# خمل (خ-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - م - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء واللام والميم معهما
خ م ل، ل خ م، خ ل م، م ل خ، ل م خ مستعملات خمل: الخامِلُ: الخَفِيُّ، وخَمَلَ يخمُلُ خُمُولاً، وقَوْلٌ خَامِلٌ: خفيٌّ. ويقال: هو خامِل الذُّكرِ والأَمْر أي: لا يُعْرَف.
وفي الحديث: "اذُكروا الله ذكرا خامِلاً" أي ذكرا بقول خفيض.
والخَميلةُ: مفرج بين الرمل في هبطة وصلابة وهي مكرمة للنبات وجمعها خَمائل، قال لبيد:
باتت وأسبل واكف من ديمة		يروي الخَمائل دائما تساجمها
والخَمْل -مجزوم خَمْلُ الطنفسة ونحوه.
ولريش النعام خَمْلٌ، ويُجْمَعُ على خَميل.
والخْمال: داء يأخُذُ الفَرَس فلا يبرح حتى يُقْطَعَ منه عرق أو يَهْلِك، قال الأعشى:
لم تعطف على حوار ولم يق		طع عبيد عروقها من خُمالِ
وخميلةُ ريش النعام تجمع على خَمْل.
والخَمْلَةُ: ثوب مخمل من صُوفٍ كالكساء له خَمْل.
وربما أخذ الخُمال في قائمة الشاة، ثم يتحول في القوائم يدور بينهن.
يقال: خَمِلَتِ الشاة فهي مَخمُولةٌ.
والخَمْلُ: ضرب من السمك مثل اللُّخْمِ.
لخم: اللُّخْمُ من سمك البحر، قال:
كثيرة حِيتانُه ولُخَمُهْ
خلم: الخِلْمُ: مريض الظبية أو كناسها، تتخذه مألفا وتأوي إليه. وسمي الصديق خِلْماً لألفته، وفلان خلم فلان.
والخِلْم: العظيم.
ملخ:
المَلْخْ: قبضك على عضلة عضا وجذبا.
ويقال: امتَلَخَ الكلب عضلته، وامتَلَخَ فلان يده من يد القابض.
ومَلَخَتِ العُقاب عينه وامتَلَخَتْها أي أخرجَتْها.
وامتَلَخْتُ اللجام من رأس الدابة.
والمَلاّخُ: الملاق.
ويقال: تَمَلَّخَ بالباطل أي: تلهى به.
ومالَخْتُها: مالقيتها ولاعبتها.
والمَليخُ: لحم لا طعم له كلحمِ الحوارِ، قال:
وأنت مَليخٌ كلحـم الـحـوا		رِ، لا أنت حلوٌ ولا أنت مرَ
والفحل المَليخُ، وجمعه أملخه، وهو الذي ينعدل عن الشول قدوراً.
ومَلَخْتُ المرأة مَلْخاً وهو شدة الرطم.
لمخ: اللِّماح: اللِّطامُ، قال:
مأوْرَخَتُه أَيَّما إيراخِ		قبل لِماخٍ أَيِّما لِماخِ

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **اللام** ve **الميم**’in onlarla birlikte olanı

**خ م ل**، **ل خ م**، **خ ل م**، **م ل خ**، **ل م خ** kullanımdadır. **خمل**: **الخامِلُ**: gizli olan. Ve **خَمَلَ** **يخمُلُ** **خُمُولاً**; ve **قَوْلٌ خَامِلٌ**: gizli (söz). Ve denilir: o, **خامِل الذُّكرِ والأَمْر**’dir; yani: bilinmez.

Ve hadiste: “اذُكروا الله ذكرا **خامِلاً**” yani alçak (kısık) sözle bir zikir.

Ve **الخَميلةُ**: kum arasında bir çöküntü ve sertlikte (bulunan) bir açıklık; ve o, bitki için bir ikramdır; çoğulu **خَمائل**’dir. Lebîd dedi ki:
Geceledi; ve bir sağanak buluttan dökülen (yağmur) saldı,
**الخَمائل**’i daima sular; akışları onu birbirine katar.

Ve **الخَمْل** — cezmedilmiş: **خَمْلُ الطنفسة** ve benzeri.

Ve devekuşu tüyü için **خَمْلٌ** vardır; ve **خَميل** üzere cem‘ olunur.

Ve **الخْمال**: ata musallat olan bir hastalık; ondan bir damar kesilinceye yahut helâk oluncaya kadar ayrılmaz. A‘şâ dedi ki:
Ne bir yavruya şefkat etti ne de
Ubeyd onun damarlarını **خُمالِ**’den kesti.

Ve devekuşu tüyünün **خميلةُ**’si **خَمْل** üzere cem‘ olunur.

Ve **الخَمْلَةُ**: yünden, örtü gibi, tüylü bir kumaş; onun **خَمْل**’i vardır.

Ve bazen **الخُمال** koyunun ön bacağında olur; sonra bacaklarda dolaşarak onların arasında döner.

Denilir: koyun **خَمِلَتِ**; o hâlde o **مَخمُولةٌ**’dur.

Ve **الخَمْلُ**: **اللُّخْمِ** gibi bir tür balık.

**لخم**: **اللُّخْمُ** deniz balığındandır. Dedi ki:
Onun balinaları ve **لُخَمُهْ**’u çoktur.

**خلم**: **الخِلْمُ**: ceylanın hastalığı yahut onun inidir; onu ülfet yeri edinir ve ona sığınır. Ve dost **خِلْماً** diye adlandırıldı; ülfetinden dolayı. Ve falan, falanın **خلم**’idir.

Ve **الخِلْم**: büyük (olan).

**ملخ**:
**المَلْخْ**: bir kası ısırarak ve çekerek tutmandır.

Ve denilir: köpek kasını **امتَلَخَ**; ve falan, tutanın elinden elini **امتَلَخَ** etti.

Ve kartal onun gözünü **مَلَخَتِ** ve onu **امتَلَخَتْها**; yani onu çıkardı.

Ve ben, yuları binitin başından **امتَلَخْتُ** ettim.

Ve **المَلاّخُ**: **الملاق**.

Ve denilir: bâtıl ile **تَمَلَّخَ** etti; yani onunla oyalanıp durdu.

Ve onu **مالَخْتُها**: onunla karşılaşmadım ve oynaşmadım.

Ve **المَليخُ**: tadı olmayan et; deve yavrusunun eti gibi. Dedi ki:
Sen **مَليخٌ**’sin, deve yavrusunun eti gibi;
Ne sen tatlısın ne de sen acısın.

Ve **الفحل المَليخُ**; çoğulu **أملخه**’dir; ve o, **الشول**’den **قدوراً** olarak (sapıp) ayrılan kimsedir.

Ve kadını **مَلَخْتُ** **مَلْخاً**; ve o, şiddetli tokatlamadır.

**لمخ**: **اللِّماح**: **اللِّطامُ**. Dedi ki:
Onu pek çok geciktirdim, her ne geciktirme ise;
Her ne **لِماخٍ** ise, bir **لِماخٍ**’tan önce.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَمْلُ: الهُدبُ. والخَمْلُ: الطِنفَسةُ. قال أبو صاعد: الخَميلَةُ: الشجرُ المجتمعُ الكثيفُ. وقال الأصمعي: الخَميلَةُ: رملةٌ تُنبت الشجرَ. والخُمالُ: العَرَجُ. قال الكميت:
إذا نسيتْ عُرْجُ الضباعِ خُمالَها
والخامِلُ: الساقطُ الذي لا نباهَة له. وقد خَمَلَ يَخْمُلُ خُمولاً. واَخْمَلْتُهُ أنا.

##### Türkçe

**الخَمْلُ**: püskül. Ve **الخَمْلُ**: halı. Ebû Sâʿid dedi: **الخَميلَةُ**: bir araya toplanmış, sık ağaç(lar). Ve el-Asmaʿî dedi: **الخَميلَةُ**: ağaç bitiren bir kumluk. Ve **الخُمالُ**: topallık. el-Kumeyt dedi:
Eğer sırtlanların topalları kendi **خُمالَها**’sını unutursa
Ve **الخامِلُ**: düşmüş olan; kendisinde şöhret olmayan. Ve gerçekten **خَمَلَ** **يَخْمُلُ** **خُمولاً**. Ve ben onu **اَخْمَلْتُهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ل م
خلم ، خمل ، لمخ ، لخم ، ملخ ، مخل : مستعملات .
مخل : أهمله اللَّيْثُ .
وروى أبُو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _
قال : الْمَاخِلُ : الْهَارِبُ .
قلتُ : وكذلك المَالِخُ ، كأَنَّه قُلِبَ عنه ،
والخَافِلُ . . وهذه من نوادره .
خمل : قال اللَّيْثُ : خَمَلَ ذِكرُه يَخْمُلُ خُمُولاً ،
والْخَامِلُ : الْخَفِيُّ : وهو خَامِلُ الذِّكر _
لا يُعْرَف ولا يُذْكَرُ ، والقولُ الْخَامِلُ :
الْخَفِيضُ .
وفي الحديث : ) ( اذْكُروا الله ذِكْراً خَامِلاً ) ( _
أي : اخفِضوا صَوْتَكمْ بِذِكْرِه _ تَوْقِيراً
لجَلالَتِهِ ، وَهَيْبَةً لِعَظَمَتِهِ .
قال : والْخَمِيلَةُ مَفْرَجٌ بين هَبْطَةٍ وصَلاَبَةٍ ،
وهي مَكْرُمَةٌ للنَّبَات .
أبو عبيد _ عن أصحابه _ : الْخَمِيلَةُ من
الرَّمل مُسْتَرَقُّهُ . . حيث يَذْهَبُ مُعْظَمُه
ويبقى شيءٌ مِنْ لَيِّنِه .
وقال شمِرٌ : قال أبو عمرٍ و : الْخَمِيلَةُ :
الأرضُ السَّهلةُ التي تُنبِتُ .
شُبِّهَ نَبْتُها بِخَمْلِ القَطِيفَةِ .
قال : ويقال : الْخَمِيلةُ مَنْقَعُ ماءٍ ومَنْبِتُ
شَجَرٍ .
ولا تكونُ إلاَّ في وَطَاءٍ من الأرض .
وقال ابن السكِيت : قال أبو صَاعِدٍ :
الْخَمِيلةُ : الشَّجَرُ المجتَمِعُ . . الذي لا تَرَى
فيه الشيء إذا وقع في وَسَطِهِ .
قال : وقال الأصمعيُّ : الخَمِيلةُ رَمْلةٌ تُنْبِتُ
الشَّجَرَ .
وروى ابن الفَرَجِ _ عن بَعْضِهمْ _ أَنَّه قال :
هو خَامِلُ الذِّكْرِ ، وَخَامِنُ الذّكْر _ بمعنىً
واحِدٍ .
وقال الليث : الخَمْلُ _ مَجْزُومٌ _ خَمْلُ
القَطِيفَةِ ونحوِه ، وهو مِنْ غَزْلٍ نُسِجَ قد
أُفْضِلتْ له فُضُولٌ كَخَمْلِ الطِّنْفَسَةِ .
ويقال لرِيشِ النَّعَام : خَمْلٌ .
قال : والخَمْلَةُ ثَوْبٌ مُخْمَلٌ من صُوفٍ
كالكِساءِ . . له خَمْلٌ .
قال : والخُمَالُ دَاءٌ يأْخذُ الفرسَ فَلاَ يَبرحُ
حتى يُقْطعَ منه عِرْقٌ أَو يَهلِكَ .
وأنشد قول الأعشى يَصِفُ نَجِيبَةً من
الإبلِ .
لَمْ تُعَطَّفْ على حُوَارٍ وَلَمْ يَقْطعْ
عَبِيدٌ عُرُوقَهَا مِنْ خُمَالِ
قال : وَالْخُمَالُ داءٌ يأْخذُ في قائِمَةِ الشَّاةِ ،
ثمَّ يَتَحَوَّلُ في القوائم يَدُورُ بَينهنَّ .
يقال : خُمِلَتِ الشَّاةُ . . فهي مَخْمُولةٌ .
أبو عبيد : الخُمَالُ : من أَدْوَاءِ الإبل وهو
ظَلْعٌ يكُونُ في القوائِم .
وأنشد بيتَ الأعْشى .
وقال الليث : الخَمِيلةُ _ والجَميعُ :
الخَمِيلُ _ : رِيشُ النَّعَامِ .
قال : والخَمْلُ : ضَرْبٌ من السَّمَكِ . . مِثلُ
اللُّخْمِ .
قلت : لا أَعرفُ ) ( الخَمْلَ ) ( بالخَاء في
أَسماء السَّمكِ ، وأَنواعِها ، وأَعْرِفُ
) ( الجَمَلَ ) ( ولا آمَنُ أن يكون مُصَحَّفاً .
فإن صَحَّ ) ( الخَمْلُ ) ( لِثِقَةٍ فاقْبَلْهُ وإلاّ . .
ففيهِ نَظَرٌ .
قلتُ : ويقال : فلانٌ . . خَبيثُ الخِمْلَة _
أي : خَبِيثُ البِطَانَةِ والسَّريرةِ .
قاله أبو زيد .
ثعلب عن سَلَمَة عن الفرَّاء _ : الخِمْلةُ :
باطِنُ أَمْرِ الرجل .
يقال : فلانٌ كريمُ الخِمْلة . . ولَئِيمُ
الخِمْلة .
قال : والخِمْلةُ : العَبَاءُ القَطَوَانِيَّةُ قال :
وهي الْبِيضُ الْقَصِيرَةُ الخَمْلِ .
قال : والْخَمَلُ : السَّفِلُ من الناس .
واحِدُهُمْ خَامِلٌ .
وقال غيرُه : الخَمِيلُ : الثّيَابُ الْمُخْمَلةُ .
وأنشد :
وَإنِّ لَنَا دُرْنَى فَكُلَّ عَشِيَّةٍ
يُحَطَّ إليْنَا خَمْرُهَا وخَميلُهَا
خَمِيلُهَا : ثِيَابُهَا .
والْخَمْلةُ : شِبْهُ الشِّمْلة من الثِّياب .
لخم : قال الليث : لَخْمٌ : حَيٌّ من جُذَامَ .
قلتُ : ومُلُوكُ لَخْمٍ كانوا يَنْزِلُونَ ) ( الْحِيرَةَ ) ( ،
وهم آلُ المُنْذِرِ ابنِ مَاءِ السماء .
وقال الليث : اللَّخْمُ ضَرْبٌ من سَمَكِ
البَحْر .
وقال رؤبةُ :
كَثِيرَةٌ حِيتَانُهُ وَلُخُمُهْ
قال : و ) ( الْجَمَلُ ) ( سَمَكَةٌ تكون في البحر .
رواه ابن الأعرابيِّ :
وأنشد :
وَاعْتَلَجَتْ جِمَالُهُ وَلُخُمُهْ
قال : ولا يكون ) ( الجَمَلُ ) ( في الْعَذْبِ .
قال : واللُّخْمُ : الْكَوْسَجُ _ يقال : إنه يأكُل
الناسَ .
وقال غيرُه : اللَّخْمُ : القَطْع ، وقد لَخَمَهُ _
إذا قَطَعَه .
واللَّخَمَةُ : الْعَقَبَةُ من الْمَتْنِ .
قال ذلك قُطْرُبٌ .
خلم : قال الليث : الْخِلْمُ : مَرْبِضٌ للظَّبْيَةِ أو
كِنَاسٌ تتَّخِذُه مأْلَفاً ، وتأوِي إليه .
قال : ويسمَّى الصَّدِيقُ خِلْماً . . لأُلْفَتِهِ ، وَ
يقال فلانٌ خِلْمُ فلان .
قال : وَالْخِلْمُ : العَظيم .
وقال غيرُه : هو خِلْمي ، وهي خِلْمِي وقد
خَالَمَ فلانٌ فلاناً _ إذا صادَقَه .
أبو العبَّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
الْخِلْمُ : الصَّديقُ الصَّادِقُ الخالص .
وقال المبرِّد _ حكايةً عن بعض البصريين _
أنه قال : ما كانوا يَعُدُّونَ الْمُتفَتِّيَةَ حتى
يكون لها خِلْمَانِ سِوَى زوجِها .
عمروٌ _ عن أبيه _ قال : الْخِلْمُ شَحْم ثَرْبِ
الشَّاة .
قال أبو العبَّاس : وسألتُ عنه ابنَ
الأعرابيِّ . . فَعَرَفَه .
وقال في بابٍ آخَرَ : الْخُلُم شُحُومُ ثَرْبِ
الشَّاة .
قال : والْخُلُمُ _ أيضاً : الأصدقاءُ .
ملخ : قال الليث : الْمَلْخُ قَبْضُكَ على عَضلةٍ
عَضّاً وجَذْباً .
ويقال : امتلخَ الكلبُ عَضَلَتَهُ وامْتَلَخَ يَدَهُ
من القابِضِ عليه ، وامتلخَ السَّيْفَ من
جَفْنِه _ إذا استَلَّهُ .
ومَلَخِتِ العُقَابُ عين الْمَيْتَةِ وامْتَلَخَتْها _ إذا
انتزعتها .
وامتلختُ اللجامَ . . منْ رأسِ الدَّابةِ .
قال : والمَلاَّخُ : المَلاَّقُ .
وقال رُؤْبةَ :
مُقْتَدِرُ التَّجْلِيخِ مَلاَّخُ الْمَلَقُ
ورُوِيَ عن الْحَسَنِ أنه وَصَفَ رجلاً فقال :
يَمْلَخ في الباطل مَلْخاً _ أي : يتَلَهَّى .
قال : ومَالَخَهَا مِلاَخاً _ إذا مالَقَهَا
وَلاَعَبَهَا .
شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : مَلَخَ في
الأرض : ذَهَبَ فيها .
قال : والْمَلْقُ أَنْ يَمُرَّ مَرّاً سريعاً .
وقال ابن هَانِيءٍ : الْمَلْخُ مَدُّ الضَّبْعَين في
الحُضْرِ على حالاته كلِّها مُحْسِناً ومُسيئاً .
وقال غيرُه : المَلْخُ : السَّيْر السَّهل ، والْمَلْقُ
نَحْوُه .
وقال شَمِرٌ _ في قول الحَسَنِ : ) ( يَمْلخُ في
البَاطِلِ ) ( _ هو التَّثَنِّي والتَّكَسُّر .
يقال : مَلَخَ الفَرَسُ _ إذا لَعِبَ . قال : وقال
أبو عَدْنانَ : قال لي الأصمعيُّ :
) ( يَمْلَخُ في الباطل ) ( : يَمُرُّ فيه مَرّاً سَهْلاً .
قلتُ : وسمِعْتُ غيرَ واحد من الأعْرابِ
يقول :
مَلَخَ فُلانٌ _ إذا هَرَبَ .
وعَبْدٌ مَلاَّخٌ _ إذا كان كثيرَ الإبَاقِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ :
الْمَلْخُ : الفِرَارُ ، والْمَلْخُ : التَّكبُّرُ . والْمَلْخُ :
رِيحُ الطعام .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ :
امْتَلخْتُ الشيء _ إذا اسْتلَلْتُهُ رُويداً .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : إذا
ضَرَبَ الفحْلُ الناقةَ فلم يُلْقِحهَا فهو مَلِيخٌ .
وقال في موضع : المليخُ : الذي لا يُلقِحُ
أَصْلاً .
قال : وكلُّ طعامٍ فاسدٍ فهو مَليخٌ .
وقال الليث : المليخُ لحمٌ لا طَعمَ له _
كلحم الحُوَارِ .
قال : ومَلَخْتُ المرأة مَلْخاً . . وهو شِدَّةُ
الرَّطْمِ .
وقال أبو عُبيدة : فَرَسٌ مَلِيخٌ ونَزُورٌ
وصَلُودٌ _ إذا كان بطيء الإلْقاحِ .
وجمعُه : مُلُخٌ .
لمخ : قال الليث : اللِّمَاخُ : اللِّطَامُ .
يقال : لامَخْتُه ، ولاطَمْتُه .
وأنشد قولَ العَجَّاجِ :
فأَوْرَخَتْهَ أَيِّما إيرَاخِ
قَبْلَ لِمَاخٍ أَيَّمَا لِمَاخِ
ويقال : لَمَخَهُ لمْخاً _ أيْ : لَطَمَه .

##### Türkçe

خ ل م
**خلم** , **خمل** , **لمخ** , **لخم** , **ملخ** , **مخل** : kullanımdaki (lafızlar)dır.
**مخل** : onu **اللَّيْثُ** ihmal etti.
**أبُو العبَّاس** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ rivayet etti,
dedi ki: **الْمَاخِلُ** : kaçan (kimse)dir.
Dedim: ve aynı şekilde **المَالِخُ**; sanki ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) gibidir,
ve **الخَافِلُ**. . ve bunlar onun nadirlerindendir.

**خمل** : **اللَّيْثُ** dedi ki: **خَمَلَ ذِكرُه يَخْمُلُ خُمُولاً**,
ve **الْخَامِلُ** : gizli olandır: ve o **خَامِلُ الذِّكر**’dür _
bilinmez ve anılmaz; ve **القولُ الْخَامِلُ** :
alçak (kısık) olandır.
Hadiste: ) ( **اذْكُروا الله ذِكْراً خَامِلاً** ) ( _
yani: O’nu anmanızla sesinizi kısın _ tazim olarak
O’nun celâline, ve heybet olarak O’nun azametine.
Dedi ki: ve **الْخَمِيلَةُ** bir açıklıktır; bir çöküntü ile bir sertlik arasındadır,
ve o, bitki için bir keremdir.
**أبو عبيد** _ ashabından _ : **الْخَمِيلَةُ** kumdan, onun sızıp giden yeridir. . nerede ki onun çoğu
gider ve yumuşağından bir şey kalır.
Ve **شمِرٌ** dedi: **أبو عمرٍو** dedi ki: **الْخَمِيلَةُ** :
bitiren düz (yumuşak) arazidir.
Onun bitkisi, **خَمْلِ القَطِيفَةِ**’ye benzetildi.
Dedi ki: ve denir: **الْخَمِيلةُ** su birikintisi ve
ağaç bitim yeridir.
Ve ancak yerin bir alçaklığında olur.
Ve **ابن السكِيت** dedi: **أبو صَاعِدٍ** dedi ki:
**الْخَمِيلةُ** : toplanmış ağaçtır. . ki onda
ortasına düşen şeyi görmezsin.
Dedi ki: ve **الأصمعيُّ** dedi: **الخَمِيلةُ** ağaç bitiren bir kumluktur.
Ve **ابن الفَرَجِ** _ bazılarından _ rivayet etti ki o dedi:
o **خَامِلُ الذِّكْرِ**’dür, ve **خَامِنُ الذّكْر** _ anlamca
birdir.
Ve **الليث** dedi: **الخَمْلُ** _ meczum (sükûnlu) _ **خَمْلُ
القَطِيفَةِ** ve benzeri; ve o, eğrilip dokunmuş bir ipliktendir ki
ona fazlalıklar bırakılmıştır; **خَمْلِ الطِّنْفَسَةِ** gibi.
Ve devekuşu tüyüne: **خَمْلٌ** denir.
Dedi ki: ve **الخَمْلَةُ** yünden kadifeleştirilmiş bir elbisedir,
aba gibi. . onun **خَمْلٌ**’ü vardır.
Dedi ki: ve **الخُمَالُ** ata musallat olan bir hastalıktır; ondan ayrılmaz
ta ki ondan bir damar kesilinceye yahut helâk oluncaya kadar.
Ve **الأعشى**’nın, develerden bir seçkini vasfederken söylediği sözü inşad etti:
لَمْ تُعَطَّفْ على حُوَارٍ وَلَمْ يَقْطعْ
عَبِيدٌ عُرُوقَهَا مِنْ خُمَالِ
Dedi ki: ve **الْخُمَالُ** koyunun ayağında olan bir hastalıktır;
sonra ayaklarda dolaşarak onlarda yer değiştirir, aralarında döner.
Denir: **خُمِلَتِ الشَّاةُ** . . o hâlde o **مَخْمُولةٌ**’dur.
**أبو عبيد**: **الخُمَالُ**: develerin hastalıklarındandır; ve o,
ayaklarda olan bir topallıktır.
Ve **الأعْشى**’nın beytini inşad etti.
Ve **الليث** dedi: **الخَمِيلةُ** _ ve cem‘i:
**الخَمِيلُ** _ : devekuşu tüyüdür.
Dedi ki: ve **الخَمْلُ**: balıktan bir türdür. . **اللُّخْمِ** gibi.
Dedim: balık adlarında ve türlerinde **الخَمْلَ**’i **الخَاء** ile bilmem; ve bilirim
) ( **الجَمَلَ** ) (; ve musahhaf olmasından emin değilim.
Eğer güvenilir (bir nakille) **الخَمْلُ** sahih olursa onu kabul et; yoksa. .
onda bakış (tereddüt) vardır.
Dedim: ve denir: falan. . **خَبيثُ الخِمْلَة** _
yani: iç yüzü ve gizli hali kötü.
Bunu **أبو زيد** söyledi.
**ثعلب**’dan, **سَلَمَة**’den, **الفرَّاء**’dan _ : **الخِمْلةُ** :
adamın işinin içidir.
Denir: falan **كريمُ الخِمْلة** . . ve **لَئِيمُ
الخِمْلة**.
Dedi ki: ve **الخِمْلةُ** : **العَبَاءُ القَطَوَانِيَّةُ**’dir; dedi ki:
ve o, **الْبِيضُ الْقَصِيرَةُ الخَمْلِ**’dir.
Dedi ki: ve **الْخَمَلُ** : insanların aşağı tabakasıdır.
Onların teki **خَامِلٌ**’dir.
Ve başkası dedi: **الخَمِيلُ** : kadifeli elbiselerdir.
Ve inşad etti:
وَإنِّ لَنَا دُرْنَى فَكُلَّ عَشِيَّةٍ
يُحَطَّ إليْنَا خَمْرُهَا وخَميلُهَا
**خَمِيلُهَا** : onun elbiseleridir.
Ve **الْخَمْلةُ** : elbiselerden **الشِّمْلة** benzeri bir şeydir.

**لخم** : **الليث** dedi: **لَخْمٌ** : **جُذَامَ**’dan bir kabiledir.
Dedim: ve **لَخْمٍ**’in kralları ) ( **الْحِيرَةَ** ) (’ye inerlerdi,
ve onlar, **ماءِ السماء** oğlu **المُنْذِر**’in âlidir.
Ve **الليث** dedi: **اللَّخْمُ** deniz balığından bir türdür.
Ve **رؤبةُ** dedi:
كَثِيرَةٌ حِيتَانُهُ وَلُخُمُهْ
Dedi ki: ve ) ( **الْجَمَلُ** ) ( denizde bulunan bir balıktır.
Bunu **ابن الأعرابيِّ** rivayet etti:
ve inşad etti:
وَاعْتَلَجَتْ جِمَالُهُ وَلُخُمُهْ
Dedi ki: ) ( **الجَمَلُ** ) ( tatlı suda olmaz.
Dedi ki: ve **اللُّخْمُ** : **الْكَوْسَجُ**’dur _ denir ki o insanları yer.
Ve başkası dedi: **اللَّخْمُ** : kesmedir; ve onu **لَخَمَهُ** _
onu kestiği zaman.
Ve **اللَّخَمَةُ** : sırtın (metnin) arka çıkıntısıdır.
Bunu **قُطْرُبٌ** söyledi.

**خلم** : **الليث** dedi: **الْخِلْمُ** : ceylan için bir yatak yahut
kendine ünsiyet edindiği bir in (barınak)tır; ona sığınır.
Dedi ki: ve dost, ünsiyetinden dolayı **خِلْماً** diye adlandırılır. . ve
denir: falan, falanın **خِلْمُ**’üdür.
Dedi ki: ve **الْخِلْمُ** : büyük (olan)dır.
Ve başkası dedi: o benim **خِلْمي**’mdir, ve o benim **خِلْمِي**’mdir; ve
falan falanla **خَالَمَ** etti _ onu dost edindiği zaman.
**أبو العبَّاس** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ dedi ki:
**الْخِلْمُ** : halis, doğru dosttur.
Ve **المبرِّد** _ bazı Basralılardan hikâye olarak _
onun dediğini (nakletti): onlar **الْمُتفَتِّيَةَ**’yi saymazlardı, ta ki
kocasından başka iki **خِلْمَانِ**’ı oluncaya kadar.
**عمروٌ** _ babasından _ dedi ki: **الْخِلْمُ** koyunun içyağı (tharb) yağlarıdır.
**أبو العبَّاس** dedi ki: onu **ابنَ
الأعرابيِّ**’ye sordum. . onu bildi.
Ve başka bir bapta dedi: **الْخُلُم** koyunun içyağı (tharb) yağlarıdır.
Dedi ki: ve **الْخُلُمُ** _ ayrıca: dostlardır.

**ملخ** : **الليث** dedi: **الْمَلْخُ** bir kasın üzerine, ısırma ve çekme ile tutmandır.
Ve denir: köpek kasını **امتلخَ** etti; ve onu tutandan elini
**امْتَلَخَ** etti; ve kılıcı kınından **امْتَلَخَ** etti _ onu çekip çıkardığı zaman.
Ve kartal leşin gözünü **مَلَخِتِ** ve onu **امْتَلَخَتْ** _
onu söküp aldığı zaman.
Ve ben gemi (yular)ı. . binek hayvanının başından **امتلختُ**.
Dedi ki: ve **المَلاَّخُ** : **المَلاَّقُ**’tır.
Ve **رُؤْبةَ** dedi:
مُقْتَدِرُ التَّجْلِيخِ مَلاَّخُ الْمَلَقُ
Ve **الْحَسَنِ**’den rivayet olundu ki o bir adamı vasfetti ve dedi:
o batılda **يَمْلَخ** eder, **مَلْخاً** _ yani: oyalanır.
Dedi ki: ve onu **مِلاَخاً** **مَالَخَهَا** etti _ onu **مالَقَهَا** ettiği ve onunla
oynaştığı zaman.
**شَمِرٌ** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ : **مَلَخَ** yerde: onda gitti.
Dedi ki: ve **الْمَلْقُ** hızlı bir geçişle geçmendir.
Ve **ابن هَانِيءٍ** dedi: **الْمَلْخُ** yerleşik halde, bütün hallerinde, iyi ve kötü olarak, iki koltuğu (koltuk altını) uzatmaktır.
Ve başkası dedi: **المَلْخُ** : kolay yürüyüştür; ve **الْمَلْقُ** onun gibidir.
Ve **شَمِرٌ** _ **الحَسَنِ**’in sözü hakkında: ) ( **يَمْلخُ في
البَاطِلِ** ) ( _ o, salınma ve kırıtma (nazlanma)dır.
Denir: at **مَلَخَ** etti _ oynadığı zaman. Dedi ki: ve
**أبو عَدْنانَ** dedi: **الأصمعيُّ** bana dedi ki:
) ( **يَمْلَخُ في الباطل** ) ( : onda kolay bir geçişle geçer.
Dedim: ve bedevilerden birden fazlasını işittim, derlerdi ki:
falan **مَلَخَ** etti _ kaçtığı zaman.
Ve **عَبْدٌ مَلاَّخٌ** _ çok kaçak (çok firarlı) olduğu zaman.
**ثعلب** _ **ابن الأعرابي**’den _ :
**الْمَلْخُ** : kaçıştır; ve **الْمَلْخُ** : kibirdir. ve **الْمَلْخُ** :
yemeğin kokusudur.
**أبو عبيد** _ **الأصمعي**’den _ :
bir şeyi **امْتَلخْتُ** _ onu yavaşça çekip çıkardığım zaman.
**أبو العباس** _ **ابن الأعرابي**’den _ dedi ki:
erkek deve dişi deveyi vurur da onu döllemezse o **مَلِيخٌ**’tir.
Ve bir yerde dedi: **المليخُ** : asla döllemeyen (kimsedir).
Dedi ki: ve her bozuk yemek **مَليخٌ**’tir.
Ve **الليث** dedi: **المليخُ** tadı olmayan ettir _
deve yavrusu eti gibi.
Dedi ki: ve kadını **مَلَخْتُ** **مَلْخاً** . . ve o, şiddetli sürtmedir.
Ve **أبو عُبيدة** dedi: **فَرَسٌ مَلِيخٌ** ve **نَزُورٌ**
ve **صَلُودٌ** _ yavaş dölleyen olduğu zaman.
Ve cem‘i: **مُلُخٌ**.

**لمخ** : **الليث** dedi: **اللِّمَاخُ** : tokattır.
Denir: onu **لامَخْتُه** ve onu **لاطَمْتُه**.
Ve **العَجَّاجِ**’ın sözünü inşad etti:
فأَوْرَخَتْهَ أَيِّما إيرَاخِ
قَبْلَ لِمَاخٍ أَيَّمَا لِمَاخِ
Ve denir: onu **لَمَخَهُ** **لمْخاً** _ yani: ona tokat attı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والميم وما يثلثهما في الثلاثي)
  (خمج)  الخاء والميم والجيم يدلُّ على فتورٍ وتغيُّر. فالخَمَج في الإنسان: الفتور. يقال أصبَحَ فلانٌ خَمِجاً، أي فاتِراً. وهو في شعر الهُذَليّ([1]):
  * أخْشَى دُونَه الخَمَجَا([2]) *
  ويقولون خَمِجَ اللّحمُ، إذا تغيَّر وأرْوَحَ.
  (خمد)  الخاء والميم والدال أصلٌ واحد، يدلُّ على سكونِ الحركة والسُّقوط. خَمَدَتِ النارُ خُموداً، إذا سكَنَ لَهبُها. وخَمَدَت الحُمَّى إذا سكَنَ وهَجُها. ويقال للمُغْمَى عليه: خَمَدَ([3]).
  (خمر)  الخاء والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على التغطية، والمخالطةِ في سَتْر. فالخَمْرُ: الشَّراب المعروف. قال *الخليل: الخمر معروفةٌ؛ واختمارُها: إدراكُها وغَليانُها. ومخمِّرها: متَّخِذها. وخُمْرتها: ما غَشِيَ المخمورَ من الخُمار والسُّكْر في قَلْبه. قال:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ([4])  ويقال به خُمارٌ شَديد. ويقولون: دَخَلَ في خَُمار الناسِ وخَمَرِهم، أي زحْمتهم. و"فلانٌ يَدِبُّ لفُلانٍ الخَمَر"، وذلك كناية عن الاغتيال. وأصلُه ما وارَى الإنسان من شجرٍ. قال أبو ذؤيب:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ([5])  أَي يُختلون ويُستَتَر لهم. والخِمار: خِمار المرأة. وامرأةٌ حسنَة الخِمْرَة، أي لُبْس الخِمار. وفي المثل: "العَوَانُ لا تُعَلَّم الخِمْرة". والتخمير: التغطية. ويقال في القوم إذا توارَوْا في خَمَرِ الشَّجر: قد أخْمَرُوا. فأمّا قولهم: "ما عِندَ فُلانٍ خَلٌّ ولا خَمْرٌ" فهو يجري مَجرى المثل، كأنّهم أرادوا: ليس عِنده خيرٌ ولا شَرّ. قال أبو زيد: خامَرَ الرّجُل المكانَ، إذا لزِمه فلم يَبْرح. فأمَّا المخمّرة من الشاءِ فهي التي يبيضُّ رأسها مِن بين جسدِها. وهو قياسُ الباب؛ لأنَّ ذلك البياضَ الذي برأسها مشبّهٌ بخِمار المرأة. ويقال خمَّرتُ العجينَ، وهو أنْ تتركَه فلا تستعملَه حتَّى يَجُود. ويقال خَامَرَهُ الدّاء، إذا خالط جوفَه. وقال كثيِّرٌ:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ([6])  قال الخليل: والمستَخْمَر([7]) بلغة حِمْيَر: الشَّرِيك. ويقال دخَلَ في الخَمَر، وهي وَهْدَةٌ يختفي فيها الذِّئبُ ونحوهُ. قال:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ([8])  ويقال اختَمَرَ الطِّيبُ، واخْتَمَرَ العَجين([9]). ووجدت منه خُمْرَةً طيِّبة وخَمَرَةً، وهو الرّائحة. والمخامَرة: المقارَبة([10]). وفي المثل: "خامِرِي أُمَّ عامِرِ"، وهي الضَّبع. وقال الشَّنْفَرى:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ([11])  أي اترُكُوني لِلَّتِي([12]) يقال لها: "خامِرِي أُمَّ عامر". والخُمْرة: شيءٌ من الطِّيب تَطَّلِي به([13]) المرأةُ على وجهها ليحسُن به لونُها. والخُمْرة: السّجَّادة الصَّغيرة. وفي الحديث: "أنه كان يسجدُ على الخُمْرة".
  ومما شذَّ عن هذا الأصل الاستخمار، وهو الاستعباد؛ يقال استخمرت فلاناً، إذا استعبدتَه. وهو في حديث مُعاذ: "من استَخْمَر قوماً"، أي استعبَدَهم.
  (خمس)  الخاء والميم والسين أصلٌ واحد، وهو في العدد. فالخمسة معروفة. والخمس([14]): واحدٌ من خَمْسَةٍ. يقال خَمَسْتُ القومَ: أخذْتُ خمس أموالِهم، أخْمُسُهم. وخَمَسْتُهم: كنتُ لهم خامساً، أخْمِسُهُم. والخِمْس: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. قال الخليل: هو شُرْب الإِبلِ اليومَ الرابعَ من يَومَ صَدَرَتْ؛ لأنهم يَحسُبون يومَ الصَّدَر. والخميس: اليوم الخامسُ من الأسبوع، وجمعُه أَخمِساءُ وأخمِسَةٌ، كقولك نصيبٌ وأنصِباءُ [وأنصِبة([15])]. والخُماسِيُّ والخُماسيّة: الوَصيف والوصيفةُ طولُه خمسةُ أشبار. ولا يقال سُدَاسِيٌّ ولا سُباعيٌّ إذا بلغ ستّةَ أشبارٍ أو سبعةً. وفي غير ذلك الخُماسيُّ ما بلغ خَمسةً، وكذلك السداسيُّ والعُشاريّ. والخَميس والمخمُوس من الثِّياب: الذي طولُه خَمسُ أذرُع. وقال عَبِيد:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ([16])  يريد رُمْحاً طولُه خمسُ أذرع.
  وقال مُعاذٌ لأهل اليمن: "ايتوني بخَميسٍ أو لَبِيسٍ آخُذُه منكم في الصَّدَقة([17])". وقد قيل إنّ الثوبَ الخميسَ سمِّي بذلك لأنّ أوّلَ من عمِله مَلِكٌ باليمن كان يقال له الخِمْس. قال الأعشى:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا([18])  ومما شذَّ عن الباب الخَمِيس، وهو الجَيْش الكثير. ومن ذلك الحديثُ: "أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، لما أشْرَفَ على خَيْبر قالوا: محمدٌ والخَمِيس"، يريدون الْجَيْش.
  (خمش)  الخاء والميم والشين أصلٌ *واحد، وهو الخَدْشُ وما قارَبَه.
  يقال خَمَشْتُ خَمْشاً. والخُمُوش: جمع خَمْشٍ. قال:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا([19])  وَالخموش: البعوض. قال:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ([20])  والخُمَاشَة من الجِراحة والجمع خُماشاتٌ: ما كان منها ليس له أرْشٌ معلوم.   وهو قياس الباب، كأنَّ ذلك يكونُ كالخَدْشِ.
  (خمص)  الخاء والميم والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على الضُّمْر والتّطامُن. فالخميص: الضّامر البَطْن؛ والمصدر الخَمَْص. وامرأةٌ خُمْصانةٌ: دقيقة الخَصْرِ. ويقال لباطن القَدَم الأخْمَص. وهو قياسُ الباب، لأنّه قد تداخَل. ومن الباب المَخْمَصة، وهي المجاعة؛ لأنَّ الجائِع ضامرُ البطْن. ويقال للجائع الخميص، وامرأةٌ خميصة قال الأعشى:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا([21])  فأمّا الخَمِيصة فالكِساء الأسودُ. وبها شَبَّه الأعشى شَعْرَ المرأة:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا([22])  فإنْ قيل: فأينَ قِياسُ هذا من الباب؟ فالجواب أنّا نقول على حَدِّ الإمكان والاحتمال: إنّه يجوز أن يسمَّى خميصةً لأنّ الإنسانَ يشتمِل بها فيكون عند أخْمَصِهِ، يريد به وسطَه. فإن كان ذلك صحيحاً وإلاَّ عُدَّ فيما شذَّ عن الأصل.
  (خمط)  الخاء والميم والطاء أصلان: أحدهما الانجراد والمَلاسَة، والآخَر التسلُّط والصِّيَال.
  فأمّا الأوّل فقولهم: خَمَطْتُ الشّاةَ، وذلك [إذا] نزعْتَ جلدَها وشويتَها. فإن نُزِع الشّعر فذلك السَّمْط. وأصل ذلك من الخَمْط، وهو كلُّ شيءٍ لا شَوكَ له.
  والأصل الثاني: قولُهم تخمَّطَ الفَحلُ، إذا هاج وهَدَرَ. وأصلُه مِن تخمّط البحرُ، وذلك خِبُّه والتطامُ أمواجِه.
  (خمع)  الخاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على قلّة الاستقامة، [و] على الاعوجاج. فمن ذلك خَمَعَ الأعرجُ. ويقال للضِّباع الخوامع؛ لأنّهنّ عُرْجٌ. والخِمعْ: اللِّص. والخِمع: الذِّئب. والقياسُ واحدٌ.
  (خمل)  الخاء والميم واللام أصلٌ واحد يدل على انخفاضٍ واسترسالٍ وسُقوطٍ. يقال خَمَلَ ذكرُه يخمُل خُمولا. والخامل: الخفيّ؛ يُقال: هو خامِل الذِّكر؛ والأمرُ الذي لا يعرَف ولا يُذكَر. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي حديثٍ: "اذكُروا الله ذِكراً خاملا". والخَميلة: مَفْرَجٌ من الرَّمْل في هَبْطةٍ، مَكْرَمَةٌ للنَّبات. قال زُهير:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ([23]) *
  وقال لبيد:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها([24])  والخَمْل، مجزوم: خَمْل القطيفة والطِّنْفِسة. ويقال لريش النَّعام خَمْل. وذلك قياسُ الباب؛ لأنّه يكون مسترسِلا ساقطاً في لينٍ.
  فأمّا الخُمال فقال قوم: هو ظَلْعٌ يكون في قوائم البعير. فإن كان كذا فقياسُه قياسُ الباب؛ لأنّه لعَلَّه عن استرخاء. وقال الأعشى في الخُمال:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ([25])---------------------------------------------------------------ـ
([1]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. انظر نسخة الشنقيطي من الهذليين 87 والجزء الثاني من مجموع أشعار الهذليين 37 ليبسك، واللسان (خمج).
([2]) البيت بتمامه: ولا أقيم بدار الهون إن ولا *** آتي إلى الخدرِ أخشى دونه الخمجا([3]) في المجمل: "وخمد الرجل: مات أو أغمي عليه".
([4]) البيت في اللسان (خمر 340).
([5]) ديوان أبي ذؤيب 150.
([6]) قصيدة البيت في أمالي القالي (2: 107-110)، والأغاني (8: 37-38)، وتزيين الأسواق 41، 42.
([7]) الذي في اللسان والقاموس أن المستخمر: المستعبد. وذكر في اللسان أنها لغة أهل اليمن. وانظر آخر هذه المادة.
([8]) كذا ضبطت "سيرا" في الأصل. ويصح أن يقرأ "سيرا" بأمر الاثنين.
([9]) في الأصل: "والخمير العجين"، محرف. وفي اللسان: "قد اختمر الطيب والعجين".
([10]) في الأصل: "المقابرة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للشعر قصة في الأغاني (21: 89) ومقدمة الشعر والشعراء لابن قتيبة. وانظر حماسة أبي تمام  (1: 188) والحيوان (6: 450) والمخصص (13: 258) والأزمنة والأمكنة (1: 293).
([12]) في الأصل: "للمتى"، تحريف.
([13]) في الأصل: "تطليه".
([14]) الخمس، بالضم، وبضمتين، وبالكسر أيضاً.
([15]) التكملة من المجمل.
([16]) ديوان عبيد بن الأبرص 43 واللسان (خمس 371). وفي الديوان: "ومحربا في مارن".
([17]) في اللسان: "الخميس الثوب الذي طوله خمس أذرع، كأنه يعني الصغير من الثياب".
([18]) ديوان الأعشى 155 واللسان (خمس، نغل). ويروى: "كأردية العصب".
([19]) للفضل بن عباس بن عتبة بن أبي لهب، يخاطب امرأته. واللسان (خدش) والعمدة (1: 111).
([20]) البيت للمتنخل الهذلي، كما في القسم الثاني من أشعار الهذليين 93 واللسان (8: 188/ 20: 277). وانظر شرح الحيوان (5: 403).
([21]) في ديوان الأعشى 109: "وجاراتكم جوعى".
([22]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خمص). وفي الديوان: "وجريالاً يضيء دلامصا".
([23]) صدره كما في ديوانه 295: * نشزن من الدهناء يقطعن وسطها *
([24]) البيت من معلقة لبيد.
([25]) ديوان الأعشى 9 واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(خâ ve mîm ve bunların üçüncülendiği şeyin üçlüdeki bâbı)
  (خمج)  **الخاء** ve **الميم** ve **الجيم**, bir gevşekliğe ve değişmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخَمَج** insanda: gevşekliktir. “Falan **خَمِجاً** sabahladı” denir; yani gevşek. Ve o, Hüzeli’nin şiirindedir:
  * “Onun önünde **الخَمَجَا**’dan korkarım” *
  Ve “Et **خَمِجَ** oldu” derler; değiştiği ve koku saldığı zaman.
  (خمد)  **الخاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; hareketin sükûnuna ve düşmeye delâlet eder. Ateş **خُموداً** **خَمَدَتِ**; alevi sükûn bulduğu zaman. Ve humma **خَمَدَت**; harareti sükûn bulduğu zaman. Ve baygın olana: “**خَمَدَ**” denir.
  (خمر)  **الخاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; örtmeye ve bir örtü içinde karışmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخَمْرُ**: bilinen içkidir. *Halîl dedi: **الخمر** bilinir; onun **اختمارُها**’sı: olgunlaşması ve kaynamasıdır. Ve onun **مخمِّرها**’sı: onu yapan kimsedir. Ve onun **خُمْرتها**’sı: sarhoşun kalbinde **الخُمار** ve sarhoşluktan onu bürüyen şeydir. Dedi ki:
لَذٌّ أصابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ *** فلم تكَدْ تَنْجَلِي عن قَلْبِه الخُمَرُ
  Ve “onda şiddetli bir **خُمارٌ** vardır” denir. Ve “insanların **خَُمار**’ına ve **خَمَرِهم**’ine girdi” derler; yani onları sıkıştırdı. Ve “Falan, falan için **الخَمَر**’i sürünür” (yavaşça yürür); bu, suikast hakkında bir kinayedir. Aslı, insanın ağaçtan kendisiyle gizlendiği şeydir. Ebû Züeyb dedi:
فليتَهُمُ حَذِرُوا جَيشَهُم *** عَشِيَّةَ همْ مثلُ طَيْرِ الخَمَرْ
  Yani gizlenirler ve onlar için örtünülür. Ve **الخِمار**: kadının **خِمار**’ıdır. Ve “güzel **الخِمْرَة**’li bir kadın” (denir); yani **الخِمار** giyişi. Ve meselde: “**العَوَانُ**’a **الخِمْرة** öğretilmez.” Ve **التخمير**: örtmedir. Ve kavimde, ağaçların **خَمَرِ**’inde gizlendikleri zaman: “**أخْمَرُوا**” denir. Amma onların “Falanın yanında ne **خَلٌّ** var ne **خَمْرٌ**” sözü, mesel mecrasında cereyan eder; sanki murat ettiler: yanında ne hayır var ne şer. Ebû Zeyd dedi: Adam mekânı **خامَرَ** etti; ona yapışıp ayrılmadığı zaman. Amma koyundan **المخمّرة**: başı, bedeninin arasından beyazlayan olandır. Ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü başındaki o beyazlık, kadının **خِمار**’ına benzetilmiştir. Ve “Hamuru **خمَّرتُ**” denir; o da onu bırakmandır, kullanmazsın, ta ki iyi olsun. Ve “Hastalık onu **خَامَرَهُ**” denir; içini karıştırdığı zaman. Kesîr dedi:
هَنيئاً مَريئاً غَيْرَ داءٍ مُخَامِرٍ *** لِعَزَّةَ من أعراضِنا ما اسْتَحَلَّتِ
  Halîl dedi: Ve **المستَخْمَر** Himyer lügatinde: ortaktır. Ve “**الخَمَر**’e girdi” denir; o, kurdun ve benzerinin gizlendiği bir çukurluktur. Dedi ki:
ألا يا زَيدُ والضَّحاكَُ سَيْراً *** فقد جاوزْتُما خَمَرَ الطَريقِ
  Ve “Güzel koku **اختَمَرَ** etti, hamur **اخْتَمَرَ** etti” denir. Ve ondan hoş bir **خُمْرَةً** ve **خَمَرَةً** buldum; o, kokudur. Ve **المخامَرة**: yakınlaşmadır. Ve meselde: “**خامِرِي أُمَّ عامِرِ**”; o, sırtlandır. Şenferâ dedi:
فلا تدفِنُوني إنَّ دفْنِي مُحَرَّمٌ *** عليكُمْ ولكن خَامِرِي أمَّ عامرِ
  Yani beni, kendisine “**خامِرِي أُمَّ عامر**” denilen şeye bırakın. Ve **الخُمْرة**: kadının yüzüne süründüğü, onunla rengi güzelleşsin diye, güzel kokudan bir şeydir. Ve **الخُمْرة**: küçük seccadedir. Ve hadiste: “Onun **الخُمْرة** üzerinde secde ettiği.”
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الاستخمار**; o, köleleştirmedir; “Falanı **استخمرت** ettim” denir; onu köleleştirdiğin zaman. Ve o, Muâz hadîsindedir: “Kim bir kavmi **استَخْمَر** ederse”; yani onları köleleştirirse.
  (خمس)  **الخاء** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; o da sayıda(dır). Şu hâlde **الخمسة** bilinir. Ve **الخمس**: beşten bir tanedir. “Kavmi **خَمَسْتُ**” denir: mallarının beşte birini aldım; onları **أخْمُسُهم**. Ve “Onları **خَمَسْتُ**” (denir): onlara beşinci oldum; onları **أخْمِسُهُم**. Ve **الخِمْس**: develerin susuzluk paylarından bir susuzluk payıdır. Halîl dedi: O, develerin, döndükleri günden dördüncü gün içişidir; çünkü onlar dönüş gününü sayarlar. Ve **الخميس**: haftanın beşinci günüdür; cem‘i **أَخمِساءُ** ve **أخمِسَةٌ**’dir; senin “**نصيبٌ** ve **أنصِباءُ** [ve **أنصِبة**]” demen gibi. Ve **الخُماسِيُّ** ve **الخُماسيّة**: boyu beş karış olan hizmetçi erkek ve hizmetçi kadındır. Altı karışa veya yedi karışa ulaştığı zaman **سُدَاسِيٌّ** ve **سُباعيٌّ** denmez. Bunun dışındaysa **الخُماسيُّ**, beşe ulaşan şeydir; aynı şekilde **السداسيُّ** ve **العُشاريّ**. Ve elbiselerden **الخَميس** ve **المخمُوس**: boyu beş arşın olan şeydir. Ubeyd dedi:
هاتيك تحمِلُني وأبْيضَ صارماً *** ومُذَرَّباً في مارِنٍ مَخْموسِ
  Boyu beş arşın olan bir mızrak ister.
  Ve Muâz Yemen ehline dedi: “Bana **خَميسٍ** yahut **لَبِيسٍ** getirin; onu sizden sadakadan alayım.” Ve denilmiştir ki **الخميس** elbisesi, böyle adlandırıldı; çünkü onu ilk yapan Yemen’de bir melikti; ona **الخِمْس** denirdi. A‘şâ dedi:
يَوْماً تَراها كمثل أردية الـ *** ـخِمْسِ ويَوْماً أديمَها نَغِلا
  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **الخَمِيس**; o, çok asker olan ordudur. Ve bundan hadîs: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Hayber’e görününce dediler: Muhammed ve **الخَمِيس**”; ordudan murat ederler.
  (خمش)  **الخاء** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, çiziktirme ve ona yakın olan şeydir.
  “**خَمَشْتُ** **خَمْشاً**” denir. Ve **الخُمُوش**: **خَمْشٍ**’in cem‘idir. Dedi ki:
هاشمٌ جَدُّنا فإِن كُنْتِ غَضْبى *** فامْلَئِي وجهَكِ الجميلَ خُمُوشا
  Ve **الخموش**: sivrisinektir. Dedi ki:
كأنَّ وَغَى الخَمُوش بجانبيهِ *** وَغَى رَكْبٍ أُمَيْمَُ ذَوِي زِياطِ
  Ve yaradan **الخُمَاشَة** ve cem‘i **خُماشاتٌ**: ondan, belirli bir diyeti olmayan şeydir. Ve o, bâbın kıyasıdır; sanki o, çizik gibi olur.
  (خمص)  **الخاء** ve **الميم** ve **الصاد** tek bir asıldır; zayıflığa ve alçalmaya delâlet eder. Şu hâlde **الخميص**: karnı zayıf olan; masdar **الخَمَْص**. Ve “**خُمْصانةٌ** bir kadın”: beli ince. Ve ayağın iç kısmına **الأخْمَص** denir. Ve o, bâbın kıyasıdır; çünkü içeri girmiştir. Ve bâbdan: **المَخْمَصة**; o, kıtlıktır; çünkü aç olan karnı zayıftır. Ve aç olana **الخميص** denir; ve “**خميصة** bir kadın”. A‘şâ dedi:
تَبِيتون في المَشْتَى مِلاءً بطونُكُمْ *** وجاراتُكم غَرْثى يَبِتْن خمائصا
  Amma **الخَمِيصة**: siyah örtüdür. A‘şâ onunla kadının saçını benzetti:
إذا جُرِّدَتْ يوماً حَسِبْتَ خَميصةً *** عليها وجرْيالَ النَّضيرِ الدُّلامِصا
  Denilirse: bunun bâbdan kıyası nerededir? Cevap: imkân ve ihtimal haddince deriz ki: insan onunla büründüğü için **خميصة** diye adlandırılması caizdir; böylece **أخْمَصِهِ**’inde olur; onunla orta kısmını kasteder. Eğer bu doğruysa; değilse asıldan şâz olanlar içinde sayılır.
  (خمط)  **الخاء** ve **الميم** ve **الطاء** iki asıldır: biri soyulma ve pürüzsüzlük, diğeri musallat olma ve saldırmadır.
  Amma birincisi, onların “Koyunu **خَمَطْتُ**” sözüdür; bu, derisini yüzüp onu kızarttığın zaman[dır]. Eğer kıl çekilip çıkarılırsa o **السَّمْط**’tır. Bunun aslı **الخَمْط**’tandır; o da dikeni olmayan her şeydir.
  İkinci asıl: onların “Erkek deve **تخمَّطَ** etti” sözüdür; azıp böğürdüğü zaman. Aslı, denizin **تخمّط** etmesindendir; bu, onun kabarması ve dalgalarının alçalıp yükselmesidir.
  (خمع)  **الخاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; doğruluğun azlığına [ve] eğriliğe delâlet eder. Bundan: topal **خَمَعَ** etti. Ve sırtlanlara **الخوامع** denir; çünkü onlar topaldır. Ve **الخِمعْ**: hırsız. Ve **الخِمع**: kurt. Ve kıyas birdir.
  (خمل)  **الخاء** ve **الميم** ve **اللام** tek bir asıldır; alçalmaya, salınmaya ve düşmeye delâlet eder. “Onun zikri **خَمَلَ** eder; **خُمولا** **يخمُل**” denir. Ve **الخامل**: gizli olandır; “o, **خامِل الذِّكر**’dir” denir; ve bilinmeyen ve anılmayan iş. Ve **القول الخامل**: alçak (sönük) sözdür. Ve bir hadiste: “Allah’ı **ذِكراً خاملا** ile zikredin.” Ve **الخَميلة**: bir çöküntüde kumdan bir açıklıktır; bitki için bir ikramdır. Züheyr dedi:
  * شَقائِقَ رمْلٍ بينهنَّ خَمائلُ *
  Ve Lebîd dedi:
باتَتْ وأسْبَلَ واكِفٌ من دِيمَةٍ *** يُروي الخَمائِلَ دائماً تَسجامُها
  Ve **الخَمْل**, cezmedilmiş: **خَمْل** kadife ve ince halı. Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü o, yumuşaklık içinde salınmış düşmüş olur.
  Amma **الخُمال** hakkında bir kavim dedi: o, devenin ayaklarında olan bir topallıktır. Eğer böyleyse onun kıyası, bâbın kıyasıdır; çünkü belki gevşeklikten dolayıdır. A‘şâ **الخُمال** hakkında dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُِوارٍ ولم يَقْـ *** ـطَعْ عُبيدٌ عروقَها مِن خُمالِ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ م ل
خَمَلَ ذكره وأخمله الله‏.‏
وقطيفة ذات خمل وثوب مخمل وكساه خملةً‏:‏ كساء له خمـل‏.‏
ونزلـوا في خميلة وهي الروضة ذات الشجر وإلا فهي الجلحاء وسقى الله الخمائل بالمخائل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ألين من خمل النعام وهو ريشه‏.‏
وفلان خبيث الخملة أي البطانة والسريرة‏.‏
وسل عن خملات فلان أي عن مخازيه‏.‏

##### Türkçe

خ م ل
**خَمَلَ** zikri; ve Allah onu **أَخْمَلَ** etti.
Ve tüylü (havlı) bir kadife; ve havlı bir elbise; ve ona **خَمْلَةً** giydirdi: havı olan bir örtü.
Ve **خَمِيلَة**’de indiler; o, ağaçlı çayırdır; yoksa o, çıplak (ağaçsız) olandır. Ve Allah **الخَمَائِل**’i **المَخَائِل** ile suladı.
Mecazdan: devekuşunun **خَمَل**’inden (o da onun tüyüdür) daha yumuşak.
Ve falan **خَبِيثُ الخَمْلَة**’dir; yani astar ve iç yüz.
Ve falanın **خَمَلَات**’ından sor; yani onun rezillikleri hakkında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخامِل: الخَفِيُّ الساقط الذي لا نَباهة له. يقال: هو خامل الذِّكْرِ والصوتِ، خَمَل يَخْمُل خُمولاً وأَخْمَله الله، وحكى يعقوب: إِنَّه لَخامِل الذِّكر وخامِنُ الذِّكْرِ، على البدل بمعنى واحد، لا يُعْرَف ولا يُذْكَر؛ وقول المتنخل الهذلي:
هل تَعْرِف المنزل بالأَهْيَل،
كالوَشْم في المِعْصَم لم يَخْمُل؟
أَراد لم يَدْرُس فيخفى، ويروى يجمل. والقول الخامل: الخَفِيض. وفي الحديث: اذكروا الله ذكراً خاملاً أَي خَفِّضوا الصوت بذكره توقيراً لجلاله وهيبة لعظمته. ويقال: خَمَل صوتَه إِذا وضعه وأَخفاه ولم يرفعه. والخَمِيلة: المُنْهَبَط الغامض من الرّمْل، وقيل: الخَمِيلة مَفْرَج بين هَبْطة وصلابة وهي مَكْرَمة للنبات، وقيل: الخَمِيلة رمل ينبت الشجر، وقيل: هي مُسْتَرَقُّ الرَّمْلة حيث يذهب مُعْظَمها ويبقى شيء من لَيِّنها. والخَمِيلة: الشجر الكثير المجتمع الملتفُّ الذي لا يرى فيه الشيء إِذا وقع في وَسَطه، وقيل: الخَمِيلة كل موضع كثر فيه الشجر حيثما كان؛ قال زهير يصف بقرة:
وتَنْفُض عنها غَيْبَ كل خَمِيلة،
وتَخْشَى رُماةَ الغوث من كل مَرْصَد
والخَمِيلة: الأَرض السَّهْلة التي تُنْبِت، شُبِّه نَبْتها بخَمْل القَطِيفة. ويقال: الخَمِيلة مَنْقَعة ماء ومَنْبِت شجر، ولا تكون الخَمِيلة إِلا في وَطِيءٍ من الأَرض.
والخَمْل والخَمَالة والخَمِيلة: ريش النَّعام، والجمع الخَمِيل. والخَمْلة والخِمْلة والخَمِيلة: القَطِيفة؛ وقول أَبي خراش: وظَلَّت تُرَاعِي الشمسَ حتى كأَنها،
فُوَيْقَ البَضِيع في الشُّعاع، خَمِيل
ويقال لريش النَّعام خَمْل. وقال السكري: الخَمِيل القَطِيفة ذات الخَمْل، شبه الأَتان في شعاع الشمس بها، ويروى جَمِيل، شَبَّه الشمس بالإِهَالةِ في بياضها. والخَمْل، مجزوم: هُدْب القطيفة ونحوها مما ينسج وتَفْضُل له فضول كخَمْل الطِّنْفِسة، وقد أَخمله. والخَمْلة: ثوب مُخْمَل من صوف كالكساء ونحوه له خَمْل. والخَمْل: الطِّنْفِسة؛ ومنه قول عمرو ابن شاس: ومن ظُعُن كالدَّوْم أَشرف فوقها
ظِباءُ السُّلَيِّ، واكناتٍ على الخَمْل
أَي جالسات على الطنافس. والخَمْلة: العَباءُ القَطَوانيَّة وهي البِيض القصيرةُ الخَمْل. والخَمِيل: الثِّياب المُخْمَلة؛ وأَنشد: وإِنَّ لنا دُرْنَى، فكُلَّ عَشيَّة،
يُحَطُّ إِلينا خَمْرُها وخَمِيلُها
خَمِيلها: ثيابُها. والخَمْلة: شبه الشَّمْلة. وفي الحديث: أَنه جَهَّز فاطمة، رضي الله عنها، في خَمِيل وقِرْبة ووِسادة أَدَم؛ الخَمِيل والخَمِيلة: القَطِيفة وهي كل ثوب له خَمْل من أَيّ شيء كان، وقيل: الخمِيل الأَسود من الثياب، ومنه حديث أُم سلمة: أَدخلني معه في الخَمِيلة. وفي حديث فَضالة: أَنه مَرَّ ومعه جارية على خَمْلة بين أَشجار فأَصاب منها؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالخَمْلة الثوب الذي له خَمْل، قال: وقيل الصحيح على خَمِيل وهي الأَرض السهلة اللينة.
وخِمْلةُ الرجل: بِطانتُه؛ يقال: هو خَبِيث الخِمْلة أَي خبيث البطانة والسريرة، ولم يُسمع حَسَن الخِمْلة. واسأَلْ عن خِمْلاته أَي أَسراره ومَخازيه. قال الفراء: الخِمْلة باطن أَمر الرجل، يقال: فلان كريم الخِمْلة ولئيم الخِمْلة. والخَمَلة: السَّفِلة من الناس، واحدهم خامل. وخَمَلَ البُسْرَ: وضعه في الجِرَار ونحوها ليَلِين. والخَمِيل، بغير هاء: ما لان من الطعام، يعني الثريد.
والخُمَال: داء يأْخذ في مفاصل الإِنسان وقوائم الخيل والشاء والإِبل تَظْلَع منه، ويُداوَى بقطع العِرْق ولا يَبْرَح حتى يُقْطع منه عِرْق أَو يَهْلِك؛ قال الأَعشى:
لم تُعَطَّفْ على حُوارٍ، ولم يَقْـ
ـطَعْ عُبَيْدٌ عُرُوقها من خُمَال
أَي لم يكن لها لبن فَتُعَطَّفَ على حُوارٍ لتُرْضِعه. وعُبَيْدٌ: بَيْطار. وقد خُمِل، على صيغة ما لم يسم فاعله، وقيل هو العَرَج؛ قال الكميت:إِذا نَسِيَتْ عُرْجُ الضِّباع خُمَالَها
والخُمَال: داء يأْخذ في قائمة الشاة ثم يتحول في قوائمها يدور بينهن. يقال: خُمِلت الشَّاةُ، فهي مخمولة. والخَمْل: ضَرْب من السمك مثل اللُّخْم؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف الخَمْل بالخاء في باب السمك وأَعرف الجَمَل، فإِن صح لِثقة، وإِلا فلا يُعْبَأ به.

##### Türkçe

**الخامِل**: gizli, düşmüş, kendisinde şöhret bulunmayan. Denir: o **خامل الذِّكْرِ** ve ses bakımından (böyledir); **خَمَل يَخْمُل خُمولاً**; ve Allah onu **أَخْمَله**. Yakub nakletti: Şüphesiz o **لَخامِل الذِّكر** ve **خامِنُ الذِّكْرِ**’dir; bedel üzere, tek bir mânâda: bilinmez ve anılmaz. Ve el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü:
هل تَعْرِف المنزل بالأَهْيَل،
كالوَشْم في المِعْصَم لم يَخْمُل؟
Muradı: silinmedi de gizlenmedi; ve **يجمل** diye rivayet olunur. Ve **القول الخامل**: alçak (sesli)dir. Ve hadiste: “Allah’ı **ذكراً خاملاً** ile zikredin” yani: celâlinin tazimi ve azametinin heybeti için O’nu zikretmekle sesi alçaltın. Ve denir: **خَمَل صوتَه**; onu alçalttığı ve gizlediği, yükseltmediği zaman.

Ve **الخَمِيلة**: kumdan alçak, kapalı yer; ve denildi: **الخَمِيلة** bir çöküntü ile bir sertlik arasında bir açıklıktır ve bitki için bir keremdir; ve denildi: **الخَمِيلة** ağaç bitiren kumdur; ve denildi: o, kum tepeciğinin “çalınmış yeri”dir; onun çoğu gider, yumuşağından bir şey kalır. Ve **الخَمِيلة**: çok, toplanmış, birbirine dolanmış ağaçtır; ortasına düşen şey onda görülmez; ve denildi: **الخَمِيلة** ağaçların çok olduğu her yerdir, nerede olursa olsun. Züheyr, bir ineği vasfederken dedi:
وتَنْفُض عنها غَيْبَ كل خَمِيلة،
وتَخْشَى رُماةَ الغوث من كل مَرْصَد
Ve **الخَمِيلة**: bitiren düz arazi; onun bitkisi, **خَمْل القَطِيفة**’nin tüyümsülüğüne benzetildi. Ve denir: **الخَمِيلة** su birikintisi ve ağaç biten yerdir; ve **الخَمِيلة** ancak yerin alçak bir yerinde olur.

Ve **الخَمْل** ve **الخَمَالة** ve **الخَمِيلة**: devekuşu tüyü; çoğulu **الخَمِيل**.

Ve **الخَمْلة** ve **الخِمْلة** ve **الخَمِيلة**: **القَطِيفة**; ve Ebû Harâş’ın sözü:
وظَلَّت تُرَاعِي الشمسَ حتى كأَنها،
فُوَيْقَ البَضِيع في الشُّعاع، خَمِيل
Ve devekuşu tüyüne **خَمْل** denir. Es-Sukkerî dedi: **الخَمِيل** **القَطِيفة ذات الخَمْل**’dir; güneş ışığında dişi eşeği ona benzetti; ve **جَمِيل** diye rivayet olunur; güneşi beyazlığında **الإِهَالةِ**’ye benzetti. Ve **الخَمْل**, meczûm: **هُدْب القطيفة** ve onun benzeri, dokunan ve ona fazlalıklar kalan şeylerdir; **كخَمْل الطِّنْفِسة**; ve onu **أَخمله**. Ve **الخَمْلة**: yünden, aba ve benzeri gibi, **مُخْمَل** bir elbise; onda **خَمْل** vardır. Ve **الخَمْل**: **الطِّنْفِسة**; ondan Amr b. Şâs’ın sözü:
ومن ظُعُن كالدَّوْم أَشرف فوقها
ظِباءُ السُّلَيِّ، واكناتٍ على الخَمْل
Yani: halılar üzerinde oturanlar. Ve **الخَمْلة**: **العَباءُ القَطَوانيَّة**’dir; o, beyaz, kısa, **الخَمْل**’li olanlardır. Ve **الخَمِيل**: **الثِّياب المُخْمَلة**; ve şu beyit okundu:
وإِنَّ لنا دُرْنَى، فكُلَّ عَشيَّة،
يُحَطُّ إِلينا خَمْرُها وخَمِيلُها
**خَمِيلها**: elbiseleridir. Ve **الخَمْلة**: **الشَّمْلة** benzeri. Ve hadiste: Fâtıma’yı, Allah ondan razı olsun, **خَمِيل** ve kırba ve **وِسادة أَدَم** ile donattığı (geçer). **الخَمِيل** ve **الخَمِيلة**: **القَطِيفة**’dir; ve o, her ne şeyden olursa olsun, **خَمْل**’i olan her elbisedir. Ve denildi: **الخمِيل** elbiselerden siyah olandır; ondan Ümmü Seleme hadisi: “Beni onunla birlikte **الخَمِيلة**’ye soktu.” Ve Fedâle hadisi: onun, yanında bir cariye olduğu hâlde, ağaçlar arasında bir **خَمْلة** üzerinde geçtiği, ondan (bir şey) elde ettiği. İbnü’l-Esîr dedi: **الخَمْلة** ile, **خَمْل**’i olan elbiseyi murad etti. Dedi: ve denildi: sahihi **على خَمِيل** üzeredir; o da yumuşak, kolay düz arazidir.

Ve **خِمْلةُ الرجل**: onun astarıdır; denir: o **خَبِيث الخِمْلة**’dir; yani astarı ve iç yüzü kötü. Ve **حَسَن الخِمْلة** işitilmedi. Ve onun **خِمْلاته**’sini sor; yani sırlarını ve rezilliklerini. El-Ferrâ dedi: **الخِمْلة** adamın işinin içidir; denir: falan **كريم الخِمْلة** ve **لئيم الخِمْلة**. Ve **الخَمَلة**: insanlardan aşağı tabaka; onların teki **خامل**’dir.

Ve **خَمَلَ البُسْرَ**: yumuşasın diye onu küplere ve benzerlerine koydu. Ve **الخَمِيل** (هاء’sız): yemekten yumuşamış olan; yani **الثريد**.

Ve **الخُمَال**: insanın eklemlerinde ve atların, koyunların ve develerin ayaklarında tutan bir hastalık; ondan topallar; damar kesmekle tedavi edilir; ondan bir damar kesilmedikçe yahut helâk olmadıkça ayrılmaz. El-A‘şâ dedi:
لم تُعَطَّفْ على حُوارٍ، ولم يَقْـ
ـطَعْ عُبَيْدٌ عُرُوقها من خُمَال
Yani: onun sütü yoktu da bir yavru deveye meylettirilip onu emzirsin. Ve **عُبَيْدٌ**: baytardır. Ve **خُمِل** olundu; faili anılmayanın sigası üzere; ve denildi: o topallıktır. El-Kumeyt dedi:
إِذا نَسِيَتْ عُرْجُ الضِّباع خُمَالَها
Ve **الخُمَال**: koyunun ayağında tutan, sonra ayaklarında dolaşarak aralarında dönen bir hastalıktır. Denir: **خُمِلت الشَّاةُ**; o hâlde o **مخمولة**’dur. Ve **الخَمْل**: **اللُّخْم** gibi bir çeşit balık. Ebû Mansûr dedi: balık babında **الخَمْل**’i (خ ile) bilmem; **الجَمَل**’i bilirim; eğer güvenilir (birinden) sahih olursa; yoksa ona itibar edilmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ م ل * * الخَمْلُ * الهدب والخمل أيضا الطنفسة و * الخَمِيلةُ * الشجر المجتمع الكثيف وقيل هي رملة تُنبت الشجر و * الخَامِلُ * الساقط الذي لا نباهة له وبابه دخل

##### Türkçe

* خ م ل * * **الخَمْلُ** * püskül; ve **الخَمْلُ** ayrıca halıdır. Ve * **الخَمِيلةُ** * bir araya toplanmış sık ağaçlıktır; ve denildi ki: ağaç bitiren bir kumluktur. Ve * **الخَامِلُ** * düşmüş olan, kendisinde şöhret olmayan kimsedir; ve babı **دخل**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خمل ذكره وصوته خمولا: خفي قال المتنخل:
  هل تعرف المنزل بالأهـيل                      كالوشم في المعصم لم يخمل

  أراد: لم يدرس فيخفى، هو من حد نصر، هكذا صرح به الأزهري وابن سيده والجوهري والصاغاني وابن القطاع وابن القوطية. ونقل جماعة من أئمة اللغة الأندلسيين من أرباب الأفعال وغيرهم: خمل خمالة، ككرم كرامة، كما قالوا في ضده: نباهة، وقد جاء في وصفه صلى الله عليه وسلم:  هدي به بعد الضلالة، وعلم به بعد الجهالة، ورفع به بعد الخمالة  . ونقله عياض وهو من أئمة اللسان، وسلمه وأقره، وزعم بعض شزراح الشفاء أنه للمشاكلة، كما في نسيم الرياض، وغيره، نقله شيخنا. قلت: والصواب أنه على المشاكلة، لإطباقهم على أنه من حد نصر لا غير. وأخمله الله تعالى ضد نوهه فهو خامل: أي ساقط لا نباهة له. وفي التهذيب: لا يعرف ولا يذكر. ويقال أيضا: هو خامن، بالنون، على البدل، كما سيأتي. ج: خمل، محركة. وفي الحديث:  اذكروا الله ذكرا خاملا  أي اخفضوا الصوت بذكره توقيرا لجلاله. والقول الخامل: هو الخفيض، نقله الأزهري. والخميلة كسفينة: المنهبط الغامض من الأرض وفي المحكم: من الرمل. وفي التهذيب: مفرج بين هبطة وصلابة. وهي مكرمة للنبات. وقيل: هي الأرض السهلة التي تنبت، شبه نبتها بخمل القطيفة. وقيل: هي منقع ماء، ومنبت شجر، ولا تكون إلا في وطيء من الأرض. أو رملة تنبت الشجر قاله الأصمعي، وأنشد لطرفة:
  خذول تراعى ربربا بخمـيلة                      تناول أطراف البرير وترتدي وقيل: هي مسترق الرملة، حيث يذهب معظمها ويبقى شيء من لينها. والجمع: الخمائل، قال لبيد:
  باتت وأسبل واكف من ديمة                      يروي الخمائل دائما تسجامها الخميلة: القطيفة ذات الخمل، والجمع: الخميل، قال أبو خراش:
  وظلت تراعي الشمس حتى كأنها                      فويق البضيع في الشعاع خميل شبه الأتان في شعاع الشمس بها. ويروى: جميل بالجيم، شبه الشمس بالإهالة في بياضها. كالخملة بالفتح والخملة بالكسر. الخميلة: الشجر الكثير الملتف الذي لا ترى فيه الشيء إذا وقع في وسطه. وفي العباب: الشجر الملتف الكثيف. قيل: هو الموضع الكثير الشجر حيث كان قال الأزهري: ولا يكون إلا في وطيء من الأرض. الخميلة: ريش النعام والجمع: خميل. كالخمل والخمالة، بفتحهما كما في المحكم والتهذيب. وخمل البسر: وضعه في الحر أو نحوه، ليلين كذا في النسخ وهو غلط، والصواب: في الجر ونحوه ليلين كما هو نص العباب، وهو قول ابن دريد. ونص المحكم: في الجرار ونحوها. والخمل بالفتح: هدب القطيفة ونحوها مما ينسج ويفضل له فضول. قد أخملها: جعلها ذات خمل أي هدب. الخمل أيضا: الطنفسة قال عمرو بن شأس:
  ومن ظعن كالدوم أشرف فوقها                      ظباء السلي واكنات على الخمل

  أي جالسات على الطنافس. الخمل أيضا: سمك وقال الليث: ضرب من السمك مثل اللخم. أو الصواب بالجيم، محركة. قال الأزهري: لا أعرفه بالخاء، في باب السمك، وأعرف الجمل، فإن صح الخمل لثقة وإلا فلا يعبأ به. الخمل بالكسر والضم، وكغراب، وغرابي: الحبيب المصافي كما في العباب، وكأنه مقلوب الخلم الذي هو الصديق الخالص. والخملة: الثوب المخمل من صوف كالكساء ونحوه له خمل، قاله الليث. وقال الأزهري: الخملة: العباءة القطوانية، وهي البيض القصيرة الخمل. ويكسر وقد تقدم قريبا، فهو تكرار. الخملة بالكسر: بطانة الرجل وسريرته، يقال: سأل عن خملاته: أي عن أسراره ومخازيه، قال الفراء: يقال: هو لئيم الخملة وكريمها هكذا رواه سلمة عنه. أو خاص باللؤم يقال: هو خبيث الخملة، ولئيمها، قاله أبو زيد، قال: ولم يسمع: حسن الخملة. الخمال كغراب: داء في مفاصل الإنسان وهو شبه العرج، قال الكميت:
  ونسيانهم ما أشربوا من عـداوة                      إذا نسيت عرج الضباع خمالها يأخذ في قوائم الحيوان: الخيل والشاء والإبل تظلع منه قال الأعشى يصف نجيبة:
  لم تعطف على حوار ولم يق                      طع عبيد عروقها من خمال قال أبو عبيد: هو ظلع يكون في قوائم الإبل، فيداوى بقطع العرق. وفي التهذيب: داء يأخذ الفرس فلا يبرح حتى يقطع منه عرق أو يهلك. وأيضا: داء يأخذ في قائمة الشاء، ثم يتحول في القوائم يدور بينهن. وقد خمل، كعنى فهو مخمول. وبنو خمالة، كثمامة: بطن قال ابن دريد: أحسبهم من عبد القيس. الخميل كأمير: ما لان من الطعام يعني الثريد، نقله ابن سيده، وهو مجاز. أيضا السحاب الكثيف عن ابن دريد، وهو مجاز أيضا. أيضا: الثياب المخملة وبه فسر قول الأعشى:
  وإن لنا درنى فكل عشـية                      يحط إلينا خمرها وخميلها وسموا خملا، بالضم، خميلا كأمير وسفينة وجهينة منها خميلة بنت عوف الأنصارية، لها صحبة، وهي بالفتح. وخميلة بنت أبي صعصعة، زوج عبادة بن الصامت، صحابية أيضا، وهي بالضم. خميل كزبير، شيخ لحبيب بن أبي ثابت الزيات. قلت: وهو تابعي ثقة، يروي عن نافع بن عبد الوارث، قاله ابن حبان. وفاته حماد بن خميل، روى عبد الله ابن شبيب، عن أبيه، عنه حكايات. وأما خميل بن أبي عمير، قال الأمير: ضبطه الحضرمي بفتح أوله. واختمل: رعى الخمائل أي الرياض بينهم. والتركيب يدل على انخفاض واسترسال وسقوط.
 ومما يستدرك عليه: الخمل، بالتحريك: الذي ينضج في البيت، بعد ما يقطع. قال: والتخميل: أن يقطع الثمر الذي قرب نضجه فيجعل على الحبل. وثوب مخمل، كمكرم: له خمل، قال ذو الرمة:
  هجنع راح في سوداء مخمـلة                      من القطائف أعلى ثوبه الهدب والخملة، محركة: السفلة من الناس، الواحد: خامل. وخمل بن شق، بالضم: بطن من كنانة، من ولده الزرقاء والدة مروان بن الحكم الأموي. والخمال، ككتاب: موضع بحمى ضرية، من ديار نفاثة، قاله نصر.

##### Türkçe

**خمل** onun zikri ve sesi **خمولا**: gizlendi. **قال المتنخل**:
  “Ev yerini **بالأهـيل** tanır mısın?                      bilekteki dövme gibi; gizlenmedi.”

  Muradı: silinmedi de gizlenmedi; o, **حد نصر**’dandır; bunu Ezherî, İbn Sîde, Cevherî, Sâgânî, İbnü’l-Kattâ‘ ve İbnü’l-Kûtıyye böylece açıkça belirtmiştir. Endülüs’lü dil imamlarından, fiiller erbabından ve başkalarından bir cemaat nakletti: **خمل خمالة**; **ككرم كرامة** gibi; nitekim zıddında şöyle dediler: **نباهة**. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında gelmiştir: “Onunla sapıklıktan sonra hidayet olundu, onunla cehaletten sonra bilindi, onunla **الخمالة**’den sonra yükseltildi.” Bunu İyâz nakletti; o, lisan imamlarındandır; onu teslim etti ve ikrar etti. Şifâ şârihlerinden bazıları bunun müşâkele için olduğunu iddia etti; **نسيم الرياض**’da ve başkasında olduğu gibi; bunu şeyhimiz nakletti. Dedim: Doğrusu onun müşâkele üzere olduğudur; çünkü onların, onun ancak **حد نصر**’dan olduğuna icmâ etmeleri sebebiyledir. Allah Teâlâ onu, onu meşhur etmesinin zıddı olarak **أخمله**; o hâlde o **خامل**’dir: yani düşüktür; onun için **نباهة** yoktur. **التهذيب**’de: bilinmez ve anılmaz. Yine denir: o **خامن**’dir; **بالنون**; bedel üzere; ileride geleceği gibi. Çoğulu: **خمل**; harekeli. Hadiste: “Allah’ı **ذكرا خاملا** ile zikredin” yani O’nun celâline tazim için O’nu zikretmekle sesi alçaltın. **القول الخامل**: alçak (sesli) olandır; Ezherî nakletti. **الخميلة** **كسفينة**: yerin alçak, gizli kısmı; **المحكم**’de: kumdan. **التهذيب**’de: bir çöküntü ile bir sertlik arasında açıklık. Ve o, bitki için bir keremdir. Denildi: o, bitiren kolay (yumuşak) arazidir; onun bitkisini **خمل القطيفة**’ye benzetti. Denildi: o, su birikintisidir ve ağaç bitim yeridir; ancak yerin alçak kısmında olur. Yahut ağaç bitiren bir kum; bunu Asma‘î söyledi; ve Tarafe’den şu beyti okudu:
  “Bir **خذول**; **ربربا**’yı bir **بخمـيلة**’de otlatır;                      **البرير**’in uçlarını alır ve örtünür.”
Denildi: o, kumun sızma yeridir; onun çoğu gittiği, yumuşaklığından bir şeyin kaldığı yer. Çoğulu: **الخمائل**. Lebîd dedi:
  “Geceledi; bir **ديمة**’den bir **واكف** saldı;                      onun **تسجامها**’sı daima **الخمائل**’i sular.”
**الخميلة**: **الخمل**’li **القطيفة**; çoğulu: **الخميل**. Ebû Harâş dedi:
  “Güneşi otlatır gibi kaldı; sanki o                      ışıkta **البضيع**’in üstünde bir **خميل**.”
Güneş ışığında dişi eşeği ona benzetti. Rivayet olunur: **جميل** **بالجيم**; beyazlığında güneşi **الإهالة**’ye benzetti. **كالخملة** (fetha ile) ve **الخملة** (kesra ile) gibi. **الخميلة**: ortasına düşen şeyin içinde görülmediği, çok ve birbirine dolanmış ağaç. **العباب**’da: birbirine dolanmış, sık ağaç. Denildi: o, nerede olursa olsun ağaçça çok olan yerdir. Ezherî dedi: ancak yerin alçak kısmında olur. **الخميلة**: devekuşu tüyü; çoğulu: **خميل**. **كالخمل** ve **الخمالة**; ikisinin de fethasıyla; **المحكم** ve **التهذيب**’de olduğu gibi. **خمل البسر**: onu sıcakta yahut benzerinde koydu; yumuşasın diye; nüshalarda böyle; o yanlıştır. Doğrusu: yumuşasın diye küpte ve benzerinde; **العباب**’ın nassı böyledir; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. **المحكم**’in nassı: küplerde ve benzerlerinde. **الخمل** (fetha ile): **القطيفة** ve benzeri dokunan şeylerin püskülü; ve onun için fazlalıklar bırakılır. **قد أخملها**: onu **خمل**’li yaptı; yani püsküllü. **الخمل** ayrıca: **الطنفسة**. Amr b. Şe’s dedi:
  “Ve **الدوم** gibi göçenlerden; onun üstünde yükselmiş                      **السلي** ceylanları; **الخمل** üzerinde oturanlar.”

  Yani yaygılar üzerinde oturanlar. **الخمل** ayrıca: balık. Leys dedi: **اللخم** gibi bir balık türü. Yahut doğrusu **بالجيم**; harekeli. Ezherî dedi: balık babında onu **بالخاء** ile bilmem; **الجمل**’i bilirim; eğer **الخمل** güvenilir birinden sahihse (kabul edilir), yoksa ona itibar edilmez. **الخمل** (kesra ve damma ile), ve **كغراب** ve **غرابي**: **العباب**’da olduğu gibi, safî dost; sanki, hâlis dost olan **الخلم**’in kalb edilmesidir. **الخملة**: yünden **الثوب المخمل**; **كالكساء** ve benzeri; onun **خمل**’i vardır; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: **الخملة**: **العباءة القطوانية**; o, beyaz, kısa, **خمل**’li olanlardır. Kesra ile de gelir; az önce geçti; o hâlde tekrardır. **الخملة** (kesra ile): kişinin iç yüzü ve gizlisi; denir: onun **خملاته**’sini sordu: yani sırlarını ve ayıplarını. Ferrâ dedi: denir: o, **لئيم الخملة** ve **كريمها**; Seleme bunu ondan böyle rivayet etti. Yahut sadece alçaklıkta özeldir: denir: o, **خبيث الخملة** ve **لئيمها**; bunu Ebû Zeyd söyledi; dedi: **حسن الخملة** işitilmedi. **الخمال** **كغراب**: insanın eklemlerinde bir hastalık; topallığa benzer. Kumeyt dedi:
  “Onların, düşmanlıktan içirildiklerini unutması;                      sırtlanların topallığı **خمالها** unutulduğunda.”
Hayvanın ayaklarında olur: at, koyun ve deve; ondan dolayı aksar. A‘şâ, bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  “Ne yavruya döndü, ne de                      **خمال**’dan onun damarlarını bir köle kesti.”
Ebû Ubeyd dedi: o, develerin ayaklarında olan bir aksaklıktır; damarın kesilmesiyle tedavi edilir. **التهذيب**’de: ata gelen bir hastalık; ondan bir damar kesilinceye yahut helâk oluncaya kadar ayrılmaz. Ayrıca: koyunun ayağında olan bir hastalık; sonra ayaklarda dolaşarak onlara intikal eder; aralarında döner. **وقد خمل**; **كعنى**; o hâlde o **مخمـول**’dür. **بنو خمالة** **كثمامة**: bir batın. İbn Düreyd dedi: onları Abdülkays’tan sanıyorum. **الخميل** **كأمير**: yemekten yumuşak olan; yani **الثريد**; İbn Sîde nakletti; bu mecazdır. Ayrıca: yoğun bulut; İbn Düreyd’den; bu da mecazdır. Ayrıca: **الثياب المخملة**; bununla A‘şâ’nın sözü tefsir edildi:
  “Ve bizim için bir **درنى** vardır; her akşam                      onun **خمرها**’sı ve **خميلها**’sı bize indirilir.”
Ve **خملا** diye adlandırdılar; damma ile; **خميل** **كأمير** ve **سفينة**. Ve Cüheyne’den: Ensârî Avf’un kızı **خميلة**; onun sohbeti vardır; o, fetha iledir. Ve Ebû Sa‘saa’nın kızı **خميلة**; Sâmit oğlu Ubâde’nin eşi; o da sahâbîdir; o, damma iledir. **خميل** **كزبير**: Habîb b. Ebî Sâbit ez-Zeyyât’ın şeyhi. Dedim: o, güvenilir bir tâbiîdir; Nâfi‘ b. Abdülvâris’ten rivayet eder; bunu İbn Hibbân söyledi. Ve **حماد بن خميل** vefat etti; Abdullah b. Şebîb, babasından, ondan hikâyeler rivayet etti. **وأما خميل بن أبي عمير**: Emîr dedi: Hadramî onun evvelini fetha ile ضبط etti. **واختمل**: **الخمائل**’i yani aralarındaki bahçeleri otladı. Ve terkib, alçalma, uzanma ve düşüklüğe delâlet eder.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الخمل** (hareke ile): kesildikten sonra evde olgunlaşan şey. Dedi: **التخميل**: olgunlaşması yaklaşan meyveyi kesip ipe koymaktır. **ثوب مخمل** **كمكرم**: onun **خمل**’i vardır. Zü’r-Rumme dedi:
  “Bir **هجنع**; **مخمـلة** bir karanlıkta gitti;                      **القطائف**’ten; elbisesinin üstü püsküldür.”
Ve **الخملة** (harekeli): insanların aşağı tabakası; tekili: **خامل**. Ve **خمل بن شق** (damma ile): Kinâne’den bir batın; onun soyundan, Emevî Mervân b. Hakem’in annesi **الزرقاء** vardır. Ve **الخمال** **ككتاب**: Hımâ-yi Darıyye’de bir yer; Nefâse diyarındandır; bunu Nasr söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمَلَ
1 خَمَلَ خمل , aor. خَمُلَ , inf. n. خُمُولٌ, It (a place of alighting or abode, Msb, TA, and a tattooing, TA) was, or became, effaced, or obliterated; (Msb, TA;) and imperceptible, or unapparent. (TA.) ― -b2- And hence, (Msb,) said of a man, aor. and inf. n. as above, He was, or became, obscure, unnoted, reputeless, or of no reputation: (S, Msb:) [and] said of a man's reputation (ذِكْرُهُ, JK, K, and صَوْتُهُ, K), aor. as above, (JK,) and so the inf. n., (JK, K,) it was, or became, obscure. (JK, K.) Some mention also خَمُلَ, inf. n. خَمَالَةٌ; and this inf. n. occurs in a description of the Prophet; but it is only for the purpose of assimilation to its contr. نَبَاهَةٌ. (TA.) ― -b3- [It is app. also said of speech, meaning It was, or became, low, soft, or gentle: see خَامِلٌ.] -A2- خُمِلَ He (a man, and a beast, K, a horse, a sheep or goat, and a camel, TA) had, or was affected with, the malady termed خُمَال. (K.)

اخمل
4 اخمل أخمل اخمل خمل He (a man, S, or God, K) rendered a person obscure, unnoted, reputeless, or of no reputation; (S, K; *) contr. of نَبَّهَ. (TA.) -A2- He made a [garment such as is termed] قَطِيفَة, and the like, to have what is termed خَمْل [i. e. a nap, or pile, or villous substance on its surface]. (K.)

اختمل
8 اختمل اختمل He pastured, or depastured, خَمَائِل, (K,) i. e. meadows [&c., pl. of خَمِيلَة]. (TA.)

خَمْلٌ
خَمْلٌ خمل [The nap, or pile, or villous substance on the surface, of cloth;] i. q. هُدْبٌ; (S, Msb;) or the هُدْب of the [kind of garment called] قَطِيفَة [q. v.] and the like, (K, TA,) of woven cloths whereof portions [of the substance] are redundant; (TA;) or [rather] what resembles هُدْب on the surface of a كِسَآء [or the like]; (Mgh;) the خَمْل of a [carpet such as is called] طُنْفُسَة [or طِنْفِسَة &c.] and of a garment; as also ↓ خَمِيلَةٌ, of which the pl. [or rather coll. gen. n.] is ↓ خَمِيلٌ. (JK.) ― -b2- Also A طِنْفِسَة [itself]: (S, K:) or so ↓ خَمِيلَةٌ: and خَمْلٌ signifies as first explained above, and also a قَطِيفَة [itself]: (Msb:) or ↓ خَمِيلَةٌ has this last meaning; as also ↓ خَمْلَةٌ and ↓ خِمْلَةٌ; (K, * TA; [in the CK, كَالخَمِيلَهِ والخَمْلَةُ is erroneously put for كالخَمْلَةِ والخِمْلَةِ;]) or signifies a قطيفة having خَمْل [or nap]: (TA:) and its pl. [or coll. gen. n.] is as above. (Msb, TA.) ― -b3- And The feathers,, or plumage, of the ostrich; (JK, T, M, K;) as also ↓ خَمَالَةٌ and ↓ خَمِيلَةٌ; (T, M, K;) of which last the pl. [or coll. gen. n.] is as above. (TA.)

خَمْلَةٌ
خَمْلَةٌ خمل خمله خملة : see the next preceding paragraph. ― -b2- Also, and ↓ خِمْلَةٌ, A garment (Lth, K) of wool, (Lth,) having خَمْل [or nap], such as the كِسَآء and the like: (Lth, K:) or an عَبَآء of the fabric of Katawلn, white, and with short خَمْل [or nap]. (Az, TA.)

خِمْلَةٌ
خِمْلَةٌ خمل خمله خملة : see خَمْلٌ: and خَمْلَةٌ. -A2- Also A man's secret, which he conceals: and his secret disposition of the mind. (K.) One says, اِسْأَلْ عَنْ خِمْلَاتِهِ [in the CK خَمْلاتِه] Ask thou concerning his secrets, and his bad, evil, or foul, qualities, dispositions, habits, practices, or actions. (K, TA.) And هُوَ لَئِيمُ الخِمْلَةِ [He is base, ignoble, or mean, in respect of the secret disposition of the mind], and كَرِيمُهَا [generous in respect thereof]: (Fr, K:) or it is applied peculiarly to baseness, ignobleness, or meanness: (AZ, K:) حَسَنُ الخِمْلَةِ has not been heard. (AZ.)

خُمَالٌ
خُمَالٌ خمال Lameness: or, accord. to A 'Obeyd, a limping, or slight lameness, in the legs of camels, which is cured by cutting the vein: (S:) or a malady in the joints of a man, (K,) resembling lameness, (TA,) and in the legs of a beast, (K,) a horse, a sheep or goat, and a camel, (TA,) occasioning a limping, or slight lameness: (K:) or a malady that affects the horse, (T, TA,) or the camel, (JK,) in consequence of which he will not move until he has a vein cut; otherwise he dies: (JK, T, TA:) and also a malady that affects a leg of the sheep or goat, and then shifts to the other legs, going the round of them. (T, TA.)

خَمِيلٌ
خَمِيلٌ خميل pl. [or rather coll. gen. n.] of خَمِيلَةٌ in three senses explained above: see خَمْلٌ. ― -b2- Also garments having خَمْل [or nap]. (K.) ― -b3- A black garment. (JK.) ― -b4- (tropical:) Dense clouds. (IDrd, K, TA.) ― -b5- (tropical:) Soft food; (K, TA;) meaning such as is termed ثَرِيد: mentioned by ISd. (TA.) -A2- See also مَخْمُولٌ.

خَمَالَةٌ
خَمَالَةٌ خماله خمالة : see خَمْلٌ.

خَمِيلَةٌ
خَمِيلَةٌ خميله خميلة : see خَمْلٌ, in four places. ― -b2- Also A dense collection of trees; (JK, S;) so says Aboo- Sل'id: (S:) or numerous tangled, or luxuriant, or dense, trees, (K, TA,) among which one sees not a thing when it falls in the midst thereof: (TA:) and a place abounding in trees, wherever it be, (K,) or, accord. to Az, only in plain, level, or soft, ground: (TA:) and a low, or depressed, tract of ground, (K, * TA,) or of sand, (M, TA,) or an intervening tract between low, or depressed, and hard, ground, (T, TA,) or an intervening tract amid sands, in low, or depressed, and hard, ground, (JK,) and producing good herbage or plants: (JK, T, K, TA:) or plain, or soft, land, producing herbage or plants, which are likened to the خَمْل [or nap] of the قَطِيفَة: or a place where water remains and stagnates, and which produces trees; but only in plain, level, or soft, ground: (TA:) or a meadow (رَوْضَةٌ) in which are trees; that in which are no trees being termed جَلْحَآءُ: (Har p. 118:) or a tract of sand producing trees: (As, S, K:) or a place where a tract of sand becomes thin, or shallow; where the main portion of it passes away, and somewhat of the soft part of it remains: pl. خَمَائِلُ: which is also explained as signifying meadows (رِيَاض). (TA.)

خَامِلٌ
خَامِلٌ خامل A man obscure, unnoted, reputeless, or of no reputation; (S, Msb, K;) unknown, (JK, T,) and unmentioned; (T;) destitute of good fortune: (Msb:) and one says also خَامِنٌ, by substitution [of ن for ل]: (TA:) pl. خَمَلٌ (K) and خَمَلَةٌ, explained as signifying the lower or lowest, or meaner or meanest, sort of mankind. (TA.) You say also قَوْلٌ خَامِلٌ A low, soft, or gentle, saying or speech. (Az, TA.) And it is said in a trad., اُذْكُرُوا اللّٰهِ ذِكْرًا خَامِلًا Celebrate ye God with a low, soft, or gentle, voice, in reverence of his greatness, or majesty. (TA.)

مُخْمَلٌ
مُخْمَلٌ مخمل A garment, (JK, TA,) or a كِسَآء, (Mgh, Msb,) having خَمْل [or nap], (JK, * Mgh, Msb, TA,) i. e. what resembles هُدْب on its surface. (Mgh.)

مَخْمُولٌ
مَخْمُولٌ مخمول (JK, TA) and مَخْمُولَةٌ, (JK,) applied to a young camel, (JK,) or to a camel, and a horse, (TA,) and a sheep or goat, (شاة, JK, TA,) Having, or affected with, the disease termed خُمَال: (JK, TA:) and so ↓ خَمِيلٌ, applied to a young camel; pl. خَمْلَى. (JK.)

##### Türkçe

خَمَلَ
1 **خَمَلَ** خml , aor. **خَمُلَ** , inf. n. **خُمُولٌ**, (bir konaklama veya ikamet yeri, Msb, TA, ve bir dövme, TA) silinmiş, yahut yok olmuş idi; (Msb, TA;) ve fark edilmez, yahut görünmez idi. (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) bir adam hakkında, aor. ve inf. n. yukarıdaki gibi, o, meçhul, anılmayan, itibarsız, yahut itibarı olmayan oldu: (S, Msb:) [ve] bir adamın şöhreti (**ذِكْرُهُ**, JK, K, ve **صَوْتُهُ**, K) hakkında, aor. yukarıdaki gibi, (JK,) ve inf. n. de öyle, (JK, K,) o, meçhul oldu. (JK, K.) Bazıları **خَمُلَ**, inf. n. **خَمَالَةٌ**’yı da zikreder; ve bu inf. n. Peygamber’in bir vasfında vârid olur; fakat bu, yalnızca zıddı **نَبَاهَةٌ**’ya benzetme maksadıyladır. (TA.) ― -b3- [Görünüşe göre söz hakkında da söylenir; mânâsı: o, alçak, yumuşak, yahut nazik oldu: **خَامِلٌ**’e bak.] -A2- **خُمِلَ** O (bir adam, ve bir hayvan, K, bir at, bir koyun yahut keçi, ve bir deve, TA) **خُمَال** denilen hastalığa sahip oldu, yahut onunla etkilenmiş oldu. (K.)

اخمل
4 **اخمل** **أخمل** اخml خml O (bir adam, S, yahut Allah, K) bir kimseyi meçhul, anılmayan, itibarsız, yahut itibarı olmayan kıldı; (S, K; *) **نَبَّهَ**’nin zıddı. (TA.) -A2- O, [**قَطِيفَة** denilen] bir giysiyi ve benzerini, **خَمْل** denilen şeye [yani yüzeyinde bir tüylenme yahut hav yahut kıllı maddeye] sahip kıldı. (K.)

اختمل
8 **اختمل** **اختمل** O, **خَمَائِل**’i (K,) yani otlakları [&c., **خَمِيلَة**’nin çoğulu] otlattı. (TA.)

**خَمْلٌ**
**خَمْلٌ** خml [Kumaşın yüzeyindeki hav yahut tüylenme yahut kıllı madde;] **هُدْبٌ** ile aynı mânâdadır; (S, Msb;) yahut [**قَطِيفَة** denilen] giysinin ve benzerinin **هُدْب**’udur, (K, TA,) dokuma kumaşlardan olup kısımlarının [maddesinin] fazlalık gösterdiği; (TA;) yahut [daha doğrusu] bir **كِسَآء**’ın [yahut benzerinin] yüzeyinde **هُدْب**’a benzeyen şeydir; (Mgh;) [**طُنْفُسَة** (yahut **طِنْفِسَة** &c.) denilen] bir halının ve bir giysinin **خَمْل**’i; bunun gibi ↓ **خَمِيلَةٌ** da; bunun çoğulu [yahut daha doğrusu cins ismi] ↓ **خَمِيلٌ**’dür. (JK.) ― -b2- Yine Bir **طِنْفِسَة**’dır [bizzat kendisi]: (S, K:) yahut bunun gibi ↓ **خَمِيلَةٌ**: ve **خَمْلٌ** yukarıda ilk açıklandığı gibi mânâya gelir, ve ayrıca bir **قَطِيفَة**’dır [bizzat kendisi]: (Msb:) yahut ↓ **خَمِيلَةٌ** bu son mânâya gelir; bunun gibi ↓ **خَمْلَةٌ** ve ↓ **خِمْلَةٌ** da; (K, * TA; [CK’de, كَالخَمِيلَهِ والخَمْلَةُ, yanlışlıkla كالخَمْلَةِ والخِمْلَةِ yerine konmuştur;]) yahut **خَمْل** [yahut hav] sahibi bir **قطيفة** mânâsına gelir: (TA:) ve bunun çoğulu [yahut cins ismi] yukarıda olduğu gibidir. (Msb, TA.) ― -b3- Ve devekuşunun tüyleri yahut telekleri; (JK, T, M, K;) bunun gibi ↓ **خَمَالَةٌ** ve ↓ **خَمِيلَةٌ** da; (T, M, K;) bu sonuncunun çoğulu [yahut cins ismi] yukarıda olduğu gibidir. (TA.)

**خَمْلَةٌ**
**خَمْلَةٌ** خml خmlh **خملة**: bir önceki paragraf’a bak. ― -b2- Yine, ve ↓ **خِمْلَةٌ**, yünden bir giysi (Lth, K), (Lth,) **خَمْل** [yahut hav] sahibi, **كِسَآء** ve benzeri gibi: (Lth, K:) yahut Katawلn dokumasından, beyaz, ve kısa **خَمْل** [yahut hav] sahibi bir **عَبَآء**. (Az, TA.)

**خِمْلَةٌ**
**خِمْلَةٌ** خml خmlh **خملة**: **خَمْلٌ**’e bak: ve **خَمْلَةٌ**. -A2- Yine Bir adamın gizlediği sırrı: ve zihnin gizli huyu. (K.) Şöyle denir, **اِسْأَلْ عَنْ خِمْلَاتِهِ** [CK’de **خَمْلاتِه**] Onun sırları ve kötü, fena, yahut çirkin, vasıfları, huyları, alışkanlıkları, uygulamaları, yahut fiilleri hakkında sor. (K, TA.) Ve **هُوَ لَئِيمُ الخِمْلَةِ** [O, zihnin gizli huyu bakımından alçaktır, soysuzdur, yahut bayağıdır], ve **كَرِيمُهَا** [o bakımdan cömerttir]: (Fr, K:) yahut bu, özellikle alçaklığa, soysuzluğa, yahut bayağılığa uygulanır: (AZ, K:) **حَسَنُ الخِمْلَةِ** işitilmemiştir. (AZ.)

**خُمَالٌ**
**خُمَالٌ** خmāl Topallık: yahut, A 'Obeyd’e göre, develerin bacaklarında bir aksama, yahut hafif topallık; ki damar kesmekle tedavi edilir: (S:) yahut bir adamın eklemlerinde bir hastalık, (K,) topallığa benzeyen, (TA,) ve bir hayvanın bacaklarında, (K,) bir atın, bir koyun yahut keçinin, ve bir devenin, (TA,) aksama yahut hafif topallık meydana getiren: (K:) yahut ata (T, TA) yahut deveye (JK) isabet eden bir hastalık; bunun sonucunda, damar kesilmedikçe hareket etmez; aksi halde ölür: (JK, T, TA:) ve ayrıca koyun yahut keçinin bir bacağını etkileyen, sonra diğer bacaklara geçen, onların etrafında dolaşan bir hastalık. (T, TA.)

**خَمِيلٌ**
**خَمِيلٌ** خmyl **خَمِيلَةٌ**’nin yukarıda açıklanan üç mânâda çoğulu [yahut daha doğrusu cins ismi]: **خَمْلٌ**’e bak. ― -b2- Yine **خَمْل** [yahut hav] sahibi giysiler. (K.) ― -b3- Siyah bir giysi. (JK.) ― -b4- (mecaz:) Yoğun bulutlar. (IDrd, K, TA.) ― -b5- (mecaz:) Yumuşak yiyecek; (K, TA;) **ثَرِيد** denilen şey mânâsında: ISd tarafından zikredilmiştir. (TA.) -A2- **مَخْمُولٌ**’e de bak.

**خَمَالَةٌ**
**خَمَالَةٌ** خmālh **خمالة**: **خَمْلٌ**’e bak.

**خَمِيلَةٌ**
**خَمِيلَةٌ** خmylh **خميلة**: **خَمْلٌ**’e, dört yerde, bak. ― -b2- Yine Ağaçların yoğun bir topluluğu; (JK, S;) Aboo- Sل'id böyle der: (S:) yahut çok, dolaşık, yahut gür, yahut sık ağaçlar, (K, TA,) ki onun ortasına düşen bir şey görülemez: (TA:) ve nerede olursa olsun ağaçça bol bir yer, (K,) yahut Az’a göre, yalnızca düz, seviyeli, yahut yumuşak toprakta: (TA:) ve alçak yahut çukur bir arazi parçası, (K, * TA,) yahut kumdan, (M, TA,) yahut alçak yahut çukur ve sert arazi arasında bir ara parça, (T, TA,) yahut kumlar arasında, alçak yahut çukur ve sert arazide bir ara parça, (JK,) ve iyi ot yahut bitki yetiştiren: (JK, T, K, TA:) yahut **قَطِيفَة**’nin **خَمْل**’ine [yahut havına] benzetilen ot yahut bitki yetiştiren düz yahut yumuşak arazi: yahut suyun kaldığı ve durgunlaştığı, ve ağaç yetiştiren bir yer; fakat yalnızca düz, seviyeli, yahut yumuşak toprakta: (TA:) yahut içinde ağaçlar bulunan bir çayır (**رَوْضَةٌ**); içinde ağaç olmayanına **جَلْحَآءُ** denir: (Har p. 118:) yahut ağaç yetiştiren bir kum parçası: (As, S, K:) yahut bir kum parçasının inceldiği yahut sığlaştığı bir yer; onun ana kısmının gidip, yumuşak kısmından bir miktarın kaldığı yer: çoğulu **خَمَائِلُ**: bu da çayırlar (**رِيَاض**) mânâsında açıklanır. (TA.)

**خَامِلٌ**
**خَامِلٌ** خāml Meçhul, anılmayan, itibarsız, yahut itibarı olmayan bir adam; (S, Msb, K;) bilinmeyen, (JK, T,) ve anılmayan; (T;) iyi talihten yoksun: (Msb:) ve ayrıca **خَامِنٌ** de denir, [**ل** yerine **ن** ikamesiyle]: (TA:) çoğulu **خَمَلٌ** (K) ve **خَمَلَةٌ**, insanların aşağı yahut en aşağı, yahut daha bayağı yahut en bayağı sınıfı mânâsında açıklanır. (TA.) Yine şöyle dersin: **قَوْلٌ خَامِلٌ** Alçak, yumuşak, yahut nazik bir söz yahut konuşma. (Az, TA.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: **اُذْكُرُوا اللّٰهِ ذِكْرًا خَامِلًا** Allah’ı, büyüklüğüne yahut heybetine saygı olarak, alçak, yumuşak, yahut nazik bir sesle anın. (TA.)

**مُخْمَلٌ**
**مُخْمَلٌ** mḫml **خَمْل** [yahut hav] sahibi bir giysi, (JK, TA,) yahut bir **كِسَآء**, (Mgh, Msb,) yani yüzeyinde **هُدْب**’a benzeyen şey. (Mgh.)

**مَخْمُولٌ**
**مَخْمُولٌ** mḫmwl (JK, TA) ve **مَخْمُولَةٌ**, (JK,) genç bir deveye, (JK,) yahut bir deveye, ve bir ata, (TA,) ve bir koyun yahut keçiye, (**شاة**, JK, TA,) uygulanır, **خُمَال** denilen hastalığa sahip olan, yahut onunla etkilenmiş olan: (JK, TA:) ve bunun gibi ↓ **خَمِيلٌ**, genç deveye uygulanır; çoğulu **خَمْلَى**. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَمَلَ
خَمَلَ U ( n. ac. خُمُوْل 27 ),
a.  Was obscure, of no reputation.

b.  Was faint, low ( voice ).

أَخْمَلَ
أَخْمَلَ IV ,
a.  Made obscure, left in obscurity.

b.  Fringed.

اِنْخَمَلَ
اِنْخَمَلَ VII
a.  [ coll. ], Was besotted.

خَمْل
خَمْل 1 ,
a.  Fringe; plumage of the ostrich.

خَمْلَة
خَمْلَة 1t ,
a.  Fringed garment; velvety garment.

b.  Embarrassment; confusion.

خِمْلَة
خِمْلَة 2t ,
a.  see 1t (a) .

b.  Character, disposition.

مَخْمَل
مَخْمَل 17 ,
a.  Glossy texture.

خَاْمِل
خَاْمِل 21 , ( pl. خَمَل 4 ,  خَمَلَة 4t ),
a.  Obscure, unknown.

b.  Faint, low, soft ( voice ).

خَمَاْل
خَمَاْل 22 ,
a.  see 24t .

خُمَاْل
خُمَاْل 24 ,
a.  Disease in the joints.

خُمَاْلَة
خُمَاْلَة 24t ,
a.  Plumage   of the ostrich.

خَمِيْلَة
خَمِيْلَة 25t , ( pl. خَمَاْئِلُ 46 ),
a.  Thicket, copse.

b.  Sandy tract covered with vegetation.

c.  see 24t .

خُمُوْل
خُمُوْل 27 ,
a.  Obscurity.

أَخْمَلَ
N. P. أَخْمَلَ IV ,
a.  Velvet; plush.

##### Türkçe

**خَمَلَ**
**خَمَلَ** U ( n. ac. **خُمُوْل** 27 ),
a. Şöhretsizdi, itibarsızdı.

b. Zayıftı, alçaktı (ses).

**أَخْمَلَ**
**أَخْمَلَ** IV ,
a. Şöhretsiz kıldı, şöhretsizlikte bıraktı.

b. Saçakladı.

**اِنْخَمَلَ**
**اِنْخَمَلَ** VII
a. [ topl. ], Sersemlemişti.

**خَمْل**
**خَمْل** 1 ,
a. Saçak; devekuşunun tüyü.

**خَمْلَة**
**خَمْلَة** 1t ,
a. Saçaklı giysi; kadifemsi giysi.

b. Mahcubiyet; şaşkınlık.

**خِمْلَة**
**خِمْلَة** 2t ,
a. 1t (a)’ya bak.

b. Huy, tabiat.

**مَخْمَل**
**مَخْمَل** 17 ,
a. Parlak doku.

**خَاْمِل**
**خَاْمِل** 21 , ( pl. **خَمَل** 4 , **خَمَلَة** 4t ),
a. Şöhretsiz, bilinmeyen.

b. Zayıf, alçak, yumuşak (ses).

**خَمَاْل**
**خَمَاْل** 22 ,
a. 24t’ye bak.

**خُمَاْل**
**خُمَاْل** 24 ,
a. Eklemlerde hastalık.

**خُمَاْلَة**
**خُمَاْلَة** 24t ,
a. Devekuşunun tüyü.

**خَمِيْلَة**
**خَمِيْلَة** 25t , ( pl. **خَمَاْئِلُ** 46 ),
a. Sıklık, koruluk.

b. Bitki örtüsüyle kaplı kumluk saha.

c. 24t’ye bak.

**خُمُوْل**
**خُمُوْل** 27 ,
a. Şöhretsizlik.

**أَخْمَلَ**
N. P. **أَخْمَلَ** IV ,
a. Kadife; pelüş.
