# خنس (خ-ن-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%86%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır

- Harfler: خ - ن - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْخَنَّاسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B3%D9%90.md) | الْفَعَّالِ | Sinsi | 1 | 1 | [114:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/ayet/114:4.md) |
| [بِالْخُنَّسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%90.md) | بِالْفُعَّلِ | Büzülüp kalanlara andolsun ki | 1 | 1 | [81:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/ayet/81:15.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Fıs fıs etmek anlamındadır
2. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Şerareden gelen bir kelimedir
3. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خنس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%86.md), [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md), [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın geri çekilmesi, büzülüp içeri kaçması ve görünürken aniden gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ayartıcı güçlerin veya gök cisimlerinin belirip ardından geriye sinerek örtünmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Etkisini açık cepheden değil, varlık-yokluk salınımı ve geri çekilme taktiğiyle yürüten dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir "gizlenme" veya pasif "pusuda bekleme" sanıp, bünyesindeki geri çekilme, büzülme ve fırsat bulunca tekrar ortaya çıkma hareket döngüsünü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خن | İçeri çekilme, burun veya boğaz boşluğuna doğru genizsel bir daralma ve bastırılma yaşama; nitekim [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) kökünde nefesin boğazda sıkışıp boğulması, [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) kökünde basık burunlu ve dar gözlü bedensel yapı mevcuttur | س | Çekirdekteki içe doğru kapanma ve daralma hareketine sürtünme, pürüzsüz kayma ve sinsice geriye doğru çekilip saklanma niteliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar ayracı (türetme imge); perdeleme, ayrılma ve dış etkenlere karşı kendini sınırlama | Eylemin bir sınır gerisine çekilmesini ve dış gözlerden bir perde arkasına çekilerek ayrışmasını simgeler |
| ن | Filiz veya su yılanı; akışkan kıvrılma, esneklik, canlı ve ani yön değiştirme | Hareketin katı ve hantal değil; kıvrak, esnek, hızla bükülüp içeri kaçabilen dinamizmini temsil eder |
| س | Diken veya destek; tutunma, gizil saplanma ve pusu kurma | Geri çekilen unsurun yok olmadığını, uygun zeminde tutunup beklemeye devam ettiğini gösterir |
| خنس | Bir sınırın gerisine kıvrılarak çekilme ve dipte tutunarak gizlenme | Bir varlığın karşı güç veya aydınlık karşısında geriye doğru büzülüp gizlenmesi, ardından temas anını beklemek üzere örtünmesi eylemini bütünleştirir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Burnun kemik kısmının içeri doğru basık olması, burun ucunun kalkık durup kökün içeri çekilmesi (el-ahnes). Burun kökünün içe basıklığı yabani sığır ve ceylanlarda görülen doğal bir anatomik çekilmedir. Buradan hareketle bir canlının hızla kendi yuvasına, ini içine büzülüp geriye kaçmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yavrusunu kaybedip kumluk vadide dönüp dolaşan ve burnu basık yabani sığırın tasvirinde bu kök kullanılır: خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم / عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ordudan veya topluluktan gizlice arkaya kayıp sıvışan kimse için kullanılır. Nitekim el-Ba‘îs bir beytinde sarp yolların arkada kalıp geride kaybolmasını şöyle tasvir eder: وصهباء من طول الكلال زجرتها / وقد جعلت عنها الأحزة تخنس |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil katmanında kökün doğrudan /ḫ-n-s/ biçimindeki yansıması belirgin bir şekilde Arapça havzasında semantik zenginliğe ulaşmıştır. İbrânîce ve Süryânîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde burun basıklığı veya içe çekilme eylemi fonetik olarak farklı köklerle karşılansa da, Arapçada خنس kökü içe büzülme, gerileme, boyun eğip sinme dairesinde özelleşmiştir. Arapçadaki birincil morfolojik çekirdek, hayvanın burnunun içe çekilmesi ve ardından canlının tehlike karşısında geriye adım atıp gizlenmesi (istihfâ) hattında yürür. Kökün temel Sami karakteri, görünür durumdan görünmez veya girintili duruma geçişi bildiren dinamik bir içe göçme hareketidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basıklık, gerileme, örtünme | Kökün aslı burun kemiğinin basıklığı ve geride kalmasıdır; buradan insanın veya hayvanın geriye sıvışıp saklanmasına geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İçe çekilme ve büzülme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki kök akrabalıkları daha ziyade daralma ve gizlenme matrisinde paralellik arz eder | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında spekülatif olmayan doğrudan bir köken akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Anlamlı | Geri çekilme, büzülme | Karşı etkiyle geriye kaçıp saklanma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| [نخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3.md) | Anlamlı | Dürtme, kışkırtma | Bineği veya bir şeyi sivri uçlu bir aletle arkadan dürtüp hızlandırma | Kur’an’da geçmez |
| [نسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE.md) | Anlamlı | İptal etme, nakletme | Bir şeyin yerine başkasını getirme veya bir metni aynen aktarma | Kur’an’da geçer |
| [سخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86.md) | Anlamlı | Sıcak olma | Isının yükselmesi, suyun veya havanın ısınması | Kur’an’da geçmez |
| [سنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE.md) | Anlamlı | Kök salma, yerleşme | Dişin veya ağacın kökünün derine oturması, bozulup kokuşma | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Merkez | Gizlenme, gerileme | Görünürken ani bir etkiyle büzülüp geriye çekilerek gizlenme | Belirip ardından sinsice içeri kaçma eylemidir |
| [كمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Pusuda bekleme | Hareketsiz kalarak avını veya hasmını gözetlemek üzere gizlenme | Önceden tertiplenen durağan pusuyu bildirir; ani geri çekilme içermez |
| [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) | Komşu | Gözden kaybolma | Bir şeyin duyulur sahanın dışına çıkması, uzakta kalarak görünmemesi | Algı alanından uzaklaşmayı anlatır; geriye büzülme şartı yoktur |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Örtünme, perdeleme | Bir engelin veya örtünün arkasında kalarak saklanma | Dışsal bir vasıta ile örtülmeyi ifade eder |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa çıkma, üstte olma | Varlığın bütün açıklığıyla meydana çıkması, galebe çalması | Gizlenmenin ve geriye çekilmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خنس | Geri çekilip gizlenme | Bir etki karşısında büzülerek geriye kaçma ve saklanma | Kesin |
| Latince | Recedere, subducere | Geri çekilmek, gizlice sıvışmak | Mekânsal olarak geriye gitmeyi karşılar ancak burun basıklığı veya fıtri büzülme nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Recede, slink away, lurk | Geri çekilmek, sinmek, pusmak | Karşı güç anında geriye kayıp fırsat kollama dinamiğini kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Zurückweichen, sich verkriechen | Geri adım atmak, pusuya sinmek | Görünür alandan kovulunca kendi kabuğuna veya kuytusuna çekilmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se retirer, s'esquiver | Çekilmek, sinsice sıvışmak | Hızlı ve fark ettirmeden ortamdan geri kayma boyutunu anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَنَّاسِ | İlahî zikir karşısında sinip büzülen, gaflet anında geri dönüp vesvese veren ayartıcı | İnsanın iç dünyasına yönelik şeytani fısıltının geri çekilme ve saldırma mekanizması bağlamında (Nâs [114:4](https://lisan.digital/tr/ayet/114:4.md)) |
| بِالْخُنَّسِ | Gündüz ışığında görünmez olup gece yörüngesinde geri dönerek beliren veya yörüngesinde geri hareket (retrograd) yapan gök cisimleri | Kozmik intizam ve ilahî kudret yeminleri bağlamında yıldızların veya gezegenlerin hareketi (Tekvîr [81:15](https://lisan.digital/tr/ayet/81:15.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve vesvesenin mahiyeti | Şeytanın insan kalbine müdahalesinin mutlak bir cebir mi yoksa zikir ile defedilen zayıf bir sinme hali mi olduğu | Hakiki ontolojik bir üstünlüğün değil, zikirden kaçan zayıf ve sinsi bir geri çekilmenin adı olması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe müstakil bir teknik terim veya hüküm kaynağı olarak kullanılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kozmolojik varlıklar ve şeytani vasıflar | Tekvîr suresindeki yıldızların güneş ışığında gizlenmesi veya gerileyen gezegenler ile Nâs suresindeki fısıldayıcının niteliği | Işığın gelmesiyle görünmez olma ve Allah anıldığında küçülüp saklanma ortak paydası |
| Hadis | Zikir ve istiâzenin psikolojik tesiri | Kulun Allah'ı andığında şeytanın büzülüp uzaklaşması, zikirden gafil kaldığında ise kalbe yanaşması tasviri | Zikir ile hasıl olan ani manevi kalkanın ayartıcıyı geri püskürtmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet muhafazası | Zikir kalkanı karşısında günah dürtüsünün büzülmesi | İnsanın içsel direncini diri tutarak kötülüğü geriletme | İlahî hatırlayış hasıl olduğunda kötülük merkezinin açık cephe kuramayıp geri çekilmesidir | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik gözlem | Gök cisimlerinin periyodik görünürlük salınımı | Işık ve yörünge hareketine bağlı periyodik örtünme | Güneş ışığının yıldızları örtmesi veya gezegenlerin gerileme hareketiyle gözlem alanından çıkmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Gayrinizami harp ve sinsi muhalefet | Vur-kaç veya baskı karşısında yeraltına çekilme | Güç dengesi aleyhe döndüğünde sinip zemin kollama | Otorite baskınken gizlenen, otorite boşluğunda derhal fitneye başlayan yıkıcı unsurların taktiğidir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasada spekülatif sermaye hareketleri | Kriz anında sermayenin likiditeye veya kayıt dışına kaçışı | Risk belirdiğinde piyasadan çekilip belirsizlikte geri dönme | Sermayenin şeffaf denetim karşısında sinmesi, zafiyet anında haksız kazanç için tekrar ortaya çıkmasıdır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve periyodik sönümleme | Bir dalganın veya parçacığın dış bir manyetik alan uygulandığında geri basıp sönümlenmesi, alan kalktığında eski genliğine dönmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif-agresif geri çekilme veya örtük direnç | Açık çatışmayı göze alamayan failin otorite varken itaat eder görünüp sinmesi, denetim zayıfladığında yıkıcı etkisini sürdürmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca "sinsi bir dedikoducu" ya da masalsı bir varlığın durağan pususu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kozmik düzeyde yıldızların/gezegenlerin ışık ve yörünge salınımından, psikolojik düzeyde insanın fıtri zayıflıklarına sızan dinamik vur-kaç hareketine kadar uzanan geniş bir salınım dinamiği barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın vesvesesini yenilmez ve sürekli bir kuşatma zannederek zikrin kovucu/püskürtücü gücünü hafife almak yahut kozmik ayetlerdeki kusursuz fiziksel dönüşümü sadece mitolojik bir anlatıya indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şer odaklarını tanıtırken onların açık bir kudret gösterisiyle değil, büzülüp sinen, denetimsizlik anında ortaya çıkan geçici ve kaypak bir yapıya sahip olduğunu göstermesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İstiâze ve nefis terbiyesini konu edinen Nâs suresi ile varlığın kozmik düzenini ve peygamberlik vizyonunu temellendiren Tekvîr suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şerrin ontolojik olarak hayır kadar güçlü ve bağımsız bir varlık olduğu vehmini yıkar; şerrin hakikat nuru veya zikir karşısında tutunamayıp geriye kaçan zayıf bir refleks olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir uzvun, özellikle burun kemiğinin içe basık olması; buradan hareketle canlının karşıdan gelen bir tesirle yuvasına büzülüp geriye doğru kaçması ve saklanması.
- Soyut anlam: Bir etken güç veya aydınlık zuhur ettiğinde varlığın görünürlük alanını terk ederek gizlenmesi, bu etkinin kalkmasıyla tekrar aktifleşmek üzere geriye çekilme döngüsü.
- Sistematik karşılık: Açık cephe savaşı veremeyen, baskın hakikat ve denetim karşısında anında gerileyen, fakat boşluk bulduğunda yeniden sızmaya çalışan döngüsel salınım dinamiği.
- LaTeX modeli: $$S(t) = f(E) \cdot (1 - \sigma(D)) + [1 - f(E)] \cdot \sigma(D)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ gizlenme ve geri çekilme durumunu, $E$ dışsal aydınlatıcı veya kovucu etkiyi (örneğin ilahî zikri veya güneş ışığını), $D$ ise denetimsizlik ve gaflet düzeyini temsil eder. $\sigma$ aktivasyon fonksiyonudur. $E$ etkisi maksimuma çıktığında sistem $1$ değerini alarak hızla geri çekilir ve örtünür; $E$ etkisi sıfırlandığında ise zayıflayan denetim ortamında ($D$) varlık yeniden ortaya çıkış fazına geçer. Model kökün içkin salınım hareketini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%86%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Tekvir 81:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/ayet/81:15.md) — بِالْخُنَّسِ

فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ

Meal (IK): Andolsun sinenlere;

### [Nas 114:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/ayet/114:4.md) — الْخَنَّاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ

Meal (IK): O sinsi şeytanın şerrinden.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس، وخُنُوسُها: اختفاؤها بالنهار.
سخن: السُّخْنُ: نقيض البارد، سَخُنَ الماء سُخُونةً، وأَسْخَنْتُه إسخاناً، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً، فهو سُخْنٌ وسخين ومُسخّنٌ.
وسَخُنَتْ عينه: نقيض قرت، وهي تَسْخُنُ سُخْنَةً وسُخُونةً، وهو سَخينُ العين.
وليلة سُخْنانةٌ : حارة، وطعامٌ سُخاخينٌ، أي: قدم إليك حاراً، ومطر سُخاخينٌ: جاء في حر القيظ.
والسَّخِينُ: المر الذي يعمل به في الطين.
نخس: النَّخْسُ: تغريزك مؤخر الدابة بعودٍ أو غيره. وسمي النَّخاس لنَخْسِه الدابة حتى تنبسط. وفعله: النِّخاسة. ويقال لابن زنيةٍ: ابن نَخْسة، قال الشماخ:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
أي: متروكٌ وحدهُ، ولا يقال: منه وحده.
ونَخَسوا بفلانٍ: هَيَّجوه وأزعجوه، وكذلك إذا نَخَسُوا دابته وطردوه، قال:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
أي: نَخَسُوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد.
والنَّخِيسةُ: الزندة.. والنِّخاسان: دائرتان في دائرة الفخذين كدائرة كتفِ الإنسان.
والدابة منخوسةً: يتطير منها. كما يتطير من المهقوع والمقلوع والمكشوف، وغير ذلك.
والنّاخِسُ: جربٌ يكون عند ذنب البعير فهو مَنْخُوس .
والنِّخاسةُ: رقعة تدخل في ثقب البكرة لئلا يأكلها المحور، ويقال: أَنْخَسُوا البكرة، أي: سدوا ما أتسع منها بخشبةٍ، أو غير ذلك.
سنخ:
السِّنْخُ: أصل كل شيء. وسِنْخُ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب.
ورجع فلان إلى سِنْخه الكريم أو الخبيث.
وأَسْناخُ الثنايا: أصولها. وسِنْخُ الكلمة: أصل بنائها. والسّناخة: الرائحة المكروهة.
نسخ: النَّسْخُ والانتساخُ: اكتتابك في كتابٍ عن معارضه.
والنَّسْخُ: إزالتك أمراً كان يعمل به، ثم تَنْسَخُهُ بحادثٍ غيره، كالآية تنزل في أمر، ثم يخفف فتُنْسَخُ بأخرى، فالأولى منسوخة والثانية ناسخة .
وتناسُخُ الورثة، وهو موت ورثةٍ بعد ورثةٍ، والميراث لم يقسم، وكذلك تَناسُخُ الأزمة، والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**السين** و**النون** onlarla birlikte
**خ ن س**، **س خ ن**، **ن خ س**، **س ن خ**، **ن س خ** kullanılanlardır

**خنس**:
**الخَنْسُ**: burun kamışının büzülmesi ve burun ucunun enlemesine genişlemesi; sanki **الخنساء** ineğin burnu gibi. Dedi ki:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
Ve **التُرْكُ**: **خُنْسٌٌ**. Ve **الخُنُوسُ**: büzülme ve gizlenme. Ve “şeytan kalpte vesvese verir; Allah anıldığında **خَنَس**”, yani: büzüldü.
**الخُنَّسُ**: yörüngesinde akıp giden ve yörüngesinde **تَخْنُس** eden beş gezegen; ta ki güneşin ışığı gizleninceye kadar. Ve onların **خُنُوسُ**’u: gündüzleyin gizlenmeleridir.

**سخن**: **السُّخْنُ**: soğuğun zıddı. Su **سَخُنَ** **سُخُونةً**; onu **أَسْخَنْتُه** **إسخاناً**; onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; o hâlde o **سُخْنٌ** ve **سخين** ve **مُسخّنٌ**’dür.
Ve gözü **سَخُنَتْ**: **قرت**’in zıddı; o **تَسْخُنُ** **سُخْنَةً** ve **سُخُونةً**; o, gözce **سَخينُ**’dir.
Ve bir gece **سُخْنانةٌ**: sıcak. Ve bir yemek **سُخاخينٌ**, yani: sana sıcak olarak sunuldu. Ve bir yağmur **سُخاخينٌ**: yaz sıcağının hararetinde geldi.
Ve **السَّخِينُ**: çamurda kendisiyle iş yapılan acı (madde).

**نخس**: **النَّخْسُ**: binitin arkasını bir çubukla veya başkasıyla dürtüp batırmandır. Ve biniti dürtmesi sebebiyle **النَّخاس** diye adlandırıldı; ta ki (hayvan) yayılsın/rahatlasın. Ve onun fiili: **النِّخاسة**. Ve zina çocuğuna denir: **ابن نَخْسة**. **الشماخ** dedi ki:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
Yani: tek başına bırakılmış; “ondan tek başına” denmez.
Ve “falanca ile **نَخَسوا**”: onu kışkırttılar ve huzursuz ettiler; aynı şekilde, binitini **نَخَسُوا** edip onu sürdüklerinde de. Dedi ki:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
Yani: onu arkasından dürttüler; ta ki onu beldelerden yürütüp götürünceye kadar.
Ve **النَّخِيسةُ**: çakmaktaşı.. Ve **النِّخاسان**: uylukların dairesinde, insanın omuz dairesi gibi iki dairedir.
Ve binit **منخوسةً**: ondan uğursuzluk sayılır; **المهقوع** ve **المقلوع** ve **المكشوف**’tan ve bunun dışındakilerden uğursuzluk sayıldığı gibi.
Ve **النّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o hâlde o **مَنْخُوس**’tur.
Ve **النِّخاسةُ**: milin onu yememesi için makara deliğine sokulan bir yamadır. Ve denir: **أَنْخَسُوا** makarayı; yani: ondan genişleyen şeyi bir tahta ile veya başka bir şeyle tıkadılar.

**سنخ**:
**السِّنْخُ**: her şeyin aslı. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: sapın içine giren akışının ucu.
Ve falanca, kerim veya habis **سِنْخ**’ine döndü.
Ve azı dişlerinin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: yapısının aslıdır. Ve **السّناخة**: kötü kokudur.

**نسخ**: **النَّسْخُ** ve **الانتساخُ**: bir kitabı, aslından bir kitaba yazmandır.
Ve **النَّسْخُ**: kendisiyle amel edilen bir şeyi gidermendir; sonra onu, başka bir olayla **تَنْسَخُهُ**; tıpkı bir âyetin bir iş hakkında inmesi, sonra hafifletilmesi ve başka bir (âyet) ile **تُنْسَخُ** edilmesi gibi; böylece birincisi **منسوخة** ve ikincisi **ناسخة**’dır.
Ve **تناسُخُ الورثة**: varislerden sonra varislerin ölmesi ve mirasın bölünmemiş olmasıdır. Ve aynı şekilde **تَناسُخُ الأزمة** ve nesilden sonra nesil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خَنَسَ عنه يَخْنُسُ بالضم، أي تأخَّر. وأخْنَسَهُ غيره، إذا خلَّفه ومضى عنه. والخَنَسُ: تأخُّر الأنف عن الوجه مع ارتفاعٍ قليل في الأرنبة. والرجل أَخْنَسُ، والمرأةُ خَنْساءُ. والبقر كلُّها خُنْسٌ. والخَنَّاسُ: الشيطان لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله عزّ وجلّ. والخُنّسُ: الكواكب كلُّها، لإنّها تَخْنِسُ في المغيب أو لأنَّها تَخْفى بالنهار. ويقال: هي الكواكب السّيارةُ منها دونَ الثابتة. ويقال سمِّيت خُنَّساً لتأخرها، لأنَّها الكواكبُ المتحيِّرة التي ترجع وتستقيم.

##### Türkçe

**خَنَسَ** ondan **يَخْنُسُ** (ötre ile), yani gecikti. Ve başkası onu **أَخْنَسَهُ**, onu geride bırakıp ondan ayrılıp gittiği zaman. Ve **الخَنَسُ**: burun ucunda az bir yükselme ile birlikte burnun yüzden geri kalmasıdır. Ve erkek **أَخْنَسُ**tur, kadın **خَنْساءُ**dur. Ve sığırın hepsi **خُنْسٌ**dur. Ve **الخَنَّاسُ**: şeytandır; çünkü Allah عزّ وجلّ anıldığı zaman **يَخْنِسُ**. Ve **الخُنّسُ**: yıldızların hepsidir; çünkü batışta **تَخْنِسُ** yahut gündüzün **تَخْفى** olduğu için. Ve denilir: sabit olanlardan değil, onlardan seyyar yıldızlardır. Ve denilir: gecikmelerinden dolayı **خُنَّساً** diye adlandırılmıştır; çünkü onlar, geri dönen ve doğrulan (düz giden) şaşıran yıldızlardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ
فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه .
قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] .
قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا
ذُكِرَ الله خَنَس .
قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون
لازماً ومتعدِّياً .
يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ
فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ .
ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ :
خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا
أَخْنَسْتُهُ _ بالألف .
وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ :
) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في
النَّارِ ) ( .
قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ
بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي :
وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب
بهم .
قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ،
وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ .
قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ
حقّهِ .
وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ
على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي
فيها :
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً .
ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا
عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ،
وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في
الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر
يكون تسعاً وعشرين .
وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ
المعْرُوفَةُ :
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه
في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ
عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟
وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _
تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ .
وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ،
16 ] .
قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها
النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ
تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه .
قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما
تَكْنِسُ الظّبَاءُ .
قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ
الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ،
وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء .
قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ
والمُشْتَرِي .
أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل
_ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين
وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ،
والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ
_ بسكون النُّون .
وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من
صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ
_ وَلَدُ الخِنْزِيرِ .
سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد
تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ
إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ
وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد
سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً .
ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ
وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ،
وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ .
وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ
_ بالكسر _ تَسْخَنُ .
شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد
سَخْنَةً _ أي حُمَّى .
ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ
سُخْنَة .
وأنشد :
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا
سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ
سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ .
وأنشد :
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه
قَلْبي .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه
قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى
على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ
بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى .
قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً .
وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي
ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ،
وهما دُونَ العَصِيدَةِ .
قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة
الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ .
وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ
وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ
سَخِينَة .
وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ :
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ .
قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ .
وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ
فيها للصَّبيِّ .
ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ
فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه
قول لَبِيدٍ :
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
ويروى : سَخِنَتْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ،
فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ
وَالتَّسَاخِينِ ) ( .
قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ .
وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد
التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ .
قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد
منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من
لفظها .
وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو
المِعْزَقُ والسِّخِّينُ .
قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني
سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في
الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ .
وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ
والشِّلْقَاءُ .
قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار .
قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ
بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ .
وأنشد :
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً
وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من
حَرَارَةِ الْحُمَّى .
خسن : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _
قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ .
نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ
الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه .
وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ
حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ .
ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ .
وقال الشَّمَّاخ :
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا :
وَحْدَهُ .
ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ
وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه
وطرَدُوه .
وأنشد :
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من
البلاد مَطْروداً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ
الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ .
وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه .
وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ .
قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة
الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان .
والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها .
وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل
النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن
إلى الفَائِلَيْنِ .
قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب
البعير ، فهو مَنْخُوسٌ .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة
أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً
فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ
منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره .
وقد نَخَسَ يَنْخَسُ .
وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ
في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع .
وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي
يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون
ذلك في الذكور .
وأنشد :
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ،
فنُخِسَت بِنِخَاسٍ .
وأنشد :
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ
غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في
بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ
فاستدفأ بعضها ببعضٍ .
سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ،
وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في
النِّصاب .
وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى
سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ
الكلمة أَصْلُ بنائها .
أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في
العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه .
وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ
وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ .
نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ
أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة :
106 ] .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة :
إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه .
والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ
والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله .
وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ
الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ
الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ .
وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ .
والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً
بحرف .
تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ،
والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه
والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ .
وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من
قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه .
وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم
تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى .
وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( .
بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية
والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح
النّون .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو
غَيرهُ .
والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ،
وهُوَ هُوَ .
وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد :
مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً
واحد .
وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً
فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ
جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا
حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر
فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟
فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب
الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا
أَوْلَى به من هذا .

##### Türkçe

خ س ن
**خنس** , **نخس** , **نسخ** , **سخن** , **خسن** , **سنخ** : kullanımdadır.

**خنس** : Saʿleb _ İbnü’l-Aʿrâbî’den _ dedi ki:
**الْخُنُسُ** ceylanların barınağıdır.
Dedi ki: ve **الخُنسُ**: ceylanların kendileridir.
Leys dedi ki: **الْخَنْسُ** burun kıkırdağının büzülmesi, burun ucunun enine genişliği; sığırın burnu **أخنَسُ** olur, ancak böyle olur; inek **خنساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**dur.
Dedi ki: ve **الخُنوسُ**: büzülme ve gizlenmedir; “kavmin arasından **خَنَسَ** etti” ve “**انْخَنَسَ** etti” denir.
Hadiste: “Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı andığı zaman **خَنَسَ** eder” — yani: ondan büzüldü.
Dedim: Ferrâ da — Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**من شر الوسواس الخناس**” [**النَّاس**: 4] — böyle dedi.
Dedi ki: İblîs insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah anıldığı zaman **خَنَسَ** eder.
Dedim: Arapların sözünde **خنَسَ** — lâzım ve müteaddî olur.
“Falancayı **خَنَسْتُ** da o **فَخَنَسَ** etti” denir — yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu tuttum da büzüldü; “**أَخنَسْته**” daha çoktur.
Ebû Ubeyd — Ferrâ ve Ümevî’den — rivayet etti:
Adam **خَنَسَ** etti — geri kaldı — **يَخْنُسُ**; ve ben onu **أَخْنَسْتُهُ** ettim — elif ile.
İbn Şümeyl de — rivayet ettiği bir hadiste — böyle dedi:
“Cehennemden bir boyun çıkar da cehennemde zorbalara karşı **فَيَخْنِسُ** eder.”
Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: muradı: onları cehenneme sokar; “onunla **خَنَسَ** etti” denir — yani: onu geriye attı; “onlarla **تَخْنِسُ** eder” denir — yani: onlarla kaybolur.
Dedi ki: Adam **خَنَسَ** eder — gizlenip kaybolduğu zaman; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** ettim — yani: onu geride bıraktım.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: Ondan hakkının bir kısmını **أَخْنَسْتُ** ettim.
Ebû Bekr el-İyâdî bana, bir şair için — Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelmişti de ona, içinde şu beyitler bulunan bu beyitleri okumuştu — okuttu:
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâkiʿ (müteaddî) kılan kimse için bir hüccettir.
Bu dilin doğruluğuna delâlet eden şeylerden, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğimiz şudur; dedi ki: “Ay şöyledir, şöyledir, şöyledir; üçüncüsünde parmağını **خَنَسَ** etti.” Yani: onu kıstı; onlara ayın yirmi dokuz olacağını öğretmek için.
Ebû Ubeyd **أَخْنَسَ** hakkında — ki o bilinen dildir — şu şiiri okudu:
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
Bir Ukaylî’nin, bir hizmetçisine — yolda onunla beraberdi de ondan geri kalmıştı — şöyle dediğini işittim: “Niçin benden **خَنَسْتَ** ettin?” Muradı: Niçin kayboldun ve geri kaldın?
Asmaʿî dedi ki: Burunda **الْخَنَسُ**: burun ucunun yüzde geri kalması ve burnun kısalığıdır.
Zeccâc dedi ki, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس**” [**التكوير**: 15, 16].
Dedi ki: Tefsir ehlinin çoğu **الْخُنَّسِ** hakkında: onun yıldızlar olduğudur; onların **خنُوسُها**’sı, gizlenip **تَكْنِسُ** etmeleridir; yine gizlenir; tıpkı ceylanın kendi **كِنَاسِه**’ine girmesi gibi.
Dedi ki: **الْخُنَّسُ** **خَانِس**’in çoğuludur; ceylanların gizlenip **تَكْنِسُ** etmesi gibi gizlenir.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الْخُنَّسُ**: beş yıldızdır; akış yolunda **تَخْنِسُ** eder ve geri döner; ceylanların **تَكْنِسُ** etmesi gibi **تَكْنِسُ** eder.
Dedi ki: onlar **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدُ** ve **الزّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**’dir.
Ebû Ubeyde: **فَرَسٌ خَنُوسٌ**; o, yürüyüşünde — o düzgün iken — sağa ve sola doğru dengeler; dişisi de hâ’sız böyledir; hepsi: **خُنُسٌ**; mastar **الْخَنْسُ**’tur — **النُّون**’un sükûnuyla.
Ferrâ dedi ki: **الْخِنَّوْسُ** — **السِّينِ** ile — aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; **الصَّادِ** ile ise — domuz yavrusudur.

**سخن** : Leys dedi ki: **السُّخْنُ** soğuğun zıddıdır; “su **سَخُنَ** etti **سُخُونةً**; onu **أَسْخَنْتُهُ** ettim **إسْخاناً**; onu **سَخَّنْتُه** ettim **تَسْخِيناً**; o **سُخْنٌ** ve **سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ**dur; ve **رَجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن**; gözü **سَخُنَتْ** etti **سُخْنَةً** ve **سُخُوناً**” dersin.
Ve “**سَخنَتْ**” denir; o, “**قَرَّتْ**”in zıddıdır.
Ebû Ubeyd — Kisâî’den —: **يومٌ سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سَخْنَانٌ**; ve **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** ve **سَاخِنَةٌ** ve **سَخْنَانَةٌ**; ve günümüz **سَخَنَ** etti, **يَسْخُنُ**.
Onların bazısı “**سَخُنَ**” der; ve gözü **سَخِنَتْ** etti — kesre ile — **تَسْخَنُ**.
Şemir — İbnü’l-Aʿrâbî’den —: Ben **سَخْنَةً** buluyorum — yani: ateşli hastalık.
Ve “gözü — bir hararetten — **سَخِنَتْ** etti, **تَسْخَنُ سُخْنَة**” denir.
Şu şiir okundu:
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
Dedi ki: Yer **سَخِنَتِ** ve **سَخُنَت**; fakat gözün **سَخِنَتِ**’i kesre iledir, başka değil.
Saʿleb — İbnü’l-Aʿrâbî’den —: **يَوْمٌ سُخَاخِينُ**; **سُخْنٍ** gibi.
Şu şiir okundu:
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
**سُخَاخِينُ**: eziyet eder; ve **بارِدٌ**: kalbim ona sükûn bulur.
Münzirî bana — Ebü’l-Heysem’den — haber verdi; dedi ki — bir bedevîden —: **السَّخِينَةُ** suya yahut süte atılan undur; sonra pişirilir, sonra hurma ile yenir yahut içilir.
Dedi ki: O, **السُّخُونَةُ** da olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّخِينَةُ**: **الْحَسَاءِ**’dan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir; ikisi de **العَصِيدَةِ**’nin altındadır.
Dedi ki: Onlar **السخِينَةَ**’yi ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın zayıflığında yerler.
Başkası dedi ki: **السَّخِينَةُ** un ve içyağından yapılır; onunla Kureyş ayıplandı da **سَخِينَة** diye adlandırıldı.
Kaʿb b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
**المِسْخَنَةُ**: bir küçük tencere; sanki bir tekne gibidir.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den söyledi.
İbn Şümeyl dedi ki: O, çocuk için içinde pişirilen küçük olandır.
Ve “binit **سَخَنَتِ** etti” denir; bu, koşturulduğu zaman olur; kemikleri ısınır ve yürüyüşünde hafifler; Lebîd’in sözü bundandır:
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
“**سَخِنَتْ**” diye de rivayet edilir.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Bir seriyye gönderdi; onlara **المُشَاوِذِ** ve **التَّسَاخِينِ** üzerine mesh etmelerini emretti.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir.
Ebû Amr dedi ki: Müberred dedi ki: **التَّسَاخِينِ**’in teki **تَسْخَانٌ** ve **تَسْخَنٌ**dur.
Dedi ki: Saʿleb dedi ki: **التَّسَاخِين**’in lafzından bir tekil yoktur — **النِّسَاءِ** gibi… lafzından tekili yoktur.
Saʿleb — İbnü’l-Aʿrâbî’den — dedi ki: O, **المِعْزَقُ** ve **السِّخِّينُ**’dir.
Dedim: Benî Saʿd bedevîlerinden birden fazlasını, çamurda kullanılan küreğe **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; çoğulu **السَّخَاخِينُ**dur.
Ebû Amr dedi ki: **السِّكِّينِ**e **السَّخِينَةُ** ve **الشِّلْقَاءُ** denir.
Dedi ki: **السَّخَاخِينُ** kasab bıçaklarıdır.
Dedi ki: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ** — ne sıcak ne soğuk olan için.
Şu şiir okundu:
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
Lihyânî: Ben **سُخْنَةً** ve **سِخْنَةً** ve **سَخْنَةً** ve **سَخْنَاء** — uzatılmış — buluyorum; bunların hepsi hummanın hararetindendir.

**خسن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-Aʿrâbî’den — rivayet etti; dedi ki: Adam **أَخْسَنَ** eder — bir izzetten sonra zelil olduğu zaman.

**نخس** : Leys dedi ki: **النَّخْسُ** binitin arkasını yahut yanını bir değnekle yahut başkasıyla dürtmendir.
Ve **النَّخَّاسِ**a “**نَخَّاسٌ**” denildi — binitleri dürtmesinden dolayı — ta ki yayılsınlar; onun fiili: **النَّخَاسَةُ**.
Ve zina çocuğuna “**ابنُ نَخْسَةٍ**” denir.
Şemmâh dedi ki:
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
Yani: tek başına bırakılmış; bundan “**وَحْدَهُ**” denmez.
Ve “Falanca ile **نَخَسُوا**” denir; onu kışkırttıkları ve ürküttükleri zaman; aynı şekilde binitini dürttükleri ve onu sürdükleri zaman.
Şu şiir okundu:
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
Yani: onu arkasından dürttüler, ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler.
Ebû Ubeyd — Asmaʿî’den —: Koyun sütü keçi sütüne dökülürse o **النَّخِيسَةُ**’dir.
Ebû Zeyd: onun gibisi.
Leys dedi ki: **النَّخِيسةُ**: kaymaktır.
Dedi ki: **النِّخَاسُ** iki dairedir; uylukların dairesinde olur — insanın omuz dairesi gibi.
Ve binit **مَنْخُوسَةٌ**dur: ondan uğursuzluk sayılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Atların dairelerinden **النَّاخِسُ** vardır; o, iki **الجَاعِرَتَيْن** üzerinde **الفَائِلَيْن**e doğru olanıdır.
Dedi ki: **النَّاخِسُ** devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o da **مَنْخُوسٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Makara genişlediği yahut deliği genişlediği zaman: “**أَخَقَّتْ** etti **إخْقاقاً**”; onu **نَخْساً** ile **فانْخَسُوها** edin; bu, genişleyen kısmı bir tahta ile yahut bir taş ile yahut başkasıyla tıkamaktır.
Ve **نَخَسَ** eder, **يَنْخَسُ**.
Leys dedi ki: O, **النَّخَاسَةُ**dır… deliği genişlediği zaman mil deliğine giren yama için.
Başkası dedi ki: **النَّخُوسُ** yaban keçilerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna ulaşan olandır; bu ancak erkeklerde olur.
Şu şiir okundu:
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
Ve **بَكَرَةٌ نِخِيسٌ** — mil deliği genişlediği zaman; **بِنِخَاسٍ** ile **نُخِسَت**.
Şu şiir okundu:
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
Ebû Saʿîd dedi ki: Bir bedevî dedi: **غُدْرَاناً تَنَاخَسُ** gördüm; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; koyunların **تَنَاخُسِ**i gibi; soğuk vurduğu zaman bazısı bazısıyla ısınır.

**سنخ** : Leys dedi ki: **السِّنْخُ** her şeyin aslıdır; bıçağın **سِنْخُ السِّكِّينِ**i, sapın içine giren akışının ucudur.
Ve ön dişlerin **أَسْنَاخُ**u: kökleridir. Ve falanca, soyluluğun **سِنْخِ**ine yahut onun kötü **سِنْخِ**ine döndü; kelimenin **سِنْخُ**u, yapısının aslıdır.
Ebû Ubeyd — Ferrâ’dan —: Falanca ilimde **سَنَخَ** etti, **يَسْنَخُ سُنُوخاً**; onda kökleştiği zaman.
Ve yemek **سَنِخَ** eder, **يَسْنَخُ**; ve **زَنِخَ** eder, **يَزْنَخُ** — değiştiği ve kokuştuğu zaman; o da **سَنِخٌ** ve **زَنِخٌ**tir.

**نسخ** : Allah (azze ve celle) dedi ki: “**مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا**” [**البَقَرَة**: 106].
Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: Dilde **النَّسْخُ**: bir şeyi iptal etmek ve başka bir şeyi onun yerine ikame etmektir.
Araplar der ki: Güneş gölgeyi **نَسَخَتِ**; mânâ: gölgeyi giderdi ve onun yerine geçti.
Başkası — farzların **مُنَاسَخَةِ**si ve mirasçıların **تَنَاسُخ**u hakkında — dedi ki: O, mirasçılardan sonra mirasçıların ölmesidir; mirasın aslı ayakta, paylaşılmamış olarak kalır.
Aynı şekilde zamanların ve neslin nesilden sonra **تَنَاسُخُ**u.
Ve **النَّسْخُ** bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır.
“Onu **نَسَخْتُهُ** ettim” ve “onu **انْتَسَخْتُه** ettim” dersin; asıl **نُسْخَةٌ**dır; ondan yazılan da **نسخة**dır — çünkü onun yerine geçti; yazan **نَاسِخٌ** ve **مُنْتَسِخٌ**tir.
Leys dedi ki: **النَّسْخُ** daha önce onunla amel edilen bir işten ayrılmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تَنْسَخُه** edersin.
Ferrâ dedi ki: **النَّسْخُ** ayetle amel edilmesidir; sonra başka bir ayet indirilir de onunla amel edilir ve birincisi bırakılır.
Abdullah b. Âmir “**مَا نُنْسِخْ مِنْ آية**” okudu.
**النُّون**’un dammesiyle — yani: “Seni bir ayetten **نُنْسِخُ** ettiğimiz şey”; iyi kıraat “**مَا نَنْسَخْ مِنْ آية**”dir, **النّون**’un fethasıyla.
Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-Aʿrâbî’den — dedi ki:
**النَّسْخُ** bir şeyi bir şeyden değiştirmektir; o, başkasıdır.
Ve **النَّسْخُ** bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o, odur.
Ebû Turâb dedi ki: Ferrâ ve Ebû Saʿîd dedi ki: Allah onu maymuna **مَسَخه** etti; ve onu maymuna **نَسخَهُ** etti: tek mânâdır.
Ebû ʿUmar dedi ki: Bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; bir yarısında yazı vardı, öbür yarısı boştu; ona dedi ki: Bu yazılı olanı öbür tarafa aktardığım zaman, ikisinden hangisi namaz kitabıdır?
Ebû’l-Abbâs dedi ki: İkisi de namaz kitabıdır; bu, ona bundan daha lâyık değildir; bu da ona bundan daha lâyık değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والنون وما يثلثهما)
  (خنب)  الخاء والنون والباء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على لِينٍ ورَخاوةٍ. ويقال جاريةٌ خَنِبةٌ: رخِيمَةٌ غَنِجة. ورجل خِنّاب، أي ضَخْمٌ في عَبَالَةٍ. وحكى بعضُهم عن الخليل أنّه قال: هو خِنَّأْبٌ مكسور الخاء شديدةُ النّون مهموزة. وهذا إنْ صح عن الخليل فالخليلُ ثقةٌ، وإلا فهو على ما ذكرناه من غير همز. ويقال الخِنَّاب من الرجال: الأحمق المتصرِّف، يختلج هكذا مرَّةً وهكذا مَرَّةً. وقال الخليل: الخنَّاب الضَّخم المَنْخَر. والخِنَّابَة: الأرنبةُ الضخمة. وقال:
أَكوِي ذَوِي* الأضغانِ كَيّاً مُنْضِجا *** منهمْ وذَا الخِنَّابةِ العَفَنْجَجَا([1])  ومما لم يذكره الخليلُ، وهو قياسٌ صحيح، قولهم خَنَبَتْ رِجْلُه، أي وَهَنَتْ، وأَخْنَبْتُها أنا أوهنْتُها. قال:
أبِي الذي أخْنَبَ رِجْلَ ابن الصَّعِقْ *** إذْ صارت الخيلُ كعِلْبَاءِ العُنُقْ([2])  (خنا)  الخاء والنون وما بعدها معتلٌّ، يدلُّ على فَسادٍ وهَلاك. يقال لآفات الدهر خَنىً. قال لبيد:
  * وقَدَرْنا إنْ خَنَى الدَّهْرِ غَفَلْ([3]) *
  وأخنَى عليه الدّهر: أهلكَه. قال:
  * أخنَى عليها الذي أخْنَى على لُبَدِ([4]) *
والخَنَا من الكلام: أفحشُه. يقال خنا يخنو خَناً، مقصور. ويقال أخْنَى فلانٌ في كلامِه.
  (خنث)  الخاء والنون والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على تكسُّرٍ وتثَنٍّ. فالخَنِث: المسترخِي المتكسِّر. ويقال خَنَثْتُ السِّقاءَ، إذا كسَرْتَ فمه إلى خارج فشرِبْتَ منه. فإن كسَرْتها إلى داخل فقد قَبَعْتَه. وامرأةٌ خُنُثٌ: مُتَثَنِّيةٌ.
  (خنز)  الخاء والنون والزاء كلمةٌ واحدةٌ من باب المقلوب، ليست أصلاً. يقال خَنِزَ اللحم خَنَزاً، إذا تغيَّرَتْ رائحتُه وخَزِن. وقد مَضَى.
  (خنس)  الخاء والنون والسين أصلٌ واحد يدلُّ على استخفاءٍ وتستُّر. قالوا: الخَنْس الذهاب في خِفْية. يقال خَنسْتُ عنه. وأخْنَسْتُ عنه حقَّه. والخُنَّس: النُّجوم تَخْنِس في المَغيب. وقال قوم: سُمِّيت بذلك لأنّها تَخفَى نهاراً وتطلُع ليلاً. والخنّاس في صِفة الشَّيطان؛ لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله تعالى. ومن هذا الباب الخَنَسُ في الأنف. انحِطاط القصَبة. والبقرُ كلُّها خُنْسٌ.
  (خنط)  الخاء والنون والطاء كلمةٌ ليست أصلاً، وهي من باب الإبدال. يقال خَنَطَهُ: إذا كَرَبَه، مثلُ غَنَطه، وليس بشيء.
  (خنع)  الخاء والنون والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ذُلٍّ وخضوع وضَعَةٍ، فيقال: خضع لـه وخَنَع. وفي الحديث: "إنّ أخْنَعَ الأسماء([5])" أي أذَلَّها. ويقال أخنَعْتني إليه الحاجة، إذا ألجأتْه إليه وأذلّتْه لـه. ومن الباب الخانع: الفاجر. يقال: اطَّلَعْتُ منه على خَنْعَةٍ، أي فَجْرة. وهو قوله:
  * ولا يُرَوْنَ إلى جاراتِهمْ خُنُعا([6]) *
ومنه قول الآخر:
لَعَلَّكَ يوماً أن تُلاقَى بِخَنْعةٍ *** فَتَنْعَبَ مِن وادٍ عليك أشائمُه([7])  وخُنَاعة: قبيلة.
  (خنف)  الخاء والنون والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على مَيَلٍ ولِين. فالخَنُوفُ: النّاقةُ الليِّنة اليدينِ في السَّير. والمصدر الخِناف. قال الأعشى:
وأذْرَتْ برِجْلَيْها النَّفِيَّ وراجَعَتْ *** يداها خِنافاً ليِّناً غيرَ أجرَدَا([8])  قالوا: والخِناف أيضاً في العُنق: أن تُمِيلَه إذا مُدّ بزِمامها. والخَنيف: جنسٌ من الكَتّان أردأ ما يكونُ منه. وفي الحديث: "تَخَرَّقَتْ عَنَّا الخُنُف، وأحرَقَ بطونَنا التَّمر". وقال:
عَلى كالخَنِيفِ السَّحْقِ يَدعُو به الصَّدَى *** له قُلُبٌ عُفَّى الحِياضِ أُجُونُ([9])  (خنق)  الخاء والنون والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على ضيقٍ. فالخانق: الشِّعْب الضَّيِّق. وقال بعضُ أهل العلم: إنَّ أهل اليَمن يسمُّون الزُّقاق خانقاً. والخَنِق مصدر خَنَقَه يخنِقُه خَنِقاً([10]). قال بعض أهل العلم: لا يقال خَنْقاً. والمِخْنَقَةُ: القِلادة.
---------------------------------------------------------------
([1]) البيتان في اللسان (خنب، عفج).
([2]) الرجز لتميم بن العمود بن عامر بن عبد شمس، وكان العمود طعن يزيد بن الصعق فأعرجه. قال ابن بري: وقد وجدته أيضاً في شعر ابن أحمر الباهلي. اللسان (خنب).
([3]) صدره كما في ديوانه 13 طبع 1881 واللسان (خنا):
* قال هجدنا فقال طال السرى *
([4]) البيت للنابغة في ديوانه 17 واللسان (خنا). وصدره:
* أمست خلاء وأمسى أهلها احتملوا *
([5]) في اللسان "إن أخنع الأسماء إلى الله تبارك وتعالى من تسمى باسم ملك الأملاك".
([6]) صدره كما في ديوان الأعشى 85 واللسان (خنع):
* هم الخضارم إن غابوا وإن شهدوا *
([7]) أنشده في المجمل.
([8]) ديوان الأعشى 102 واللسان (خنف) برواية "أجدت برجليها نجاء" في الديوان، و"النجاء" في اللسان.
([9]) عفى: جمع عاف، كغاز وغزى. والأجون، بالضم: جمع أجين. وفي اللسان (خنف): "له قلب عادية وصحون".
([10]) كذا ضبط في الأصل بكسر النون من "الخنق" و"خنقا" على اللغة الصحيحة، وهي التي ذكرها صاحب القاموس، قال "خنقه خنقاً ككتف". وأما صاحب اللسان فذكر اللغتين، قال: "الخنق، بكسر النون مصدر قولك: خنقه يخنقه خَنْقاً وخَنِقاً".  ـ

##### Türkçe

(خاء, نون ve bunların üçüncüsü olan harfler babı)
  (خنب)  **الخاء** ve **النون** ve **الباء** tek bir asıldır; o da bir yumuşaklığa ve gevşekliğe delâlet eder. Ve denir: **جاريةٌ خَنِبةٌ**: yumuşak sesli, nazlı. Ve **رجل خِنّاب**: yani bir kabalık içinde iri. Bazıları **الخليل**’den hikâye ettiğine göre o şöyle demiştir: o, **خِنَّأْبٌ**’dur; **الخاء**’ı kesreli, **النّون**’u şeddeli, hemzeli. Bu, **الخليل**’den sahih ise, **الخليل** güvenilirdir; değilse, hemzesiz olarak zikrettiğimiz üzeredir. Ve denir: erkeklerden **الخِنَّاب**: hareketli ahmak; bir defa böyle, bir defa böyle çırpınır. **الخليل** dedi: **الخنَّاب** iri burun delikli olandır. Ve **الخِنَّابَة**: iri burun ucu. Ve dedi:
أَكوِي ذَوِي* الأضغانِ كَيّاً مُنْضِجا *** منهمْ وذَا **الخِنَّابةِ** العَفَنْجَجَا([1])  Ve **الخليل**’in zikretmediği şeylerdendir; o ise sahih bir kıyastır: onların “**خَنَبَتْ رِجْلُه**” sözleri; yani zayıfladı. Ve “**أَخْنَبْتُها**” ben: onu zayıflattım. Dedi:
أبِي الذي **أخْنَبَ** رِجْلَ ابن الصَّعِقْ *** إذْ صارت الخيلُ كعِلْبَاءِ العُنُقْ([2])  (خنا)  **الخاء** ve **النون** ve ondan sonrası illetli; bir bozulmaya ve helâke delâlet eder. Zamanın âfetlerine **خَنىً** denir. **لبيد** dedi:
  * وقَدَرْنا إنْ **خَنَى** الدَّهْرِ غَفَلْ([3]) *
  Ve “**أخنَى عليه الدّهر**”: onu helâk etti. Dedi:
  * **أخنَى** عليها الذي **أخْنَى** على لُبَدِ([4]) *
Ve sözden **الخَنَا**: onun en çirkini. Denir: **خنا يخنو خَناً**; maksûr. Ve denir: falan, sözünde **أخْنَى** etti.
  (خنث)  **الخاء** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir kırılmaya ve bükülmeye delâlet eder. O hâlde **الخَنِث**: gevşek, kırılıp bükülen. Ve denir: “**خَنَثْتُ السِّقاءَ**”, eğer ağzını dışa doğru kırdıysan da ondan içtiysen. Şayet onu içe doğru kırdıysan, artık onu **قَبَعْتَه**. Ve **امرأةٌ خُنُثٌ**: bükümlü.
  (خنز)  **الخاء** ve **النون** ve **الزاء** tek bir kelimedir; kalb babındandır; asıl değildir. Denir: “**خَنِزَ اللحم خَنَزاً**”, eğer kokusu değişti ve **خَزِن** olduysa. Ve geçti.
  (خنس)  **الخاء** ve **النون** ve **السين** tek bir asıldır; gizlenmeye ve örtünmeye delâlet eder. Dediler: **الخَنْس** gizlice gitmektir. Denir: “**خَنسْتُ عنه**”. Ve “**أخْنَسْتُ عنه حقَّه**”: onun hakkını ondan gizledim. Ve **الخُنَّس**: yıldızlardır; batışta **تَخْنِس** eder. Bir kavim dedi: gündüz gizlenip gece doğduğu için bununla adlandırıldı. Ve **الخنّاس** şeytanın sıfatındadır; çünkü Allah Teâlâ zikredildiğinde **يَخْنِسُ** eder. Bu babdandır: burunda **الخَنَسُ**; kıkırdak kemiğinin alçalması. Ve sığırların hepsi **خُنْسٌ**’tur.
  (خنط)  **الخاء** ve **النون** ve **الطاء** asıl olmayan bir kelimedir; ibdâl babındandır. Denir: “**خَنَطَهُ**”, eğer onu sıktıysa; **غَنَطه** gibidir; bir şey değildir.
  (خنع)  **الخاء** ve **النون** ve **العين** tek bir asıldır; zillete ve boyun eğmeye ve aşağılığa delâlet eder; denir: ona boyun eğdi ve **خَنَع** etti. Hadiste: “**إنّ أخْنَعَ الأسماء**([5])” yani en zelil olanı. Ve denir: “**أخنَعْتني إليه الحاجة**”, eğer ihtiyaç beni ona mecbur etti ve beni ona zelil kıldıysa. Babdandır: **الخانع**; fâcir. Denir: “**اطَّلَعْتُ منه على خَنْعَةٍ**”, yani bir fısk. Ve o, onun sözüdür:
  * ولا يُرَوْنَ إلى جاراتِهمْ **خُنُعا**([6]) *
Ve ondan, diğerinin sözü:
لَعَلَّكَ يوماً أن تُلاقَى بِ**خَنْعةٍ** *** فَتَنْعَبَ مِن وادٍ عليك أشائمُه([7])  Ve **خُنَاعة**: bir kabiledir.
  (خنف)  **الخاء** ve **النون** ve **الفاء** tek bir asıldır; bir meyle ve yumuşaklığa delâlet eder. O hâlde **الخَنُوفُ**: yürüyüşte elleri yumuşak olan dişi devedir. Masdar **الخِناف**’tır. **الأعشى** dedi:
وأذْرَتْ برِجْلَيْها النَّفِيَّ وراجَعَتْ *** يداها **خِنافاً** ليِّناً غيرَ أجرَدَا([8])  Dediler: boyunda da **الخِناف**: yularıyla çekildiğinde onu eğmendir. Ve **الخَنيف**: ketenin bir cinsidir; ondan olanın en kötüsü. Hadiste: “**تَخَرَّقَتْ عَنَّا الخُنُف، وأحرَقَ بطونَنا التَّمر**”. Ve dedi:
عَلى كال**خَنِيفِ** السَّحْقِ يَدعُو به الصَّدَى *** له قُلُبٌ عُفَّى الحِياضِ أُجُونُ([9])  (خنق)  **الخاء** ve **النون** ve **القاف** tek bir asıldır; bir darlığa delâlet eder. O hâlde **الخانق**: dar geçittir. Bazı ilim ehli dedi: Yemen ehli sokağa **خانقاً** der. Ve **الخَنِق** “**خَنَقَه يخنِقُه خَنِقاً**”ın masdarıdır([10]). Bazı ilim ehli dedi: **خَنْقاً** denmez. Ve **المِخْنَقَةُ**: gerdanlıktır.
---------------------------------------------------------------
([1]) İki beyit Lisân’da (خنب، عفج).
([2]) Recez, Temîm b. el-ʿAmûd b. ʿÂmir b. ʿAbd Şems’indir; el-ʿAmûd, Yezîd b. es-Saʿiq’i mızrakladı da onu topal etti. İbn Berrî dedi: Onu ayrıca İbn Aḥmer el-Bâhilî’nin şiirinde de buldum. Lisân (خنب).
([3]) Sadrı, divanında 13 (1881 baskısı) ve Lisân’da (خنا) olduğu üzere:
* قال هجدنا فقال طال السرى *
([4]) Beyit, divanında 17 ve Lisân’da (خنا) en-Nâbiga’nındır. Sadrı:
* أمست خلاء وأمسى أهلها احتملوا *
([5]) Lisân’da: “**إن أخنع الأسماء إلى الله تبارك وتعالى من تسمى باسم ملك الأملاك**”.
([6]) Sadrı, el-Aʿşâ divanında 85 ve Lisân’da (خنع) olduğu üzere:
* هم الخضارم إن غابوا وإن شهدوا *
([7]) Onu el-Mücmel’de inşâd etti.
([8]) el-Aʿşâ divanı 102 ve Lisân’da (خنف); divanda “**أجدت برجليها نجاء**” rivayetiyle, Lisân’da “**النجاء**”.
([9]) **عفى**: **عاف**’ın cem‘i; **غاز** ve **غزى** gibi. Ve **الأجون** (zammetle): **أجين**’in cem‘i. Lisân’da (خنف): “**له قلب عادية وصحون**”.
([10]) Asılda, “**الخنق**”tan ve “**خنقا**”dan **النون**’un kesresiyle böyle ضبط edildi; sahih lugat üzere; o, Kâmûs sahibinin zikrettiğidir; “**خنقه خنقاً ككتف**” dedi. Lisân sahibi ise iki lugatı zikretti; dedi: “**الخنق**; **النون**’un kesresiyle, ‘**خنقه يخنقه خَنْقاً وخَنِقاً**’ sözünün masdarıdır.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿من شر الوسواس الخناس﴾ [الناس/4]، أي: الشيطان الذي يخنس، أي: ينقبض إذا ذكر الله تعالى، وقوله تعالى: ﴿فلا أقسم بالخنس﴾ [التكوير/15]، أي: بالكواكب التي تخنس بالنهار، وقيل: الخنس هي زحل والمشتري والمريخ لأنها تخنس في مجراها (راجع هذه الأقوال في الدر المنثور 8/431)، أي: ترجع، وأخنست عنه حقه: أخرته.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿من شر الوسواس الخناس﴾ [الناس/4]; yani: **الشيطان** ki **يخنس**; yani: Yüce Allah anıldığı zaman büzülür. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فلا أقسم بالخنس﴾ [التكوير/15]; yani: gündüzleyin **تخنس** eden yıldızlarla; ve denildi ki: **الخنس** **زحل** ve **المشتري** ve **المريخ**’tir; çünkü onlar kendi yörüngelerinde **تخنس** ederler (bu sözlere **الدر المنثور** 8/431’de müracaat et); yani: geri döner. Ve: **أخنست** ondan hakkını: onu erteledim.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ن س
خنس الرجل من بين القوم خنوساً إذا تأخر واختفى وخنّسته أنا وأخنسته‏.‏
وأشار بأربـع وخنـس إبهامـه ومنـه الخنـاس‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ الشيطان يوسوس إلى العبد فإذا ذكر الله خنس ‏"‏ ومن المجاز‏:‏ خنس الكوكب‏:‏ رجع ‏"‏ فلا أقسم بالخنس ‏"‏ وخنس عني حقّي وأخنسه‏:‏ أخّره وغيّبه‏.‏
وخنس الطريق عنا إذا جازوه وخلّفوه وراءهم‏.‏
قال البعيث‏:‏ وصهباء من طول الكلال زجرتها وقد جعلت عنها الأحزة تخنس وأخنسوا أوعار الطريق‏:‏ جازوها‏.‏

##### Türkçe

خ ن س
**خنس** adam kavmin arasından **خنوساً** (olarak) (çıktı); geri kaldığı ve gizlendiği zaman; ben onu **خنّسته** (yaptım) ve onu **أخنسته** (yaptım).‏
Dört ile işaret etti ve başparmağını **خنـس** etti; ve ondan **الخنـاس** (vardır).‏
Hadiste: "Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı zikrettiği vakit **خنس** eder" (vardır). Mecazdan: **خنس** yıldız: geri döndü; "Artık **الخنس** ile yemin etmem" (vardır). Ve benden hakkımı **خنس** etti ve onu **أخنسه**: onu geciktirdi ve onu gizledi.‏
Ve yol bizden **خنس** etti; onu geçtikleri ve onu arkalarında bıraktıkları zaman.‏
**البعيث** dedi:
Ve yorgunluğun uzunluğundan (dolayı) sarı şarabı onu azarladım; hâlbuki ondan (yana) kayışları **تخنس** eder kılmıştı.
Ve yolun sarp yerlerini **أخنسوا**: onları geçtiler.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع. وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه. وفي الحديث: الشيطان يُوَسْوِسُ إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر. قال الأَزهري: وكذا قال الفراء في قوله تعالى: من شر الوسواس الخناس؛ قال: إِبليس يوسوس في صدور الناس، فإِذا ذكر اللَّه خَنَسَ، وقيل: إِن له رأْساً كرأْس الحية يَجْثُمُ على القلب، فإِذا ذكر اللَّه العبد تنحى وخنَسَ، وإِذا ترك ذكر اللَّه رجع إِلى القلب يوسوس، نعوذ باللَّه منه. وفي حديث جابر: أَنه كان له نخل فَخَنَسَت النخلُ أَي تأَخرت عن قبول التلقيح فلم يؤثر فيها ولم تحمل تلك السنة. وفي حديث الحجاج: إن الإِبل ضُمَّزٌ خُنَّسٌ ما جُشِّمَتْ جَشِمَتْ؛ الخُنَّسُ جمع خانس أَي متأَخر، والضُمَّزٌ جمع ضامز، وهو الممسك عن الجِرَّة، أَي أَنها صوابر على العطش وما حَمَّلْتَها حَمَلَتْه؛ وفي كتاب الزمخشري: حُبُسٌ، بالحاء والباء الموحدة بغير تشديد. الأَزهري: خَنَسَ في كلام العرب يكون لازماً ويكون متعدياً. يقال: خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ أَي أَخرته فتأَخر وقبضته فانقبض وخَنَسْته أَكثر. وروى أَبو عبيد عن الفراء والأُمَوِيِّ: خَنَسَ الرجل يَخْنِسُ وأَخْنَسْتُه، بالأَلف، وهكذا قال ابن شميل في حديث رواه: يخرج عُنُقٌ من النار فَتَخْنِسُ بالجبارين في النار؛ يريد تدخل بهم في النار وتغيبهم فيها. يقال: خَنَسَ به أَي واراه. ويقال: يَخْنِسُ بهم أَي يغيب بهم. وخَنَسَ الرجل إِذا توارى وغاب. وأَخنسته أَنا أَي خَلَّفْتُه؛ قال الراعي: إِذا سِرْتُمُ بين الجُبَيْلَيْنِ ليلةً،
وأَخْنَسْتُمُ من عالِجٍ كَدَّ أَجْوَعا
الأَصمعي: أَخنستم خَلَّفْتُم، وقال أَبو عمرو: جُزْتم، وقال: أَخَّرْتُمْ. وفي حديث كعب: فتَخْنِسُ بهم النارُ. وحديث ابن عباس: أَتيتُ النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، وهو يصلي فأَقامني حذاءة فلما أَقبل على صلاته انْخَنَسْتُ. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، لقيه في بعض طُرُق المدينة قال: فانْخَنَسْتُ منه، وفي رواية: اخْتَنَسْتُ، على المطاوعة بالنون والتاء، ويروى: فانْتَجَشْتُ، بالجيم والشين. وفي حديث الطُّفَيْل: فَخَنَسَ عني أَو حَبَسَ، قال: هكذا جاء بالشك. وقال الفراء: أَخْنَسْتُ عنه بعضَ حقه، فهو مُخنَسٌ، أَي أَخَّرْته؛ وقال البعِيثُ: وصَهْباء من طُولِ الكَلالِ زَجَرْتُها،
وقد جَعَلَتْ عنها الأَخيرَةُ تَخْنِسُ
قال الأَزهري: وأَنشدني أَبو بكر الإِيادي لشاعر قدم على النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، فأَنشده من أَبيات:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
وهذا حجَّة لمن جعل خَنَس واقعاً. قال: ومما يدل على صحة هذه اللغة ما رويناه عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه قال: الشهر هكذا وهكذا، وخَنَسَ إِصْبَعَه في الثالثة أَي قَبَضَها يعلمهم أَن الشهر يكون تسعاً وعشرين؛ وأَنشد أَبو عبيد في أَخْنَسَ وهي اللغة المعروفة: إِذا ما القَلاسي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
ففيهن عن صَلْعِ الرجالِ حُسُورُ
الأَصمعي: سمعت أَعرابيّاً من بني عُقَيْلٍ يقول لخادم له كان معه في السفر فغاب عنهم: لِمَ خَنَسْتَ عنا؟ أَراد: لم تأَخرت عنا وغبت ولِمَ تواريْت؟
والكواكبُ الخُنَّسُ: الدَّراري الخمسةُ تَخْنُسُ في مَجْراها وترجع وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظباء وهي: زُحَلٌ والمُشْتَرِي والمِرِّيخ والزُّهَرَة وعُطارِدُ لأَنها تَخْنِس أَحياناً في مَجْراها حتى تخفى تحت ضوء الشمس وتَكْنِسُ أَي تستتر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغارِ، وهي الكِناسُ، وخُنُوسها استخفاؤها بالنهار، بينا نراها في آخر البرج كَرَّتْ راجعةً إِلى أَوّله؛ ويقال: سميت خُنَّساً لتأَخرها لأَنها الكواكب المتحيرة التي ترجع وتستقيم؛ ويقال: هي الكواكب كلها لأَنها تَخْنِسُ في المَغِيب أَو لأَنها تخفى نهاراً؛ ويقال: هي الكواكب السَّيَّارة منها دون الثابتة. الزجاج في قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالخُنَّسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال: أَكثر أَهل التفسير في الخُنَّسِ أَنها النجوم وخُنُوسُها أَنها تغيب وتَكْنِسُ تغيب أَيضاً كما يدخل الظبي في كناسِهِ. قال: والخُنَّسُ جمع خانس.
وفرس خَنُوسٌ: وهو الذي يعدل، وهو مستقيم في حُضْرِه، ذات اليمين وذات الشمال، وكذلك الأُنثى بغير هاء، والجمع خُنُسٌ والمصدر الخَنْسُ، بسكون النون. ابن سيده: فرس خَنُوس يستقيم في حُضْره ثم يَخْنِسُ كأَنه يرجع الَقهْقَرى.
والخَنَسُ في الأَنف: تأَخره إِلى الرأْس وارتفاعه عن الشفة وليس بطويل ولا مُشْرِف، وقيل: الخَنَسُ قريب من الفَطَسِ، وهو لُصُوق القَصَبة بالوَجْنَةِ وضِخَمُ الأَرْنَبَةِ، وقيل: انقباضُ قَصَبَة الأَنف وعِرَض الأَرنبة، وقيل: الخَنَسُ في الأَنف تأَخر الأَرنبة في الوجه وقِصَرُ اَلأنف، وقيل: هو تأَخر الأَنف عن الوجه مع ارتفاع قليل في الأَرنبة؛ والرجل أَخْنَسُ والمرأَة خَنْساءُ، والجمع خُنْسٌ، وقيل: هو قِصَرُ الأَنف ولزوقه بالوجه، وأَصله في الظباء والبقر، خَنِسَ خَنَساً وهو أَخْنَسُ، وقيل: الأَخْنس الذي قَصُرَتْ قَصَبته وارتدَّت أَرنبته إِلى قصبته، والبقر كلها خُنْسٌ، وأَنف البقر أَخْنَسُ لا يكون إِلا هكذا، والبقرة خَنْساءُ، والتُّرك خُنْسٌ؛ وفي الحديث: تقاتلون قوماً خُنْسَ الآنُفِ، والمراد بهم الترك لأَنه الغالب على آنافهم وهو شِبْهُ الفَطَسِ؛ ومنه حديث أَبي المِنْهال في صفة النار: وعقارب أَمثال البغال الخُنُسِ. وفي حديث عبد الملك بن عمير: واللَّه لفُطْسٌ خُنْسٌ، بزُبْدٍ جَمْسٍ، يغيب فيها الضَّرْسُ؛ أَراد بالفُطْسِ نوعاً من التمر تمر المدينة وشبهه في اكتنازه وانحنائه بالأُنوف الخُنْسِ لأَنها صغار الحب لاطِئَة الأَقْماعٍ؛ واستعاره بعضهم للنَّبْل فقال يصف درعاً:
لها عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْساً،
وتهْزَأْ بالمَعابِلِ والقِطاعِ
ابن الأَعرابي: الخُنُسُ مأْوى الظباء، والخُنُسُ: الظباء أَنفُسُها. وخَنَسَ من ماله: أَخذَ.
الفراء: الخِنَّوسُ، بالسين، من صفات الأَسد في وجهه وأَنفه، وبالصاد ولد الخنزير. وقال الأَصمعي: ولد الخنزير يقال له الخِنَّوْسُ؛ رواه أَبو يعلى عنه. والخَنَسُ في القدم: انبساط الأَخْمَصِ وكثرة اللحم، قَدَمٌ خَنْساء.
والخُناسُ: داء يصيب الزرع فَيَتَجَعثَنُ منه الحَرْثُ فلا يطول. وخَنْساءُ وخُناسُ وخُناسى، كله: اسم امرأَة. وخُنَيْس: اسم. وبنو أَخْنَس: حَيّ. والثلاث الخُنَّس: من ليالي الشهر، قيل لها ذلك لأَن القمر يَخْنِسُ فيها أَي يتأَخر؛ وأَما قول دُرَيْد بن الصِّمَّة: أَخُناسُ، قَدْ هامَ الفؤادُ بكُمْ،
وأَصابه تَبْلٌ من الحُبِّ
يعني به خَنْساء بنت عمرو بن الشَّرِيد فغيَّره ليستقيم له وزْنُ الشعر.

##### Türkçe

**الخُنُوس**: büzülme ve gizlenme. **خَنَسَ** arkadaşlarının arasından **يَخْنِسُ** ve **يَخْنُسُ** (ötre ile) **خُنُوساً** ve **خِناساً**; ve **انْخَنَس**: büzüldü ve geri kaldı; ve denildi ki: döndü. Ve başkası onu **أَخْنَسَه**: onu geride bıraktı ve ondan uzaklaştı. Hadiste: şeytan kula vesvese verir; Allah’ı andığı zaman **خَنَسَ** yani ondan büzüldü ve geri kaldı. **الأَزهري** dedi: ve **الفراء** da Yüce Allah’ın sözü hakkında böyle dedi: **من شر الوسواس الخناس**; dedi: İblis insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah anıldığı zaman **خَنَسَ**; ve denildi ki: onun yılan başı gibi bir başı vardır, kalbin üzerine çöker; kul Allah’ı andığı zaman uzaklaşır ve **خَنَسَ**; Allah’ı anmayı terk ettiği zaman kalbe geri döner, vesvese verir; Allah’a ondan sığınırız. Câbir hadîsinde: onun hurmalığı vardı da hurmalar **فَخَنَسَت** yani aşılamayı kabul etmekten geri kaldı; böylece onda etkili olmadı ve o yıl ürün vermedi. Haccâc hadîsinde: “Develer **ضُمَّزٌ خُنَّسٌ**’dur; kendilerine ne yükletildiyse yüklenirler”; **الخُنَّسُ** **خانس**’ın çoğuludur, yani geri kalan; **الضُمَّزٌ** ise **ضامز**’ın çoğuludur; o da gevişten kendini tutandır; yani onlar susuzluğa sabredenlerdir ve onlara ne yüklediysen onu taşırlar; Zemahşerî’nin kitabında: **حُبُسٌ**, **الحاء** ve şeddesiz **الباء** ile. **الأَزهري**: Arapların sözünde **خَنَسَ** bazen lâzım olur, bazen müteaddî olur. Denir: “Ben falanı **خَنَسْتُ** da o **فَخَنَسَ**”; yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu büzdüm de büzüldü; ve onu daha çok **خَنَسْته**. **أَبو عبيد** **الفراء** ve **الأُمَوِيِّ**’den rivayet etti: adam **خَنَسَ** **يَخْنِسُ**; ve ben onu **أَخْنَسْتُه** (elif ile). İbn Şümeyl de rivayet ettiği bir hadiste böyle dedi: “Ateşten bir boyun çıkar da ateşte zorbalara **فَتَخْنِسُ**”; yani onları ateşe sokar ve orada onları gizler. Denir: onunla **خَنَسَ** yani onu örttü. Ve denir: onlarla **يَخْنِسُ** yani onlarla gizler. Adam **خَنَسَ**: gizlendi ve kayboldu. Ve ben onu **أَخنسته**: yani onu geride bıraktım; **الراعي** dedi:
إِذا سِرْتُمُ بين الجُبَيْلَيْنِ ليلةً،
وأَخْنَسْتُمُ من عالِجٍ كَدَّ أَجْوَعا
**الأَصمعي**: **أَخنستم** “geride bıraktınız” demektir; **أَبو عمرو** dedi: “geçtiniz”; ve dedi: “geciktirdiniz”. Ka‘b hadîsinde: “Ateş onları **فتَخْنِسُ**.” İbn Abbâs hadîsi: “Peygambere geldim—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—o namaz kılıyordu; beni hizasına dikti; namazına yönelince **انْخَنَسْتُ**.” Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Medine yollarından birinde ona rastladı; dedi ki: “Ondan **فانْخَنَسْتُ**”; bir rivayette: **اخْتَنَسْتُ**, nûn ve tâ ile mutâvaat üzere; ve rivayet olunur: **فانْتَجَشْتُ**, **الجيم** ve **الشين** ile. Tufeyl hadîsinde: “Benden **فَخَنَسَ** yahut hapsetti”; dedi: şüphe ile böyle geldi. **الفراء** dedi: “Onun bazı hakkını **أَخْنَسْتُ**; o da **مُخنَسٌ**’dur”; yani onu geciktirdim; **البعِيثُ** dedi:
وصَهْباء من طُولِ الكَلالِ زَجَرْتُها،
وقد جَعَلَتْ عنها الأَخيرَةُ تَخْنِسُ
**الأَزهري** dedi: ve bana **أَبو بكر الإِيادي** Peygambere—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—gelip ona beyitler okuyan bir şairden şu beyitleri okudu:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
Bu, **خَنَس**’ı vâki‘ (müteaddî) kılan kimse için bir delildir. Dedi: ve bu dilin doğruluğuna delâlet eden şeylerden biri, Peygamberden—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—rivayet ettiğimizdir: “Ay (kamerî ay) şöyle ve şöyle (gündür)” dedi ve üçüncüde parmağını **خَنَسَ** yani onu büktü; onlara ayın yirmi dokuz olacağını öğretiyordu. Ve **أَبو عبيد** bilinen dil olan **أَخْنَسَ** hakkında şu şiiri okudu:
إِذا ما القَلاسي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
ففيهن عن صَلْعِ الرجالِ حُسُورُ
**الأَصمعي**: Benî Ukayl’den bir bedevîyi, yolculukta yanında bulunan bir hizmetçisine—onlardan kaybolmuştu—şöyle derken işittim: “Bize karşı niçin **خَنَسْتَ**?”; muradı: niçin bizden geri kaldın ve kayboldun; niçin gizlendin?

**والكواكبُ الخُنَّسُ**: beş parlak yıldızdır; yörüngelerinde **تَخْنُسُ** eder, geri döner ve **تَكْنِسُ** eder; tıpkı ceylanların **تَكْنِسُ** etmesi gibi; onlar: **زُحَلٌ** ve **المُشْتَرِي** ve **المِرِّيخ** ve **الزُّهَرَة** ve **عُطارِدُ**; çünkü onlar bazen yörüngelerinde **تَخْنِسُ** ederler; güneşin ışığı altında gizleninceye kadar; ve **تَكْنِسُ** yani gizlenir; tıpkı ceylanların mağaralarda **تَكْنِسُ** etmesi gibi; o da **الكِناسُ**’tır. Onların **خُنُوس**’u: gündüz gizlenmeleridir; biz onları burcun sonunda görürken birden dönüp başına geri döner. Ve denir: gecikmeleri sebebiyle **خُنَّساً** diye adlandırıldılar; çünkü onlar geri dönen ve doğrulan şaşkın yıldızlardır. Ve denir: hepsi yıldızlardır; çünkü batışta **تَخْنِسُ** ederler; yahut gündüz gizlenirler. Ve denir: sabit olanlardan değil, seyyar yıldızlardır. **الزجاج** Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فلا أُقْسِمُ بالخُنَّسِ الجَوارِ الكُنَّسِ**; dedi: tefsir ehlinin çoğuna göre **الخُنَّسِ** yıldızlardır; onların **خُنُوس**’u: onların kaybolmasıdır; ve **تَكْنِسُ** ederler: kaybolurlar; yani ceylanın **كناسِهِ**’ine girmesi gibi kaybolurlar. Dedi: **الخُنَّسُ** **خانس**’ın çoğuludur.

**وفرس خَنُوسٌ**: o, eğilen kimsedir; yürüyüşünde düzgün iken sağa ve sola meyleder; dişisi de hâ’sız böyledir; çoğulu **خُنُسٌ**, masdarı **الخَنْسُ** (nûn sâkin). İbn Sîde: **فرس خَنُوس** yürüyüşünde doğrulur, sonra **يَخْنِسُ** eder; sanki gerisin geri döner.

Burunda **الخَنَسُ**: onun başa doğru geri kalması ve dudaktan yükselmesidir; uzun değildir ve çıkık değildir. Ve denildi ki: burunda **الخَنَسُ**, **الفَطَسِ**’a yakındır; o da kıkırdağın yanağa yapışması ve burun ucunun iriliğidir. Ve denildi ki: burun kıkırdağının büzülmesi ve burun ucunun enine genişliğidir. Ve denildi ki: burunda **الخَنَسُ**, burun ucunun yüzde geri kalması ve burnun kısalığıdır. Ve denildi ki: burunun yüzden geri kalmasıyla birlikte burun ucunda az bir yükselmedir. Erkek **أَخْنَسُ**, kadın **خَنْساءُ**; çoğulu **خُنْسٌ**. Ve denildi ki: burnun kısalığı ve yüze yapışıklığıdır. Aslı ceylanlarda ve sığırlardadır: **خَنِسَ** **خَنَساً**; o **أَخْنَسُ**’tur. Ve denildi ki: **الأَخْنس** kıkırdağı kısalan ve burun ucu kıkırdağına doğru geri dönen kimsedir. Sığırların hepsi **خُنْسٌ**’tur; sığırın burnu **أَخْنَسُ**tur, ancak böyle olur; inek **خَنْساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**’tur. Hadiste: “**خُنْسَ الآنُفِ** bir kavimle savaşacaksınız”; onlarla kastedilen Türklerdir; çünkü bu, burunlarında galip olandır ve **شِبْهُ الفَطَسِ**’tır. Bundan: Ebû’l-Minhâl hadîsi, ateşin sıfatında: “**الخُنُسِ** katırlar gibi akrepler.” Abdülmelik b. Umeyr hadîsinde: “Vallahi **لفُطْسٌ خُنْسٌ**; **بزُبْدٍ جَمْسٍ**; içinde azı dişi kaybolur”; **الفُطْسِ** ile Medine hurmasından bir tür hurmayı kastetti; onun dolgunluğu ve eğriliği bakımından onu **الأُنوف الخُنْسِ**’e benzetti; çünkü o, küçük taneli, huni ağızlarına yapışık tanelerdir. Bazıları onu oka mecaz yaptı; bir zırhı vasfederken dedi:
لها عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْساً،
وتهْزَأْ بالمَعابِلِ والقِطاعِ
İbnü’l-A‘râbî: **الخُنُسُ** ceylanların barınağıdır; ve **الخُنُسُ**: ceylanların kendileridir. Ve malından **خَنَسَ**: aldı.

**الفراء**: **الخِنَّوسُ** (sîn ile), aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; sâd ile ise domuz yavrusudur. **الأَصمعي** dedi: domuz yavrusuna **الخِنَّوْسُ** denir; Ebû Ya‘lâ onu ondan rivayet etti. Ayakta **الخَنَسُ**: ayak çukurunun yayılması ve etin çokluğudur; **قَدَمٌ خَنْساء**.

**والخُناسُ**: ekine isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı ekin **فَيَتَجَعثَنُ** olur da uzamaz.

**وخَنْساءُ** ve **خُناسُ** ve **خُناسى**: hepsi bir kadının adıdır. **وخُنَيْس**: bir addır. **وبنو أَخْنَس**: bir kabiledir. **والثلاث الخُنَّس**: ayın gecelerinden üçüdür; aya **يَخْنِسُ** yani geciktiği için böyle adlandırılmıştır. Düreyd b. es-Sımme’nin sözüne gelince:
أَخُناسُ، قَدْ هامَ الفؤادُ بكُمْ،
وأَصابه تَبْلٌ من الحُبِّ
Bununla **خَنْساء** bint Amr b. eş-Şerîd’i kasteder; şiirin vezni düzgün olsun diye onu değiştirdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ن س * * خَنَسَ * عنه تأخر وبابه دخل و * أخْنَسَهُ * غيره أي خلّفه ومضى عنه و * الخَنّاسُ * الشيطان لأنه يخنس إذا ذُكر الله عز وجل و * الخُنَّسُ * الكواكب كلها لأنها تخنس في المغيب أو لأنها تخفى نهارا وقيل هي الكواكب اسيارة دون الثابتة وقال الفرّاء إن المراد بها في القرآن زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد لأنها تخنس في مجراها وتكنس أي تستتر كما تكنس الظباء فيالكناس سُميت خُنّسا لتأخرها لأنها الكواكب المتحيرة التي ترجع وتستقيم وخَنَسَ يكون متعديا ولازما و * خَنَسَهُ فَخَنَسَ * أي أخّرته فتأخر وقبضته فانقبض ومنه الحديث ﴿وخنس إبهامه﴾ أي قبضها وبعضهم لا يجعله متعديا إلا بالألف فيقول * أخْنَسَهُ

##### Türkçe

* خ ن س * **خَنَسَ** ondan geri kaldı; ve babı **دخل**’dir. Ve **أخْنَسَهُ**: başkası onu; yani onu geride bıraktı ve ondan geçip gitti. Ve **الخَنّاسُ**: şeytan; çünkü Allah عز وجل anıldığı zaman siner. Ve **الخُنَّسُ**: bütün yıldızlar; çünkü batışta sinerler; yahut çünkü gündüzleyin gizlenirler. Ve denildi ki: onlar, sabit olanların dışında, seyirli yıldızlardır. Ve el-Ferrâ’ dedi ki: Kur’an’da onunla murad edilen **زحل** ve **المشتري** ve **المريخ** ve **الزهرة** ve **عطارد**’dır; çünkü onlar yörüngelerinde sinerler ve **تكنس** ederler; yani, tıpkı ceylanların **الكناس**’ta **تكنس** etmesi gibi gizlenirler. Geri kalmalarından dolayı **خُنّسا** diye adlandırıldı; çünkü onlar, geri dönen ve doğrulan (düz giden) şaşkın yıldızlardır. Ve **خَنَسَ** müteaddî ve lâzım olur. Ve **خَنَسَهُ فَخَنَسَ**: yani onu geciktirdim de gecikti; ve onu sıktım da büzüldü. Ve ondan hadis: ﴿**وخنس إبهامه**﴾ yani onu (başparmağını) sıktı. Ve bazısı onu, ancak elif ile müteaddî kılmaz; böylece **أخْنَسَهُ** der.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خنس عنه يخنس، بالكسر ويخنس، بالضم، خنسا، بالفتح، وخنوسا، كقعود، وخناسا، كغراب: تأخر وانقبض، كانخنس واختنس، وبكليهما روي حديث أبي هريرة رضي الله عنه. وخنس زيدا: أخره. لازم متعد، نقله الصاغاني عن الفراء والأموي. وفي التهذيب: خنس، في كلام العرب، يكون لازما ويكون متعديا. يقال: خنست فلانا فخنس، أي أخرته فتأخر، كأخنسه، وهو الأكثر، والذي رواه أبو عبيد عن الفراء والأموي خلاف ما نقله الصاغاني عنهما. ونصهما: خنس الرجل يخنس، وأخنسته، بالألف. قال الأزهري: وأنشد أبو بكر الإيادي لشاعر قدم على النبي صلى الله عليه وسلم، فأنشده من أبيات. قال الصاغاني: هو العلاء بن الحضرمي:
  وإن دحسوا بالشر فاعف تكرماوإن خنسوا عنك الحديث فلا تسل قال: وهذا حجة لمن جعل خنس واقعا. ومما يدل على صحة هذه اللغة أيضا قولهم: خنس الإبهام، أي قبضها. وقد روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: الشهر هكذا وهكذا وخنس إصبعه في الثالثة أي قبضها، يعلمهم أن الشهر يكون تسعا وعشرين.

  وخنس بفلان: غاب به قاله ابن شميل في تفسير حديث رواه: يخرج عنق من النار فتخنس بالجبارين في النار أي تغيبهم وتدخلهم فيها. كتخنس به. والخناس، كشداد: الشيطان، قال الفراء: هو إبليس يوسوس في صدور الناس. وقال الزجاج في قوله تعالى: فلا أقسم بالخنس، الجوار الكنس، أكثر أهل التفسير أن الخنس هي: الكواكب كلها، أو السيارة منها دون الثابتة: أو النجوم الخمسة تخنس في مجراها وترجع وتكنس كما تكنس الظباء، وهي زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد، لأنها تخنس أحيانا في مجراها حتى تخفى تحت ضوء الشمس، وتكنس، أي تستتر كما تكنس الظباء في المغار، وهي الكناس، وخنوسها أنها تغيب كما تغييب الظباء في كناسها، وقيل: خنوسها: استخفاؤها النهار، بينا نراها في آخر البرج كرت راجعة إلى أوله. وقيل: سميت خنسا لتأخرها؛ لأنها الكواكب المتحيرة التي ترجع وتستقيم. وقيل: سميت لأنها تخنس وتغيب كما يخنس الشيطان. قيل: إن له رأسا كرأس الحية يجثم على القلب، إذا ذكر العبد الله عز وجل تنحى وخنس، وإذا تنحى عن الذكر رجع إلى القلب يوسوس. نعوذ بالله منه.
 والخنس، محركة: قريب من الفطس، وهو تأخر الأنف عن الوجه مع ارتفاع قليل في الأرنبة. وقيل: لصوق القصبة بالوجنة وضخم الأرنبة. وقيل: انقباض قصبة الأنف وعرض الأرنبة: وقيل: هو تأخر الأنف إلى الرأس وارتفاعه عن الشفة، وليس بطويل ولا مشرف. وهو أخنس، وهي خنساء والجمع خنس. وقيل: الأخنس: الذي قصرت قصبته وارتدت أرنبته إلى قصبته. وفي الحديث: تقاتلون قوما خنس الآنف والمراد بهم الترك؛ لأنه الغالب على آنافهم. والأخنس: القراد، نقله الصاغاني. والأخنس: الأسد، كالخنوس، كسنور، قال الفراء: الخنوس، بالسين، من صفات الأسد في وجهه وأنفه، وبالصاد: ولد الخنزير.
 والأخنس بن غياث بن عصمة: أحد بني صعب بن وهب بن جلى بن أخمس بن ضبيعة بن ربيعة بن نزار. والأخنس بن العباس بن خنيس بن عبد العزي بن عائذ ابن عميس بن بلال بن تيم الله ابن ثعلبة. والأخنس بن نعجة ابن عدي بن كعب بن عليم ابن جناب الكلبي، شعراء.
 والأخنس بن شهاب بن شريق بن ثمامة بن أرقم بن عدي بن معاوية بن عمرو بن غنم بن تغلب. الصواب فيه أنه شاعر ليس له صحبة، والذي له صحبة هو الأخنس بن شريق الثففي، حليف بني زهرة، وهو لقب له؛ لأنه خنس ببني زهرة يوم بدر، وكان مطاعا فيهم، فلم يشهدها منهم أحد، كما في العباب. و الأخنس بن جناب السلمي: صحابيان. وأبو عامر بن أبي الأخنس الفهمي: شاعر. وفاته أخنس بن خليفة؛ تابعي، عن ابن مسعود. وخنساء بنت خذام بن خالد الأنصارية لها ذكر في حديث أبي هريرة، رضي الله عنه وفي الموطإ: زوجها أبوها وهي ثيب. وخنساء بنت عمرو بن الشريد السلمية الشاعرة، اسمها تماضر، وفدت، وأسلمت، صحابيتان. وخنساء بنت عمرو، أخت صخر، شاعرة وهي بنت عمرو بن الشريد السلمية التي ذكرها. وهي التي يقال لها: خناس، كغراب، أيضا، جاء ذلك في شعر دريد بن الصمة:

  أخناس قد هام الفؤاد بكم                      وأصابه تبل من الحب يعني به خنساء بنت عمرو بن الشريد، فغيره ليستقيم له وزن الشعر، ولها مراث وأشعار في أخيها صخر، مشهورة، وأجمعوا على أنه لم تكن امرأة أشعر منها. وروي أنها شهدت القادسية ومعها أربعة بنين لها، فلم تزل تحضهم على القتال وتذكر لهم الجنة، بكلام فصيح، فأبلوا يومئذ بلاء حسنا واستشهدوا، فكان عمر، رضي الله عنه، يعطيها أرزاقهم. ففي كلام المصنف نظر وقصور من وجهين. وفاته ذكر خنساء بنت رئاب ابن النعمان، من المبايعات. والخنساء: البقرة الوحشية، صفة لها. وأصل الخنس في الظباء والبقر، وهي كلها خنس، وأنف البقر أخنس، لا يكون إلا هكذا. قيل: وبه سميت المرأة. قال لبيد:
  أفتلك أم وحشية مـسـبـوعة                      خذلت وهادية الصوار قوامها
  خنساء ضيعت الفرير فلـم يرم                      عرض الشقائق طوفها وبغامها والخنساء: فرس عميرة بن طارق اليربوعي وهو أخو حزيمة بن طارق الذي أسره أسيد ابن حناءة أخو بني سليط ابن يربوع. وهذا الفرس من أولاد أعوج الذي تقدم ذكره، وهو القائل فيها:
  كررت له الخنساء آثرته بها                      أوائله مما علمت ويعـلـم وخناس، كغراب: ع باليمن، بل أحد مخاليفها. وخناس بن سنان بن عبيد الخزرجي السلمي، جد المنذر بن سرح، وابناه يزيد بدري، ومعقل عقبي بدري، وعبد الله بن النعمان بن بلذمة بن خناس بن سنان المذكور. وبلذمة، بالذال المعجمة، ويقال بالمهملة، ويقال بضمتين، كما سيأتي ذكره في موضعه. بدري أحدي، وكذلك أبو قتادة الحارث بن ربعي بن بلذمة النعمان بن خناس، واختلف في اسمه. بدري في قول بعضهم، وهو مستدرك على المصنف.
 وأم خناس: امرأة مسعود. هكذا ضبطه ابن ماكولا. لهم صحبة وهمام بن خناس المروزي، تابعي، عن ابن عمر. وفاته: خناس بن سحيم، عن زياد بن حدير، وخناس الذي حدث عنه كليب بن وائل. خنيس، كزبير، ابن خالد أبو صخر الخزاعي الكعبي، قتل فيما قيل يوم الفتح. خنيس بن أبي السائب بن عبادة الأنصاري الأوسي، فارس بطل بدري.
 خنيس ابن حذافة بن قيس السهمي، أخو عبد الله، له هجرتان. وأبو خنيس الغفاري ويقال: خنيس، والأول أثبت، له حديث، صحابيون. وقال ابن الأعرابي: الخنس، بضمتين، وضبطه الصاغاني بالضم: الظباء أنفسها. وموضعها أيضا: خنس. كذا هو نص التكملة، وفي اللسان؛ مأواها. والخنس: البقر، وقد تقدم أن أصل الخنس في الظباء، والبقر، كلها خنس، واحدها خنساء. وانخنس الرجل: تأخر، مطاوع خنسه، وقد تقدم في أول المادة، فهو تكرار مع عدم ذكره: اختنس، وهو مثله، كما صرح به غير واحد.

  ومن المجاز: انخنس الرجل، إذا تخلف عن القوم، وكذلك خنس، كما نقله الأصمعي عن أعرابي من بني عقيل. وتخنس بهم، أي تغيب بهم، وهذا أيضا قد تقدم في أول المادة، فهو تكرار. ومما يستدرك عليه: الخنوس: الانقباض. وخنس من بين أصحابه: استخفى، والخناس كالخنوس. وخنست النخل: تأخرت عن قبول التلقيح فلم يؤثر فيها ولم تحمل في تلك السنة. والخانس: المتأخر، والجمع: الخنس، وقد توصف به الإبل. ضمز خنس، ما جشمت جشمت أي صوابر على العطش وما حملتها حملته. وضبطه الزمخشري بالحاء المهملة والموحدة بغير تشديد، وقد تقدم في موضعه. وخنس به: واراه. وخنس؛ إذا توارى وغاب. وأخنسته أنا: خلفته. قاله الأصمعي. وأخنسوا الطريق: جاوزوه، عن أبي عمرو، أو خلفوه وراءهم، وهو مجاز، كما للزمخشري. وقال الفراء: أخنست عنه بعض حقه، فهو مخنس، أي أخرته. وقال أبو عبيدة: فرس خنوس، كصبور: هو الذي يعدل وهو مستقيم في حضره ذات اليمين وذات الشمال، وكذلك الأنثى بغير هاء. نقله الصاغاني، والجمع خنس، والمصدر: الخنس، بسكون النون. وقال ابن سيده: فرس خنوس: يستقيم في حضره ثم يخنس، كأنه يرجع القهقرى. والخنس: نوع من التمر بالمدينة، صغار الحب لاطئة الأقماع، على التشبيه بالأنف، واستعاره بعضهم للنبل، فقال يصف درعا:
  لها عكن ترد النبل خنسا                      وتهزأ بالمعابل والقطاع وخنس من ماله: أخذ. وقال الأصمعي: ولد الخنزير يقال له: الخنوس، بالسين. رواه أبو يعلى عنه. والخنس في القدم: انبساط الأخمص وكثرة اللحم. قدم خنساء. والخناس، كغراب: داء يصيب الزرع فيتجعثن منه الحرث فلا يطول: وخنساء وخناس وخناسى، كله: اسم امرأة. وبنو أخنس: حي. والثلاث الخنس: من ليالي الشهر، قيل لها ذلك لأن القمر يخنس فيها، أي يتأخر. ورحبة خنيس، كزبير: محلة بالكوفة. والخنيس كسكيت: المراوغ المحتال. والخنس: الرجوع، وهو مجاز.

##### Türkçe

**خنس** ondan **يخنس**, kesre ile; ve **يخنس**, zamme ile; **خنسا**, fetha ile; ve **خنوسا**, **قعود** gibi; ve **خناسا**, **غراب** gibi: geri kaldı ve büzüldü; **كانخنس** ve **اختنس** gibi; ve ikisiyle de Ebû Hureyre hadisi—Allah ondan razı olsun—rivayet edilmiştir. Ve **خنس زيدا**: onu geri bıraktı. Lâzım (geçişsiz) müteaddî (geçişli); bunu Sâğânî, Ferrâ ve Ümeyyî’den nakletti. Ve **التهذيب**’de: **خنس**, Arapların sözünde, bazen lâzım olur ve bazen müteaddî olur. Denir: **خنست فلانا فخنس**; yani onu geri bıraktım da geri kaldı; **كأخنسه** gibi; ve bu daha çoktur. Ebû Ubeyd’in Ferrâ ve Ümeyyî’den rivayet ettiği ise, Sâğânî’nin onlardan naklettiğinin tersidir. İkisinin nassı: **خنس الرجل يخنس** ve **أخنسته**; elif ile. Ezherî dedi: Ebû Bekir el-Îyâdî, Peygamber’e—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—gelmiş bir şair için inşâd etti; ona beyitlerden okudu. Sâğânî dedi: O, Alâ b. el-Hadramî’dir:
  Ve eğer şer ile **دحسوا** ederlerse, kerem olarak affet;
  Ve eğer senden sözden **خنسوا** ederlerse, sorma.
Dedi: Bu, **خنس**’i vâkı‘ (müteaddî) kılan kimse için bir hüccettir. Bu lügatın sıhhatine delâlet eden şeylerden biri de onların şu sözüdür: **خنس الإبهام**; yani onu (başparmağı) sıktı. Peygamber’den—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—rivayet edilmiştir ki o dedi: “Ay şöyle ve şöyle” ve üçüncüde parmağını **خنس** etti; yani onu sıktı; onlara ayın yirmi dokuz olabileceğini öğretiyordu.

Ve **خنس بفلان**: onunla kayboldu; bunu İbn Şümeyl, rivayet ettiği bir hadisin tefsirinde söyledi: “Ateşten bir boyun çıkar da zorbalara ateşte **فتخنس** eder”; yani onları kaybettirir ve onları onun içine sokar. **كتخنس به** gibi. Ve **الخناس**, **شداد** gibi: şeytandır. Ferrâ dedi: O, İblîs’tir; insanların göğüslerinde vesvese verir. Zecâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فلا أقسم بالخنس، الجوار الكنس**: tefsir ehlinin çoğu, **الخنس**’in: bütün yıldızlar, yahut onlardan seyyâr olanlar sabit olanlar değil; yahut beş yıldızdır: yörüngesinde **تخنس** eder ve geri döner ve **تكنس** eder, ceylanların **تكنس** etmesi gibi; ve onlar Zühal, Müşterî, Mirrîh, Zühre ve Utârid’dir; çünkü onlar bazen yörüngelerinde **تخنس** ederler, ta güneşin ışığı altında gizleninceye kadar; ve **تكنس** ederler; yani ceylanların mağaralarda **تكنس** etmesi gibi gizlenirler; ve o **الكناس**’tır. Ve onların **خنوس**’u, ceylanların kendi **كناس**’larında kaybolması gibi kaybolmalarıdır. Ve denildi: onların **خنوس**’u: gündüz gizlenmeleridir; biz onları burcun sonunda görürken, geri dönüp onun başına döner. Ve denildi: geri kalmalarından dolayı **خنسا** diye adlandırıldılar; çünkü onlar geri dönen ve doğrulan (istikamet alan) şaşkın (mütehayyire) yıldızlardır. Ve denildi: şeytanın **يخنس** etmesi gibi **تخنس** edip kayboldukları için adlandırıldılar. Denildi: onun yılan başı gibi bir başı vardır; kalbin üzerine çöker; kul Allah عز وجل’i andığında uzaklaşır ve **خنس** eder; zikirden uzaklaştığında kalbe döner, vesvese verir. Allah’a ondan sığınırız.
Ve **الخنس**, harekeli: **الفطس**’a yakın; o, burnun yüzden geri kalmasıdır, burun ucunda az bir yükselme ile. Ve denildi: kıkırdak kemiğinin yanağa yapışması ve burun ucunun iri olmasıdır. Ve denildi: burun kıkırdağının büzülmesi ve burun ucunun genişliği. Ve denildi: burnun başa doğru geri kalması ve dudaktan yükselmesidir; uzun değildir ve çıkık değildir. O **أخنس**’tir; o (kadın) **خنساء**’dır; cem‘i **خنس**’tir. Ve denildi: **الأخنس**: kıkırdağı kısalan ve burun ucu kıkırdağına doğru geri dönen kimsedir. Hadiste: “**خنس** burunlu bir kavimle savaşacaksınız”; onlarla kastedilen Türklerdir; çünkü burunlarında galip olan budur. Ve **الأخنس**: kenedir; Sâğânî nakletti. Ve **الأخنس**: aslandır; **كالخنوس**, **كسنور** gibi. Ferrâ dedi: **الخنوس**, **بالسين**, aslanın yüzünde ve burnunda olan sıfatlardandır; **وبالصاد**: domuz yavrusudur.
Ve **الأخنس بن غياث بن عصمة**: Sa‘b b. Vehb b. Celâ b. Ahmes b. Dubey‘a b. Rebî‘a b. Nizâr oğullarından biridir. Ve **الأخنس بن العباس بن خنيس بن عبد العزي بن عائذ ابن عميس بن بلال بن تيم الله ابن ثعلبة**. Ve **الأخنس بن نعجة ابن عدي بن كعب بن عليم ابن جناب الكلبي**; şairlerdir.
Ve **الأخنس بن شهاب بن شريق بن ثمامة بن أرقم بن عدي بن معاوية بن عمرو بن غنم بن تغلب**. Doğrusu şudur ki o, sahâbeliği olmayan bir şairdir; sahâbeliği olan ise **الأخنس بن شريق الثففي**’dir; Benî Zühre’nin halîfidir; ve bu onun lakabıdır; çünkü Bedir günü Benî Zühre ile **خنس** etti; ve onların içinde sözü dinlenen idi; böylece onlardan hiç kimse ona (Bedir’e) katılmadı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الأخنس بن جناب السلمي**: iki sahâbîdir. Ve **أبو عامر بن أبي الأخنس الفهمي**: şairdir. Ve onun vefatı: **أخنس بن خليفة**; tâbiî; İbn Mes‘ûd’dan. Ve **خنساء بنت خذام بن خالد الأنصارية**: Ebû Hureyre hadîsinde onun zikri vardır—Allah ondan razı olsun—ve **الموطإ**’de: babası onu evlendirdi, hâlbuki o dul idi. Ve **خنساء بنت عمرو بن الشريد السلمية** şaire: adı **تماضر**’dır; geldi ve Müslüman oldu; iki sahâbî kadındır. Ve **خنساء بنت عمرو**: Sahr’ın kız kardeşi; şairedir; ve o, zikrettiği **عمرو بن الشريد السلمية**’nin kızıdır. Ve ona ayrıca **خناس**, **كغراب** gibi, denilen odur; bu, Düreyd b. es-Sımme’nin şiirinde gelmiştir:

  **أخناس**; kalp size tutuldu,
  Ve ona aşktan bir **تبل** isabet etti.
Bununla **خنساء بنت عمرو بن الشريد**’i kasteder; şiirin vezni düzgün olsun diye onu değiştirdi. Ve onun kardeşi Sahr hakkında mersiyeleri ve şiirleri vardır; meşhurdur; ve ittifak ettiler ki ondan daha şair bir kadın olmamıştır. Rivayet edildi ki o, Kâdisiyye’ye şahit oldu; yanında dört oğlu vardı; onları savaşa teşvik etmeyi sürdürdü ve onlara cenneti fasih sözle hatırlattı; o gün güzel bir imtihan verdiler ve şehit oldular; bunun üzerine Ömer—Allah ondan razı olsun—onların maaşlarını ona verirdi. O hâlde musannifin sözünde iki yönden nazar ve kusur vardır. Ve onun vefatı: **خنساء بنت رئاب ابن النعمان**’ın zikri; biat edenlerdendir. Ve **الخنساء**: yaban ineğidir; ona bir sıfattır. Ve **الخنس**’in aslı ceylanlarda ve sığırlardadır; ve onların hepsi **خنس**’tir; ve sığırın burnu **أخنس**’tir; ancak böyle olur. Denildi: kadın bununla adlandırıldı. Lebîd dedi:
  Şu, yırtıcıya yem olmuş bir yaban anası mıdır,
  Terk edilmiş; boyunların kılavuzu, endamı düzgün;
  **خنساء**; **الفرير**’i zayi etti, artık atmadı,
  Papatyaların genişliğinde onun dolaşması ve böğürmesi.
Ve **الخنساء**: Umeyre b. Târık el-Yerbû‘î’nin atıdır; o, Huzeyme b. Târık’ın kardeşidir; onu Useyd b. Hannâe—Benî Sulayt b. Yerbû‘un kardeşi—esir almıştı. Bu at, daha önce zikri geçen **أعوج**’un evlâdındandır; ve onun hakkında söyleyen odur:
  Ona **الخنساء**’yı tekrar tekrar sürdüm; onunla onu tercih ettim;
  Bildiğim ve bildiği şeylerden onun evvelleri.
Ve **خناس**, **كغراب** gibi: Yemen’de bir yer; bilakis onun **مخاليف**’inden biridir. Ve **خناس بن سنان بن عبيد الخزرجي السلمي**: Münzir b. Serh’in dedesi; ve iki oğlu: Yezîd Bedrî, ve Ma‘kil ‘Akabî Bedrî; ve **عبد الله بن النعمان بن بلذمة بن خناس بن سنان** zikredilen. Ve **بلذمة**, mu‘ceme **الذال** ile; ve muhmela ile de denilir; ve iki zamme ile de denilir; ileride yerinde zikri gelecektir. Bedrî Uhudî’dir; ve كذلك **أبو قتادة الحارث بن ربعي بن بلذمة النعمان بن خناس**; isminde ihtilaf edildi. Bazılarının sözüne göre Bedrî’dir; ve bu, musannife bir müstedrektir.
Ve **أم خناس**: Mes‘ûd’un karısıdır. İbn Mâkûlâ onu böyle ضبط etti. Onların sahâbeliği vardır. Ve **همام بن خناس المروزي**: tâbiî; İbn Ömer’den. Ve onun vefatı: **خناس بن سحيم**, Ziyâd b. Hudeyr’den; ve ondan Kuleyb b. Vâil’in hadis rivayet ettiği **خناس**. **خنيس**, **كزبير** gibi: Hâlid’in oğlu, Ebû Sahr el-Huzâ‘î el-Ka‘bî; denildiğine göre fetih günü öldürüldü. **خنيس بن أبي السائب بن عبادة الأنصاري الأوسي**: Bedrî, yiğit süvari.
**خنيس ابن حذافة بن قيس السهمي**: Abdullah’ın kardeşi; iki hicreti vardır. Ve **أبو خنيس الغفاري**; ve denilir: **خنيس**; birincisi daha sabittir; onun bir hadisi vardır; sahâbîlerdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخنس**, iki zamme ile; Sâğânî onu zamme ile ضبط etti: ceylanların kendileridir. Ve onların yeri de: **خنس**. İşte **التكملة**’nin nassı böyledir; ve **اللسان**’da: onların barınağı. Ve **الخنس**: sığırlardır; ve daha önce geçti ki **الخنس**’in aslı ceylanlarda ve sığırlardadır; hepsi **خنس**’tir; tekili **خنساء**’dır. Ve **انخنس الرجل**: geri kaldı; **خنسه**’nin mutâvi‘idir; ve maddenin başında geçti; o hâlde, **اختنس**’i zikretmemekle beraber tekrar olur; ve o onun gibidir; nitekim birden fazla kimse bunu açıkça söyledi.

Ve mecazdan: **انخنس الرجل**; adam kavimden geri kaldığı zaman; yine **خنس** (da böyledir); bunu **الأصمعي**’nin **بني عقيل**’den bir bedevîden naklettiği üzere. Ve **تخنس بهم**; yani onlarla kaybolur; bu da maddenin başında geçmişti; o hâlde tekrardır. Ve ona ilâve olarak kaydedilenlerdendir: **الخنوس**: büzülme. Ve **خنس من بين أصحابه**: gizlendi; ve **الخناس** **كالخنوس** (gibidir). Ve **خنست النخل**: aşılamayı kabul etmekten geri kaldı da onda tesir etmedi ve o sene meyve vermedi. Ve **الخانس**: geri kalan; cem‘i: **الخنس**; ve onunla develer de vasıflandırılır. **ضمز خنس**: “Ne zahmete girdiysem girdim” yani susuzluğa karşı sabredenler ve onu taşıttığım (şeyi) taşıttım. Ve **الزمخشري** onu, şeddesiz olarak **الحاء** (noktasız) ve **الموحدة** ile ضبط etti; ve bu, yerinde daha önce geçti. Ve **خنس به**: onu gizledi. Ve **خنس**; gizlenip kaybolduğu zaman. Ve **أخنسته أنا**: onu geride bıraktım. Bunu **الأصمعي** söyledi. Ve **أخنسوا الطريق**: onu geçtiler; **أبي عمرو**’dan; yahut onu arkalarında bıraktılar; ve bu mecazdır; **الزمخشري**’ye göre olduğu gibi. Ve **الفراء** dedi: **أخنست عنه بعض حقه**; o hâlde o **مخنس**’tir; yani onu geciktirdim. Ve **أبو عبيدة** dedi: **فرس خنوس**; **كصبور**: o, sağa ve sola (gidişinde) düz giderken yürüyüşünde doğrulan (düzelip) giden attır; dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir. Bunu **الصاغاني** nakletti; cem‘i **خنس**; masdar: **الخنس**; **النون**’un sükûnu ile. Ve **ابن سيده** dedi: **فرس خنوس**: yürüyüşünde doğrulur, sonra **يخنس**; sanki geri geri dönüyor gibidir. Ve **الخنس**: Medine’de hurmanın bir türüdür; taneleri küçük, çanakları yapışık; buruna benzetme üzere; ve bazıları onu oklara ödünçledi; zırhı vasfederek dedi ki:
  Onun kıvrımları vardır; okları **خنسا** olarak geri çevirir
  ve **المعابل** ve **القطاع** ile alay eder.
Ve **خنس من ماله**: aldı. Ve **الأصمعي** dedi: domuz yavrusuna **الخنوس** denir; **بالسين**. Bunu **أبو يعلى** ondan rivayet etti. Ve **الخنس** ayakta: tabanın çukurunun yayılması ve etin çokluğu. **قدم خنساء**. Ve **الخناس**; **كغراب**: ekine isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı sürülmüş toprak büzüşür de uzamaz. **وخنساء** ve **خناس** ve **خناسى**: hepsi bir kadının adıdır. Ve **بنو أخنس**: bir kabiledir. Ve **الثلاث الخنس**: ayın gecelerinden (üçü); ona bu ad verildi; çünkü ay onlarda **يخنس**; yani geri kalır. Ve **رحبة خنيس**; **كزبير**: Kûfe’de bir mahalledir. Ve **الخنيس** **كسكيت**: kaçamakçı, hileci. Ve **الخنس**: geri dönüş; ve o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَنَسَ
1 خَنَسَ أخنس خنس , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنُسَ , (S,) or خَنِسَ , (Mgh, Msb,) or both, (K,) inf. n. خُنُوسٌ, (A,) or خَنْسٌ, (Msb,) or both, (K, TA,) and خُنَاسٌ, (TA,) He went, or drew, back or backwards; receded; retreated; retired; or retrograded: or he remained behind; held back; hung back; or lagged behind: syn. تَأَخَّرَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) عَنْهُ from him or it: (S, K:) or مِنْ بَيْنِ القَوْمِ from among the company of people: and hid himself: (A:) or and shrank, or drew himself together: (TA:) and ↓ انخنس signifies the same; (Msb, K;) and so ↓ اختنس; and خَنُسَ, aor. خَنُسَ , is mentioned by Sgh: (TA:) or خَنَسَ signifies he went back, &c., syn. تأخّر: and also, he shrank, or drew himself together: (Mgh, Msb: *) and he hid himself; became hidden or absent. (TA.) You say, خَنَسَ الكَوْكَبُ (tropical:) The star returned, or went back, or retrograded: syn. رَجَعَ; a tropical signification: (A: [and in the TA it is said that خَنْسٌ is syn. with رُجُوعٌ, and is tropical in this sense:]) or became hidden, (K, TA,) like a gazelle in its covert, (TA,) or like the devil when he hears the mention of God: (K, TA:) or became concealed in the day-time: (TA:) and خُنُوسٌ signifies also the being, or becoming, depressed. (Ham p. 332.) And خَنَسَ عَنِ القَوْمِ He held back, or hung back, from the company of people; remained behind them, not going with them; syn, تَخَلَّفَ; (As, on the authority of an Arab of the desert, of the Benoo- 'Okeyl;) as also ↓ انخنس. (K.) [This is said in the TA to be tropical; but why, I see not.] And خَنَسَتِ النَّخْلُ (assumed tropical:) The palm-trees were backward to receive fecundation, (تَأَخَّرَتْ عَنْ قَبُولِ التَّلْقِيحِ, lit, held back from receiving fecundation,) so that it had not any effect upon them, and they did not bear fruit that year. (TA.) And يَخْنِسُ الشَّيْطَانُ اـِذَا سَمِعَ ذِكْرَ اللّٰهِ The devil shrinks when he hears the mention of God. (Msb.) And خَنَسَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ He hid himself from among his companions. (TA.) And خَنَسَ عَنِّى (tropical:) He, or it, [app. the latter,] became hid from me. (A.) And خَنَسَ بِهِ He went away with him; took him away; so that he was not seen; (ISh, K;) as also به ↓ تخنّس: (K:) and he hid him, or it. (TA.) -A2- See also 4, in four places. -A3- خَنِسَ الأَنْفٌ, aor. خَنَسَ , (Msb,) inf. n. خَنَسٌ, (S, A, Msb, K,) The nose was, or became, [camous, or camoys, i. e.,] depressed in its bone: (Msb:) or depressed in its bone, (A,) or contracted therein, (TA,) and wide in the end: (A, TA:) or retiring from the face, with a slight elevation in the end; (S, K, TA;) خَنَسٌ being nearly the same as فَطَسٌ: (TA:) or retiring towards the head, and rising from the lip, not being long nor prominent: or its bone lay close upon the elevated part of the cheek, and it was large in the end. (TA.) See also the inf. n. voce أَخْنَسُ. ― -b2- خَنِسَتِ القَدَمُ, inf. n. خَنَسٌ, The foot was, or became, flat in the hollow part of the sole, and fleshy. (TA: but only the inf. n. of the verb in this sense is there mentioned.)

اخنسهُ
4 اخنسهُ أخنس أخنسه اخنسه اخنسة He made him to go back or backwards; to recede, retreat, retire, or retrograde: or he put him, or placed him, or made him to be, behind, or after: or he made him to remain behind, hold back, hang back, or lag behind: or he kept him back: or he delayed, or retarded, him: syn. أَخَّرَهُ: (T, A, Msb, K:) as also ↓ خَنَسَهُ, (Fr, T, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنِسَ , (Msb,) [and app., accord. to the K, خَنُسَ also,] inf. n. خَنْسٌ; (Msb;) but the former is the more common: (TA:) and (tropical:) hid him, or it: or made him, or it, to hide himself or itself; (A;) or he left behind, (As, S:) and went away from, (S,) him, or it: (As, S:) or both signify he contracted, or drew together, or made to contract or draw together, him [or it]: (Msb:) or the latter verb has this signification as well as that of أَخَّرَهُ: (Mgh:) [and so has the former also, as will be seen below:] and the former also signifies (tropical:) he hid, or concealed, him, or it; (A;) as also بِهِ ↓ خَنَسَ, as mentioned above. (TA.) You say, أَخْنَسْتُ عَنْهُ بَعْضَ حَقِّهِ I kept back (أَخَّرْتُ) from him part of his right, or due. (Fr, TA.) And أَخْنَسُوا الطَّرِيقَ (tropical:) They passed beyond the road: (AA, TA:) or left it behind them: (TA:) or passed beyond it and left it behind them. (A.) And أَشَارَ بِأَرْبَعٍ وَأَخْنَسَ اـِبْهَامَهُ, (A,) and ↓ خَنَسَهَا, (Mgh, Msb, K,) He [made a sign with four fingers and] contracted his thumb. (Mgh, Msb, K.) It is related of Mohammad, that he said, “ The month is thus and thus, ” [twice extending the fingers and thumb of each hand,] and that, the third time, اـِصْبَعَهُ ↓ خَنَسَ, i. e., he contracted his finger, [meaning, one of his fingers,] to inform them that the month is nine and twenty [nights with their days]. (TA.)

تخّنس بِهِ
5 تخّنس بِهِ تخنس به تخنس بة : see 1.

7 اـِنْخَنَسَ see 1, in two places.

8 اـِخْتَنَسَ see 1.

خُنُسٌ
خُنُسٌ أخنس خنس : see أَخْنَسُ. -A2- A place of gazelles: (K:) or a place to which gazelles betake themselves for covert. (L.)

خَنَاسٌ
خَنَاسٌ خناس : see أَخْنَسُ.

الخَنَّاسُ
الخَنَّاسُ الخناس خناس The devil: (S, K:) an epithet applied to him, (Msb,) because he retires, or shrinks, or hides himself, (يَخْنُسُ, S, Msb, K, i. e., يَتَأَخَّرُ, as is implied in the S, or يَنْقَبِضُ, Msb, or يَغِيبُ, K,) at the mention of God; (S, Msb, K; *) being an intensive act. part. n. from خَنَسَ. (Msb.)

خِنَّوْسٌ
خِنَّوْسٌ خنوس : see أَخْنَسُ, in two places.

خَانِسٌ
خَانِسٌ خانس Going back or backwards; receding; retreating; retiring; or retrograding: or remaining behind; holding back; hanging back; or lagging behind: syn. مُتَأَخِّرٌ: pl. خُنَّسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] الخُنَّسُ, (in the Kur lxxxi. 15, S,) (tropical:) The stars; (S, K;) i. e., all of them; because they retire, or hide themselves, (تَخْنُسُ,) at setting; or because they become concealed in the day-time: (S:) or the planets: (S, K:) or the five stars, Saturn, Jupiter, Mars, Venus, and Mercury: (Fr, S, K, Jel:) because they return, (تَخْنُسُ, i. c., تَرْجِعُ, Jel,) in their course: (Fr, S, Jel:) when you see a star [thereof] in the end of a sign of the zodiac, it returns to the beginning of it: (Jel:) or because of their retrogression; for they are the erratic stars (الكَوَاكِبُ المُتَحَيَّرِةُ), which [at one time appear to] retrograde, and [at another time to] pursue a direct [and forward] course: (S:) or because they sometimes return (تخنس) in their course until they become concealed in the light of the sun: (TA:) or because they hide themselves, as the devil does at the mention of God. (K, TA.) ― -b3- And hence, i. e., from خَانِسٌ in the sense of مُتَأَخِّرٌ, the saying in a trad. of El- Hajjلj, الاـِبِلُ ضِمَّرٌ خِنَّسٌ, meaning, (assumed tropical:) [Camels are lean, and lank in the belly, and] patient of thirst. (TA.) ― -b4- And اللَّيَالِى الخُنَّسُ The three nights of the lunar month during which the moon retires [from view]. (TA.)

أَخْنَسُ
أَخْنَسُ ذ [Having a camous, or camoys, nose;] having the configuration termed خَنَسٌ in the nose: (S, Msb, K:) [see خَنِسَ الأَنْفُ:] accord. to some, having a nose of which the bone is short and the end turning back towards its bone: (TA:) fem. خَنْسَآءُ: (S, Msb:) pl. خُنْسٌ. (S, A.) ↓ خَنَسٌ in its original application is in gazelles and bulls and cows: (TA:) all bulls and cows are خُنْس, (S, A, TA,) and so are all gazelles: (TA:) or ↓ خُنُسٌ, with two dammehs, (K,) but written by Sh خُنْسٌ, (TA,) is used to signify gazelles: and bulls or cows: (K:) and خَنْسَآءُ is an epithet applied to the wild cow: (K:) also أَخْنَسُ, to the tick: (Sgh, K:) and the lion; and so ↓ خِنَّوْسٌ; (K;) which last is an epithet so applied as relating to his face and his nose: (Fr, TA:) and the last, ↓ خنّوس, is also applied to a young pig: (As, TA:) or in this sense it is with ص: (Fr, TA:) and ↓ خَنَاسٌ is syn, with خِنَّوْسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] خُنْسٌ is metaphorically applied [as an epithet] to arrows, in the following verse, describing a coat of mail:
لَهَا عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْسًا
وَتْهْزَأُ بِالْمَعَابِلِ وَالْقِطَاعِ
[It has folds which repel the arrows turned up at the points, and mock at the broad and long, and the small and broad, arrow-heads]. (TA.) ― -b3- قَدَمٌ خَنْسَآءُ A foot flat in the hollow part of the sole, and fleshy. (TA.)

##### Türkçe

**خَنَسَ**
1 **خَنَسَ** **أخنس** **خنس** , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **خَنُسَ** , (S,) veya **خَنِسَ** , (Mgh, Msb,) veya ikisi de, (K,) mastarı **خُنُوسٌ**, (A,) veya **خَنْسٌ**, (Msb,) veya ikisi de, (K, TA,) ve **خُنَاسٌ**, (TA,) Geriye yahut geriye doğru gitti yahut çekildi; geri çekildi; geri döndü; çekildi; yahut geriledi: veya geride kaldı; geri durdu; geri asıldı; yahut geride kaldı: eş anlamlısı **تَأَخَّرَ**: (S, A, Mgh, Msb, K:) **عَنْهُ** ondan yahut ondan/ondan (şeyden): (S, K:) veya **مِنْ بَيْنِ القَوْمِ** insanların topluluğu arasından: ve kendini gizledi: (A:) veya büzüldü yahut kendini topladı: (TA:) ve ↓ **انخنس** aynı şeyi ifade eder; (Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **اختنس**; ve **خَنُسَ**, muzâri‘ı **خَنُسَ** , Sgh tarafından zikredilmiştir: (TA:) veya **خَنَسَ** geri gitti vb. demektir, eş anlamlısı **تأخّر**: ve ayrıca, büzüldü yahut kendini topladı: (Mgh, Msb: *) ve kendini gizledi; gizli yahut gaip oldu. (TA.) Şöyle dersin: **خَنَسَ الكَوْكَبُ** (mecaz:) Yıldız geri döndü, yahut geri gitti, yahut geriledi: eş anlamlısı **رَجَعَ**; mecazî bir anlamdır: (A: [ve TA’da **خَنْسٌ**’ün **رُجُوعٌ** ile eş anlamlı olduğu ve bu anlamda mecaz olduğu söylenmiştir:]) veya gizlendi, (K, TA,) sığınağındaki bir ceylan gibi, (TA,) yahut Allah’ın zikrini işittiğinde şeytan gibi: (K, TA:) veya gündüz vakti gizlenir oldu: (TA:) ve **خُنُوسٌ** ayrıca alçalma hâlini yahut alçalır olmayı da ifade eder. (Ham s. 332.) Ve **خَنَسَ عَنِ القَوْمِ** İnsan topluluğundan geri durdu yahut geri asıldı; onların gerisinde kaldı, onlarla birlikte gitmeyerek; eş anlamlısı **تَخَلَّفَ**; (As, Benû-‘Okeyl’den bir bedevî Arap’tan rivayetle;) bunun gibi ↓ **انخنس**. (K.) [Bu, TA’da mecaz denmiştir; fakat niçin, görmüyorum.] Ve **خَنَسَتِ النَّخْلُ** (varsayılan mecaz:) Hurma ağaçları döllenmeyi kabul etmede geri kaldı, (**تَأَخَّرَتْ عَنْ قَبُولِ التَّلْقِيحِ**, lafzen, döllenmeyi kabul etmekten geri durdu,) öyle ki bunun onlara hiçbir tesiri olmadı ve o yıl meyve vermediler. (TA.) Ve **يَخْنِسُ الشَّيْطَانُ اـِذَا سَمِعَ ذِكْرَ اللّٰهِ** Şeytan Allah’ın zikrini işittiğinde büzülür. (Msb.) Ve **خَنَسَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ** Arkadaşları arasından kendini gizledi. (TA.) Ve **خَنَسَ عَنِّى** (mecaz:) O, yahut o (şey), [görünüşe göre ikincisi,] benden gizlenir oldu. (A.) Ve **خَنَسَ بِهِ** Onunla birlikte gitti; onu alıp götürdü; öyle ki görülmedi; (ISh, K;) bunun gibi **به** ↓ **تخنّس**: (K:) ve onu yahut onu (şeyi) gizledi. (TA.) -A2- Ayrıca 4’e bak, dört yerde. -A3- **خَنِسَ الأَنْفٌ**, muzâri‘ı **خَنَسَ** , (Msb,) mastarı **خَنَسٌ**, (S, A, Msb, K,) Burun, yahut burun, [basık, yani] kemiğinde çökük oldu yahut oldu: (Msb:) veya kemiğinde çökük, (A,) yahut onda büzülmüş, (TA,) ve uç kısmı geniş: (A, TA:) veya yüzde geriye çekilmiş, uç kısmında hafif bir yükselti ile; (S, K, TA;) **خَنَسٌ**’ün **فَطَسٌ**’e yakın olmasıyla: (TA:) veya başa doğru çekilmiş ve dudaktan yükselmiş, uzun ve çıkık olmayarak: yahut kemiği yanağın yükselmiş kısmına bitişik durur ve uç kısmı büyük olur. (TA.) Ayrıca mastara bak, **أَخْنَسُ** maddesinde. ― -b2- **خَنِسَتِ القَدَمُ**, mastarı **خَنَسٌ**, Ayak, yahut ayak, tabanın çukur kısmında düz ve etli oldu. (TA: fakat orada bu anlamda yalnız fiilin mastarı zikredilmiştir.)

**اخنسهُ**
4 **اخنسهُ** **أخنس** **أخنسه** **اخنسه** **اخنسة** Onu geriye yahut geriye doğru gitmeye; geri çekilmeye, geri dönmeye, çekilmeye yahut gerilemeye sevk etti: veya onu geride yahut sonra koydu yahut yerleştirdi yahut olmasını sağladı: veya onu geride kalmaya, geri durmaya, geri asılmaya yahut geride kalmaya sevk etti: veya onu geri tuttu: veya onu geciktirdi yahut ağırlaştırdı: eş anlamlısı **أَخَّرَهُ**: (T, A, Msb, K:) bunun gibi ↓ **خَنَسَهُ**, (Fr, T, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **خَنِسَ** , (Msb,) [ve görünüşe göre, K’ya göre **خَنُسَ** da,] mastarı **خَنْسٌ**; (Msb;) fakat birincisi daha yaygındır: (TA:) ve (mecaz:) onu yahut onu (şeyi) gizledi: yahut onu yahut onu (şeyi) kendini gizlemeye sevk etti; (A;) veya geride bıraktı, (As, S:) ve ondan, (S,) uzaklaştı: (As, S:) veya ikisi de onu [yahut onu (şeyi)] büzdü yahut topladı yahut büzdürdü yahut toplattı anlamına gelir: (Msb:) veya ikinci fiil, **أَخَّرَهُ** anlamının yanı sıra bu anlamı da taşır: (Mgh:) [ve aşağıda görüleceği üzere birincisi de böyledir:] ve birincisi ayrıca (mecaz:) onu yahut onu (şeyi) gizledi yahut sakladı anlamına gelir; (A;) bunun gibi, yukarıda zikredildiği üzere **بِهِ** ↓ **خَنَسَ**. (TA.) Şöyle dersin: **أَخْنَسْتُ عَنْهُ بَعْضَ حَقِّهِ** Onun hakkının yahut alacağının bir kısmını ondan geri tuttum (**أَخَّرْتُ**). (Fr, TA.) Ve **أَخْنَسُوا الطَّرِيقَ** (mecaz:) Yolu aştılar: (AA, TA:) veya onu arkalarında bıraktılar: (TA:) veya onu aşıp arkalarında bıraktılar. (A.) Ve **أَشَارَ بِأَرْبَعٍ وَأَخْنَسَ اـِبْهَامَهُ**, (A,) ve ↓ **خَنَسَهَا**, (Mgh, Msb, K,) O [dört parmakla işaret etti ve] başparmağını büktü. (Mgh, Msb, K.) Muhammed’den rivayet edilmiştir ki şöyle dedi: “Ay böyledir ve böyledir,” [iki defa her iki elin parmaklarını ve başparmağını açarak,] ve üçüncü defada, **اـِصْبَعَهُ** ↓ **خَنَسَ**, yani parmağını, [yani parmaklarından birini,] büktü; onlara ayın yirmi dokuz [gece ve gündüz] olduğunu bildirmek için. (TA.)

**تخّنس بِهِ**
5 **تخّنس بِهِ** **تخنس به** **تخنس بة** : 1’e bak.

7 **اـِنْخَنَسَ** 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِخْتَنَسَ** 1’e bak.

**خُنُسٌ**
**خُنُسٌ** **أخنس** **خنس** : **أَخْنَسُ**’a bak. -A2- Ceylanların bulunduğu bir yer: (K:) veya ceylanların sığınak için kendilerine yöneldikleri bir yer. (L.)

**خَنَاسٌ**
**خَنَاسٌ** **خناس** : **أَخْنَسُ**’a bak.

**الخَنَّاسُ**
**الخَنَّاسُ** **الخناس** **خناس** Şeytan: (S, K:) ona verilen bir sıfat, (Msb,) çünkü Allah’ın zikri anıldığında geri çekilir, yahut büzülür, yahut kendini gizler, (**يَخْنُسُ**, S, Msb, K, yani S’de ima edildiği üzere **يَتَأَخَّرُ**, yahut **يَنْقَبِضُ**, Msb, yahut **يَغِيبُ**, K,); (S, Msb, K; *) **خَنَسَ**’dan mübalağalı ism-i fâildir. (Msb.)

**خِنَّوْسٌ**
**خِنَّوْسٌ** **خنوس** : **أَخْنَسُ**’a bak, iki yerde.

**خَانِسٌ**
**خَانِسٌ** **خانس** Geriye yahut geriye doğru giden; geri çekilen; geri dönen; çekilen; yahut gerileyen: veya geride kalan; geri duran; geri asılan; yahut geride kalan: eş anlamlısı **مُتَأَخِّرٌ**: çoğulu **خُنَّسٌ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الخُنَّسُ**, (Kur’ân lxxxi. 15, S,) (mecaz:) yıldızlar; (S, K;) yani hepsi; çünkü batarken geri çekilirler yahut gizlenirler, (**تَخْنُسُ,**) veya gündüz vakti gizlenir olurlar: (S:) veya gezegenler: (S, K:) veya beş yıldız, Satürn, Jüpiter, Mars, Venüs ve Merkür: (Fr, S, K, Jel:) çünkü seyrinde geri dönerler, (**تَخْنُسُ**, yani **تَرْجِعُ**, Jel,): (Fr, S, Jel:) burçlardan birinin sonunda bir yıldızını gördüğünde, onun başlangıcına döner: (Jel:) veya gerilemeleri sebebiyle; zira onlar şaşıran yıldızlardır (**الكَوَاكِبُ المُتَحَيَّرِةُ**), ki [bir vakit] geriler görünürler ve [başka bir vakit] doğru [ve ileri] bir seyir izlerler: (S:) veya bazen seyrinde geri döndükleri (**تخنس**) için, güneşin ışığında gizlenir oluncaya kadar: (TA:) veya Allah’ın zikri anıldığında şeytanın gizlendiği gibi gizlendikleri için. (K, TA.) ― -b3- Ve bundan, yani **خَانِسٌ**’den **مُتَأَخِّرٌ** anlamında, El-Haccâc’ın bir hadisinde şu söz: **الاـِبِلُ ضِمَّرٌ خِنَّسٌ**, anlamı, (varsayılan mecaz:) [Develer zayıf ve karınca ince] ve susuzluğa dayanıklıdır. (TA.) ― -b4- Ve **اللَّيَالِى الخُنَّسُ** Ayın [görünüşten] çekildiği kamerî ayın üç gecesi. (TA.)

**أَخْنَسُ**
**أَخْنَسُ** **ذ** [Basık burunlu;] burunda **خَنَسٌ** denilen şekle sahip: (S, Msb, K:) [**خَنِسَ الأَنْفُ**’e bak:] bazılarına göre, kemiği kısa ve ucu kemiğine doğru geriye dönen bir buruna sahip: (TA:) müennesi **خَنْسَآءُ**: (S, Msb:) çoğulu **خُنْسٌ**. (S, A.) ↓ **خَنَسٌ** asıl kullanımında ceylanlarda ve boğalarda ve ineklerde olur: (TA:) bütün boğalar ve inekler **خُنْس**’tür, (S, A, TA,) ve bütün ceylanlar da böyledir: (TA:) veya ↓ **خُنُسٌ**, iki damme ile, (K,) fakat Sh tarafından **خُنْسٌ** yazılmıştır, (TA,) ceylanları ifade etmek için kullanılır: ve boğaları yahut inekleri: (K:) ve **خَنْسَآءُ** yaban ineğine verilen bir sıfattır: (K:) ayrıca **أَخْنَسُ**, kene için: (Sgh, K:) ve aslan; ve bunun gibi ↓ **خِنَّوْسٌ**; (K;) ki bu sonuncusu, yüzü ve burnu ile ilgili olarak ona verilen bir sıfattır: (Fr, TA:) ve sonuncusu, ↓ **خنّوس**, ayrıca genç domuza da uygulanır: (As, TA:) veya bu anlamda ص ile olur: (Fr, TA:) ve ↓ **خَنَاسٌ**, **خِنَّوْسٌ** ile eş anlamlıdır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خُنْسٌ** aşağıdaki beyitte, zırhı niteleyerek, oklara mecazen [sıfat olarak] uygulanır:
لَهَا عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ **خُنْسًا**
وَتْهْزَأُ بِالْمَعَابِلِ وَالْقِطَاعِ
[Onun kıvrımları vardır; uçları yukarı dönük okları geri çevirir ve geniş-uzun ve küçük-geniş ok uçlarıyla alay eder]. (TA.) ― -b3- **قَدَمٌ خَنْسَآءُ** Tabanın çukur kısmında düz ve etli bir ayak. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَنَسَ
خَنَسَ I ,  U ( n. ac. خَنْس 1 ,  خُنَاْس 24 ,  خُنُوْس 27 ),
a.  Remained behind, in the rear; held, hung back; retreated, receded.

b.  Hid, hid himself.

خَنِسَ
خَنِسَ A ( n. ac. خَنَس 4 ),
a.  Was turned up, camous, snub ( nose ).

خَنَّسَ
خَنَّسَ II ,
a.  Hid, concealed.

أَخْنَسَ
أَخْنَسَ IV ,
a.  Made to go back, recede.

b.  Kept back; hid.

c.  Left behind.

تَخَنَّسَ
تَخَنَّسَ V
a.  [ Bi ], Hid, hid away.

اِنْخَنَسَ
اِنْخَنَسَ VII ,  اِخْتَنَسَ VIII ,
a.  Drew back; hid himself.

خُنَّس
خُنَّس 11
a.  [ art. ], Stars; planets.

أَخْنَسُ
أَخْنَسُ 14 , ( pl. خُنْس 3 ),
a.  Flat, snub-nosed.

خَاْنِس
خَاْنِس 21 , ( pl. خُنَّس 11 ),
a.  Receding, retiring; hanging back.

خَنَّاْس
خَنَّاْس 28
a.  [ art. ], Satan.

خِنْشَار
خِنْشَار
a.  Fern ( plant ).

خِنْصَِر
خِنْصَِر ( pl. خَنَاْسِ٤ُ 47 ),
a.  The little finger.

خِنَّوْص
خِنَّوْص ( pl. خَنَانِيْص ),
a.  Suckingpig, porker.

##### Türkçe

**خَنَسَ**
**خَنَسَ** I, U (mast. **خَنْس** 1, **خُنَاْس** 24, **خُنُوْس** 27),
a. Arkada, geride kaldı; geri durdu, geri asılı kaldı; geri çekildi, geriledi.

b. Gizlendi, kendini gizledi.

**خَنِسَ**
**خَنِسَ** A (mast. **خَنَس** 4),
a. Yukarı doğru dönük, basık, kalkık burunlu oldu (burun).

**خَنَّسَ**
**خَنَّسَ** II,
a. Gizledi, sakladı.

**أَخْنَسَ**
**أَخْنَسَ** IV,
a. Geri gitmeye, gerilemeye sebep oldu.

b. Geri tuttu; gizledi.

c. Geride bıraktı.

**تَخَنَّسَ**
**تَخَنَّسَ** V
a. [Bi], Gizlendi, gizlenip saklandı.

**اِنْخَنَسَ**
**اِنْخَنَسَ** VII, **اِخْتَنَسَ** VIII,
a. Geri çekildi; kendini gizledi.

**خُنَّس**
**خُنَّس** 11
a. [harf-i tarif], Yıldızlar; gezegenler.

**أَخْنَسُ**
**أَخْنَسُ** 14, (çoğ. **خُنْس** 3),
a. Basık, kalkık burunlu.

**خَاْنِس**
**خَاْنِس** 21, (çoğ. **خُنَّس** 11),
a. Geri çekilen, geri duran; geri asılı kalan.

**خَنَّاْس**
**خَنَّاْس** 28
a. [harf-i tarif], Şeytan.

**خِنْشَار**
**خِنْشَار**
a. Eğrelti (bitki).

**خِنْصَِر**
**خِنْصَِر** (çoğ. **خَنَاْسِ٤ُ** 47),
a. Serçe parmak.

**خِنَّوْص**
**خِنَّوْص** (çoğ. **خَنَانِيْص**),
a. Emzikli domuz yavrusu, domuzcuk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خنس
خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ) - خَنّاس - خَنَّأسَة - خُنَّس
خَنَسَ - يَخْنُسً + الكائن: ينقبض ويتراجع فيستقر في موقع غير ظاهر ولا بارز ليتوارى ويختفى
خَنّاس: على وزن "فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " خَنَسَ - يَخْنُسً ": من يقوم بفعل " خَنَسَ - يَخْنُسً " على وجه التكرار والمبالغة
خَنَّأسة: مؤنث " خَنّاس "
خُنَّس: جمع " خَنَّأسة "
ملاحظة: يمكن فهم ﴿الخنس الجواري الكنس﴾ بأنها النجوم الخنس الجواري الكنس: أي النجوم غير الظاهرة والمتوارية
كالثقوب السوداء أو المجرات الملتهمة، والتي تكنس من طريقها غيرها من الكويكبات والكواكب والنجوم، فتلتهمها وتبلعها، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاختفاء بتحرك المتحرك نفسه داخلاً خلف ساتر" وهي
عَزَبَ - يَعْزُبُ، غَابَ - يَغيْبُ، خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ)، غَرَبَ - يَغْرُبُ، أَفَلَ - يَأفِلُ (أَفَلَ - يَأفُلُ)، أَفَقَ - يَأفِقُ
خناس
 	﴿من شر الوسواس الخناس(4)﴾ الناس
خنس
 	﴿فلا أقسم بالخنس(15) الجواري الكنس(16)﴾ التكوير
جاء في التفسير: الختس: النجوم، الجوار: التي تجري في فلكها، الكنس: التي تختفي عند الغروب، الخناس: المتواري المختفي
مختار الصحاح
● [خنس] خ ن س: خَنَسَ عنه تأخر وبابه دخل و أخْنَسَهُ غيره أي خلّفه ومضى عنه و الخَنّاسُ الشيطان لأنه يخنس إذا ذُكر الله عز وجل و الخُنَّسُ الكواكب كلها لأنها تخنس في المغيب أو لأنها تخفى نهارا وقيل هي الكواكب اسيارة دون الثابتة وقال الفرّاء إن المراد بها في القرآن زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد لأنها تخنس في مجراها وتكنس أي تستتر كما تكنس الظباء في الكناس سُميت خُنّسا لتأخرها لأنها الكواكب المتحيرة التي ترجع وتستقيم وخَنَسَ يكون متعديا ولازما و خَنَسَهُ فَخَنَسَ أي أخّرته فتأخر وقبضته فانقبض ومنه الحديث ﴿وخنس إبهامه﴾ أي قبضها وبعضهم لا يجعله متعديا إلا بالألف فيقول أخْنَسَهُ
الراغب
خنس
- قوله تعالى: }من شر الوسواس الخناس﴿[الناس/4]، أي: الشيطان الذي يخنس، أي: ينقبض إذا ذكر الله تعالى، وقوله تعالى:﴾فلا أقسم بالخنس{ [التكوير/15]، أي: بالكواكب التي تخنس بالنهار، وقيل: الخنس هي زحل والمشتري والمريخ لأنها تخنس في مجراها (راجع هذه الأقوال في الدر المنثور 8/431)، أي: ترجع، وأخنست عنه حقه: أخرته.
ملخص اللسان
1.    الخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ  ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع.  وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه.
2.    الشيطان يُوَسْوِسُ  إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر.
3.     أَنه كان له نخل فَخَنَسَت النخلُ أَي تأَخرت عن قبول التلقيح فلم يؤثر  فيها ولم تحمل تلك السنة
4.     خَنَسَ في كلام العرب يكون لازماً ويكون متعدياً. يقال: خَنَسْتُ  فلاناً فَخَنَسَ أَي أَخرته فتأَخر وقبضته فانقبض وخَنَسْته أَكثر.
5.     خَنَسَ به أَي واراه. - ويقال: يَخْنِسُ بهم أَي يغيب بهم. وخَنَسَ الرجل  إِذا توارى وغاب.
6.     وأَخنسته أَنا أَي خَلَّفْتُه؛
7.     فأَقامني حذاءة فلما أَقبل على صلاته  انْخَنَسْتُ.
8.     وخَنَسَ إِصْبَعَه في الثالثة أَي قَبَضَها
9.     لِمَ خَنَسْتَ عنا؟ أَراد: لم تأَخرت عنا وغبت ولِمَ  تواريْت؟  والكواكبُ الخُنَّسُ: الدَّراري الخمسةُ تَخْنُسُ في مَجْراها
10.   أَكثر أَهل التفسير في الخُنَّسِ أَنها النجوم وخُنُوسُها أَنها تغيب  وتَكْنِسُ تغيب أَيضاً كما يدخل الظبي في كناسِهِ.
11.   والخَنَسُ في الأَنف: تأَخره إِلى الرأْس وارتفاعه عن الشفة وليس بطويل  ولا مُشْرِف،
12.   الأَخْنس الذي قَصُرَتْ قَصَبته وارتدَّت أَرنبته إِلى قصبته، والبقر كلها  خُنْسٌ، وأَنف البقر أَخْنَسُ لا يكون إِلا هكذا، والبقرة خَنْساءُ،  والتُّرك خُنْسٌ؛
13.   الخُنُسُ مأْوى الظباء، والخُنُسُ: الظباء أَنفُسُها.  وخَنَسَ من ماله: أَخذَ
14.   والخَنَسُ في القدم: انبساط الأَخْمَصِ وكثرة اللحم، قَدَمٌ  خَنْساء.
لسان العرب
● - خنس: الخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ  ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع.  وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه. وفي الحديث: الشيطان يُوَسْوِسُ  إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر. قال  الأَزهري: وكذا قال الفراء في قوله تعالى: من شر الوسواس الخناس؛ قال: إِبليس  يوسوس في صدور الناس، فإِذا ذكر اللَّه خَنَسَ، وقيل: إِن له رأْساً كرأْس  الحية يَجْثُمُ على القلب، فإِذا ذكر اللَّه العبد تنحى وخنَسَ، وإِذا  ترك ذكر اللَّه رجع إِلى القلب يوسوس، نعوذ باللَّه منه. وفي حديث جابر:  أَنه كان له نخل فَخَنَسَت النخلُ أَي تأَخرت عن قبول التلقيح فلم يؤثر  فيها ولم تحمل تلك السنة. وفي حديث الحجاج: إن الإِبل ضُمَّزٌ خُنَّسٌ ما  جُشِّمَتْ جَشِمَتْ؛ الخُنَّسُ جمع خانس أَي متأَخر، والضُمَّزٌ جمع ضامز،  وهو الممسك عن الجِرَّة، أَي أَنها صوابر على العطش وما حَمَّلْتَها  حَمَلَتْه؛ وفي كتاب الزمخشري: حُبُسٌ، بالحاء والباء الموحدة بغير تشديد.  الأَزهري: خَنَسَ في كلام العرب يكون لازماً ويكون متعدياً. يقال: خَنَسْتُ  فلاناً فَخَنَسَ أَي أَخرته فتأَخر وقبضته فانقبض وخَنَسْته أَكثر. وروى  أَبو عبيد عن الفراء والأُمَوِيِّ: خَنَسَ الرجل يَخْنِسُ وأَخْنَسْتُه،  بالأَلف، وهكذا قال ابن شميل في حديث رواه: يخرج عُنُقٌ من النار  فَتَخْنِسُ بالجبارين في النار؛ يريد تدخل بهم في النار وتغيبهم فيها. يقال:  خَنَسَ به أَي واراه. ويقال: يَخْنِسُ بهم أَي يغيب بهم. وخَنَسَ الرجل  إِذا توارى وغاب. وأَخنسته أَنا أَي خَلَّفْتُه؛ قال الراعي:  إِذا سِرْتُمُ بين الجُبَيْلَيْنِ ليلةً،  وأَخْنَسْتُمُ من عالِجٍ كَدَّ أَجْوَعا  الأَصمعي: أَخنستم خَلَّفْتُم، وقال أَبو عمرو: جُزْتم، وقال:  أَخَّرْتُمْ. وفي حديث كعب: فتَخْنِسُ بهم النارُ. وحديث ابن عباس: أَتيتُ النبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، وهو يصلي فأَقامني حذاءة فلما أَقبل على صلاته  انْخَنَسْتُ. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، لقيه  في بعض طُرُق المدينة قال: فانْخَنَسْتُ منه، وفي رواية: اخْتَنَسْتُ، على  المطاوعة بالنون والتاء، ويروى: فانْتَجَشْتُ، بالجيم والشين. وفي حديث  الطُّفَيْل: فَخَنَسَ عني أَو حَبَسَ، قال: هكذا جاء بالشك. وقال الفراء:  أَخْنَسْتُ عنه بعضَ حقه، فهو مُخنَسٌ، أَي أَخَّرْته؛ وقال البعِيثُ:  وصَهْباء من طُولِ الكَلالِ زَجَرْتُها،  وقد جَعَلَتْ عنها الأَخيرَةُ تَخْنِسُ  قال الأَزهري: وأَنشدني أَبو بكر الإِيادي لشاعر قدم على النبي، صلى  اللَّه عليه وسلم، فأَنشده من أَبيات:  وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعفُ تَكَرُّماً،  وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ  وهذا حجَّة لمن جعل خَنَس واقعاً. قال: ومما يدل على صحة هذه اللغة ما  رويناه عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه قال: الشهر هكذا وهكذا،  وخَنَسَ إِصْبَعَه في الثالثة أَي قَبَضَها يعلمهم أَن الشهر يكون تسعاً  وعشرين؛ وأَنشد أَبو عبيد في أَخْنَسَ وهي اللغة المعروفة:  إِذا ما القَلاسي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،  ففيهن عن صَلْعِ الرجالِ حُسُورُ  الأَصمعي: سمعت أَعرابيّاً من بني عُقَيْلٍ يقول لخادم له كان معه في  السفر فغاب عنهم: لِمَ خَنَسْتَ عنا؟ أَراد: لم تأَخرت عنا وغبت ولِمَ  تواريْت؟  والكواكبُ الخُنَّسُ: الدَّراري الخمسةُ تَخْنُسُ في مَجْراها وترجع  وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظباء وهي: زُحَلٌ والمُشْتَرِي والمِرِّيخ  والزُّهَرَة وعُطارِدُ لأَنها تَخْنِس أَحياناً في مَجْراها حتى تخفى تحت ضوء  الشمس وتَكْنِسُ أَي تستتر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغارِ، وهي  الكِناسُ، وخُنُوسها استخفاؤها بالنهار، بينا نراها في آخر البرج كَرَّتْ راجعةً  إِلى أَوّله؛ ويقال: سميت خُنَّساً لتأَخرها لأَنها الكواكب المتحيرة  التي ترجع وتستقيم؛ ويقال: هي الكواكب كلها لأَنها تَخْنِسُ في المَغِيب  أَو لأَنها تخفى نهاراً؛ ويقال: هي الكواكب السَّيَّارة منها دون الثابتة.  الزجاج في قوله تعالى: فلا أُقْسِمُ بالخُنَّسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال:  أَكثر أَهل التفسير في الخُنَّسِ أَنها النجوم وخُنُوسُها أَنها تغيب  وتَكْنِسُ تغيب أَيضاً كما يدخل الظبي في كناسِهِ. قال: والخُنَّسُ جمع  خانس.  وفرس خَنُوسٌ: وهو الذي يعدل، وهو مستقيم في حُضْرِه، ذات اليمين وذات  الشمال، وكذلك الأُنثى بغير هاء، والجمع خُنُسٌ والمصدر الخَنْسُ، بسكون  النون. ابن سيده: فرس خَنُوس يستقيم في حُضْره ثم يَخْنِسُ كأَنه يرجع  الَقهْقَرى.  والخَنَسُ في الأَنف: تأَخره إِلى الرأْس وارتفاعه عن الشفة وليس بطويل  ولا مُشْرِف، وقيل: الخَنَسُ قريب من الفَطَسِ، وهو لُصُوق القَصَبة  بالوَجْنَةِ وضِخَمُ الأَرْنَبَةِ، وقيل: انقباضُ قَصَبَة الأَنف وعِرَض  الأَرنبة، وقيل: الخَنَسُ في الأَنف تأَخر الأَرنبة في الوجه وقِصَرُ اَلأنف،  وقيل: هو تأَخر الأَنف عن الوجه مع ارتفاع قليل في الأَرنبة؛ والرجل  أَخْنَسُ والمرأَة خَنْساءُ، والجمع خُنْسٌ، وقيل: هو قِصَرُ الأَنف ولزوقه  بالوجه، وأَصله في الظباء والبقر، خَنِسَ خَنَساً وهو أَخْنَسُ، وقيل:  الأَخْنس الذي قَصُرَتْ قَصَبته وارتدَّت أَرنبته إِلى قصبته، والبقر كلها  خُنْسٌ، وأَنف البقر أَخْنَسُ لا يكون إِلا هكذا، والبقرة خَنْساءُ،  والتُّرك خُنْسٌ؛ وفي الحديث: تقاتلون قوماً خُنْسَ الآنُفِ، والمراد بهم  الترك لأَنه الغالب على آنافهم وهو شِبْهُ الفَطَسِ؛ ومنه حديث أَبي  المِنْهال في صفة النار: وعقارب أَمثال البغال الخُنُسِ. وفي حديث عبد الملك بن  عمير: واللَّه لفُطْسٌ خُنْسٌ، بزُبْدٍ جَمْسٍ، يغيب فيها الضَّرْسُ؛  أَراد بالفُطْسِ نوعاً من التمر تمر المدينة وشبهه في اكتنازه وانحنائه  بالأُنوف الخُنْسِ لأَنها صغار الحب لاطِئَة الأَقْماعٍ؛ واستعاره بعضهم  للنَّبْل فقال يصف درعاً:  لها عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْساً،  وتهْزَأْ بالمَعابِلِ والقِطاعِ  ابن الأَعرابي: الخُنُسُ مأْوى الظباء، والخُنُسُ: الظباء أَنفُسُها.  وخَنَسَ من ماله: أَخذَ.  الفراء: الخِنَّوسُ، بالسين، من صفات الأَسد في وجهه وأَنفه، وبالصاد  ولد الخنزير. وقال الأَصمعي: ولد الخنزير يقال له الخِنَّوْسُ؛ رواه أَبو  يعلى عنه. والخَنَسُ في القدم: انبساط الأَخْمَصِ وكثرة اللحم، قَدَمٌ  خَنْساء.  والخُناسُ: داء يصيب الزرع فَيَتَجَعثَنُ منه الحَرْثُ فلا يطول.  وخَنْساءُ وخُناسُ وخُناسى، كله: اسم امرأَة. وخُنَيْس: اسم. وبنو  أَخْنَس: حَيّ. والثلاث الخُنَّس: من ليالي الشهر، قيل لها ذلك لأَن القمر  يَخْنِسُ فيها أَي يتأَخر؛ وأَما قول دُرَيْد بن الصِّمَّة:  أَخُناسُ، قَدْ هامَ الفؤادُ بكُمْ،  وأَصابه تَبْلٌ من الحُبِّ  يعني به خَنْساء بنت عمرو بن الشَّرِيد فغيَّره ليستقيم له وزْنُ الشعر.
مقاييس اللغة:
(خنس)  الخاء والنون والسين أصلٌ واحد يدلُّ على استخفاءٍ وتستُّر. قالوا: الخَنْس الذهاب في خِفْية. يقال خَنسْتُ عنه. وأخْنَسْتُ عنه حقَّه. والخُنَّس: النُّجوم تَخْنِس في المَغيب. وقال قوم: سُمِّيت بذلك لأنّها تَخفَى نهاراً وتطلُع ليلاً. والخنّاس في صِفة الشَّيطان؛ لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله تعالى. ومن هذا الباب الخَنَسُ في الأنف. انحِطاط القصَبة. والبقرُ كلُّها خُنْسٌ.
القاموس المحيط:
خَنَسَ عنه يَخْنِسُ ويَخْنُسُ خَنْساً وخُنُوساً تأخَّر، كانْخَنَسَ، زَيْداً أخَّرَهُ، كأخْنَسَهُ، الإِبهامَ قَبَضَها، بِفُلانٍ غابَ به، كتَخَنَّسَ به. والخَنَّاسُ الشيطانُ. والخُنَّسُ، كرُكَّعٍ الكَواكِبُ كُلُّها، أو السَّيَّارَةُ أو النُّجُومُ الخَمسةُ زُحَلُ، والمُشْتَرِي، والمِرِّيخُ، والزُّهَرَةُ، وعُطارِدُ. وخُنُوسُها أنَّها تَغيبُ، كما يَخْنِسُ الشيطانُ إذا ذُكِرَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ. والخَنَسُ، محركةً تأخُّرُ الأنْفِ عن الوَجْهِ، مع ارْتِفاعٍ قَليلٍ في الأرْنَبَةِ، وهو أخْنَسُ، وهي خَنْساءُ. والأَخْنَسُ القُرادُ، والأَسَدُ، كالخِنَّوسِ، كسِنَّوْرٍ، وابنُ غِياثِ بنِ عِصْمَةَ، وابنُ العباسِ بنِ خُنَيْسٍ، وابنُ نَعْجَةَ بنِ عَدِيٍّ شُعراءُ، وابنُ شِهابِ بنِ شَريقٍ، وابنُ جَنَّابٍ السُّلَمِيُّ صحابيَّانِ. وأبو عامِرِ بنُ أبي الأَخْنَسِ شاعِرٌ. وخَنْساءُ بنتُ خِذامٍ، وبنتُ عَمْرِو بنِ الشَّريدِ صحابيَّتانِ، وبنتُ عَمْرٍو، أُخْتُ صَخْرٍ شاعرةٌ، ويقالُ لها خُناسٌ أيضاً. والخنساءُ البَقَرَةُ الوَحْشِيَّةُ، صِفَةٌ لها، وفرسُ عُمَيْرَةَ بنِ طارِقٍ اليَرْبُوعِيّ.
وكغُرابٍ: ع باليمن، وجَدُّ المُنْذِرِ بنِ سَرْحٍ، وابْناهُ: يَزيدُ ومَعْقِلٌ. وعبدُ الله بنُ النُّعْمَانِ بنِ بَلذَمَةَ بنِ خُناسٍ، وأُمُّ خُناسٍ: لهم صُحْبَةٌ. وهَمَّامُ ابنُ خُناسٍ: تابعيٌّ. وكزُبَيْرٍ: ابنُ خالِدٍ، وابنُ أبي السائِبِ، وابن ُحُذافَةَ، وأبو خُنَيْسٍ الغِفارِيُّ: صحابيُّونَ. والخُنُسُ، بضمتينِ: الظِّباءُ، ومَوْضِعُها أيضاً، والبَقَرُ. وانْخَنَسَ: تأخَّر، وتَخَلَّفَ. وتَخَنَّسَ بهم: تَغَيَّبَ.
تاج العروس:
خ ن س
خَنَسَ عنه يَخْنِسُ بالكَسْر ويَخْنُسُ بالضَّمّ خَنْساً بالفَتْح وخُنُوساً كقُعُود وخُنَاساً كغُرَابٍ : تأَخَّرَ وانْقَبَضَ كانْخَنَسَ واخْتَنَسَ وبكِلَيْهما رُوِيَ حَدِيثُ أَبي هُرَيْرَةَ رضِيَ الله عنه . وخَنَسَ زَيْداً : أَخَّرَه . لازِمٌ مُتَعَدٍّ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ عن الفَرَّاءِ والأُمَوِيِّ . وفي التَّهْذِيبِ : خَنَسَ في كلام العَرَبِ يكون لازِماً ويكونُ مُتَعَدِّياً . يقال : خَنَسْتُ فُلاناً فَخَنَس أَي أَخَّرْتُه فتأَخَّرَ كأَخْنَسَهُ وهو الأَكثَرُ والذي رَوَاهُ أَبو عُبَيْد عن الفَرّاءِ والأُمَوِيّ خِلاف ما نَقَلَه الصّاغَانِيُّ عنهما . ونَصُّهما : خَنَسَ الرجُلُ يَخْنِسُ وأَخْنَسْتُه بالأَلف . قال الأَزْهَرِيّ : وأَنشَدَ أَبو بَكْرٍ الإِيَادِيّ لشاعرٍ قَدِمَ على النَّبِيِّ صلَّى الله عَلَيْه وسَلَّم فأَنْشَدَه من أَبْيَاتٍ . قالَ الصّاغَانِيُّ : هو العَلاَءُ بن الحَضْرِمِيِّ :
" وإِنْ دَحَسُوا بالشَّرِّ فَاعْفُ تَكَرُّماًوإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الحَدِيثَ فلا تَسَلْ قال : وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَلَ خَنَسَ وَاقِعاً . وممَّا يدُلّ على صِحَّة هذه اللُّغَة أَيضاً قولهُم : خَنَسَ الإِبْهَامَ أَي قَبَضَهَا . وقد رُوِيَ عن النَّبِيِّ صلّى الله عليه وسلّم أَنَّه قالَ : الشَّهْرُ هكذا وهكذا وخَنَسَ إِصْبَعَه في الثّالِثَة أَي قَبَضَهَا يُعْلِمُهم أَنَّ الشَّهْرَ يكونُ تِسْعاً وعِشْرِين
وخَنَسَ بفُلانٍ : غَابَ به قاله ابنُ شُمَيْلٍ في تفسير حديثٍ رواه : يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فتَخْنِسُ بالجَبَّارِينَ في النَّارِ أي تُغَيِّبُهم وتُدْخِلُهُم فيها . كتَخَنَّسَ به . والخَنَّاسُ كشَدَّادٍ : الشَّيْطَانُ قال الفَرَّاءُ : هو إِبْلِيسُ يُوَسْوِسُ في صُدُورِ النّاسِ . وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الكُنَّسِ أَكثرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ أَنَّ الخُنَّس هي : الكَوَاكِبُ كُلُّهَا أَو السَّيّارَةُ مِنْهَا دُونَ الثَّابِتَةِ : أَو النُّجُومُ الخَمْسَةُ تَخْنِسُ في مَجْرَاهَا وتَرْجِعُ وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّباءُ وهي زُحَلُ والمُشْتَرِي والمِرِّيخُ والزُّهَرَةُ وعُطَارِدُ لأَنَّهَا تَخْنِسُ أَحياناً في مُجْرَاهَا حَتَّى تَخْفَى تحتَ ضوء الشَّمْسِ وتَكْنِسُ أَي تَسْتَتِر كما تُكْنِسُ الظِّبَاءُ في المَغَارِ وهي الكِنَاسُ وخُنُوسُها أَنَّهَا تَغِيبُ كما تَغَيِيبُ الظِّبَاءُ في كِنَاسِها وقيل : خُنُوسُهَا : اسْتِخْفَاؤُهَا النَّهارِ بَيْنا نَراهَا في آخِرِ البُرْجِ كَرَّتْ رَاجِعةً إلى أَوَّلهِ . وقيل : سُمِّيّتْ خُنَّساً لتأَخُّرِها ؛ لأَنَّهَا الكَوَاكِبُ المُتَحَيِّرَةُ الَّتِي تَرْجِعُ وتَسْتَقِيمُ . وقيل : سُمِّيَتْ لأَنَّهَا تَخْنِسُ وتَغِيبَ كما يَخْنِسُ الشَّيْطَانُ . قيل : إِنَّ له رَأْساً كرَأْسِ الحَيَّةِ يَجْثِمُ على القَلْب إِذا ذكرَ العَبْدُ الله عَزَّ وجَلَّ تَنَحَّى وخَنَسَ وإِذا تَنَحَّى عن الذِّكْرِ رَجَعَ إلى القَلْبِ يُوَسْوِسُ . نَعُوذُ باللهِ منه
والخَنَسُ مُحَرَّكةً : قَرِيبٌ من الفَطَسِ وهو تَأَخُّرُ الأَنْفِ عن الوَجْهِ مع ارْتِفَاعٍ قليلٍ في الأَرْنَبَةِ . وقيل : لُصُوقُ القَصَبَةِ بالوَجْنَةِ وضِخَمُ الأَرْنَبَةِ . وقيل : انْقِباضُ قَصَبَةِ الأَنْف وعِرَضُ الأَرْنَبَةِ : وقيل : هو تَأَخُّرُ الأَنْفِ إلى الرَّأْسِ وارْتِفَاعُه عن الشَّفَةِ وليسَ بطَوِيلٍ ولا مُشْرِفٍ . وهو أَخْنَسُ وهي خَنْسَاءُ والجَمْعُ خُنْسٌ . وقيل : الأَخْنَسُ : الذي قَصْرَتْ قَصَبَتُه وارْتَدَّتْ أَرْنَبَتُه إلى قَصَبَتِه . وفي الحَدِيث : تُقَاتِلُون قَوْماً خُنْسَ الآنُفِ والمُرَادُ بهِم التُّرْكُ ؛ لأَنَّه الغالِبُ على آنافِهِم . والأَخْنَسُ : القَرَادُ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ . والأَخْنَسُ : الأَسَدُ كالْخِنَّوْسِ كسِنَّوْرٍ قال الفَرَّاءُ : الخِنَّوْسُ بالسين من صِفَاتِ الأَسَد في وَجْهِه وأَنْفهِ وبالصّادِ : وَلَدُ الخِنْزِيرِ
والأَخْنَسُ بنُ غِيَاثِ بنِ عِصْمَةَ : أَحَدُ بَنِي صَعْبِ بن وهب بن جلى بن أخمس بنِ ضُبَيْعَةَ بن رَبِيعَةَ بنِ نِزار . والأَخْنَسُ بنُ العَبّاسِ بنِ خُنَيْس بنِ عَبْدِ العُزِّي بنِ عائِذِ ابن عُمَيْسِ بن بِلالِ بنِ تَيْمِ الله ابن ثَعْلَبَةَ . والأَخْنَسُ بن نَعْجَة ابنِ عَدِيّ بنِ كَعْبِ بن عُلَيْمِ ابن جَنَاب الكلْبِيّ شُعَرَاءُ
والأَخْنَسُ بنُ شِهابِ بنِ شَرِيقِ بنِ ثُمامَةَ بنِ أَرْقَمَ بنِ عَدِيِّ بنِ مُعَاوِيَةَ بنِ عَمْرِو بنِ غَنْمِ بنِ تَغْلِبَ . الصوابُ فيه أَنّه شاعرٌ ليس له صُحْبَة والذي له صُحْبَةٌ هو الأَخْنَسُ بنُ شَرِيقٍ الثَّفَفِيُّ حَلِيفُ بني زُهْرَةَ وهو لَقبٌ له ؛ لأَنَّه خَنَسَ ببَنِي زُهْرَةَ يومَ بَدْرٍ وكانَ مُطَاعاً فيهم فلم يَشْهَدْها مِنْهُم أَحَدٌ كما في العُبَابِ . و الأَخْنَسُ بنُ جَنَّابٍ السُّلَمِيُّ : صَحَابِيَّان . وأَبو عامِرِ بنُ أَبِي الأَخْنَسِ الفَهْمِيُّ : شاعِرٌ . وفاتَه أَخْنَسُ بن خَلِيفَة ؛ تابِعِيٌّ عن ابنِ مَسْعُودٍ . وخَنْسَاءُ بنْتُ خِذَام بنِ خالِدٍ الأَنْصَارِيَّةُ لها ذِكرٌ في حَدِيثِ أَبي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه وفي المُوَطَّإِ : زَوَّجَها أَبُوها وهي ثِيِّبٌ . وخَنْسَاءُ بنتُ عَمْرِو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيَّةُ الشاعِرةُ اسمُها تُمَاضِرُ وَفَدَتْ وأَسْلَمْتْ صحابِيَّتَانِ . وخَنْسَاءُ بنتُ عَمْرِو أَخْتُ صَخْرٍ شاعِرَةٌ وهي بِنْتُ عَمْرِو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيَّة التي ذَكرها . وهي التي يُقَال لها : خُنَاسٌ كغُرابٍ أَيضاً جاءَ ذلِكَ في شِعْرِ دُرَيْدِ بنِ الصَّمَّةِ :
أَخُنَاسُ قَدْ هَامَ الفُؤادُ بِكُمْ ... وأَصَابَهُ تَبْلٌ مِنَ الحُبِّ يَعْنِي به خَنْسَاءَ بنتَ عَمْرِو بنِ الشَّرِيدِ فغَيَّره لِيسْتَقِيمَ له وزنُ الشِّعِر ولها مَراثٍ وأشْعَارٌ في أَخِيهَا صَخْرٍ مشهورةٌ وأَجْمَعُوا على أَنّهُ لم تَكُن امرأَةٌ أشْعَرَ منها . ورُوِيَ أَنها شَهِدَت القادِسِيَّةَ ومَعَهَا أَربعةُ بَنِينَ لها فلم تَزَلْ تَحُضُّهُم على القِتَال وتَذْكُر لهم الجَنَّةَ بكلامٍ فَصِيحٍ فأَبْلَوْا يومَئذٍ بلاءً حسناً واستُشْهِدَوا فكانُ عُمَرُ رضي الله عنه يُعْطِيهَا أَرزاقَهُم . ففي كلام المصنِّف نَظَرٌ وقَصُورٌ من وَجْهَيْنِ . وفَاتَه ذِكْرُ خَنْسَاءَ بنتِ رِئَابِ ابنِ النُّعْمانِ من المُبايِعاتِ . والخَنْسَاءُ : البَقرةُ الوَحْشِيَّةُ صِفَة لَهَا . وأَصْل الخَنَسِ في الظِّبَاءِ والبَقَرِ وهي كلُّهَا خُنْسٌ وأَنْفُ البَقَرِ أَخْنَسُ لا يكونُ إِلاّ هكذا . قيل : وبه سُمِّيَت المَرْأَةُ . قال لَبِيد :
أَفَتِلْكَ أَمْ وَحْشِيَّةٌ مَسْبُوعَةٌ ... خَذَلَتْ وهَادِيَةُ الصِّوُارِ قِوَامُهَا
خَنْسَاءُ ضَيَّعَتِ الفَرِيرَ فلم يَرِمُ ... عُرْضَ الشَّقائقِ طَوْفُهَا وبُغَامُهَا والخَنْسَاءُ : فَرَسُ عُمَيْرةَ بنِ طارِقٍ اليَرْبُوعِيّ وهو أَخو حَزِيمَةَ بنِ طارِقٍ الذي أَسَرَه أَسِيدُ ابنِ حِنّاءَة أَخو بَنِي سَلِيطِ ابنِ يَرْبُوعٍ . وهذا الفَرَسُ من أَولاد أَعْوَجَ الَّذِي تَقَدَّم ذِكْرُه وهو القائِلُ فِيهَا :
كَرَرْتُ لَهُ الخَنْساءَ آثَرْتهُ بِهَا ... أَوَائِلهُ مِمَّا عَلِمْت ويَعْلَمُ وخُنَاسٌ كغُرابٍ : ع باليَمَنِ بل أُحَدُ مَخَالِيفِها . وخُنَاسُ بنُ سِنَانِ بنِ عُبَيْدٍ الخزرجيّ السُّلَمِيُّ جدُّ المنذر بن سَرْحٍ وابْنَاهُ يَزِيدُ بَدْرِيُّ ومَعْقِلٌ عَقَبِيٌّ بَدْرِيٌّ وعبدُ اللهِ بن النُّعْمَانِ بنِ بَلْذَمَةَ بنِ خُنَاس بنِ سِنَانٍ المَذْكُورِ . وبَلْذَمَةَ بالذَّال المعجمة ويُقَالُ بالمُهْمَلَةِ ويُقَال بضمَّتين كما سيأْتي ذِكْرُه في مَوضعه . بَدْرِيٌّ أُحُدِيٌّ وكذلِك أَبُو قَتَادَةَ الحارِثُ بنُ رِبْعِيِّ بنِ بَلْذَمَةَ النُّعْمَانِ بنِ خُنَاسٍ واختُلِف في اسمه . بَدْرِيٌّ في قولِ بعضِهِم وهو مُسْتَدْرَكٌ على المصنِّفِ
وأُمُّ خُنَاسٍ : امرأَةُ مَسْعُودٍ . هكذا ضَبَطَه ابنُ مَاكُولاَ . لهم صُحْبَةٌ وهَمّامُ بنُ خُنَاسٍ المَرْوَزِيُّ تَابِعِيٌّ عن ابنِ عُمَرَ . وفَاتَه : خُنَاسُ بنُ سُحَيْم عن زِياد بن حُدَيْرٍ وخُنَاسٌ الذي حَدَّث عنه كُلَيْبُ بنُ وَائِل . خُنَيْسٌ كزُبَيْرٍ ابنُ خالِدٍ أَبُو صَخْرٍ الخُزاعِيُّ الكَعْبيُّ قُتِل فيما قِيل يومَ الفَتْحِ . خُنَيْسُ بنُ أَبي السَّائِبِ بن عُبَادَةَ الأَنْصَارِيُّ الأَوْسِيُّ فَارِسٌ بَطَلٌ بَدْرِيٌّ
خُنَيْسُ ابنُ حُذَافَةَ بنِ قَيْسٍ السَّهْمِيُّ أَخُو عبدِ الله له هِجْرَتانِ . وأَبو خُنَيْسٍ الغِفَارِيّ ويقال : خُنَيْسٌ والأَوّل أَثْبَتُ له حديثٌ صحابِيُّون . وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الخُنُسُ بضَّمَتَيْن وضَبْطَه الصّاغانِيُّ بالضَّمّ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها . ومَوْضِعُهَا أَيضاً : خُنُسٌ . كذا هو نَصُّ التَّكْمِلَة وفي اللِّسان ؛ مَأْوَاها . والخُنْسُ : البَقَرُ وقد تقدَّم أَنَّ أَصلَ الخَنَسِ في الظِّبَاءِ والبَقَر كُلُّها خُنُسٌ وَاحِدُهَا خَنْسَاءُ . وانْخَنَسَ الرَّجلُ : تأَخَّر مُطاوِع خَنَسَهُ وقد تقدَّم في أَوَّل المادّة فهو تَكْرَارٌ مع عَدَمِ ذِكْرِه : اخْتَنَسَ وهو مِثْلُه كما صرَّح به غيرُ وَاحد
ومِن المَجَازِ : انْخَنَسَ الرَّجُلُ إِذا تَخَلَّف عن القَوْمِ وكذلِك خَنَسَ كما نقله الأَصْمَعِيُّ عن أَعرابِيٍّ مِنْ بَنِي عُقَيْلٍ . وتَخَنَّس بهم أَي تَغَيَّبَ بهم وهذا أَيضاً قد تقدَّم في أَوَّلِ المادة فهو تَكْرَار . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : الخُنُوسُ : الانْقِباضُ . وخَنَسَ مِن بَيْنِ أَصحابِه : اسْتَخْفَى والخِنَاسُ كالخُنُوسِ . وخَنَستِ النَّخْلُ : تَأَخَّرتْ عن قَبُول التَّلْقِيحِ فلم يُؤَثِّرْ فيها ولم تَحْمِلْ في تِلْك السَّنَةِ . والخَانِسُ : المُتَأَخِّرُ والجَمْع : الخُنَّسُ وقد تُوصَفُ به الإِبلُ . ضُمَّزٌ خُنَّسٌ ما جُشِّمَتْ جَشِمَتْ أي صَوَابِرُ على العَطَشِ وما حَمَّلْتَهَا حَمَلَتْه . وضَبَطَه الزَّمَخْشِريُّ بالحاءِ المُهْمَلَةِ والمَوَحَّدة بغيرِ تَشْدِيد وقد تقدَّمَ في مَوْضعه . وخَنَسَ به : وَارَاه . وخَنَسَ ؛ إِذا تَوَارَى وغابَ . وأَخْنَسْتُه أَنا : خَلَّفْتُه . قاله الأَصْمَعيّ . وأَخْنَسُوا الطَّرِيقَ : جَاوَزُوه عن أبي عَمْرو أَو خَلَّفُوه وَراءَهم وهو مَجَازٌ كما للزَّمَخْشَرِيِّ . وقالَ الفَرَّاءُ : أَخْنَسْتُ عنه بَعْضَ حَقِّهِ فهو مُخْنَسٌ أَي أَخَّرْتُه . وقال أُبو عُبَيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ كصَبُورٍ : هو الذي يَعْدِلُ وهُوَ مُسْتَقِيمٌ في حُضْرِه ذاتَ اليَمِيْنِ وذاتَ الشِّمَالِ وكذلِك الأُنْثَى بغيرِ هاءٍ . نَقَلَهُ الصّاغانِيُّ والجَمْعُ خُنُسٌ والمَصْدَر : الخَنْسُ بسكونِ النُّونِ . وقال ابن سِيدَه : فَرَسٌ خَنُوسٌ : يَسْتَقِيمُ في حُضْرِه ثمّ يَخْنِسُ كأَنَّه يَرْجِعُ القَهْقرَى . والخُنْسُ : نوعٌ من التَّمْرِ بالمَدِينَةِ صِغَارُ الحَبِّ لاطِئَةُ الأُقْمَاعِ على التَّشْبِيهِ بالأَنْفِ واسْتَعَاره بعضُهُم للنَّبْل فقال يَصِف دِرْعاً :
لَهَا عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْساً ... وَتَهْزَأُ بالمَعَابِلِ والقِطَاعِ وخَنَسَ من مالِه : أَخَذَ . وقال الأَصْمَعِيُّ : وَلَدُ الخِنْزِيرِ يُقَال له : الخِنَّوْسُ بالسينِ . رواه أَبُو يَعْلَى عنه . والخَنَسُ في القَدَمِ : انبِسَاطُ الأَخْمَصِ وكَثْرةُ اللَّحْمِ . قَدَمٌ خَنْسَاءُ . والخُنَاسُ كغُرَابٍ : دَاءٌ يُصِيبُ الزَّرْعَ فيتَجَعْثَنُ منه الحَرْثُ فلا يَطُولُ : وخَنْسَاءُ وخُنَاسُ وخُنَاسَى كُلُّه : اسمُ امرأَةٍ . وبَنُو أَخْنَسَ : حَيٌّ . والثَّلاثُ الخُنَّسُ : من لَيَالِي الشَّهْرِ قيل لها ذلك لأَنَّ القَمَرَ يَخْنِسُ فيها أَي يَتأَخَّر . ورَحْبُةُ خُنَيْسٍ كزُبَيْرٍ : مَحَلَّةٌ بالكوفَةِ . والخِنِّيسُ كسِكِّيت : المُرَاوِغُ المُحْتَالُ . والخَنْسُ : الرُّجُوع وهو مَجَاز

##### Türkçe

خنس
**خَنَسَ** - **يَخْنُسُ** (**خَنَسَ** - **يَخْنِسُ**) - **خَنّاس** - **خَنَّأسَة** - **خُنَّس**
**خَنَسَ - يَخْنُسً** + varlık: büzülür ve geri çekilir; böylece görünür ve belirgin olmayan bir yerde yerleşir; gizlenmek ve saklanmak için.
**خَنّاس**: “فـَعـَّال” vezninde: **خَنَسَ - يَخْنُسً**’tan mübalağa ism-i fâil: **خَنَسَ - يَخْنُسً** fiilini tekrar ve mübalağa üzere yapan kimse.
**خَنَّأسة**: **خَنّاس**’ın müennesi.
**خُنَّس**: **خَنَّأسة**’nin çoğulu.
Not: ﴿**الخنس الجواري الكنس**﴾’in, **الخنس الجواري الكنس** yıldızları olarak anlaşılması mümkündür: yani görünmeyen ve gizlenen yıldızlar.
Kara delikler veya yutan galaksiler gibi; ki yolundan başkalarını, asteroitleri, gezegenleri ve yıldızları süpürür; onları yutar ve onları yutar, Allah daha iyi bilir.
Ve lafız, “hareket edenin kendisinin bir örtünün arkasına içeri doğru hareket ederek gizlenmesi” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
عَزَبَ - يَعْزُبُ، غَابَ - يَغيْبُ، **خَنَسَ - يَخْنُسُ** (**خَنَسَ - يَخْنِسُ**)، غَرَبَ - يَغْرُبُ، أَفَلَ - يَأفِلُ (أَفَلَ - يَأفُلُ)، أَفَقَ - يَأفِقُ

خناس
 	﴿**من شر الوسواس الخناس(4)**﴾ الناس

خنس
 	﴿**فلا أقسم بالخنس(15) الجواري الكنس(16)**﴾ التكوير

Tefsirde geldi: **الختس**: yıldızlar; **الجوار**: feleğinde akanlar; **الكنس**: gurûbda gizlenenler; **الخناس**: gizlenen, saklanan.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**خنس**] خ ن س: **خَنَسَ** ondan: geri kaldı; bâbı **دخل**’dir. Ve **أخْنَسَهُ** başkası: yani onu geride bıraktı ve ondan geçip gitti. Ve **الخَنّاسُ** şeytandır; çünkü Allah عز وجل anıldığında **يخنس** eder. Ve **الخُنَّسُ** bütün gezegenlerdir; çünkü batışta **تخنس** ederler; yahut çünkü gündüz gizlenirler. Ve denildi: sabit olanlardan değil, seyyar gezegenlerdir. Ve el-Ferrâ dedi: Kur’an’da bununla murad Satürn, Jüpiter, Mars, Venüs ve Merkür’dür; çünkü yörüngelerinde **تخنس** ederler ve **تكنس** ederler; yani, ceylanların **الكناس**’ta **تكنس** etmesi gibi örtünürler. Geri kalmalarından dolayı **خُنّسا** diye adlandırıldılar; çünkü onlar geri dönen ve doğrulan şaşkın gezegenlerdir. Ve **خَنَسَ** müteaddî de olur lâzım da olur. Ve **خَنَسَهُ فَخَنَسَ**: yani onu geciktirdim de gecikti; ve onu kabzettim de büzüldü. Ve ondan hadis: ﴿**وخنس إبهامه**﴾ yani onu kabzetti. Ve bazısı onu, ancak elif ile müteaddî kılmaz; şöyle der: **أخْنَسَهُ**.

er-Râgıb
خنس
- Yüce Allah’ın sözü: }**من شر الوسواس الخناس**﴿[الناس/4], yani: **يخنس** eden şeytan; yani: Allah تعالى anıldığında büzülür. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾**فلا أقسم بالخنس**{ [التكوير/15], yani: gündüz **تخنس** eden gezegenlere. Ve denildi: **الخنس** Satürn, Jüpiter ve Mars’tır; çünkü yörüngelerinde **تخنس** ederler (bu sözleri **الدر المنثور** 8/431’de gözden geçir), yani: geri döner. Ve **أخنست عنه حقه**: hakkını geciktirdim.

Lisân özeti
1. **الخُنُوس**: büzülme ve gizlenme. **خَنَسَ** arkadaşlarının arasından: **يَخْنِسُ** ve **يَخْنُسُ**, damme ile; **خُنُوساً** ve **خِناساً**; ve **انْخَنَس**: büzüldü ve geri kaldı; ve denildi: geri döndü. Ve **أَخْنَسَه** başkası: onu geride bıraktı ve ondan geçip gitti.
2. Şeytan kula **يُوَسْوِسُ** eder; Allah’ı zikrettiğinde **خَنَسَ**; yani ondan büzüldü ve geri kaldı.
3. Onun hurmalığı vardı; hurmalar **فَخَنَسَت**: yani aşılamayı kabul etmekten geri kaldı; böylece onda etkili olmadı ve o yıl ürün vermedi.
4. Arapların كلامında **خَنَسَ** lâzım olur ve müteaddî olur. Denir: **خَنَسْتُ** falanı, **فَخَنَسَ**: yani onu geciktirdim de gecikti; ve onu kabzettim de büzüldü; ve **خَنَسْته** daha çok.
5. **خَنَسَ به**: yani onu gizledi. - Ve denir: **يَخْنِسُ بهم**: yani onları kaybettirir. Ve adam **خَنَسَ** ettiğinde: gizlendi ve kayboldu.
6. Ve **أَخنسته** ben: yani onu geride bıraktım;
7. Beni hizasına dikti; namazına yönelince **انْخَنَسْتُ**.
8. Üçüncüde parmağını **خَنَسَ** etti: yani onu kabzetti.
9. Niçin bizden **خَنَسْتَ**? Muradı: niçin bizden geri kaldın ve kayboldun; ve niçin gizlendin? Ve **الكواكبُ الخُنَّسُ**: beş parlak yıldızdır; yörüngelerinde **تَخْنُسُ** eder.
10. Tefsir ehlinin çoğu **الخُنَّس** hakkında: onların yıldızlar olduğudur; ve onların **خُنُوسُ**’u: onların kaybolmasıdır; ve **تَكْنِسُ**: kaybolur; tıpkı ceylanın **كناس**’ına girmesi gibi.
11. Burunda **الخَنَسُ**: onun başa doğru geri kalması ve dudaktan yükselmesidir; uzun değildir ve çıkık değildir.
12. **الأَخْنس**: kamışı kısalan ve ucu kamışına geri dönen kimsedir; sığırın hepsi **خُنْسٌ**’tür; sığırın burnu **أَخْنَسُ**tur, ancak böyle olur; inek **خَنْساءُ**dur; Türkler **خُنْسٌ**tür;
13. **الخُنُسُ**: ceylanların barınağıdır; **الخُنُسُ**: ceylanların kendileridir. Ve **خَنَسَ** malından: aldı.
14. Ayakta **الخَنَسُ**: ayak tabanı çukurunun yayılması ve etin çokluğudur; **قَدَمٌ خَنْساء**.

Lisânü’l-ʿArab
● - خنس: **الخُنُوس**: büzülme ve gizlenme. **خَنَسَ** arkadaşlarının arasından: **يَخْنِسُ** ve **يَخْنُسُ**, damme ile; **خُنُوساً** ve **خِناساً**; ve **انْخَنَس**: büzüldü ve geri kaldı; ve denildi: geri döndü. Ve **أَخْنَسَه** başkası: onu geride bıraktı ve ondan geçip gitti. Ve hadiste: şeytan kula **يُوَسْوِسُ** eder; Allah’ı zikrettiğinde **خَنَسَ**; yani ondan büzüldü ve geri kaldı. el-Ezherî dedi: ve el-Ferrâ da Yüce Allah’ın sözü hakkında böyle dedi: **من شر الوسواس الخناس**; dedi: İblis insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah anıldığında **خَنَسَ** eder. Ve denildi: onun yılan başı gibi bir başı vardır; kalbin üzerine çöker; kul Allah’ı zikrettiğinde uzaklaşır ve **خَنَسَ** eder; Allah’ı zikretmeyi bıraktığında kalbe geri döner, vesvese verir; Allah’a sığınırız ondan. Câbir hadîsinde: onun hurmalığı vardı; hurmalar **فَخَنَسَت**: yani aşılamayı kabul etmekten geri kaldı; böylece onda etkili olmadı ve o yıl ürün vermedi. Haccâc hadîsinde: “Develer **ضُمَّزٌ خُنَّسٌ**’tur; neye zorlanırsa ona katlanır”; **الخُنَّسُ** **خانِس**’in çoğuludur; yani geri kalan; ve **الضُمَّزٌ** **ضامز**’in çoğuludur; o da gevişten kendini tutandır; yani susuzluğa sabredenlerdir; ve ne yüklersen onu taşırlar; Zemahşerî’nin kitabında: **حُبُسٌ**, **الحاء** ile ve tek noktalı **الباء** ile, şeddesiz. el-Ezherî: Arapların كلامında **خَنَسَ** lâzım olur ve müteaddî olur. Denir: **خَنَسْتُ** falanı, **فَخَنَسَ**: yani onu geciktirdim de gecikti; ve onu kabzettim de büzüldü; ve **خَنَسْته** daha çok. Ebû Ubeyd, Ferrâ ve Ümevî’den rivayet etti: adam **خَنَسَ** eder **يَخْنِسُ**; ve ben onu **أَخْنَسْتُه**, elif ile; ve İbn Şümeyl de rivayet ettiği bir hadiste böyle dedi: “Ateşten bir boyun çıkar; zorbalara ateşte **فَتَخْنِسُ** eder”; muradı: onları ateşe sokar ve orada kaybettirir. Denir: **خَنَسَ به**: yani onu gizledi. Ve denir: **يَخْنِسُ بهم**: yani onları kaybettirir. Ve adam **خَنَسَ** ettiğinde: gizlendi ve kayboldu. Ve **أَخنسته** ben: yani onu geride bıraktım; râʿî dedi:
إِذا سِرْتُمُ بين الجُبَيْلَيْنِ ليلةً،
وأَخْنَسْتُمُ من عالِجٍ كَدَّ أَجْوَعا
el-Asmaʿî: **أَخنستم**: geride bıraktınız, dedi. Ebû ʿAmr: geçtiniz, dedi; ve dedi: geciktirdiniz. Kaʿb hadîsinde: ateş onları **فتَخْنِسُ** eder. İbn ʿAbbâs hadîsi: Peygambere geldim, صلى الله عليه وسلم, o namaz kılıyordu; beni hizasına dikti; namazına yönelince **انْخَنَسْتُ**. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onu Medine yollarından birinde karşıladı; dedi: ondan **فانْخَنَسْتُ**; bir rivayette: **اخْتَنَسْتُ**, nûn ve tâ ile mutâvaʿat üzere; ve rivayet edilir: **فانْتَجَشْتُ**, **الجيم** ve **الشين** ile. Tufeyl hadîsinde: benden **فَخَنَسَ** etti yahut alıkoydu; dedi: şüphe ile böyle geldi. Ferrâ dedi: ondan hakkının bir kısmını **أَخْنَسْتُ** ettim; o **مُخنَسٌ**dur; yani onu geciktirdim; ve el-Baʿîth dedi:
وصَهْباء من طُولِ الكَلالِ زَجَرْتُها،
وقد جَعَلَتْ عنها الأَخيرَةُ تَخْنِسُ
el-Ezherî dedi: Ebû Bekir el-İyâdî bana, Peygambere, صلى الله عليه وسلم, gelen bir şair için şu beyitlerden okudu:
وإِن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعفُ تَكَرُّماً،
وإِن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâkiʿ (müteaddî) kılan için hüccettir. Dedi: Bu dilin sıhhatine delalet eden şeylerden: Peygamberden, صلى الله عليه وسلم, rivayet ettiğimizdir: “Ay şöyle ve şöyle” dedi; üçüncüde parmağını **خَنَسَ** etti; yani onu kabzetti; onlara ayın yirmi dokuz olacağını bildirmek için. Ebû Ubeyd, bilinen dil olan **أَخْنَسَ** hakkında şu beyiti okudu:
إِذا ما القَلاسي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
ففيهن عن صَلْعِ الرجالِ حُسُورُ
el-Asmaʿî: Benî ʿUḳayl’den bir bedevîyi, yolculukta yanında olan bir hizmetçisine, onlardan kaybolunca, şöyle derken işittim: “Niçin bizden **خَنَسْتَ**?” Muradı: niçin bizden geri kaldın ve kayboldun; ve niçin gizlendin? Ve **الكواكبُ الخُنَّسُ**: beş parlak yıldızdır; yörüngelerinde **تَخْنُسُ** eder ve geri döner; ve **تَكْنِسُ** eder; ceylanların **تَكْنِسُ** etmesi gibi; onlar: زُحَلٌ ve المُشْتَرِي ve المِرِّيخ ve الزُّهَرَة ve عُطارِدُ; çünkü bazen yörüngelerinde **تَخْنِسُ** ederler; güneş ışığının altında gizleninceye kadar; ve **تَكْنِسُ**: yani örtünür; ceylanların mağaralarda **تُكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِناسُ**tır. Ve onların **خُنُوسُ**’u: gündüz gizlenmeleridir; onları burcun sonunda görürken, başına geri dönmüş olurlar. Ve denir: gecikmelerinden dolayı **خُنَّساً** diye adlandırıldılar; çünkü onlar geri dönen ve doğrulan şaşkın gezegenlerdir. Ve denir: bütün gezegenlerdir; çünkü batışta **تَخْنِسُ** ederler; yahut çünkü gündüz gizlenirler. Ve denir: sabit olanlardan değil, seyyar gezegenlerdir. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فلا أُقْسِمُ بالخُنَّسِ الجَوارِ الكُنَّسِ**; dedi: tefsir ehlinin çoğu **الخُنَّس** hakkında: onların yıldızlar olduğudur; ve onların **خُنُوسُ**’u: onların kaybolmasıdır; ve **تَكْنِسُ**: kaybolur; tıpkı ceylanın **كناس**’ına girmesi gibi. Dedi: **الخُنَّسُ** **خانِس**’in çoğuludur. Ve **فرس خَنُوسٌ**: o, düz giden; yürüyüşünde doğru iken sağa ve sola meyleden; dişisi de hâ’sız böyledir; çoğulu **خُنُسٌ**; masdarı **الخَنْسُ**, nûn sükûnuyla. İbn Sîde: **فرس خَنُوس** yürüyüşünde doğrulur; sonra **يَخْنِسُ** eder; sanki geriye doğru döner. Burunda **الخَنَسُ**: onun başa doğru geri kalması ve dudaktan yükselmesidir; uzun değildir ve çıkık değildir. Ve denildi: **الخَنَسُ** **الفَطَس**’a yakındır; o da kamışın yanağa yapışması ve ucun iriliğidir. Ve denildi: burun kamışının büzülmesi ve ucun genişliğidir. Ve denildi: burunda **الخَنَسُ**, ucun yüzde geri kalması ve burnun kısalığıdır. Ve denildi: burnun yüzden geri kalmasıyla birlikte uçta az bir yükselmedir; erkek **أَخْنَسُ**, kadın **خَنْساءُ**; çoğul **خُنْسٌ**. Ve denildi: burnun kısalığı ve yüze yapışmasıdır; aslı ceylanlarda ve sığırlardadır; **خَنِسَ** **خَنَساً** eder; o **أَخْنَسُ**tur. Ve denildi: **الأَخْنس** kamışı kısalan ve ucu kamışına geri dönen kimsedir; sığırın hepsi **خُنْسٌ**’tur; sığırın burnu **أَخْنَسُ**tur, ancak böyle olur; inek **خَنْساءُ**dur; Türkler **خُنْسٌ**tür. Hadiste: “**خُنْسَ الآنُفِ** bir kavimle savaşacaksınız”; murad Türklerdir; çünkü bu, burunlarında galip olandır; ve o, **الفَطَس** benzeridir. Ve Ebû’l-Minhâl hadîsinden, ateşin sıfatında: “katırların misli akrepler, **الخُنُسِ**”. Abdülmelik b. ʿUmeyr hadîsinde: “Vallahi **فُطْسٌ خُنْسٌ**; **بزُبْدٍ جَمْسٍ**; azı dişi onda kaybolur”; **الفُطْسِ** ile Medine hurmasından bir türü murad etti; onun dolgunluğu ve eğriliği sebebiyle onu **الأُنوف الخُنْسِ**’e benzetti; çünkü o, küçük taneli, çanaklara yapışık tanelerdir. Bazısı onu oklar için istiâre etti; zırhı vasfederken dedi:
لها عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْساً،
وتهْزَأْ بالمَعابِلِ والقِطاعِ
İbnü’l-Aʿrâbî: **الخُنُسُ** ceylanların barınağıdır; **الخُنُسُ**: ceylanların kendileridir. Ve **خَنَسَ** malından: aldı. Ferrâ: **الخِنَّوسُ**, sîn ile, aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; sâd ile ise domuz yavrusudur. el-Asmaʿî dedi: domuz yavrusuna **الخِنَّوْسُ** denir; Ebû Yaʿlâ ondan rivayet etti. Ayakta **الخَنَسُ**: ayak tabanı çukurunun yayılması ve etin çokluğudur; **قَدَمٌ خَنْساء**. Ve **الخُناسُ**: ekine isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı ekin bodurlaşır, uzamaz. Ve **خَنْساءُ** ve **خُناسُ** ve **خُناسى**, hepsi: bir kadının adıdır. Ve **خُنَيْس**: bir addır. Ve **بنو أَخْنَس**: bir kabiledir. Ve “üç **الخُنَّس**”: ayın gecelerindendir; ona bu ad verildi; çünkü ay onda **يَخْنِسُ** eder; yani gecikir. Ve Düreyd b. es-Sımme’nin sözüne gelince:
أَخُناسُ، قَدْ هامَ الفؤادُ بكُمْ،
وأَصابه تَبْلٌ من الحُبِّ
Bununla ʿAmr b. eş-Şerîd’in kızı **خَنْساء**’yı kasteder; şiirin vezni düzgün olsun diye onu değiştirdi.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**خنس**) **الخاء** ve **النون** ve **السين** tek bir asıldır; gizlenmeye ve örtünmeye delalet eder. Dediler: **الخَنْس** gizlice gitmektir. Denir: **خَنسْتُ عنه**. Ve **أخْنَسْتُ عنه حقَّه**. Ve **الخُنَّس**: yıldızlardır; batışta **تَخْنِس** ederler. Bir kavim dedi: gündüz gizlendikleri ve gece doğdukları için böyle adlandırıldılar. Ve **الخنّاس** şeytanın sıfatındadır; çünkü Allah تعالى anıldığında **يَخْنِسُ** eder. Bu bâbdandır: burunda **الخَنَسُ**: kamışın alçalması. Ve sığırın hepsi **خُنْسٌ**’tur.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**خَنَسَ** ondan: **يَخْنِسُ** ve **يَخْنُسُ**, **خَنْساً** ve **خُنُوساً**: geri kaldı; **انْخَنَسَ** gibi. **زَيْداً**: onu geciktirdi; **أخْنَسَهُ** gibi. **الإِبهامَ**: onu kabzetti. **بِفُلانٍ**: onunla kayboldu; **تَخَنَّسَ به** gibi. Ve **الخَنَّاسُ**: şeytandır. Ve **الخُنَّسُ**, **رُكَّعٍ** gibi: bütün gezegenlerdir; yahut seyyar olanlardır; yahut beş yıldızdır: زُحَلُ, المُشْتَرِي, المِرِّيخُ, الزُّهَرَةُ, عُطارِدُ. Ve onların **خُنُوسُ**’u: onların kaybolmasıdır; tıpkı Allah عز وجل anıldığında şeytanın **يَخْنِسُ** etmesi gibi. Ve **الخَنَسُ**, harekeli olarak: burnun yüzden geri kalmasıdır; uçta az bir yükselme ile; o **أخْنَسُ**tur; o (kadın) **خَنْساءُ**dır. Ve **الأَخْنَسُ**: kenedir. Ve **الأَسَدُ**: **الخِنَّوسِ** gibi, **سِنَّوْرٍ** gibi. Ve İbn Gıyâs b. ʿIsme’nin oğlu, ve İbnü’l-ʿAbbâs b. Huneys’in oğlu, ve İbn Naʿce b. ʿAdî’nin oğlu: şairlerdir. Ve İbn Şihâb b. Şerîḳ’ın oğlu, ve İbn Cennâb es-Sülemî: iki sahâbîdir. Ve Ebû ʿÂmir b. Ebî’l-Aḫnes: şairdir. Ve **خَنْساءُ** bint Ḫizâm, ve bint ʿAmr b. eş-Şerîd: iki sahâbî kadındır. Ve bint ʿAmr, Ṣaḫr’ın kız kardeşi: şairedir; ona **خُناسٌ** da denir. Ve **الخنساءُ**: vahşi inektir; ona bir sıfattır. Ve ʿUmeyre b. Ṭâriḳ el-Yerbûʿî’nin atı.
Ve **غُرابٍ** gibi: Yemen’de bir yer; ve el-Münẓir b. Serḥ’ın dedesi; ve iki oğlu: Yezîd ve Maʿḳil. Ve ʿAbdullah b. en-Nuʿmân b. Balẓame b. Ḫunâs; ve Ümmü Ḫunâs: onların sohbeti vardır. Ve Hemmâm b. Ḫunâs: tâbiîdir. Ve **زُبَيْرٍ** gibi: İbn Ḫâlid, ve İbn Ebî’s-Sâʾib, ve İbn Ḥuẓâfe, ve Ebû Ḫuneys el-Ġıfârî: sahâbîlerdir. Ve **الخُنُسُ**, iki damme ile: ceylanlardır; ve onların yeri de; ve sığırdır. Ve **انْخَنَسَ**: geri kaldı ve geride kaldı. Ve **تَخَنَّسَ بهم**: onlarla gizlendi.

Tâcü’l-ʿarûs:
خ ن س
**خَنَسَ** ondan: **يَخْنِسُ** kesre ile ve **يَخْنُسُ** damme ile; **خَنْساً** fetha ile ve **خُنُوساً** **قُعُود** gibi ve **خُنَاساً** **غُرَاب** gibi: geri kaldı ve büzüldü; **انْخَنَسَ** gibi ve **اخْتَنَسَ** gibi; Ebû Hureyre hadîsi, ikisiyle de rivayet edilmiştir. Ve **خَنَسَ زَيْداً**: onu geciktirdi. Lâzım, müteaddî; bunu Sâğânî, Ferrâ ve Ümevî’den nakletti. Ve **التَّهْذِيب**’de: Arapların كلامında **خَنَسَ** lâzım olur ve müteaddî olur. Denir: **خَنَسْتُ** falanı, **فَخَنَس**: yani onu geciktirdim de gecikti; **أَخْنَسَهُ** gibi; o daha çoktur. Ebû Ubeyd’in Ferrâ ve Ümevî’den rivayet ettiği, Sâğânî’nin onlardan naklettiğine muhaliftir. Ve ikisinin nassı: adam **خَنَسَ** eder **يَخْنِسُ**; ve ben onu **أَخْنَسْتُه** elif ile. el-Ezherî dedi: Ebû Bekir el-İyâdî, Peygambere, صلى الله عليه وسلم, gelen bir şair için şu beyitlerden okudu. Sâğânî dedi: o, el-ʿAlâʾ b. el-Ḥaḍramî’dir:
" وإِنْ دَحَسُوا بالشَّرِّ فَاعْفُ تَكَرُّماًوإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الحَدِيثَ فلا تَسَلْ
Dedi: bu, **خَنَسَ**’ı vâkiʿ kılan için hüccettir. Ve bu dilin sıhhatine delalet eden şeylerden ayrıca: onların “**خَنَسَ الإِبْهَامَ**” demeleridir; yani onu kabzetti. Ve Peygamberden, صلى الله عليه وسلم, rivayet edilmiştir: “Ay şöyle ve şöyle” dedi; üçüncüde parmağını **خَنَسَ** etti; yani onu kabzetti; onlara ayın yirmi dokuz olacağını bildirmek için.
Ve **خَنَسَ بفُلانٍ**: onunla kayboldu; bunu İbn Şümeyl, rivayet ettiği bir hadisin tefsirinde söyledi: “Ateşten bir boyun çıkar; zorbalara ateşte **فتَخْنِسُ** eder”; yani onları kaybettirir ve içine sokar. **تَخَنَّسَ به** gibi. Ve **الخَنَّاسُ** **شَدَّاد** gibi: şeytandır. Ferrâ dedi: o, insanların göğüslerinde vesvese veren İblis’tir. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الكُنَّسِ**: tefsir ehlinin çoğu, **الخُنَّس**’in: bütün gezegenler yahut sabit olanlardan değil seyyar olanlar yahut yörüngelerinde **تَخْنِسُ** eden, geri dönen ve ceylanların **تَكْنِسُ** etmesi gibi **تَكْنِسُ** eden beş yıldız olduğu görüşündedir; onlar: زُحَلُ, المُشْتَرِي, المِرِّيخُ, الزُّهَرَةُ, عُطَارِدُ; çünkü bazen yörüngelerinde **تَخْنِسُ** ederler; güneş ışığının altında gizleninceye kadar; ve **تَكْنِسُ**: yani örtünür; ceylanların mağaralarda **تُكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِنَاسُ**tır. Ve onların **خُنُوسُ**’u: onların kaybolmasıdır; tıpkı ceylanların **كِنَاس**’larında kaybolması gibi. Ve denildi: onların **خُنُوسُ**’u: gündüz gizlenmeleridir; onları burcun sonunda görürken, başına geri dönmüş olurlar. Ve denildi: gecikmelerinden dolayı **خُنَّساً** diye adlandırıldılar; çünkü onlar geri dönen ve doğrulan şaşkın gezegenlerdir. Ve denildi: şeytanın **يَخْنِسُ** etmesi gibi, onların **تَخْنِسُ** edip kaybolmaları sebebiyle adlandırıldılar. Denildi: onun yılan başı gibi bir başı vardır; kalbin üzerine çöker; kul Allah عز وجل’ü zikrettiğinde uzaklaşır ve **خَنَسَ** eder; zikri terk ettiğinde kalbe geri döner, vesvese verir. Allah’a sığınırız ondan.
Ve **الخَنَسُ** harekeli olarak: **الفَطَس**’a yakındır; o, burnun yüzden geri kalmasıdır; uçta az bir yükselme ile. Ve denildi: kamışın yanağa yapışması ve ucun iriliğidir. Ve denildi: burun kamışının büzülmesi ve ucun genişliğidir. Ve denildi: burnun başa doğru geri kalması ve dudaktan yükselmesidir; uzun değildir ve çıkık değildir. O **أَخْنَسُ**tur; o (kadın) **خَنْسَاءُ**dır; çoğul **خُنْسٌ**. Ve denildi: **الأَخْنَسُ** kamışı kısalan ve ucu kamışına geri dönen kimsedir. Hadiste: “**خُنْسَ الآنُفِ** bir kavimle savaşacaksınız”; murad Türklerdir; çünkü bu, burunlarında galip olandır. Ve **الأَخْنَسُ**: kenedir; bunu Sâğânî nakletti. Ve **الأَخْنَسُ**: aslandır; **الخِنَّوْسِ** gibi, **سِنَّوْرٍ** gibi. Ferrâ dedi: **الخِنَّوْسُ** sîn ile, aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; sâd ile: domuz yavrusu.
…
Ve **الخِنِّيسُ** **سِكِّيت** gibi: kaçamaklı, hilekâr. Ve **الخَنْسُ**: geri dönüştür; mecazdır.
