# خمل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خمل

خمل ذكره وصوته خمولا: خفي قال المتنخل:
  هل تعرف المنزل بالأهـيل                      كالوشم في المعصم لم يخمل

  أراد: لم يدرس فيخفى، هو من حد نصر، هكذا صرح به الأزهري وابن سيده والجوهري والصاغاني وابن القطاع وابن القوطية. ونقل جماعة من أئمة اللغة الأندلسيين من أرباب الأفعال وغيرهم: خمل خمالة، ككرم كرامة، كما قالوا في ضده: نباهة، وقد جاء في وصفه صلى الله عليه وسلم:  هدي به بعد الضلالة، وعلم به بعد الجهالة، ورفع به بعد الخمالة  . ونقله عياض وهو من أئمة اللسان، وسلمه وأقره، وزعم بعض شزراح الشفاء أنه للمشاكلة، كما في نسيم الرياض، وغيره، نقله شيخنا. قلت: والصواب أنه على المشاكلة، لإطباقهم على أنه من حد نصر لا غير. وأخمله الله تعالى ضد نوهه فهو خامل: أي ساقط لا نباهة له. وفي التهذيب: لا يعرف ولا يذكر. ويقال أيضا: هو خامن، بالنون، على البدل، كما سيأتي. ج: خمل، محركة. وفي الحديث:  اذكروا الله ذكرا خاملا  أي اخفضوا الصوت بذكره توقيرا لجلاله. والقول الخامل: هو الخفيض، نقله الأزهري. والخميلة كسفينة: المنهبط الغامض من الأرض وفي المحكم: من الرمل. وفي التهذيب: مفرج بين هبطة وصلابة. وهي مكرمة للنبات. وقيل: هي الأرض السهلة التي تنبت، شبه نبتها بخمل القطيفة. وقيل: هي منقع ماء، ومنبت شجر، ولا تكون إلا في وطيء من الأرض. أو رملة تنبت الشجر قاله الأصمعي، وأنشد لطرفة:
  خذول تراعى ربربا بخمـيلة                      تناول أطراف البرير وترتدي وقيل: هي مسترق الرملة، حيث يذهب معظمها ويبقى شيء من لينها. والجمع: الخمائل، قال لبيد:
  باتت وأسبل واكف من ديمة                      يروي الخمائل دائما تسجامها الخميلة: القطيفة ذات الخمل، والجمع: الخميل، قال أبو خراش:
  وظلت تراعي الشمس حتى كأنها                      فويق البضيع في الشعاع خميل شبه الأتان في شعاع الشمس بها. ويروى: جميل بالجيم، شبه الشمس بالإهالة في بياضها. كالخملة بالفتح والخملة بالكسر. الخميلة: الشجر الكثير الملتف الذي لا ترى فيه الشيء إذا وقع في وسطه. وفي العباب: الشجر الملتف الكثيف. قيل: هو الموضع الكثير الشجر حيث كان قال الأزهري: ولا يكون إلا في وطيء من الأرض. الخميلة: ريش النعام والجمع: خميل. كالخمل والخمالة، بفتحهما كما في المحكم والتهذيب. وخمل البسر: وضعه في الحر أو نحوه، ليلين كذا في النسخ وهو غلط، والصواب: في الجر ونحوه ليلين كما هو نص العباب، وهو قول ابن دريد. ونص المحكم: في الجرار ونحوها. والخمل بالفتح: هدب القطيفة ونحوها مما ينسج ويفضل له فضول. قد أخملها: جعلها ذات خمل أي هدب. الخمل أيضا: الطنفسة قال عمرو بن شأس:
  ومن ظعن كالدوم أشرف فوقها                      ظباء السلي واكنات على الخمل

  أي جالسات على الطنافس. الخمل أيضا: سمك وقال الليث: ضرب من السمك مثل اللخم. أو الصواب بالجيم، محركة. قال الأزهري: لا أعرفه بالخاء، في باب السمك، وأعرف الجمل، فإن صح الخمل لثقة وإلا فلا يعبأ به. الخمل بالكسر والضم، وكغراب، وغرابي: الحبيب المصافي كما في العباب، وكأنه مقلوب الخلم الذي هو الصديق الخالص. والخملة: الثوب المخمل من صوف كالكساء ونحوه له خمل، قاله الليث. وقال الأزهري: الخملة: العباءة القطوانية، وهي البيض القصيرة الخمل. ويكسر وقد تقدم قريبا، فهو تكرار. الخملة بالكسر: بطانة الرجل وسريرته، يقال: سأل عن خملاته: أي عن أسراره ومخازيه، قال الفراء: يقال: هو لئيم الخملة وكريمها هكذا رواه سلمة عنه. أو خاص باللؤم يقال: هو خبيث الخملة، ولئيمها، قاله أبو زيد، قال: ولم يسمع: حسن الخملة. الخمال كغراب: داء في مفاصل الإنسان وهو شبه العرج، قال الكميت:
  ونسيانهم ما أشربوا من عـداوة                      إذا نسيت عرج الضباع خمالها يأخذ في قوائم الحيوان: الخيل والشاء والإبل تظلع منه قال الأعشى يصف نجيبة:
  لم تعطف على حوار ولم يق                      طع عبيد عروقها من خمال قال أبو عبيد: هو ظلع يكون في قوائم الإبل، فيداوى بقطع العرق. وفي التهذيب: داء يأخذ الفرس فلا يبرح حتى يقطع منه عرق أو يهلك. وأيضا: داء يأخذ في قائمة الشاء، ثم يتحول في القوائم يدور بينهن. وقد خمل، كعنى فهو مخمول. وبنو خمالة، كثمامة: بطن قال ابن دريد: أحسبهم من عبد القيس. الخميل كأمير: ما لان من الطعام يعني الثريد، نقله ابن سيده، وهو مجاز. أيضا السحاب الكثيف عن ابن دريد، وهو مجاز أيضا. أيضا: الثياب المخملة وبه فسر قول الأعشى:
  وإن لنا درنى فكل عشـية                      يحط إلينا خمرها وخميلها وسموا خملا، بالضم، خميلا كأمير وسفينة وجهينة منها خميلة بنت عوف الأنصارية، لها صحبة، وهي بالفتح. وخميلة بنت أبي صعصعة، زوج عبادة بن الصامت، صحابية أيضا، وهي بالضم. خميل كزبير، شيخ لحبيب بن أبي ثابت الزيات. قلت: وهو تابعي ثقة، يروي عن نافع بن عبد الوارث، قاله ابن حبان. وفاته حماد بن خميل، روى عبد الله ابن شبيب، عن أبيه، عنه حكايات. وأما خميل بن أبي عمير، قال الأمير: ضبطه الحضرمي بفتح أوله. واختمل: رعى الخمائل أي الرياض بينهم. والتركيب يدل على انخفاض واسترسال وسقوط.
 ومما يستدرك عليه: الخمل، بالتحريك: الذي ينضج في البيت، بعد ما يقطع. قال: والتخميل: أن يقطع الثمر الذي قرب نضجه فيجعل على الحبل. وثوب مخمل، كمكرم: له خمل، قال ذو الرمة:
  هجنع راح في سوداء مخمـلة                      من القطائف أعلى ثوبه الهدب والخملة، محركة: السفلة من الناس، الواحد: خامل. وخمل بن شق، بالضم: بطن من كنانة، من ولده الزرقاء والدة مروان بن الحكم الأموي. والخمال، ككتاب: موضع بحمى ضرية، من ديار نفاثة، قاله نصر.

### Türkçe

**خمل** onun zikri ve sesi **خمولا**: gizlendi. **قال المتنخل**:
  “Ev yerini **بالأهـيل** tanır mısın?                      bilekteki dövme gibi; gizlenmedi.”

  Muradı: silinmedi de gizlenmedi; o, **حد نصر**’dandır; bunu Ezherî, İbn Sîde, Cevherî, Sâgânî, İbnü’l-Kattâ‘ ve İbnü’l-Kûtıyye böylece açıkça belirtmiştir. Endülüs’lü dil imamlarından, fiiller erbabından ve başkalarından bir cemaat nakletti: **خمل خمالة**; **ككرم كرامة** gibi; nitekim zıddında şöyle dediler: **نباهة**. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfında gelmiştir: “Onunla sapıklıktan sonra hidayet olundu, onunla cehaletten sonra bilindi, onunla **الخمالة**’den sonra yükseltildi.” Bunu İyâz nakletti; o, lisan imamlarındandır; onu teslim etti ve ikrar etti. Şifâ şârihlerinden bazıları bunun müşâkele için olduğunu iddia etti; **نسيم الرياض**’da ve başkasında olduğu gibi; bunu şeyhimiz nakletti. Dedim: Doğrusu onun müşâkele üzere olduğudur; çünkü onların, onun ancak **حد نصر**’dan olduğuna icmâ etmeleri sebebiyledir. Allah Teâlâ onu, onu meşhur etmesinin zıddı olarak **أخمله**; o hâlde o **خامل**’dir: yani düşüktür; onun için **نباهة** yoktur. **التهذيب**’de: bilinmez ve anılmaz. Yine denir: o **خامن**’dir; **بالنون**; bedel üzere; ileride geleceği gibi. Çoğulu: **خمل**; harekeli. Hadiste: “Allah’ı **ذكرا خاملا** ile zikredin” yani O’nun celâline tazim için O’nu zikretmekle sesi alçaltın. **القول الخامل**: alçak (sesli) olandır; Ezherî nakletti. **الخميلة** **كسفينة**: yerin alçak, gizli kısmı; **المحكم**’de: kumdan. **التهذيب**’de: bir çöküntü ile bir sertlik arasında açıklık. Ve o, bitki için bir keremdir. Denildi: o, bitiren kolay (yumuşak) arazidir; onun bitkisini **خمل القطيفة**’ye benzetti. Denildi: o, su birikintisidir ve ağaç bitim yeridir; ancak yerin alçak kısmında olur. Yahut ağaç bitiren bir kum; bunu Asma‘î söyledi; ve Tarafe’den şu beyti okudu:
  “Bir **خذول**; **ربربا**’yı bir **بخمـيلة**’de otlatır;                      **البرير**’in uçlarını alır ve örtünür.”
Denildi: o, kumun sızma yeridir; onun çoğu gittiği, yumuşaklığından bir şeyin kaldığı yer. Çoğulu: **الخمائل**. Lebîd dedi:
  “Geceledi; bir **ديمة**’den bir **واكف** saldı;                      onun **تسجامها**’sı daima **الخمائل**’i sular.”
**الخميلة**: **الخمل**’li **القطيفة**; çoğulu: **الخميل**. Ebû Harâş dedi:
  “Güneşi otlatır gibi kaldı; sanki o                      ışıkta **البضيع**’in üstünde bir **خميل**.”
Güneş ışığında dişi eşeği ona benzetti. Rivayet olunur: **جميل** **بالجيم**; beyazlığında güneşi **الإهالة**’ye benzetti. **كالخملة** (fetha ile) ve **الخملة** (kesra ile) gibi. **الخميلة**: ortasına düşen şeyin içinde görülmediği, çok ve birbirine dolanmış ağaç. **العباب**’da: birbirine dolanmış, sık ağaç. Denildi: o, nerede olursa olsun ağaçça çok olan yerdir. Ezherî dedi: ancak yerin alçak kısmında olur. **الخميلة**: devekuşu tüyü; çoğulu: **خميل**. **كالخمل** ve **الخمالة**; ikisinin de fethasıyla; **المحكم** ve **التهذيب**’de olduğu gibi. **خمل البسر**: onu sıcakta yahut benzerinde koydu; yumuşasın diye; nüshalarda böyle; o yanlıştır. Doğrusu: yumuşasın diye küpte ve benzerinde; **العباب**’ın nassı böyledir; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. **المحكم**’in nassı: küplerde ve benzerlerinde. **الخمل** (fetha ile): **القطيفة** ve benzeri dokunan şeylerin püskülü; ve onun için fazlalıklar bırakılır. **قد أخملها**: onu **خمل**’li yaptı; yani püsküllü. **الخمل** ayrıca: **الطنفسة**. Amr b. Şe’s dedi:
  “Ve **الدوم** gibi göçenlerden; onun üstünde yükselmiş                      **السلي** ceylanları; **الخمل** üzerinde oturanlar.”

  Yani yaygılar üzerinde oturanlar. **الخمل** ayrıca: balık. Leys dedi: **اللخم** gibi bir balık türü. Yahut doğrusu **بالجيم**; harekeli. Ezherî dedi: balık babında onu **بالخاء** ile bilmem; **الجمل**’i bilirim; eğer **الخمل** güvenilir birinden sahihse (kabul edilir), yoksa ona itibar edilmez. **الخمل** (kesra ve damma ile), ve **كغراب** ve **غرابي**: **العباب**’da olduğu gibi, safî dost; sanki, hâlis dost olan **الخلم**’in kalb edilmesidir. **الخملة**: yünden **الثوب المخمل**; **كالكساء** ve benzeri; onun **خمل**’i vardır; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: **الخملة**: **العباءة القطوانية**; o, beyaz, kısa, **خمل**’li olanlardır. Kesra ile de gelir; az önce geçti; o hâlde tekrardır. **الخملة** (kesra ile): kişinin iç yüzü ve gizlisi; denir: onun **خملاته**’sini sordu: yani sırlarını ve ayıplarını. Ferrâ dedi: denir: o, **لئيم الخملة** ve **كريمها**; Seleme bunu ondan böyle rivayet etti. Yahut sadece alçaklıkta özeldir: denir: o, **خبيث الخملة** ve **لئيمها**; bunu Ebû Zeyd söyledi; dedi: **حسن الخملة** işitilmedi. **الخمال** **كغراب**: insanın eklemlerinde bir hastalık; topallığa benzer. Kumeyt dedi:
  “Onların, düşmanlıktan içirildiklerini unutması;                      sırtlanların topallığı **خمالها** unutulduğunda.”
Hayvanın ayaklarında olur: at, koyun ve deve; ondan dolayı aksar. A‘şâ, bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  “Ne yavruya döndü, ne de                      **خمال**’dan onun damarlarını bir köle kesti.”
Ebû Ubeyd dedi: o, develerin ayaklarında olan bir aksaklıktır; damarın kesilmesiyle tedavi edilir. **التهذيب**’de: ata gelen bir hastalık; ondan bir damar kesilinceye yahut helâk oluncaya kadar ayrılmaz. Ayrıca: koyunun ayağında olan bir hastalık; sonra ayaklarda dolaşarak onlara intikal eder; aralarında döner. **وقد خمل**; **كعنى**; o hâlde o **مخمـول**’dür. **بنو خمالة** **كثمامة**: bir batın. İbn Düreyd dedi: onları Abdülkays’tan sanıyorum. **الخميل** **كأمير**: yemekten yumuşak olan; yani **الثريد**; İbn Sîde nakletti; bu mecazdır. Ayrıca: yoğun bulut; İbn Düreyd’den; bu da mecazdır. Ayrıca: **الثياب المخملة**; bununla A‘şâ’nın sözü tefsir edildi:
  “Ve bizim için bir **درنى** vardır; her akşam                      onun **خمرها**’sı ve **خميلها**’sı bize indirilir.”
Ve **خملا** diye adlandırdılar; damma ile; **خميل** **كأمير** ve **سفينة**. Ve Cüheyne’den: Ensârî Avf’un kızı **خميلة**; onun sohbeti vardır; o, fetha iledir. Ve Ebû Sa‘saa’nın kızı **خميلة**; Sâmit oğlu Ubâde’nin eşi; o da sahâbîdir; o, damma iledir. **خميل** **كزبير**: Habîb b. Ebî Sâbit ez-Zeyyât’ın şeyhi. Dedim: o, güvenilir bir tâbiîdir; Nâfi‘ b. Abdülvâris’ten rivayet eder; bunu İbn Hibbân söyledi. Ve **حماد بن خميل** vefat etti; Abdullah b. Şebîb, babasından, ondan hikâyeler rivayet etti. **وأما خميل بن أبي عمير**: Emîr dedi: Hadramî onun evvelini fetha ile ضبط etti. **واختمل**: **الخمائل**’i yani aralarındaki bahçeleri otladı. Ve terkib, alçalma, uzanma ve düşüklüğe delâlet eder.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الخمل** (hareke ile): kesildikten sonra evde olgunlaşan şey. Dedi: **التخميل**: olgunlaşması yaklaşan meyveyi kesip ipe koymaktır. **ثوب مخمل** **كمكرم**: onun **خمل**’i vardır. Zü’r-Rumme dedi:
  “Bir **هجنع**; **مخمـلة** bir karanlıkta gitti;                      **القطائف**’ten; elbisesinin üstü püsküldür.”
Ve **الخملة** (harekeli): insanların aşağı tabakası; tekili: **خامل**. Ve **خمل بن شق** (damma ile): Kinâne’den bir batın; onun soyundan, Emevî Mervân b. Hakem’in annesi **الزرقاء** vardır. Ve **الخمال** **ككتاب**: Hımâ-yi Darıyye’de bir yer; Nefâse diyarındandır; bunu Nasr söyledi.
