# خمم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خمم

خَمَّ البيتَ والبئرَ يَخُمُّهما خَمّاً واخْتَمَّهما: كنسهما، والاخْتِمامُ مثله. والمِخَمَّةُ: المِكنسَةُ. وخُمامَةُ البيتِ والبئر: ما كُسِحَ عنه من التراب فأُلقِيَ بعضُه على بعضٍ؛ عن اللحياني. والخُمامَةُ والقُمامَةُ: الكُناسةُ، وما يُخَمُّ من تراب البئر. وخُمامةُ المائدة: ما يَنْتَثِرُ من الطعام فيؤكل ويُرْجَى عليه الثواب.
وقلب مَخْمومٌ أَي نَقِيٌّ
من الغِلِّ والحسد. ورجل مَخمُومُ القلب: نَقِيٌّ من الغش والدَّغَلِ، وقيل: نَقِيُّهُ من الدنس. وفي الحديث عن سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: خير الناس المَخْمومُ القلب. قيل: يا رسول الله، وما المَخْمُومُ القلب؟ قال: الذي لا غش فيه ولا حسد، وفي رواية: سُئِلَ أَيُّ الناسِ أَفضلُ؟ قال: الصادقُ اللسانِ المَخْمومُ القلب، وفي رواية: ذو القلب المَخْمومِ واللسان الصادق، وهو من خَمَمْتُ البيت إذا كنسته؛ ومثله قول مالك: وعلى السَّاقي خَمُّ العين أَي كنسها وتنظيفها، وهو السُّمُّ لا يَخِمُّ، وذلك إذا كان خالصاً؛ ومَثَلٌ يُضْرَبُ للرجل إذا ذُكِرَ بخير وأثْنِيَ عليه: هو السَّمْنُ لا يَخِمُّ. والخَمُّ: الثناء الطيب: وفلان يَخُمُّ ثياب فلان إذا كان يُثْنِي عليه خيراً.
وفي النوادر: يقال خَمَّه بِثَناءٍ حسَنٍ يَخُمُّه، وطَرَّهُ يَطُرُّه طَرّاً، وبَلَّه بثناء حسن ورَشَّه، كلُّ هذا إذا أَتبعه بقول حسن. وخَمَّ الناقةَ: حلبها. وخَمَّ اللحمُ يَخِمُّ، بالكسر، ويَخُمُّ خَمّاً وخُموماً وهو خَمٌّ وأَخَمَّ: أَنتن أَو تغيرت رائتحته. ولحم خامٌّ ومُخِمٌّأَي منتن. الليث: اللحم المُخِمُّ الذي قد تغير ريحه ولما يفسدْ كفساد الجِيَفِ. وقد خَمَّ اللحمُ يَخِمُّ، بالكسر، إذا أَنتن وهو شِواءٌ أَو طبيخ. وفي حديث معاوية: من أَحب أَن يَسْتَخِمَّ الناسُ له قياماً، قال الطحاوي: هو بالخاء المعجمة، يريد أَن تتغير روائحهم من طول قيامهم عنده، ويروى بالجيم، وقد تقدم؛ قال ابن دريد: خَمَّ اللحمُ أكثر ما يستعمل في المطبوخ والمَشْويّ، قال: فأَما النِّيءُ فيقال فيه صَلَّ وأَصَلَّ. وقال أَبو عبيد في الأَمثلة: خَمَّ اللحمُ وأَخَمَّ إذا تغير وهو شواءٌ أَو قَديرٌ، وقيل: هو الذي يُنْتِنُ بعد النُّضْج. وإذا خَبُثَ ريحُ السِّقاء فأَفسد اللبنَ قيل: أَخَمَّ اللبنُ، قال: وخَمَّ مثله؛ وأَنشد الأَزهري: أَخَمَّ أَو قد هَمَّ بالخُمُوم
(* قوله «أخم أو قد إلخ» الذي في التهذيب: قد حم أو قد إلخ). والخَمِيمُ: اللبن ساعة يُحْلَبُ. وخَمّ اللبنُ وأَخَمَّ: غَيَّره خُبْثُ رائحة السِّقاء، وربما استعمل الخُمُومُ في الإنسان؛ قال ذِرْوَة بن خَجْفَةَ الصَّمُوتي:
يا ابن هشامٍ عَصَرَ المظلومِ،
إليك أَشْكُو جَنَفَ الخُصومِ
وشَمَّةً من شارِفٍ مَزْكومِ،
قد خَمَّ أَو زاد على الخُمومِ
وأَنشده ابن دُرَيْدٍ بجَرّ شَمَّةٍ والمعروف وشَمَّةً لقوله إليك أَشكو؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
كأَنَّ صوتَ شَخْبِها إذا خَمى
إنما أَراد خَمَّ فأبدل من الميم الأَخيرة ياء، وهذا كقولهم لا أَمْلاه أَي لا أَمَلُّه. والخَمُّ: تَغَيُّرُ رائحة القُرْصِ إذا لم يَنْضَجْ. والخُمُّ: قَفَصُ الدجاج؛ قال ابن سيده: أَرى ذلك لخبث رائحته. وخُمَّ إذا جُعل في الخُمِّ وهو حبس الدجاج، وخُمَّ إذا نُظِّفَ. والخَمِيمُ: الممدوح. والخَمِيمُ: الثقيل الروح.
والخَمُّ: البُكاء الشديد، بفتح الخاء. والخِمامةُ: ريشة فاسدة رديئة تحت الريش. والخَمُّ والاخْتِمامُ: القطع. واخْتَمَّه: قطعه؛ قال: يا ابْنَ أَخِي، كَيْفَ رأَيْتَ عَمَّكا؟
أَرَدْتَ أَن تَخْتَمَّهُ فاخْتَمَّكا
وخَمَّانُ الناس: خُشارَتُهُمْ، وقيل: جماعتهم. ابن الأَعرابي: خَمَّانُ الناس ونُتَّاشُ الناس وعَوَذُ الناس واحد. وقال اللحياني: رأَيت خَمَّاناً من الناس أَي ضُعَفاء. ويقال: ذاك رجل من خُمَّانِ الناس وخَمَّانِ الناس، على فُعْلان وفَعْلان، بالضم والفتح، أَي من رُذالهم: وخُمّانُ البيت: رديء متاعه؛ قال ابن دريد: هكذا روي عن أَبي الخطاب. والخِمُّ: البستان الفارغ. وخُمّان: موضع، وقيل: موضع بالشام؛ قال حَسَّان بن ثابت:لِمَنِ الدَّارُ أَوْحَشَتْ بَمغانِ،
بين أعْلى اليَرْمُوكِ فالخَمّانِ
(* وفي رواية: فالصَّمَّان بدل فالخمّان)؟
وخَمَّانُ الشجر: رديئه؛ أَنشد ثعلب:
رَأْلَةٌ مُنْتَتِفٌ بُلْعُومُها،
تأكل القَتَّ وخَمَّانَ الشَّجَرْ
والخَمَّانُ أَيضاً من الرِّماح: الضعيف.
وخَمٌّ: غَديرٌ معروف بين مكة والمدينة بالجُحْفةِ، وهو غدير خَمٍّ، وقال ابن دُرَيْدٍ: إنما هو خُمٌّ، بضم الخاء؛ قال مَعْنُ بن أَوْسٍ: عَفا وخَلا ممَّنْ عَهِدْتَ به خُمُّ،
وشاقَك بالمَسْحاء من سَرِفٍ رَسْمُ
وورد ذكره في الحديث، قال ابن الأَثير: هو موضع بين مكة والمدينة تَصُبُّ فيه عين هناك، وبينهما مسجد سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: وفي الحديث ذكر خُمّى، بضم الخاء وتشديد الميم المفتوحة، وهي بئر قديمة كانت بمكة.
وإخْمِيمُ: موضع بمصر. وخُمَّام، على مثل خُطَّاف: أَبو بطن. قال ابن سيده: وأَروى ابن دُرَيْد إنما قال خُمام، بالتخفيف.
والخَمْخَمَةُ والتَّخَمْخُمُ: ضرب من الأَكل قبيح، وبه سمي الخَمْخامُ، ومنه التَّخَمْخُمُ. والخِمْخِمُ، بالكسر: نبات تُعْلَفُ حَبَّة الإبلُ؛ قال عَنْتَرَةُ:
ما راعَني إلا حَمُولَةُ أَهْلِها،
وَسْطَ الدِّيارِ، تَسَفُّ حَبَّ الخِمْخِمِ
ويقال: هو بالحاء، قال أَبو حنيفة: الخِمْخِمُ والحِمْحِمُ واحد، وقد تقدم، وهو الشُّقّارى. التهذيب في ترجمة ثغر: والثَّغْرُ من خيار العُشْبِ، ولها زَغَبٌ
خشن، وكذلك الخِمْخِمُ، ويوضع الثَّغْرُ والخِمْخِمُ في العين؛ قال ابن هَرْمَةَ:
فكأنَّما اشْتَمَلَتْ مَواقي عينه،
يَوْمَ الفِراقِ، على يَبِيسِ الخِمْخِمِ
والخَمْخَمَةُ: مثل الخَنْخَنَةِ، وهو أَن يتكلم الرجل كأَنه مَخْنُونٌ من التِّيه والكِبْر. وضَرْعٌ خِمْخِمٌ: كثير اللبن غَزيرُه؛ قال أَبو وَجْزَةَ:
وحَبَّبَتْ أَسْقِيَةً عَواكِما،
وفَرَّغَتْ أُخْرى لها خَماخِما
والخَمْخامُ: رجل من بني سَدُوس، سُمِّيَ بالخَمْخَمَةِ الخَنْخَنَةِ، وكلُّ ما في أَسماءِ الشعراء ابن حُمام، بالحاء، إلا ابن خُمام، وهو ثَعْلَبَةُ بن خُمام بن سَيَّارٍ، فإنه بالخاء.
والخُمْخُمُ: دُوَيْبَّةٌ في البحر؛ عن كراع.

### Türkçe

**خَمَّ** evi ve kuyuyu, ikisini **يَخُمُّهما** **خَمّاً** ve **اخْتَمَّهما**: ikisini süpürdü;
ve **الاخْتِمامُ** onun gibidir. Ve **المِخَمَّةُ**: süpürge. Ve evin ve kuyunun **خُمامَةُ**’si:
üzerinden süpürülüp atılan topraktan olup bir kısmı bir kısmının üzerine atılan şey; Lihyânî’den. Ve **الخُمامَةُ**
ve **القُمامَةُ**: süprüntü; ve kuyunun toprağından **يُخَمُّ** edilen şey. Ve sofranın **خُمامةُ**’si:
yemekten saçılıp da yenilen ve onun üzerine sevap umulan şey.

Ve **قلب مَخْمومٌ** yani kin ve hasetten
temiz. Ve kalbi **مَخمُومُ** bir adam: aldatmadan ve hileden temiz;
ve denildi: onun temizliği pislikten (kirden). Ve Efendimiz Resûlullah’tan, sallallahu aleyhi
ve sellem, hadiste: insanların hayırlısı kalbi **المَخْمومُ** olandır. Denildi: ey Allah’ın Resûlü, **المَخْمُومُ**
kalp nedir? Dedi: içinde aldatma ve haset olmayan; ve bir rivayette: soruldu: insanların hangisi
daha faziletlidir? Dedi: dili doğru olan, kalbi **المَخْمومُ** olan; ve bir rivayette: kalbi
**المَخْمومِ** olan ve dili doğru olan; ve o, **خَمَمْتُ البيت** (evi) süpürdüm, eğer onu süpürdüysem, (bundandır); ve bunun benzeri Mâlik’in sözü:
ve sâkîye gözün **خَمُّ**’u (gerekir) yani onu süpürmesi ve temizlemesi; ve o, iç yağıdır, **لا يَخِمُّ**,
bu da, eğer hâlis olursa; ve bir darb-ı mesel, bir adam hayırla anılıp
övüldüğünde: o, iç yağıdır, **لا يَخِمُّ**. Ve **الخَمُّ**: güzel övgüdür; ve falan, falanın elbiselerini **يَخُمُّ** eder, eğer ona hayırla övmede bulunuyorsa.

Ve **النوادر**’de: denilir: onu güzel bir övgü ile **خَمَّه** eder, onu **يَخُمُّه**; ve onu **طَرَّهُ** eder, onu **يَطُرُّه** **طَرّاً**; ve onu güzel bir övgü ile **بَلَّه** eder ve onu **رَشَّه** eder; bütün bunlar, eğer onu güzel bir sözle peşinden getirirse (söylenir). Ve **خَمَّ** dişi deveyi: onu sağdı. Ve et **خَمَّ** eder **يَخِمُّ**, kesre ile, ve **يَخُمُّ** **خَمّاً**
ve **خُموماً**; ve o **خَمٌّ**’dur ve **أَخَمَّ**: kokuştu yahut kokusu değişti. Ve **لحم خامٌّ**
ve **مُخِمٌّ** yani kokmuş. Leys: **اللحم المُخِمُّ** kokusu değişmiş olup leşlerin bozulması gibi henüz bozulmamış olandır. Ve et **خَمَّ** eder **يَخِمُّ**, kesre ile, eğer kokuşursa; hâlbuki o kızartmadır yahut
pişirmedir. Ve Muâviye hadîsinde: kim insanların onun için ayakta durarak **يَسْتَخِمَّ** olmasını severse; Tahâvî dedi: o, **الخاء المعجمة** iledir; onların, onun yanında uzun süre ayakta durmalarından dolayı kokularının değişmesini ister; ve **بالجيم** ile de rivayet olunur, ve daha önce geçti; İbn Düreyd dedi: etin **خَمَّ** etmesi en çok pişmiş ve kızarmışta kullanılır; dedi: ama çiğde ise onda **صَلَّ** ve **أَصَلَّ** denilir. Ve Ebû Ubeyd emsâlde dedi: et **خَمَّ** eder ve **أَخَمَّ** eder, eğer değişirse; hâlbuki o kızartma yahut tenceredir; ve denildi: o, piştikten sonra kokuşan şeydir. Ve tulumun kokusu kötüleşip sütü bozarsa: **أَخَمَّ اللبنُ** denilir; dedi: ve **خَمَّ** onun gibidir; Ezherî inşâd etti:
**أَخَمَّ أَو قد هَمَّ بالخُمُوم**
(* “**أخم أو قد** …” sözü, **التهذيب**’de: **قد حم أو قد** …).

Ve **الخَمِيمُ**: sağılırken sütün (sağım) saati. Ve sütü **خَمّ** etti ve **أَخَمَّ**: tulumun kokusunun kötülüğü onu değiştirdi; ve bazen **الخُمُومُ** insanda da kullanılır; Zırve b. Hacfe es-Samûtî dedi:
يا ابن هشامٍ عَصَرَ المظلومِ،
إليك أَشْكُو جَنَفَ الخُصومِ
وشَمَّةً من شارِفٍ مَزْكومِ،
قد خَمَّ أَو زاد على الخُمومِ
Ve İbn Düreyd onu **شَمَّةٍ**’nin cerli (okunuşuyla) inşâd etti; meşhur olan ise, “**إليك أَشكو**” sözü sebebiyle **وشَمَّةً**’dir; ve onun sözü: İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
كأَنَّ صوتَ شَخْبِها إذا خَمى
Sadece **خَمَّ**’i kastetti; sonra son **الميم**’den bir **ياء** bedel etti; bu da onların “**لا أَمْلاه**” demeleri gibidir, yani “onu bıktırmam”. Ve **الخَمُّ**: pişmezse ekmeğin kokusunun değişmesi. Ve **الخُمُّ**: tavuk kafesi; İbn Sîde dedi: bunu, kokusunun kötülüğünden dolayı görüyorum. Ve **خُمَّ**: **الخُمِّ**’e konulduğunda—ki o, tavuğu hapsetmektir—; ve **خُمَّ**: temizlendiğinde.

Ve **الخَمِيمُ**: övülen. Ve **الخَمِيمُ**: ruhu ağır (sıkıcı).

Ve **الخَمُّ**: şiddetli ağlama; **الخاء**’ın fethiyle. Ve **الخِمامةُ**: tüylerin altında bozuk, kötü bir tüy. Ve **الخَمُّ** ve **الاخْتِمامُ**: kesmedir. Ve **اخْتَمَّه**: onu kesti; dedi:
يا ابْنَ أَخِي، كَيْفَ رأَيْتَ عَمَّكا؟
أَرَدْتَ أَن تَخْتَمَّهُ فاخْتَمَّكا

Ve insanların **خَمَّانُ**’ı: onların döküntüsü; ve denildi: onların topluluğu. İbnü’l-A‘râbî: insanların **خَمَّانُ**’ı ve insanların **نُتَّاشُ**’ı ve insanların **عَوَذُ**’u birdir. Lihyânî dedi: insanlardan bir **خَمَّاناً** gördüm, yani zayıflar. Ve denilir: o, insanların **خُمَّانِ**’ından ve insanların **خَمَّانِ**’ından bir adamdır; **فُعْلان** ve **فَعْلان** üzere, zamme ve fetha ile; yani onların rezillerinden. Ve evin **خُمّانُ**’ı: eşyasının kötüsü; İbn Düreyd dedi: Ebû’l-Hattâb’dan böyle rivayet olundu. Ve **الخِمُّ**: boş bahçe. Ve **خُمّان**: bir yer; ve denildi: Şam’da bir yer; Hassân b. Sâbit dedi:لِمَنِ الدَّارُ أَوْحَشَتْ بَمغانِ،
بين أعْلى اليَرْمُوكِ فالخَمّانِ
(* Bir rivayette: **فالصَّمَّان** yerine **فالخمّان**)؟

Ve ağacın **خَمَّانُ**’ı: onun kötüsü; Sa‘leb inşâd etti:
رَأْلَةٌ مُنْتَتِفٌ بُلْعُومُها،
تأكل القَتَّ وخَمَّانَ الشَّجَرْ
Ve **الخَمَّانُ** ayrıca mızraklardan: zayıf olan.

Ve **خَمٌّ**: Cuhfe’de Mekke ile Medine arasında bilinen bir gölcük; ve o, **غدير خَمٍّ**’dir. İbn Düreyd dedi: o ancak **خُمٌّ**’dur, **الخاء**’ın zammı ile; Ma‘n b. Evs dedi:
عَفا وخَلا ممَّنْ عَهِدْتَ به خُمُّ،
وشاقَك بالمَسْحاء من سَرِفٍ رَسْمُ
Ve hadiste onun zikri geldi; İbnü’l-Esîr dedi: o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir; orada bir pınar akar; ve ikisinin arasında Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, mescidi vardır; dedi: ve hadiste **خُمّى**’nın zikri vardır; **الخاء**’ın zammı ve fethalı şeddeli **الميم** ile; o, Mekke’de bulunan eski bir kuyudur.

Ve **إخْمِيمُ**: Mısır’da bir yer. Ve **خُمَّام**—**خُطَّاف** misali üzere—: karın babası (künyesi). İbn Sîde dedi: İbn Düreyd’den rivayet ediyorum: o ancak **خُمام** dedi, tahfîf ile.

Ve **الخَمْخَمَةُ** ve **التَّخَمْخُمُ**: çirkin bir yeme türüdür; onunla **الخَمْخامُ** isimlendirildi; ve ondan **التَّخَمْخُمُ**. Ve **الخِمْخِمُ**, kesre ile: develerin tanesini yediği bir bitki; ‘Antere dedi:
ما راعَني إلا حَمُولَةُ أَهْلِها،
وَسْطَ الدِّيارِ، تَسَفُّ حَبَّ الخِمْخِمِ
Ve denilir: o, **الحاء** iledir. Ebû Hanîfe dedi: **الخِمْخِمُ** ve **الحِمْحِمُ** birdir; ve daha önce geçti; ve o, **الشُّقّارى**’dır. **التهذيب**’de **ثغر** tercümesinde: ve **الثَّغْرُ** otun iyilerindendir; ve onun kaba bir tüyü vardır; ve **الخِمْخِمُ** de böyledir; ve **الثَّغْرُ** ve **الخِمْخِمُ** göze konulur; İbn Herme dedi:
فكأنَّما اشْتَمَلَتْ مَواقي عينه،
يَوْمَ الفِراقِ، على يَبِيسِ الخِمْخِمِ

Ve **الخَمْخَمَةُ**: **الخَنْخَنَةِ** gibidir; o, adamın, kibir ve büyüklük taslamadan dolayı sanki burnu tıkalıymış gibi konuşmasıdır. Ve **ضَرْعٌ خِمْخِمٌ**: sütü çok, bol olan; Ebû Vecze dedi:
وحَبَّبَتْ أَسْقِيَةً عَواكِما،
وفَرَّغَتْ أُخْرى لها خَماخِما
Ve **الخَمْخامُ**: Benî Sedûs’tan bir adamdır; **الخَمْخَمَةِ** **الخَنْخَنَةِ** ile isimlendirildi; ve şairlerin isimlerinde olan her şey **ابن حُمام**’dır, **الحاء** ile; yalnız **ابن خُمام** hariç; o da **ثَعْلَبَةُ بن خُمام بن سَيَّارٍ**’dır; çünkü o **الخاء** iledir.

Ve **الخُمْخُمُ**: denizde bir küçük canlı; Kurâ‘dan.
