# خم (خ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخَاء والميم
خم ، مخ : مستعملان .
خم : قال الليث : اللحم المُخِمُّ : الذي قد
تغيرت رِيحُهُ ولما يَفْسُدْ فساد الجِيَفِ .
قال : وإذا خَبُث رِيحُ السِّقاء فأفسد اللبنَ
قيل : أَخَمَّ اللبنُ .
قال : وخمَّ مِثْلُهُ ، وأنشد :
قَدْ خَمّ أَوْ قَدْ هَمَّ بِالْخُمُومِ
أبو عبيد عن أبي عمرو : خَمَّ اللحمُ
وأخَمَّ : إذا تغير وهو شِوَاءٌ أو قَدِيرٌ ، وصَلَّ
وأَصَلَّ : إذا تَغَيَّر وهو نِيءٌ .
وقال الليث : الْخَمْخَمَةُ ضرْبٌ من الأكل
قبيحٌ ، وبه سمي الْخَمْخَامُ ، ومنه التَّخَمْخُمُ
والْخَمْخِمُ نَبْتٌ ، وأنشد : وَسْطَ الدِّيَارِ تَسَفُّ حَبَّ الْخِمْخِمِ
قلت : ويقال له : الحِمْحِمُ بالحاء أيضاً ، وهو الشُّقَّارَى .
وقال الليث : الْخِمَامَةُ رِيشةٌ رديئة فاسدة
تحت الرِّيش .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الْخُمَامَةُ
والقُمَامَةُ : الكُنَاسَةُ ، وخَمْخَمْتُ البيتَ : إذا
كَنَسْتَهُ .
وفي الحديث : ) ( خَيْرُ النَّاسِ رَجُلٌ مَخْمُومُ
الْقَلْبِ ) ( .
قال أبو عبيد : معناه : الذي قد نُقِّيَ قَلْبُهُ
من الغِلِّ والغِشِّ .
وقال الأصعمي : خَمَّانُ القوم خُشَارَتُهُمْ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : خَمَّانُ النَّاسِ ،
ونُتَّاشُ الناس ، وعَوَذُ الناس : واحِدٌ .
قال : وَالخَمُّ : البكاء الشديد _ بفتح
الخاء _ ، وَالخُمُّ : قَفَصُ الدَّجاج ، والخِمُّ :
البستان الفارغ .
سَلَمَةُ عن الفَرَّاء قال : الْخَمُّ الثناء الطَّيب ،
يقال : فلان يَخُمُّ ثيابَ فلان : إذا أَثْنَى
عليه خيراً ، والْخَم تَغَيُّرُ رائحة الْقُرْص ، إذا
لم يَنْضَجْ ، وخُمَّ : إذا جُعِلَ في الْخُمِّ ،
وهو حبس الدُّجاج ، وخُمَّ : إذا نُظِّفَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ، قال : الْخَمِيمُ :
اللبنُ ساعةَ يُحْلَبُ ، والْخَمِيمُ : الممدوح ،
والْخَمِيمُ : الثَّقيل الرُّوح .
مخ : قال الليث : الْمُخُّ نَقيُ عظام القَصَب ،
والجميعُ : الْمِخخَةُ ، فإذا قلتَ : مُخَّةٌ ،
فجَمْعُها : الْمُخُّ ، وقد تَمَخَّخْتُهُ وتَمَكَّكْتُهُ
_ إذا استخرجتَه ، وشحم العَيْن قد سُمي
مُخّاً ومنه قول الراجز :
ما دَامَ مُخٌّ فِي سُلاَمَى أَوْ عَيْن
وأَمَخَّ العَظْمُ ، وأَمَخَّتِ الشاةُ : _ إذا
اكْتَنَزَتْ سِمَناً .
وقال غيره : مُخُّ كل شيء خالصه وخيره ،
وأمْرٌ مُمِخٌّ ، إذا كان طائلا من الأمور ،
وإبل مَخَائِخُ : إذا كانت خِيَاراً .
أبو زيد : جاءته مُخَّةُ الناس : أي نُخْبَتُهُمْ ،
وأنشد أبو عمرو :
بَاتَ يُمَاشيِ قُلُصاً مَخَائِخاً
وأنشد غَيْرُهُ :
مِنْ مُخَّةِ النَّاسِ الَّتِي كانَ امْتَخَرْ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيَمِ
كتاب الثلاثي الصحيح من حرف الخاء

##### Türkçe

باب **الخَاء** والميم
**خم** ، **مخ** : kullanımdadırlar.

**خم** : **الليث** dedi: **اللحم المُخِمُّ**: kokusu değişmiş olan; fakat leşlerin bozulması gibi henüz bozulmamış olan.
Dedi: **السِّقاء**’ın kokusu kötüleşip de sütü bozarsa: “**أَخَمَّ اللبنُ**” denir.
Dedi: ve **خمَّ** bunun benzeridir; ve inşad etti:
قَدْ خَمّ أَوْ قَدْ هَمَّ بِالْخُمُومِ

**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **خَمَّ اللحمُ** ve **أخَمَّ**: şayet değişirse ve o, kızartma yahut tencerede pişmiş iken; ve **صَلَّ** ve **أَصَلَّ**: şayet değişirse ve o, çiğ iken.

**الليث** dedi: **الْخَمْخَمَةُ** çirkin bir yeme türüdür; onunla **الْخَمْخَامُ** adlandırıldı; ve ondan **التَّخَمْخُمُ**; ve **الْخَمْخِمُ** bir bitkidir; ve inşad etti: وَسْطَ الدِّيَارِ تَسَفُّ حَبَّ **الْخِمْخِمِ**
Dedim: ona **الحِمْحِمُ** da denir, **الحاء** ile de; ve o, **الشُّقَّارَى**’dır.

**الليث** dedi: **الْخِمَامَةُ** tüyün altında, kötü, bozuk bir tüycüktür.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: **الْخُمَامَةُ** ve **القُمَامَةُ**: süprüntüdür; ve “**خَمْخَمْتُ البيتَ**”: onu süpürdüğüm zaman.

Hadiste: ) ( **خَيْرُ النَّاسِ رَجُلٌ مَخْمُومُ الْقَلْبِ** ) ( .
**أبو عبيد** dedi: manası: kalbi kin ve aldatmadan arıtılmış olan.

**الأصعمي** dedi: **خَمَّانُ القوم** onların döküntüleridir.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **خَمَّانُ النَّاسِ** ve **نُتَّاشُ الناس** ve **عَوَذُ الناس**: birdir.
Dedi: ve **الخَمُّ**: şiddetli ağlamadır — **الخاء**’ın fethiyle —; ve **الخُمُّ**: tavuk kafesidir; ve **الخِمُّ**: boş bahçedir.

**سَلَمَةُ**’den, **الفَرَّاء** dedi: **الْخَمُّ** güzel övgüdür; denir ki: “falanca, falancanın elbiselerini **يَخُمُّ**”: ona hayırla övdüğü zaman. Ve **الْخَم**: **الْقُرْص**’un kokusunun değişmesidir; şayet pişmemişse. Ve **خُمَّ**: **الْخُمِّ** içine konulduğu zaman; ve o, tavukların hapsedilmesidir. Ve **خُمَّ**: temizlendiği zaman.

**ثعلبٌ**’den, **ابن الأعرابيِّ**’den, dedi: **الْخَمِيمُ**: sağılırken sütün (sağım) saatidir; ve **الْخَمِيمُ**: övülen; ve **الْخَمِيمُ**: ruhu ağır olan.

**مخ** : **الليث** dedi: **الْمُخُّ** kamış kemiklerinin iliğidir; ve hepsi: **الْمِخخَةُ**’dir. Sonra “**مُخَّةٌ**” dediğin zaman, onun çoğulu: **الْمُخُّ**’dur. Ve onu **تَمَخَّخْتُهُ** ve **تَمَكَّكْتُهُ** — onu çıkardığın zaman. Ve gözün yağı **مُخّاً** diye adlandırılmıştır; ve ondan **الراجز**’in sözü:
ما دَامَ مُخٌّ فِي سُلاَمَى أَوْ عَيْن

Ve **أَمَخَّ العَظْمُ** ve **أَمَخَّتِ الشاةُ**: — semizliği topladığı zaman.

Başkası dedi: her şeyin **مُخُّ**’u onun safı ve hayırlısıdır. Ve **أمْرٌ مُمِخٌّ**: işlerden uzun (büyük) olduğu zaman. Ve **إبل مَخَائِخُ**: seçkin oldukları zaman.

**أبو زيد**: ona **مُخَّةُ الناس** geldi: yani onların seçkinleri. Ve **أبو عمرو** inşad etti:
بَاتَ يُمَاشيِ قُلُصاً مَخَائِخاً
Ve başkası inşad etti:
مِنْ مُخَّةِ النَّاسِ الَّتِي كانَ امْتَخَرْ

**بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيَمِ**
Kitab **الثلاثي الصحيح**’ten, **الخاء** harfinden.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب أوله خاء في المضاعف والمطابق والأصم([1]))
  (خد) الخاء والدال أصلٌ واحدٌ، وهو تأسُّلُ الشَّيءِ وامتدادُه إلى السُّفل. فمن ذلك الْخَدّ خدّ الإنسان، وبه سُمِّيت المِخَدّة. والخَدُّ: الشَّقّ. والأخاديد: الشُّقوق في الأرض. والتخدُّد: تخدُّد اللَّحم من الهُزال. وامرأة متخدِّدة: مهزولة. والخِدَادُ: مِيسمٌ من المياسِم، ولعلَّه يكون في الخدّ؛ يقال منه بعيرٌ مخدود.
  (خر) الخاء والراء أصلٌ واحدٌ، وهو اضطرابٌ وسُقوطٌ مع صوتٍ. فالخَريرُ: صوتُ الماء. وعينٌ خَرّارة. وقد خَرَّتْ تخُِرّ. ويقال للرّجُل إذا اضطرَبَ بطنُه قد تخَرْخَر. وخَرَّ، إذا سقَطَ. قال أبو خراش، يصفُ سيفا:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])  قشيبٌ: قد خلِطَ له السّمُّ بِطُعْم؛ يقال قَشَب له، إذا خَلَطَ له السّمّ. وإنَّما يُفْعَل ذلك ليُصادَ به، ومثله لطفيل:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])  المقَشَّب: نَسْرٌ قد جُعِل له القَِشْبُ في الجِيَف ليُصادَ. ناهِضٌ: حديثُ السّنّ. والنَّسر إذا كَبِرَ اسوَدّ. وتقول: خرّ الماءُ الأرضَ: شَقّها. والأخِرَّةُ، واحدها، خَرير، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَّبْوَين تنقاد. وقال الأحمر:
  سمِعت [بعض] العرب ينشد بيتَ لبيدٍ:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  والخُرُّ من الرَّحى: الموضع الذي تُلقَى فيه الحنطة. وهو قياس الباب؛ لأنَّ الحبَّ يَخُِرّ فيه. وخُرُّ الأذُن: ثَقْبُها: مشبَّهٌ بذلك.
  (خز) الخاء والزاء أصلان: أحدهما أنْ يُرَزَّ شيءٌ في آخر، والآخر جنسٌ من الحيوان.
  فالأوّل الخزُّ خَزُّ الحائط، وهو أن يشوَّك. ويقال خَزَّهُ بسهمٍ، إذا رماه به وأثبَتَه فيه. وطعَنَهُ بالرُّمح فاختَزَّهُ([5]). قال ابن أحمر:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  فأمّا قولُهم بعيرٌ خُزَخِزٌ، أي شديد، فهو من الباب؛ لأنَّ أعضاءهَ كأنّها خُزَّت خَزَّاً، أي أُثبِتَتْ إثباتاً.
  والأصل الثاني: الخُزَز: الذّكَر من الأرانب، والجمع خِزّانٌ. قال:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])  (خس) الخاء والسين أصلان: أحدهما حقارة الشيء، والآخر تداوُلُ الشيء.
  فالأوّل: الخسيس: الحقير؛ يقال خَسَّ الرجُل نفسُه وأخَسَّ، إذا أتَى بفعلٍ خسيس. ومن هذا الباب جاوَزَتِ النّاقةُ خَسِيسَتَها، إذا جاوَزَتْ سِنّ الحِقّة والجَذَعةِ والثَّنِيَّةِ ولحِقَت بالبُزُول. وهو القياس؛ لأنّ كلَّ هذه الأسنانِ دونَ البُزُول.
  والأصل الثاني قول العرب: تَخَاسَّ القَوْمُ الأمرَ، إذا تداوَلُوه وتسابَقُوه، أيُّهم يأخذُه([8]). ويقال: هذه الأمورُ خِساس بينهم، أي دُوَل. قال ابن الزّبعرى:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])  (خش) الخاء والشين أصلٌ واحد، وهو الوُلوج والدُّخول. يقال: خَشَّ الرّجُلُ في الشّرّ: دخل. ورجل [مِخَشٌّ: ماضٍ([10])] جَريءٌ على اللَّيل. والخَشَّاء: موضِعُ الدَّبْرِ؛ لأنّه ينخشُّ فيه. قال ذو الإصبع:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])  ومن الباب الخَشْخاش: الجماعة؛ لأنَّهم قومٌ يجتمعون ويتداخَلون. قال الكميت:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  والخشُّ: أن تجعل الخِشاش في أنْف البعير. يقال خَشَشْتُه فهو مخشوشٌ، ويكون مِن خَشَب. وخَشاش الأرض([13]): دوابُّها. فأمّا الرجُل الخَِشاشُ الصغيرُ الرأسِ فيقال بالفتح والكسر. وهو القياس، لأنّه ينْخَشُّ في الأمر بحقه. قال طرفة:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])  ومن الباب، وهو في الظاهر يبعُد من القياس، الخُشَشَاوانِ: عظمان ناتيان خلْفَ الأذُنين. ويقال للواحد خُشَّاء([15]) أيضاً. ولم يجيء في كلام العرب فُعْلاء مضمومة الفاء ساكنة العين إلاّ هذه وقُوباء، والأصل فيها التحريك.
  (خص) الخاء والصاد أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على الفُرْجة والثُّلمة. فالخَصَاص الفُرَج بين الأثافيّ. ويقال للقمر: بدا من خَصَاصة السّحاب. قال ذو الرُّمّة:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])  والخَصَاصة: الإملاق. والثُّلْمة في الحال.
  ومن الباب خَصَصْت فلاناً بشيءٍ خَصُوصِيَّةً، بفتح الخاء([17])، وهو القياس لأنّه *إذا أُفرِد واحدٌ فقد أوقَع فُرْجَةً بينه وبين غيره، والعموم بخلاف ذلك. والخِصِّيصى: الخَصوصية.
  (خض) الخاء والضاد أصلان: أحدهما قِلَّة الشيء وسَخافته، والآخر الاضطراب في الشَّيءِ مع رطوبةٍ.
  فالأول الخَضَض: [الخرز([18])] الأبيض يَلْبَسُه الإماء. والرّجُل الأحمق خَضَاض. ويقال للسَّقَط من الكلام خَضَضٌ. ويقال: ما على الجارية خَضَاضٌ، أي ليس عليها شيءٌ من حَلْيٍ. والمعنى أنّه ليس عليها شيءٌ حَتَّى الخَضَض الذي بدأْنا بذكره. قال الشاعر:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])  وأمّا الأصل الآخَر فتَخَضْخض الماء. والخَضْخاض: ضربٌ من القَطِران. ويقال نبت خُضَخِضٌ، أي كثير الماء. تقول: كأنّه يتخضخضُ من رِيِّه.
  وقد شّذ عن الباب حرفٌ واحدٌ إن كان صحيحاً، قالوا: خاضَضْتُ فلاناً إذا بايعتَه مُعارَضة([20]). وهو بعيدٌ من القياس الذي ذكرناه.
  (خط) الخاء والطاء أصلٌ واحد؛ وهو أثَرٌ يمتدُّ امتداداً. فمن ذلك الخطُّ الذي يخطُّه الكاتب. ومنه الخطّ الذي يخطُّه الزَّاجر. قال الله تعالى: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]، قالوا: هو الخَطُّ. ويُروَى: "إنّ نبيّاً من الأنبياء كان يَخُطّ فمن خَطَّ مِثلَ خَطِّه عَلِمَ مثلَ عِلْمه". ومن الباب الخِطَّة الأرض يختطُّها المرءُ لنفسه؛ لأنّه يكون هناك أثرٌ ممدود. ومنه خَطُّ اليمامة، وإليه تُنسَب الرِّماحُ الخَطِّيّة. ومن الباب الخُطَّة، وهي الحال؛ ويقال هو بخُطَّةٍ سَوْء، وذلك أنه أمرٌ قد خُطَّ له وعليه. فأمّا الأرضُ الخطيطة، وهي التي لم تُمْطَر بينَ أرضينِ ممطورَتَين، فليس من الباب، والطاء الثانية زائدة، لأنَّها من أخطأ، كأنَّ المطر أخْطَأَها. والدليل على ذلك قولُ ابن عبّاس: "خَطَّأَ اللهُ نَوْءَها"، أي إذا مُطِر غيرُها أخْطَأَ هذه المطرُ فلا يُصيبُها.
  وأمّا قولهم: "في رأس فلانٍ خُطْيةٌ([21])" فقال قوم: إنَّما هو خُطَّة. فإن كان كذا فكأنّه أمرٌ يُخَطّ ويؤَثَّر، على ما ذكرناه.
  (خف) الخاء والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يخالف الثِّقَل والرَّزانة. يقال خَفَّ الشّيءُ يَخِفُّ خِفَّةً، وهو خفيف وخُفَافٌ. ويقال أَخَفَّ الرّجُل، إذا خَفّت حالُه. وأخَفَّ، إذا كانت دابّتُه خفيفةً. وخَفَّ القومُ: ارتحلوا. فأمّا الخُفُّ فمن الباب لأنّ الماشيَ يَخِفُّ وهو لابِسُه. وخُفُّ البَعير منه أيضاً. وأمّا الخُفُّ في الأرض وهو أطول من النَّعل([22]) فإنّه تشبيهٌ. [وَ] الخِفُّ: الخَفِيف. قال:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])  فأمّا أصوات الكلاب([24]) فيقال لها الخَفْخفة، فهو قريبٌ من الباب.
  (خق) الخاء والقاف أصلٌ واحد، وهو الهَزْم في الشَّيء والخَرْق. فمن ذلك الأُخْقُوق، ويقال الإخْقِيق، وهو هَزْم في الأرض، والجمع الأخاقيق. وجاء في الحديث: "في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ". والإخْقاق: اتَّساع خَرْق البَكَرة. ومن هذا قولُهم: أتانٌ خَقُوقٌ، إذا صوَّت حياؤُها. ويقال للغَديرِ إذا نَضَبَ وجَفَّ ماؤُه وتَقَلفَعَ([25]): خَُقٌّ([26]). قال:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  الخاء واللام أصلٌ واحد يتقارب فروعُه، ومرجعُ ذلك إمَّا إلى دِقَّةٍ أو فُرْجة. والبابُ في جميعِها متقاربٌ. فالخِلال واحد الأخِلَّة. ويقال فلانٌ يأكل خِلَلَه وخُلالته، أي ما يُخْرِجُه الخِلالُ من أسنانه. والخَلُّ خَلُّكَ الكِساءَ على نفسك بالخِلال. فأمّا الخليلُ الذي يُخَالُّك، فمِن هذا أيضاً، كأنَّكما قد تخالَلتُما، كالكِساء الذي يُخَلُّ.
  ومن الباب الرجل الخَلُّ، وهو النَّحيف* الجِسم. قال:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  وقال الآخر:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])  ويقال لابن المَخَاض خَلٌّ، لأنه دقيق الجسم. والخَلُّ: الطَّريق في الرَّمل لأنّه يكون مُستَدِقّاً. ومنه الخَلاَل، وهو البَلَح.
  فأمَّا الفُرجة فالخَلَل بينَ الشَّيئين. ويقال خَلَّل الشيءَ، إذا لم يَعُمّ. ومنه الخَلَّة الفَقْر؛ لأنه فُرْجة في حالِه. والخليل: الفقير، في قوله:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])  والخِلَّة: جَفْن السَّيف، والجمعُ خِلَلٌ. فأما الخِلَل وهي السُّيور التي تُلْبَسُ ظُهورَ السِّيَتَيْنِ([31]) فذلك لدِقَّتها، كأنَّ كلّ واحدةٍ منها خِلّة([32]). والخَلّ: عِرْقٌ في العُنُق مُتَّصلٌ بالرأس. والخَلْخَال من الباب أيضاً، لدقّتِه.
  (خم) الخاء والميم أصلان: أحدهما تغيُّر رائحةٍ، والآخر تنقية شيء. فالأول: قولُهم خَمَّ اللّحمُ، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه. والثاني: قولُهم خُمّ البيتُ إذا كُنِسَ. وخُمَامة البئرِ: ما يُخَمُّ من تُرابها إذا نُقِّيت. وبيتٌ مخمومٌ: مكنوس. ويقال هو مخموم القلبِ، إذا كان نقيَّ القَلْب من كل غِشٍّ ودَخَْل.
  (خن) الخاء والنون أصلٌ واحد، وهو حكايةُ شيءٍ من الأصوات بضعف. وأصله خَنَّ، إذا بكى، خنيناً. والخَنْخَنَةُ: أن لا يُبِين الكلامَ. ويقال الخُنان في الإبل كالزُّكام في الناس. والْخُنّة كالغُنّة. ويقال الخنين: الضَّحِك الخفيّ. ويقولون إنّ المَخَنّة الأنف. فإنْ كان كذا فلأنه موضع الخُنّة، وهي الغُنّة. ويقال وطئ مَِخَنَّتَه، أي أذلَّه([33])، كأنه وضع رجلَيه على أنفه.
  (خأ) الخاء والهمزة الممدودة ليست أصلاً ينقاس، بل ذُكِر فيه حرفٌ واحد لا يُعرَف صحته. قالوا: خاءِبك علينا، أي اعجَل. وأنشدُوا للكميت:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) الخاء والباء أصلان: الأول [أن] يمتدّ [الشيء] طولاً، والثاني جنسٌ من الخِداع.
  فالأول الخَبيبة والْخُبَّةُ: الطريقة تمتدُّ في الرَّمل. ثم يشبّه بها الخِرْقَة التي تُخْرَقُ طُولاً. ويُحمَل على ذلك الخَبِيبة من اللَّحم، وهي الشَّرِيحة منه.
وأما الآخَر فالخِبُّ الخِداع، والخَِبُّ الخَدَّاع. وهذا مشتقٌّ من خَبَّ البَحْرُ اضطَرَبَ. وقد أصابهم الخِبُّ.
  ومن هذا الخَبَبُ: ضربٌ من العَدْو. ويقال جاء مُخِبَّاً. ومنه خَبَّ النّبتُ، إذا يَبِس وتقلَّع([35])، كأنه يَخُبّ، توهَّم أنه يمشي. قال رؤبة:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  والخَبخَبة: رخاوةُ الشيءِ واضطرابُه. وكل ذلك راجعٌ إلى ما ذكرناه؛ لأنَّ الخَدَّاع مضطربٌ غيرُ ثابت العَقْدِ على شيء صحيح. فأما ما حكاه الفرّاء: [لي([37])] من فلانٍ خَوَابُّ، وهي القَرابات، واحدها خابٌّ، فهو عندي من الباب الأول؛ لأنّه سَبَبٌ يمتدُّ ويتّصل. فأما قولهم "خبْخِبوا عنكم من الظهيرة"، أي أَبرِدُوا فليس من هذا، وهو من المقلوب، وقد مرَّ.
  (خت) الخاء والتاء ليس أصلاً؛ لأنّ تاءه مبدلةٌ من سين. يقال خَتِيتٌ: أي خسيس. وأَخَتَّ الله حَظَّه، أي أخَسَّه. وهذا في لغة مَنْ يقول:
مررت بالنَّات، يريد بالناس. وذكروا أنَّهم يقولون: أخَتَّ فلانٌ: استَحْيا. فإن كان صحيحاً فمعناه أنه أتَى بشيء ختيتٍ يَستحيي منه. وأنشدوا:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])  أي لا تأتي أنت من أوائلِك بخَتيت.
  (خث) الخاء والثاء ليس أصلاً ولا فرعاً صحيحاً يُعَرَّج عليه، ولكنّا نذكُر ما يذكرونه. يقولون: الخُثّ ما أُوخِفَ من أخْثاء البقر وطلِي به شيء، وليس هذا بشيء، ويقال الخُثُّ: غُثَاء السَّيل إذا تركَه السيلُ فيبِس واسوَدَّ.
  (خج) الخاء والجيم أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وخفّةٍ في غير استواء. فيقال ريحٌ *خَجُوجٌ، وهي التي تلتَوِي في هُبوبها. وكان الأصمعيُّ يقول: الخَجُوج الشديدة المَرِّ. ويقال إنّ الخجخجة الانقِباض  والاستحياء. وقالوا: خَجْخَجَ الرّجُل، إذا لم يُبدِ ما في نفسه. ويقال اختَجَّ الجملُ في سَيره، إذا لم يستقِمْ. ورجل خَجَّاجَة ([39]): أحمق. والبابُ كلُّه واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "والمطابق أولاً". وانظر ما سبق في كتاب الثاء.
([2]) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 57، ونسخة الشنقيطي 70. والبيت في اللسان (قشب). ويروى: "به ندع".
([3]) ديوان طفيل 13 برواية: "كُسِيْنَ ظهار الريش".
([4]) من بيت في معلقة لبيد ويروى: "بأحزة". والبيت بتمامه:
بأخرة الثلبوت يربأ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها ([5]) في الأصل: "فاختز"، تحريف، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في المجمل واللسان: "لما اختززت". وصدره في الاشتقاق 318:
* نبذ الجوار وضل هدية روقه *
([7]) المخدمة: التي في ساقها عند موضع الرسغ بياض. والبيت في المجمل.
([8]) في الأصل: "إياهم يأخذوه". والكلمة ذكرت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([9]) الحق أن البيت ملفق من بيتين، وهما كما في السيرة 616 جوتنجن:
والعطيات خساس بينهم *** وسواء قبر مثر ومقل كل عيش ونعيم زائل *** وبنات الدهر يلعبن بكل([10]) التكملة من اللسان.
([11]) البيت في المجمل واللسان (خشش، لكع)، وسيعيده في (لكع).
([12]) قطعة من بيت في اللسان (خشش، فلق). وهو بتمامه:
في حومة الفيلق الجأواء إذ ركبت *** قيس وهيضلها الخشخاش إذ نزلوا وقد استشهد بهذه القطعة بدون نسبة في اللسان (هضل).
([13]) ظاهر قوله أنه يعني ضبط الخشاش، بالفتح. وفي المجمل: "وخشاش الأرض بالفتح: دوابها".
([14]) البيت في معلقة طرفة.
([15]) يقال خشاء. وخششاء.
([16]) ديوان ذي الرمة 434. كلا، أي كسرعة قولك: "لا".
([17]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([18]) التكملة من المجمل واللسان.
([19]) أنشده أيضاً في المجمل. وجاء في اللسان برواية: "ولو أشرفت".
([20]) وكذا في تصحيحات القاموس. وفي بعض نسخه: "معاوضة". واللفظ وتفسيره لم يرد في اللسان.
([21]) روي في اللسان (خطط): "خطية" بالياء، ثم قال: "والعامة تقول: في رأسه خطية. وكلام العرب هو الأول".
([22]) في اللسان: "والخف في الأرض أغلظ من النعل".
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في المجمل: "وخفخفة الكلاب أصواتها عند الأكل".
([25]) ذكروا أن "القلفع"، كزبرج ودرهم: ما يتفلق من الطين ويتشقق. ولم يذكر هذا الفعل في اللسان والقاموس في مادة (قلفع) وذكر في اللسان في مادة (خقق) عند تفسيره "الخق".
([26]) ضبط في اللسان والقاموس بالفتح. وضبط في الأصل والمجمل بالضم. وزاد في المجمل: "ويقال خق أيضاً"، يعني بفتح الخاء.
([27]) البيت في المجمل واللسان (خقق).
([28]) البيت في اللسان (رهن). والراهن، بالراء: المهزول.
([29]) البيت ينسب إلى تأبط شراً، أو ابن أخته الشنفرى، أو خلف الأحمر. انظر حماسة أبي تمام  (1: 342) واللسان (خلل).
([30]) البيت لزهير في ديوانه (153) واللسان (خلل، حرم).
([31]) السيتان: مثنى سية، وهي ما عطف من طرف القوس. وفي الأصل: "الستين".
([32]) في الأصل: "خلالة".
([33]) في اللسان: "ووطئ مِخَنتهم ومَخَنتهم، أي حريمهم".
([34]) صدره كما في اللسان (20: 334): * إذا ما شحطن الحاديين سمعتهم *
وانظر أمالي ثعلب 554.
([35]) في المجمل واللسان والقاموس: خب النبت، ، إذا طال وارتفع.
([36]) ديوان رؤبة 105 والمجمل. وفي الديوان: "واستن أعراف السفا".
([37]) التكملة من المجمل واللسان.
([38]) البيت للأخطل في ديوانه 206 واللسان (ختت).
([39]) يقال للأحمق خجاجة وخجخاجة أيضاً.
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların كلام’ından gelenin, başı **خاء** olanın, المضاعف ve المطابق ve الأصم içinde geleni)
  (خد) **الخاء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin kökleşmesi ve aşağıya doğru uzamasıdır. Bundan: **الْخَدّ** insanın yanağıdır; onunla **المِخَدّة** adlandırılmıştır. Ve **الخَدُّ**: yarıktır. Ve **الأخاديد**: yerdeki yarıklardır. Ve **التخدُّد**: zayıflıktan etin çökmesidir. Ve **امرأة متخدِّدة**: zayıf. Ve **الخِدَادُ**: damgalardan bir damgadır; belki yanakta olur; ondan “**بعيرٌ مخدود**” denir.
  (خر) **الخاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir sesle birlikte çalkalanma ve düşüştür. O hâlde **الخَريرُ**: suyun sesidir. Ve **عينٌ خَرّارة**. Ve (su) **خَرَّتْ**; **تخُِرّ**. Ve adam için, karnı çalkalanınca: “karnı **تخَرْخَر** etti” denir. Ve **خَرَّ**: düştü, (denir). Ebû Harâş dedi, bir kılıcı vasfeder:
بِهِ أدَعُ الكَمِيَّ على يدَيْهِ *** يخُِرُّ تخالُه نَسْراً قَشِيبا([2])
  **قشيبٌ**: ona zehir bir tatla karıştırılmıştır; “ona **قَشَب** etti” denir, ona zehri karıştırınca. Bu ancak onunla avlansın diye yapılır; ve bunun benzeri Tufeyl’indir:
كساهَا رَطيبَ الرِّيشِ مِن كلِّ ناهضٍ *** إلى وَكْرِه وكلِّ جَوْنٍ مُقَشَّبِ([3])
  **المقَشَّب**: leşlerde ona **القَِشْبُ** yapılmış bir akbabadır ki avlansın. **ناهِضٌ**: yaşça yeni. Ve akbaba yaşlanınca kararır. Ve dersin: “su yeri **خرّ** etti”: onu yardı. Ve **الأخِرَّةُ**; onun teki **خَرير**’dir; iki tepe arasında alçak, boyun eğip uzanan yerlerdir. Ve el-Ahmer dedi:
  Bazı Arapların, Lebîd’in bir beytini inşâd ettiğini işittim:
  * بأخِرَّة الثَّلَبُوتِ([4]) *
  Ve değirmenden **الخُرُّ**: buğdayın atıldığı yerdir. Bu, الباب’un kıyasıdır; çünkü tane orada **يَخُِرّ** eder. Ve kulağın **خُرُّ**’u: onun deliğidir; buna benzetilmiştir.
  (خز) **الخاء** ve **الزاء** iki asıldır: birincisi bir şeyin bir şeyin içine saplanması, ikincisi hayvandan bir cinstir.
  Birincisi: **الخزُّ**; duvarın **خَزُّ**’udur; o da dikenlenmesidir. Ve “onu okla **خَزَّهُ** etti” denir; yani onu onunla attı ve onu onda sabitledi. Ve onu mızrakla dürttü de onu **فاختَزَّهُ**([5]) etti. İbn Ahmer dedi:
  * حتَّى اختْزَزْتُ فؤادَه بالمِطْرَدِ([6]) *
  Ama onların “**بعيرٌ خُزَخِزٌ**”, yani şiddetli, sözleri, الباب’dandır; çünkü uzuvları sanki **خُزَّت** bir **خَزّاً** ile, yani bir sabitleme ile sabitlenmiş gibidir.
  İkinci asıl: **الخُزَز**; tavşanların erkeğidir; çoğulu **خِزّانٌ**. Dedi:
وبنو نُويجِيَةَ اللَّذُونَ كأنهم *** مُعْطٌ مُخَدَّمَةٌ من الخِزَّانِ([7])
  (خس) **الخاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi şeyin değersizliği, ikincisi şeyin elden ele dolaşmasıdır.
  Birincisi: **الخسيس**: değersiz; “adam kendini **خَسَّ** etti ve **أخَسَّ** etti” denir; yani değersiz bir fiil getirdi. Ve bu babdandır: “dişi deve **خَسِيسَتَها**’sını geçti” denir; yani **الحِقّة** ve **الجَذَعةِ** ve **الثَّنِيَّةِ** yaşını geçti ve **البُزُول**’a yetişti. Bu kıyastır; çünkü bu dişlerin hepsi **البُزُول**’dan aşağıdır.
  İkinci asıl: Arapların sözü: “kavim işi **تَخَاسَّ** etti”; onu elden ele dolaştırdılar ve yarıştılar; hangisi onu alacak([8]). Ve “bu işler aralarında **خِساس**’tır” denir; yani devrî dolaşımdır. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
والعطيّات خِساسٌ بينهم *** وبناتُ الدّهرِ يلعَبْنَ بكُلّ([9])
  (خش) **الخاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da girme ve içeri girmedir. “Adam şerre **خَشَّ** etti” denir: girdi. Ve adam [**مِخَشٌّ**: geçen([10])] gecede cesur. Ve **الخَشَّاء**: makat yeridir; çünkü ona girilir. Zû’l-İsba‘ dedi:
إمَّا تَرَى نَبْلَهُ فخَشْرَمُ خَشَّـ *** ـاءَ إذا مُسّ دَبْرُه لَكعَا([11])
  Ve babdandır **الخَشْخاش**: topluluk; çünkü onlar bir araya gelen ve birbirine giren bir kavimdir. Kümeyt dedi:
  * وهَيْضَلُها الخشخاشُ إذْ نزلوا([12]) *
  Ve **الخَشُّ**: devenin burnuna **الخِشاش** koymandır. “Onu **خَشَشْتُه** ettim; o **مخشوشٌ**tur” denir; ve **خَشَب**’den olur. Ve **خَشاش الأرض**([13]): onun hayvanlarıdır. Ama küçük başlı **الخَِشاشُ** adam için, فتح ve كسر ile söylenir. Bu kıyastır; çünkü o işte hakkıyla içine girer. Tarafe dedi:
أنا الرَّجُلُ الضّربُ الذي تعرفونني *** خَِشاش كرأسِ الحَيّة المُتَوَقّدِ([14])
  Ve babdandır—görünüşte kıyastan uzaklaşır—**الخُشَشَاوانِ**: iki kulağın arkasında çıkan iki kemik. Ve tekine de **خُشَّاء**([15]) denir. Arapların كلام’ında, fâ’sı dammeli, ayn’ı sâkin **فُعْلاء** ancak bu ve **قُوباء** gelmiştir; aslı onda harekettir.
  (خص) **الخاء** ve **الصاد** ölçülü, kıyaslı, düzenli bir asıldır; o da boşluk ve gedik anlamına delalet eder. O hâlde **الخَصَاص**: ocak taşları arasındaki boşluklardır. Ve aya “bulutun **خَصَاصة**’sından göründü” denir. Zû’r-Rumme dedi:
أصَابَ خَصَاصَهُ فبَدَا كليلاً *** كَلاَ وانغلَّ سائِرُه انغِلالا([16])
  Ve **الخَصَاصة**: yoksulluktur. Ve hâlde gediktir.
  Ve babdandır: “falancayı bir şeyle **خَصَصْت** ettim; **خَصُوصِيَّةً** olarak”, **الخاء**’ı فتح ile([17]); bu kıyastır; çünkü bir tek kişi ayrılınca, onunla başkası arasında bir boşluk düşürmüş olur; umum bunun tersidir. Ve **الخِصِّيصى**: **الخَصوصية**’dir.
  (خض) **الخاء** ve **الضاد** iki asıldır: birincisi şeyin azlığı ve bayağılığı, ikincisi bir rutubetle birlikte şeyde çalkalanmadır.
  Birincisi **الخَضَض**: ([الخرز([18])]) beyaz boncuktur; cariyeler onu takar. Ve ahmak adam **خَضَاض**’dır. Ve sözün döküntüsüne **خَضَضٌ** denir. Ve “cariyenin üzerinde **خَضَاضٌ** yok” denir; yani onun üzerinde süsten bir şey yoktur. Mana: onun üzerinde, zikre başladığımız **الخَضَض** bile yoktur. Şair dedi:
ولو بَرَزَتْ من كُفَّةِ السّتْرِ عاطلاً *** لُقلتَ غَزَالٌ ما عليه خَضَاضُ([19])
  Ama diğer asıl: suyun **تَخَضْخض** etmesidir. Ve **الخَضْخاض**: katrandan bir türdür. Ve “**نبت خُضَخِضٌ**” denir; yani suyu çok. Dersin: sanki sululuğundan **يتخضخضُ** ediyor.
  Ve babdan bir tek harf şâz olmuştur—eğer sahihse—dediler: “falancayla **خاضَضْتُ** ettim” yani onunla karşılıklı (muaraza ile) alışveriş yaptım([20]). Bu, zikrettiğimiz kıyastan uzaktır.
  (خط) **الخاء** ve **الطاء** tek bir asıldır; o da uzayıp giden bir izdir. Bundan: kâtibin çizdiği **الخطُّ**. Ve ondan: falcının çizdiği çizgi. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ﴾ [الأحقاف 4]; dediler: o **الخَطُّ**tur. Ve rivayet olunur: “Peygamberlerden bir peygamber vardı, **يَخُطّ** ederdi; kim onun çizgisi gibi **خَطَّ** ederse, onun ilmi gibi bilir.” Ve babdandır: kişinin kendisi için çizip ayırdığı yer olan **الخِطَّة**; çünkü orada uzatılmış bir iz olur. Ve ondan **خَطُّ اليمامة**; ve ona **الرِّماحُ الخَطِّيّة** nisbet edilir. Ve babdandır **الخُطَّة**; o da hâldir; “o, kötü bir **خُطَّة** üzeredir” denir; çünkü o, kendisi için ve aleyhine çizilmiş bir iştir. Ama iki yağmurlu yer arasında yağmur almamış yer olan **الأرضُ الخطيطة** babdan değildir; ikinci **الطاء** ziyadedir; çünkü o **أخطأ**’dandır; sanki yağmur onu ıskalamıştır. Buna delil İbn Abbâs’ın sözü: “Allah onun yıldızını **خَطَّأَ** etti”; yani başkası yağmur alınca, bu yağmur onu ıskalar da ona isabet etmez.
  Ama onların “falancanın başında **خُطْيةٌ**([21]) var” sözleri; bir kavim dedi: o ancak **خُطَّة**’dir. Eğer böyleyse, sanki çizilen ve iz bırakılan bir iştir; zikrettiğimiz üzere.
  (خف) **الخاء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, ağırlık ve vakar ile çelişen bir şeydir. “Şey **خَفَّ** eder; **يَخِفُّ**; **خِفَّةً**” denir; o **خفيف** ve **خُفَافٌ**’dır. Ve “adam **أَخَفَّ** etti” denir; hâli hafifleyince. Ve **أخَفَّ**: biniti hafif olunca. Ve “kavim **خَفَّ** etti”: göçtüler. Ama **الخُفُّ** babdandır; çünkü yürüyen onu giydiği hâlde hafifler. Ve devenin **خُفُّ**’u da ondandır. Ama yerdeki **الخُفُّ**—o **النَّعل**’dan daha uzundur([22])—o bir benzetmedir. Ve **الخِفُّ**: hafif olan. Dedi:
يزِلُّ الغُلامُ الخِفُّ عَنْ صَهَواتِهِ *** ويُلْوِي بأثواب العَنيفِ المُثقَّلِ([23])
  Ama köpeklerin sesleri([24]) için **الخَفْخفة** denir; o bab’a yakındır.
  (خق) **الخاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyde ezilme ve yarılmadır. Bundan: **الأُخْقُوق**; ve **الإخْقِيق** denir; o yerde bir çöküntüdür; çoğulu **الأخاقيق**. Ve hadiste geldi: “**في أخاقِيقِ جُِرْذانٍ**”. Ve **الإخْقاق**: makaranın deliğinin yarığının genişlemesidir. Ve bundan onların sözü: “**أتانٌ خَقُوقٌ**”; yani onun ferci ses çıkarınca. Ve gölcüğe, suyu çekilip kuruyunca ve **تَقَلفَعَ**([25]) edince: **خَُقٌّ**([26]) denir. Dedi:
  * كأَنَّما يَمْشِين في خَُقّ يَبَسْ([27]) *
  (خل)  **الخاء** ve **اللام** tek bir asıldır; dalları birbirine yaklaşır; bunun dönüşü ya inceliğe ya boşluğadır. باب, hepsinde birbirine yakındır. O hâlde **الخِلال**; **الأخِلَّة**’nin tekidir. Ve “falanca **خِلَلَه**’sini ve **خُلالته**’sini yer” denir; yani **الخِلال**’ın dişlerinden çıkardığı şeyi. Ve **الخَلُّ**: elbiseyi **الخِلال** ile kendine tutturmandır. Ama seni dost edinen **الخليلُ**, bu da ondandır; sanki ikiniz **تخالَلتُما** etmişsiniz; **الكِساء**’ın **يُخَلُّ** edilmesi gibi.
  Ve babdandır **الرجل الخَلُّ**; o, ince* bedenlidir. Dedi:
  * إمّا تَرَيْ جِسْمِيَ خَلاًّ قد رَهَنْ([28]) *
  Ve diğeri dedi:
فاسقِنيها يا سوادَ بن عمروٍ *** إنَّ جِسمي بَعْدَ خالي لَخَلُّ([29])
  Ve **ابن المَخَاض**’a **خَلٌّ** denir; çünkü bedeni incedir. Ve **الخَلُّ**: kumda yol; çünkü o incelmiş olur. Ve ondan **الخَلاَل**; o da **البَلَح**’tır.
  Ama boşluk: iki şey arasındaki **الخَلَل**’dir. Ve “şeyi **خَلَّل** etti” denir; yani kuşatmadı. Ve ondan **الخَلَّة**: fakirlik; çünkü hâlinde bir boşluktur. Ve **الخليل**: fakir; şu sözde:
وإنْ أتاهُ خليلٌ يومَ مَسْغَبَةٍ *** يقولُ لا غائبٌ مالي ولا حَرَِمُ([30])
  Ve **الخِلَّة**: kılıcın kınıdır; çoğulu **خِلَلٌ**. Ama **الخِلَل** ki iki yay kolunun sırtına giydirilen kayışlardır([31]); bu, inceliklerindendir; sanki her biri bir **خِلّة**’dir([32]). Ve **الخَلّ**: boyunda başa bitişik bir damardır. Ve **الخَلْخَال** da babdandır; inceliğinden.
  (خم) **الخاء** ve **الميم** iki asıldır: birincisi kokunun değişmesi, ikincisi bir şeyi arıtıp temizlemedir. Birincisi: “et **خَمَّ** etti” sözleridir; yani kokusu değişti. İkincisi: “ev **خُمّ** edildi” sözleridir; yani süpürüldü. Ve kuyunun **خُمَامة**’si: temizlenince toprağından **يُخَمُّ** edilen şeydir. Ve **بيتٌ مخمومٌ**: süpürülmüş. Ve “o **مخموم القلبِ**’dir” denir; yani her türlü hile ve iç bozukluktan kalbi temiz olunca.
  (خن) **الخاء** ve **النون** tek bir asıldır; o, seslerden bir şeyin zayıflıkla taklididir. Aslı **خَنَّ**’dır; ağlayınca; **خنيناً**. Ve **الخَنْخَنَةُ**: sözü açıkça ortaya koymamaktır. Ve develerde **الخُنان**’ın, insanlarda nezle gibi olduğu söylenir. Ve **الْخُنّة** **الغُنّة** gibidir. Ve **الخنين**’in gizli gülme olduğu söylenir. Ve derler ki **المَخَنّة** burundur. Eğer böyleyse, çünkü o **الخُنّة**’nin yeridir; o da **الغُنّة**’dir. Ve “onun **مَِخَنَّتَه**’sine bastı” denir; yani onu zelil kıldı([33]); sanki iki ayağını onun burnu üzerine koydu.
  (خأ) **الخاء** ve uzatılmış **الهمزة** kıyaslanan bir asıl değildir; fakat onda, sıhhati bilinmeyen tek bir harf zikredilmiştir. Dediler: “**خاءِبك علينا**”; yani acele et. Ve Kümeyt’ten inşâd ettiler:
  * بِخاءِبك الحَقْ يَهْتِفُون وحَيَّ هَلْ([34]) *
  (خب) **الخاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi [şeyin] boyuna uzamasıdır, ikincisi aldatmadan bir cinstir.
  Birincisi **الخَبيبة** ve **الْخُبَّةُ**: kumda uzayıp giden yoldur. Sonra onunla, boyuna yarılan bez parçası benzetilir. Ve buna, etten **الخَبِيبة** yüklenir; o, ondan dilimdir.
  Ama diğeri: **الخِبُّ** aldatmadır; ve **الخَِبُّ** aldatıcıdır. Bu, “deniz **خَبَّ** etti”den türemiştir: çalkalandı. Ve onlara **الخِبُّ** isabet etti.
  Ve bundan **الخَبَبُ**: koşudan bir türdür. Ve “**مُخِبَّاً** geldi” denir. Ve ondan: “bitki **خَبَّ** etti” denir; kuruyup sökülünce([35]); sanki **يَخُبّ** eder; yürüdüğü vehmedilmiştir. Ru’be dedi:
  * وخَبَّ أطرافُ السَّفَا على القِيَقْ([36]) *
  Ve **الخَبخَبة**: şeyin gevşekliği ve çalkalanmasıdır. Bütün bunlar zikrettiğimize döner; çünkü aldatıcı çalkantılıdır; sağlam bir akit üzere sabit değildir. Ama Ferrâ’nın hikâye ettiği: “[**لي**([37])] falancadan **خَوَابُّ** var” ki onlar akrabalıklardır; teki **خابٌّ**’dır; bu, bence birinci babdandır; çünkü o uzayıp bağlanan bir sebeptir. Ama onların “öğle sıcağından kendinizden yana **خبْخِبوا**” sözleri; yani serinleyin; bu bundan değildir; o, مقلوب’dandır; geçmişti.
  (خت) **الخاء** ve **التاء** asıl değildir; çünkü onun **تاء**’sı **سين**’den بدل edilmiştir. “**خَتِيتٌ**” denir: yani değersiz. Ve “Allah onun nasibini **أَخَتَّ** etti” denir: yani onu değersiz kıldı. Bu, “**مررت بالنَّات**” diyenin dilindedir; **بالناس**’ı kasteder. Ve zikrettiler ki onlar “falanca **أخَتَّ** etti” derler: utandı. Eğer sahihse, manası: utandığı değersiz bir şey getirdi. Ve inşâd ettiler:
فمَنْ يكُ مِنْ أوائِلِه مُخِتّاً *** فإنَّكَ يا وليدُ بهم فخورُ([38])
  yani sen, atalarının ilklerinden değersiz bir şey getirmezsin.
  (خث) **الخاء** ve **الثاء** asıl değildir ve üzerine dönülecek sahih bir فرع da değildir; fakat onların zikrettiklerini zikrederiz. Derler: **الخُثّ**; sığırın **أخْثاء**’sından alınan, onunla bir şey sıvanan şeydir; bu bir şey değildir. Ve **الخُثُّ** denir: selin bıraktığı, sonra kuruyup kararan sel köpüğü.
  (خج) **الخاء** ve **الجيم** bir asıldır; düzgün olmayan bir hâlde çalkalanma ve hafifliğe delalet eder. “**ريحٌ خَجُوجٌ**” denir; o, esişinde kıvrılan rüzgârdır. Asma‘î derdi: **الخَجُوج** şiddetli, acı (geçişli) olandır. Ve denir ki **الخجخجة**: büzülme ve utanmadır. Ve “adam **خَجْخَجَ** etti” denir; yani içindekini açığa vurmadı. Ve “deve yürüyüşünde **اختَجَّ** etti” denir; yani doğrulmadı. Ve **رجل خَجَّاجَة**([39]): ahmak. Ve babın hepsi birdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَمَّ
1 خَمَّ خم , aor. خَمِ٣َ (JK, S, K) and خَمُ٣َ , (K,) [the latter irreg.,] inf. n. خُمُومٌ (JK, K) and خَمٌّ, (K,) It (flesh-meat) was, or became, stinking; (S, K;) said of what is roasted, or cooked; (S;) or mostly said of what is cooked, and what is roasted: (IDrd, K:) or became altered for the worse in odour; said of roasted meat, and of meat cut into strips and dried: (A'Obeyd, TA:) or became stinking after having been thoroughly cooked: (TA:) and said also of milk, (JK, K,) in like manner, (JK,) it became altered by the bad odour of the skin, (K, TA,) and corrupt: (TA:) and ↓ اخمّ signifies the same, (JK, S, K,) in both cases: (TA:) and خَمٌّ also, said of a cake of bread not thoroughly baked, signifies the becoming altered in odour. (TA.) [Hence,] خَمَّ, inf. n. خُمُومٌ, is likewise said of a man. (TA. [See also 10.]) And one says, هُوَ لَا يَخِمُّ, meaning (assumed tropical:) He will not become altered (JK, TA) from his state, or condition, (JK,) or from his liberality, and generosity. (TA.) And هُوَ السَّمْنُ لَا يَخِمُّ, (S, TA,) [lit.] meaning [It is the clarified butter] that will not become altered [for the worse]: (TA:) a prov., relating to a man when one speaks well of him, and praises him. (S, TA.) And هُوَ السُّمُّ لَا يَخِمُّ, i. e. (assumed tropical:) It is unmixed poison. (TA.) ― -b2- خَمٌّ signifies also The act of weeping violently. (K.) You say, هُوَ يَخِمُّ He weeps violently. (TK.) -A2- خَمَّ, (JK, S, K,) aor. خَمُ٣َ , (S,) inf. n. خَمُّ, (TK,) He cleaned out a well: (S, K: *) and he swept a tent, or house, or chamber: (JK, S, K:) and ↓ اختمّ signifies the same, (S, K,) in both cases. (TA, and so in some copies of the K.) ― -b2- [Hence,] هُوَ يَخُمُّ ثِيَابَهُ (tropical:) He eulogizes him, commends him, or speaks well of him: (K, TA:) and خَمَّهُ بِثَنَآءٍ حَسَنٍ, aor. خَمُ٣َ , inf. n. خَمٌّ, (tropical:) He eulogized him: (TA:) [and so, app., خَمَّهُ alone; for] خَمٌّ signifies The act of eulogizing. (K, TA.) ― -b3- خَمٌّ also signifies The act of cutting; and so ↓ اِخْتِمَامٌ. (K.) ― -b4- And خَمَّ النَّاقَةَ, (K,) aor. خَمُ٣َ , inf. n. خَمٌّ, (TA,) He milked the she-camel: (K:) or خَمَّ, aor. خَمُ٣َ , signifies he turned in his thumb upon his palm when milking. (JK.) -A3- خُمَّ, said of a domestic fowl, It was confined in a خُمّ, i. e. cage, or coop. (K.)

4 أَخْمَ٣َ see 1.

تخمّم مَا عَلَى الخِوَانِ
5 تخمّم مَا عَلَى الخِوَانِ تخمم ما علي الخوان (assumed tropical:) He ate what remained, of fragments, and scattered particles, upon the table, (K, TA,) by reason of his greediness. (TA.) [See also R. Q. 1.]

8 اـِخْتَمَ٣َ see 1, in two places. ― -b2- اختمّ بِهِ He took it away. (JK.) ― -b3- And He threw it down prostrate; and, from the foundation; or uprooted it. (JK.)

10 اـِسْتَخْمَ٣َ It is said in a trad. of Mo'لwiyeh, مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَخِمَّ لَهُ النَّاسُ قِيَامًا: thus, accord. to Et- Tahلwee, with the pointed خَآء, meaning [Whoso desireth that men] should become altered in their odour to him by reason of their long standing in his presence: but it is also related otherwise, يَسْتَجِمَّ [q. v.: see also 1 in the present art.]. (TA.) [See also 2 in art. خيم.]

خَمْخَمَةٌ
R. Q. 1 خَمْخَمَةٌ خمخمه خمخمة [inf. n. of خَمْخَمَ] i. q. خَنْخنَةٌ, (S, K,) i. e. The [snuffling, or] speaking [indistinctly, through the nose,] as though one were مَخْنُون [app. here meaning affected with the disease termed خُنَان], (so in a copy of the S and in the TA,) or مَجْنُون [i. e. bereft of reason, or mad, insane, &c.; and this is another meaning of مَخْنُون], (so in another copy of the S,) by reason of pride. (S.) [See خِمْخِمٌ.] ― -b2- Also (assumed tropical:) The eating in a certain foul manner; (JK, S, TA;) and so ↓ تَخَمْخُمٌ [inf. n. of تَخَمْخَمَ]. (TA.) Hence, ↓ خَمْخَامٌ [app. meaning (assumed tropical:) One who so cats], used as a proper name. (JK, TA.) [See also 5.]

R. Q. 2  see the next preceding paragraph.

خَمٌّ
خَمٌّ خم , (K,) or ↓ خَامٌّ, (AA, S,) applied to flesh-meat (AA, S, K) that is roasted or cooked, (AA, S,) or mostly to what is cooked and what is roasted, (K,) Stinking; (AA, S, K;) as also ↓ مُخِمٌّ: (AA, S:) or this last signifies altered in odour, but not yet corrupt (Lth, JK, TA) like a stinking dead body. (Lth, TA.)

خُمٌّ
خُمٌّ خم A cage, or coop, for domestic fowls: (ISd, K:) [and so, in modern Arabic, خُنٌّ:] thought by ISd to be so called because of its foul smell. (TA.) ― -b2- A [receptacle made of matting or of reeds, such as is called] قَوْصَرَّة, in which straw is put, for the domestic hen to lay her eggs therein, (K,) or to hatch therein. (TA.) ― -b3- A hollow dug in the ground, in the bottom of which are put ashes, and then new-born lambs or kids are put therein: pl. خِمَمَةٌ. (K.)

خُمَامٌ
خُمَامٌ خمام The refuse of anything. (JK.) [See also خُمَّانٌ.]

خَمِيمٌ
خَمِيمٌ خميم Heavy, or sluggish, in spirit: (K:) from خُمَامَةٌ signifying “ sweepings. ” (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Praised: (K:) from خَمٌّ signifying the act of “ eulogizing. ” (TA.) ― -b3- Milk just milked. (K.)

خُمَامَةٌ
خُمَامَةٌ خمامه خمامة Sweepings; (K;) like قُمَامَةٌ: (JK, S:) and the earth that is cleared out from a well: (S:) the dust, or earth, of a tent or house or chamber, and of a well, that is swept, or cleared, out, and thrown in a heap. (Lh, TA.) ― -b2- Also, (K,) or خُمَامَةٌ مَائِدَةٍ, (TA,) Scattered fragments of food, which are [gathered up, or swept together, and] eaten, and on account of which a recompense is hoped for [from God]. (K, * TA.)

خِمَامَةٌ
خِمَامَةٌ خمامه خمامة A corrupt, bad, feather, beneath the other feathers. (K, * TA.)

خَمَّانٌ
خَمَّانٌ خمان : see the next paragraph. ― -b2- Also A weak spear. (S, K.)

خُمَّانٌ
خُمَّانٌ خمان (JK, K) and ↓ خَمَّانٌ, (JK, IDrd, TA,) or ↓ خِمَّانٌ, (K,) What is bad of household goods, or furniture, or utensils; (JK, IDrd, K, TA;) and of trees. (K.) Also the first and second, (JK, S,) or the first and third, (K,) (assumed tropical:) The refuse, or the low, ignoble, or mean, (S, K,) or the bad, (JK,) of mankind: (JK, S, K:) the lowest, basest, or meanest, sort, and the mass, thereof or the weak thereof. (TA.) You say, ذَاكَ رَجُلٌ مِنْ خُمَّانِ النَّاسِ and خَمَّانِ النَّاسِ (assumed tropical:) That is a man of the refuse, &c., of mankind. (S.) [See also خُمَامٌ.]

خِمَّانٌ
خِمَّانٌ خمان : see the next preceding paragraph.

خِمْخِمٌ
خِمْخِمٌ خمخم One who speaks with [or through] his nose. (TA.) [See R. Q. 1.]

خَمْخَامٌ
خَمْخَامٌ خمخام : see R. Q. 1.

خَامٌّ
خَامٌّ خام : see خَمٌّ.

خَيْمُومَةٌ
[ خَيْمُومَةٌ خيمومه خيمومة , mentioned in this art. by Golius and Freytag, belongs to art. خيم.]

مُخِّمٌ
مُخِّمٌ مخم : see خَمٌّ.

مِخَمَّةٌ
مِخَمَّةٌ مخم مخمه مخمة A broom; a thing with which one sweeps. (K.) ― -b2- [Hence,] هُوَ مِخَمَّةٌ وَ مِثَمَّةٌ (assumed tropical:) He is a vehement eater [and one who sweeps together the good and the bad]. (JK.) [See also art. ثم.]

قَلْبٌ مَخْمُومٌ
قَلْبٌ مَخْمُومٌ قلب مخموم (tropical:) A heart clear from malevolence, malice, or spite, and envy. (S, TA.) And مَخْمُومُ القَلْبِ (tropical:) Having the heart clear from malevolence, malice, or spite, and envy: (K, TA:) or from dishonesty, or dissimulation, and envy; as explained by Mohammad himself, when used by him: or from dishonesty, or dissimulation, and corruption: or from pollution: all these explanations being from خَمَّ signifying “ he cleaned out ” a well. (TA.)

##### Türkçe

خَمَّ
1 **خَمَّ** خم , muzâri‘ı **خَمِ٣َ** (JK, S, K) ve **خَمُ٣َ** , (K,) [ikincisi kural dışıdır,] mastarı **خُمُومٌ** (JK, K) ve **خَمٌّ**, (K,) O (et) kokmuş idi, yahut kokmuş oldu; (S, K;) kızartılmış yahut pişirilmiş olana söylenir; (S;) yahut çoğunlukla pişirilmiş olana ve kızartılmış olana söylenir: (IDrd, K:) yahut koku bakımından daha kötüye doğru değişmiş oldu; kızartılmış et hakkında ve şeritler hâlinde kesilip kurutulmuş et hakkında söylenir: (A'Obeyd, TA:) yahut iyice pişirilmiş olduktan sonra kokmuş oldu: (TA:) ve süt hakkında da, (JK, K,) aynı şekilde, (JK,) derinin kötü kokusuyla değişmiş oldu, (K, TA,) ve bozulmuş: (TA:) ve ↓ **اخمّ** iki durumda da aynı mânaya gelir, (JK, S, K,) : (TA:) ve **خَمٌّ** ayrıca, iyice pişirilmemiş bir ekmek çöreği hakkında, koku bakımından değişmiş olmayı ifade eder. (TA.) [Bundan dolayı,] **خَمَّ**, mastarı **خُمُومٌ**, bir adam hakkında da söylenir. (TA. [Bkz. ayrıca 10.]) Ve şöyle denir: **هُوَ لَا يَخِمُّ**, mânası (mecaz kabul edilerek:) O, hâlinden yahut durumundan, (JK,) yahut cömertliğinden ve kereminden, (TA,) değişmeyecektir (JK, TA). Ve **هُوَ السَّمْنُ لَا يَخِمُّ**, (S, TA,) [lafzen] mânası: [O, sade yağdır] ki [daha kötüye doğru] değişmeyecektir: (TA:) bir darb-ı meseldir; bir adam hakkında, ondan iyi söz edildiğinde ve övüldüğünde söylenir. (S, TA.) Ve **هُوَ السُّمُّ لَا يَخِمُّ**, yani (mecaz kabul edilerek:) O, katışıksız zehirdir. (TA.) ― -b2- **خَمٌّ** ayrıca Şiddetle ağlama fiilini ifade eder. (K.) Sen dersin: **هُوَ يَخِمُّ** O şiddetle ağlar. (TK.)

-A2- **خَمَّ**, (JK, S, K,) muzâri‘ı **خَمُ٣َ** , (S,) mastarı **خَمُّ**, (TK,) O, bir kuyuyu temizledi: (S, K: *) ve bir çadırı, yahut evi, yahut odayı süpürdü: (JK, S, K:) ve ↓ **اختمّ** iki durumda da aynı mânaya gelir, (S, K,) . (TA, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ يَخُمُّ ثِيَابَهُ** (mecaz:) O, onu över, metheder, yahut onun hakkında iyi söz söyler: (K, TA:) ve **خَمَّهُ بِثَنَآءٍ حَسَنٍ**, muzâri‘ı **خَمُ٣َ** , mastarı **خَمٌّ**, (mecaz:) O, onu övdü: (TA:) [ve görünüşe göre, **خَمَّهُ** tek başına da; zira] **خَمٌّ** Övme fiilini ifade eder. (K, TA.) ― -b3- **خَمٌّ** ayrıca Kesme fiilini ifade eder; ve aynı şekilde ↓ **اِخْتِمَامٌ**. (K.) ― -b4- Ve **خَمَّ النَّاقَةَ**, (K,) muzâri‘ı **خَمُ٣َ** , mastarı **خَمٌّ**, (TA,) O, dişi deveyi sağdı: (K:) yahut **خَمَّ**, muzâri‘ı **خَمُ٣َ**, sağarken başparmağını avucu üzerinde çevirdi mânasına gelir. (JK.)

-A3- **خُمَّ**, evcil bir kümes hayvanı hakkında: O, bir **خُمّ** içine, yani kafese yahut kümese kapatıldı. (K.)

4 **أَخْمَ٣َ** bkz. 1.

تخمّم مَا عَلَى الخِوَانِ
5 **تخمّم مَا عَلَى الخِوَانِ** تخمم ما علي الخوان (mecaz kabul edilerek:) O, açgözlülüğü sebebiyle sofranın üzerindeki kalan şeyi, kırıntılardan ve dağınık parçacıklardan olanı yedi. (K, TA,) (TA.) [Bkz. ayrıca R. Q. 1.]

8 **اـِخْتَمَ٣َ** bkz. 1, iki yerde. ― -b2- **اختمّ بِهِ** Onu alıp götürdü. (JK.) ― -b3- Ve onu yüzüstü yere attı; ve temelden; yahut onu kökünden söktü. (JK.)

10 **اـِسْتَخْمَ٣َ** Mu‘âwiyeh hakkında bir rivayette şöyle denir: **مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَخِمَّ لَهُ النَّاسُ قِيَامًا**: böylece, Et-Tahâvî’ye göre, noktalı **خَآء** ile; mânası: [Kim isterse ki insanlar] onun huzurunda uzun süre ayakta durmaları sebebiyle ona karşı kokuları değişsin: fakat başka türlü de rivayet edilmiştir, **يَسْتَجِمَّ** [bkz.: ayrıca bu maddede 1’e de bak]. (TA.) [Bkz. ayrıca خيم maddesinde 2.]

خَمْخَمَةٌ
R. Q. 1 **خَمْخَمَةٌ** خمخمه خمخمة [**خَمْخَمَ**’ın mastarı] **خَنْخنَةٌ** ile aynı mânadadır, (S, K,) yani: Bir kimse **مَخْنُون** [burada görünüşe göre **خُنَان** denilen hastalığa tutulmuş mânasında], (S’nin bir nüshasında ve TA’da böyle,) yahut **مَجْنُون** [yani akıldan yoksun, yahut deli, çılgın, vb.; ve bu, **مَخْنُون**’un başka bir mânasıdır], (S’nin başka bir nüshasında böyle,) kibir sebebiyle, [burundan hırıltılı yahut] [burundan, anlaşılmaz biçimde] konuşma. (S.) [Bkz. **خِمْخِمٌ**.] ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Belirli bir iğrenç tarzda yeme; (JK, S, TA;) ve aynı şekilde ↓ **تَخَمْخُمٌ** [**تَخَمْخَمَ**’ın mastarı]. (TA.) Bundan dolayı, ↓ **خَمْخَامٌ** [görünüşe göre (mecaz kabul edilerek:) böyle yiyen kimse mânasında], özel ad olarak kullanılır. (JK, TA.) [Bkz. ayrıca 5.]

R. Q. 2 bir önceki paragrafı gör.

خَمٌّ
**خَمٌّ** خم , (K,) yahut ↓ **خَامٌّ**, (AA, S,) kızartılmış yahut pişirilmiş, (AA, S,) yahut çoğunlukla pişirilmiş ve kızartılmış olana, (K,) et hakkında (AA, S, K) kullanılan: Kokmuş; (AA, S, K;) ve ayrıca ↓ **مُخِمٌّ**: (AA, S:) yahut bu sonuncusu, koku bakımından değişmiş fakat henüz bozulmamış (Lth, JK, TA) — kokmuş bir leş gibi değil — mânasına gelir. (Lth, TA.)

خُمٌّ
**خُمٌّ** خم Evcil kümes hayvanları için bir kafes, yahut kümes: (ISd, K:) [ve modern Arapçada da, **خُنٌّ**:] ISd’ye göre, kötü kokusu sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b2- Hasırdan yahut kamıştan yapılmış [**قَوْصَرَّة** denilen türden] bir kap; içine saman konur; evcil tavuğun oraya yumurtlaması için, (K,) yahut orada kuluçkaya yatması için. (TA.) ― -b3- Yerde kazılmış bir oyuk; dibine kül konur; sonra yeni doğmuş kuzular yahut oğlaklar içine konur: çoğulu **خِمَمَةٌ**. (K.)

خُمَامٌ
**خُمَامٌ** خمام Herhangi bir şeyin süprüntüsü. (JK.) [Bkz. ayrıca **خُمَّانٌ**.]

خَمِيمٌ
**خَمِيمٌ** خميم Ruhça ağır, yahut uyuşuk: (K:) “süprüntüler” mânasına gelen **خُمَامَةٌ**’den. (TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Övülmüş: (K:) “övme” fiilini ifade eden **خَمٌّ**’den. (TA.) ― -b3- Yeni sağılmış süt. (K.)

خُمَامَةٌ
**خُمَامَةٌ** خمامه خمامة Süprüntüler; (K;) **قُمَامَةٌ** gibi: (JK, S:) ve bir kuyudan çıkarılıp temizlenen toprak: (S:) bir çadırın yahut evin yahut odanın ve bir kuyunun süpürülüp yahut temizlenip dışarı çıkarılan ve yığın hâline atılan tozu yahut toprağı. (Lh, TA.) ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut **خُمَامَةٌ مَائِدَةٍ**, (TA,) yiyecekten dağınık kırıntılar; bunlar [toplanıp yahut süpürülüp bir araya getirilip] yenir; ve bunlar sebebiyle [Allah’tan] bir karşılık umulur. (K, * TA.)

خِمَامَةٌ
**خِمَامَةٌ** خمامه خمامة Diğer tüylerin altında bulunan bozuk, kötü bir tüy. (K, * TA.)

خَمَّانٌ
**خَمَّانٌ** خمان : bir sonraki paragrafı gör. ― -b2- Ayrıca Zayıf bir mızrak. (S, K.)

خُمَّانٌ
**خُمَّانٌ** خمان (JK, K) ve ↓ **خَمَّانٌ**, (JK, IDrd, TA,) yahut ↓ **خِمَّانٌ**, (K,) ev eşyasının, yahut mobilyanın, yahut kap-kacağın kötüsü; (JK, IDrd, K, TA;) ve ağaçların da (kötüsü). (K.) Ayrıca birinci ve ikinci, (JK, S,) yahut birinci ve üçüncü, (K,) (mecaz kabul edilerek:) insanların süprüntüsü, yahut aşağı, soysuz, yahut bayağı olanı, (S, K,) yahut kötü olanı, (JK,) insanlardan: (JK, S, K:) en aşağı, en bayağı, yahut en değersiz tür; ve onun kalabalığı yahut onun zayıfı. (TA.) Sen dersin: **ذَاكَ رَجُلٌ مِنْ خُمَّانِ النَّاسِ** ve **خَمَّانِ النَّاسِ** (mecaz kabul edilerek:) Bu, insanların süprüntüsünden, vb., bir adamdır. (S.) [Bkz. ayrıca **خُمَامٌ**.]

خِمَّانٌ
**خِمَّانٌ** خمان : bir önceki paragrafı gör.

خِمْخِمٌ
**خِمْخِمٌ** خمخم Burnundan [yahut burun yoluyla] konuşan kimse. (TA.) [Bkz. R. Q. 1.]

خَمْخَامٌ
**خَمْخَامٌ** خمخام : bkz. R. Q. 1.

خَامٌّ
**خَامٌّ** خام : bkz. **خَمٌّ**.

خَيْمُومَةٌ
[ **خَيْمُومَةٌ** خيمومه خيمومة , Golius ve Freytag tarafından bu maddede zikredilen, خيم maddesine aittir.]

مُخِّمٌ
**مُخِّمٌ** مخم : bkz. **خَمٌّ**.

مِخَمَّةٌ
**مِخَمَّةٌ** مخم مخمه مخمة Bir süpürge; süpürülen şey. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ مِخَمَّةٌ وَ مِثَمَّةٌ** (mecaz kabul edilerek:) O, şiddetli yiyicidir [ve iyiyi kötüyü bir araya süpüren kimsedir]. (JK.) [Bkz. ayrıca ثم maddesi.]

قَلْبٌ مَخْمُومٌ
**قَلْبٌ مَخْمُومٌ** قلب مخموم (mecaz:) Kötü niyetten, kin yahut garezden ve hasetten arınmış bir kalp. (S, TA.) Ve **مَخْمُومُ القَلْبِ** (mecaz:) Kötü niyetten, kin yahut garezden ve hasetten arınmış kalbe sahip: (K, TA:) yahut dürüst olmamaktan, yahut ikiyüzlülükten ve hasetten; Muhammed’in kendisi tarafından kullanıldığında, onun tarafından böyle açıklanmıştır: yahut dürüst olmamaktan, yahut ikiyüzlülükten ve bozulmadan: yahut kirlilikten: bu açıklamaların hepsi, “bir kuyuyu temizledi” mânasına gelen **خَمَّ**’dendir. (TA.)
