمُه أَي طَيِّبَةُ الرِّيحِ وَقَدْ خَمِطَتْ . ومن المَجَازِ : بحرٌ خَمِطُ الأَمْواجِ ككَتِفٍ أَي مُلْتَطِمُها وقِيل مُضْطَرِبُها قالَ سُوَيْدُ بنُ أَبي كاهِلٍ اليَشْكُرِيُّ :
ذُو غُبَابٍ زَبِدٌ آذِيُّهُ ... خَمِطُ التَّيَّارِ يَرْمي بالقَلَعْ يعني بالقَلَع : الصَّخْرَ أَي يَرْمي بالصَّخْرَةِ العَظيمَةِ
وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الخامِطُ : السَّامِطُ وجمعُه : الخُمَّاط كرُمَّانٍ . والخَمْطُ : كلُّ طَرِيٍّ أَخَذَ طَعْماً ولم يَسْتَحْكِم . والخَمْطَةُ : اللَّوْمُ والكلامُ القَبيحُ قالَ خالِدُ بنُ زُهَيْرٍ الهُذَلِيّ :
ولا تَسْبِقْنَ للنَّاس مِنِّي بخَمْطَةٍ ... من السمِّ مَذْرُورٍ عليها ذُرُورُها هَكَذا فسَّرَه السُّكَّريُّ وقِيل : عَنَى : طَرِيَّةً حَديثَةً كأَنَّها عِنْدَه أَحَدٌ . والخِمَاطُ بالكَسْرِ : جمعُ الخَمْطَة قالَ المُتَنَخِّل الهُذَلِيّ :
مُشَعْشَعَةٍ كعَيْنِ الدِّيكِ لَيْسَت ... إِذا ذِيقَتْ من الخَلِّ الخِمَاطِ كذا أَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ والرِّوايَةُ :
مُشَعْشَعَةٍ كعَيْنِ الدِّيكِ فيها ... حُمَيَّاها من الصُّهْبِ الخِمَاطِ قالَ السُّكَّرِيّ : يُقَالُ : خِمَاطٌ أَي تَغُولُ عَلَى شارِبِهَا فتأْخُذُ عَقْلَهُ وقِيل : الخِمَاطُ واحِدَتُه خَمْطَة وهي : الَّتِي أَخَذَت رِيحاً ولم تُدْرِكْ يُقَالُ : مَا أَطْيَبَ خَمْطَةَ مَشْطتها وذلِكَ إِذا خَمَرَ فشَمِمْتَ رِيحاً طَيِّبَةً . ولَبَنٌ خَميطٌ أَي خامِطٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن أَبي عُبَيْدٍ . وجَدْيٌ مَخْمُوطٌ أَي خَمِيطٌ عن ابنِ دُرَيْدٍ . والخَمَّاطُ كشَدَّادٍ : المُتَغَضِّبُ قالَ رُؤْبَةُ :
" فَقَدْ كَفَى تَخَمُّطَ الخَمَّاطِ
" والبَغْيَ من تَعَيُّطِ العَيَّاطِ وقال ابنُ عبَّادٍ : الخِمَاطُ بالكَسْرِ : الغَنَمُ البِيضُ . نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . والمُتَخَمِّطُ : الأَسَدُ كذا في التَّكْمِلَة . وتَخَمَّطَ نابُ البَعيرِ : ظَهَرَ وارْتَفَع وهُو مَجَازٌ كما في الأَسَاسِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
