# خنفس (خ-ن-ف-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ن - ف - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الخاء والسين
دخمس:
الدَّخْمَسةُ: الخِبُّ يُدَخْمِسُ عليك ولا يُبَيِّنُ لك محنة ما يريد.
تقول: يُدَخْمِسُ علي.
دنخس: والدَّنْخَسُ: الجسيم، الشديد اللحم. والدَّنْخَسُ أيضا: الذي لا خير فيه خرمس: اخْرَمَّسَ أي: ذَلَّ وخَضَعَ، قال:
ودَخْدَخَ العَدُوُّ حتى اخْرمَّسَا
سربخ: السَّرْبَخُ: مفازة لا يهتدى فيها.
سخبر: السَّخْبَرُ: شجرة من شجر الثمام، له قضب مجتمع، وجرثومة، وعيدانه كالكراث في الكثرة، وكأن ثمرته مكاسح القصب أو أدق منها. ومكاسح القصب رؤوسها.
خنفس: الخُنْفَساءُ: دويبة سوداء تكون في أصول الحيطان.
يقال: هو ألح من الخُنْفَساء. لرجوعها إليك كلما رميت بها.
وثلاث خنفساوات، والجميع خَنافِسُ.
وفي لغة: خُنْفَساء وخُنْفَساءة واحدة، وثلاث خُنْفَساوات.
خنبس: أسد خُنابِسٌ، وحَنْبَسَةُ: ترارة وغلظة. ويقال: بل مشيته.
تسخن: التَّساخينُ: الخفاف، الواحد تَسْخانٌ وتَسْخَنٌ.
فرسخ: الفَرْسَخُ ثلاثة أميال ويقالُ للذي لا فُرْجَةَ فيه من الأشياء: ما فيها فَرْسَخُ خنسر: قرأت في كتاب: الخَناسِرةُ، واحدُهم: خِنْيسرٌ، وهم الذين يُشَيِّعُونَ الجنائز.
خلبس: والخَلابيسُ: الكذب.
والخَلابيسُ: أن تروى الإبل، ثم تذهب ذهابا شديدا حتى تعني الراعي.
سملخ: السَّمالِخيُّ من الطَّعام: ما لم يكن له طعم، ومن اللبن أيضاً.
والسَّماليخُ: أماصيخُ من النَّصيِّ مثل القضيب، يقال له: أُمصُوخةُ. وأَماصِيخُ الزَّخْرِط: ما سالَ من أنف النَّعجة.
خسفج: الخَيْسَفوج: حب القطن.

##### Türkçe

**الخاء** ve **السين**

دخمس:
**الدَّخْمَسةُ**: kurnaz olan (kimse), sana karşı **يُدَخْمِسُ** eder ve sana, istediği şeyin mihnetini (hakikatini) açıklamaz.
dersin ki: bana karşı **يُدَخْمِسُ** ediyor.

دنخس: ve **الدَّنْخَسُ**: iri yapılı, eti sıkı olan. ve **الدَّنْخَسُ** ayrıca: kendisinde hayır olmayan.

خرمس: **اخْرَمَّسَ** yani: zelil oldu ve boyun eğdi, dedi ki:

ve düşman **ودَخْدَخَ** etti, ta ki **اخْرمَّسَا** edinceye kadar

سربخ: **السَّرْبَخُ**: içinde yol bulunmayan çöl.

سخبر: **السَّخْبَرُ**: **الثمام** ağacından bir ağaç; onun birleşik dalları, bir kök kütüğü vardır; çubukları çoklukta pırasa gibidir; sanki meyvesi kamışın **مكاسح**’ları yahut ondan daha incedir. Kamışın **مكاسح**’ları onun başlarıdır.

خنفس: **الخُنْفَساءُ**: duvarların diplerinde bulunan siyah bir küçük hayvancık.
denir ki: o, **الخُنْفَساء**’dan daha ısrarlıdır; çünkü onu her ne zaman atsan sana geri döner.
ve üç **خنفساوات**; hepsi **خَنافِسُ**’tir.
ve bir dilde: bir tane **خُنْفَساء** ve **خُنْفَساءة**; ve üç **خُنْفَساوات**.

خنبس: **خُنابِسٌ** aslan; ve **حَنْبَسَةُ**: sertlik ve kalınlık. ve denir ki: bilakis onun yürüyüşüdür.

تسخن: **التَّساخينُ**: mestler; teki **تَسْخانٌ** ve **تَسْخَنٌ**.

فرسخ: **الفَرْسَخُ** üç mildir. ve şeylerden içinde hiçbir açıklık bulunmayana denir ki: onda **فَرْسَخُ** yoktur.

خنسر: bir kitapta okudum: **الخَناسِرةُ**; onların teki: **خِنْيسرٌ**; onlar cenazeleri teşyi edenlerdir.

خلبس: ve **الخَلابيسُ**: yalan.
ve **الخَلابيسُ**: develerin sulanması, sonra çobanı yoran şiddetli bir gidişle gitmeleridir.

سملخ: yiyecekten **السَّمالِخيُّ**: tadı olmayan şey; sütten de (böyledir).
ve **السَّماليخُ**: **النَّصيِّ**’den çubuk gibi **أماصيخُ**’tur; ona **أُمصُوخةُ** denir. ve **الزَّخْرِط**’ın **أَماصِيخُ**’u: koyunun burnundan akan şeydir.

خسفج: **الخَيْسَفوج**: pamuk tohumu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَنْفَس عن الأَمر: عَدَلَ. أَبو زيد: خَنْفَسَ الرجل خَنْفَسَةً عن القوم إِذا كرههم وعدل عنهم. والخُنْفَسُ، بالفتح، والخُنْفَساء، بفتح الفاء ممدود: دُوَيْبَة سوداء أَصغر من الجُعَل منتنة الريح، والأُنثى خُنْفَسَة وخُنْفَساء وخُنْفَساءة، وضم الفاءِ في كل ذلك لغة. والخُنْفَسُ: الكبير من الخَنافِس. وحكى ثعلب: هؤلاء ذوات خُنْفَسٍ قد جاءني، إِذا جعلت خُنْفَساً اسماً للجنس، ولم يفسره، قال: وأَراه لقباً لرجل. غيره: الخُنْفَساءُ دُوَيبَّة سوداء تكون في أُصول الحيطان. ويقال: هو أَلَحُّ من الخُنْفُساء لرجوعها إِليك كلما رميت بها، وثلاث خُنْفُسَاواتٍ. أَبو عمرو: هو الخُنْفَس للذكر من الخَنافِس، وهو العُنْظُبُ والحُنْظُبُ. الأَصمعي: لا يقال خُنْفُساءة بالهاء: وقال ابن كيسان: إِذا كانت أَلف التأْنيث خامسة حذفت إِذا لم تكن ممدودة في التصغير كقولك خُنْفُساء وخُنَيْفِساء، قال: والذي أُسقط من ذلك حُبارى تقول حُبَيْر كأَنك صغرت حُبار، قال: وربما عوَّضوا منها الهاء فقالوا حُبَيْرَة، ذكره في باب التصغير، ويقال: خِنْفِسٌ للخُنْفُساء لغة أَهل البصرة؛ قال الشاعر:
والخِنْفِسُ الأَسْوَدُ من تَجُرُّه
مَوَدَّةُ العَقْرَبِ في السِّرِّ
وقال ابن دارَةَ:
وفي البَرِّ من ذئبٍ وسِمْعٍ وعَقْرَبٍ،
وثُرْمُلَةٍ تَسْعَى وخِنْفِسَةٍ تَسْري

##### Türkçe

**خَنْفَس** işten: saptı. Ebû Zeyd: Adam **خَنْفَسَ** eder, **خَنْفَسَةً** kavimden; onları kerih görüp onlardan saptığı zaman. Ve **الخُنْفَسُ**, fetih ile, ve **الخُنْفَساء**, **الفاء**’ın fethiyle, uzatılmış: kokusu pis, **الجُعَل**’dan daha küçük siyah bir küçük canlı; dişisi **خُنْفَسَة** ve **خُنْفَساء** ve **خُنْفَساءة**’dır; ve **الفاءِ**’ın zammı bunların hepsinde bir lugattır.

Ve **الخُنْفَسُ**: **الخَنافِس**’in büyüğü. Sa‘leb nakletti: “Bunlar **ذوات خُنْفَسٍ**; bana geldi” — **خُنْفَساً**’ı cins ismi yaptığın zaman; ve onu açıklamadı; dedi ki: “Ve ben onu bir adam için lakap görüyorum.” Başkası: **الخُنْفَساءُ** duvarların diplerinde bulunan siyah bir küçük canlıdır. Ve denilir: O, **الخُنْفُساء**’dan daha ısrarlıdır; çünkü onu her ne zaman atsan sana geri döner; ve (çoğulu) üç **خُنْفُسَاواتٍ**.

Ebû ‘Amr: O, **الخُنْفَس**’tir; **الخَنافِس**’in erkeği için; ve o **العُنْظُبُ** ve **الحُنْظُبُ**’dur. el-Asma‘î: **خُنْفُساءة** denilmez, **الهاء** ile. İbn Keysân dedi ki: Te’nîs **أَلف**’i beşinci olduğu zaman, küçültmede uzatılmış değilse hazfedilir; senin “**خُنْفُساء** ve **خُنَيْفِساء**” demen gibi. Dedi ki: Bundan düşürülen **حُبارى**’dır; **حُبَيْر** dersin; sanki **حُبار**’ı küçültmüşsün gibi. Dedi ki: Bazen ondan **الهاء** ile bedel yaparlar da **حُبَيْرَة** derler; onu küçültme babında zikretti.

Ve denilir: **خِنْفِسٌ**, **الخُنْفُساء** için; Basra ehlinin lugatı. Şair dedi ki:
والخِنْفِسُ الأَسْوَدُ من تَجُرُّه
مَوَدَّةُ العَقْرَبِ في السِّرِّ

Ve İbn Dâre dedi ki:
وفي البَرِّ من ذئبٍ وسِمْعٍ وعَقْرَبٍ،
وثُرْمُلَةٍ تَسْعَى وخِنْفِسَةٍ تَسْري

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خنفس الرجل عن القوم خنفسة، إذا كرههم وعدل عنهم، عن أبي زيد، وكذا خنفس عن الأمر، إذا عدل عنه، والنون زائدة، ولذا ذكر الصاغاني غالب هذه المادة في خ ف س. والخنافس، بالضم: الأسد، نقله الصاغاني، كأنه من الخفس، وهو الغلبة في الصراع. والخنافس، بالفتح: ع. قرب الأنبار. كان يقام بها سوق للعرب، وقيل: هو اسم ماء. ودير الخنافس عل طود شاهق غربي دجلة، وفيه طلسم، وهو أنه تسود في كل سنة ثلاثة أيام حيطانه وسقوفه، وأرضه بالخنافس الصغار، وبعد، انقضاء تلك الأيام الثلاثة لا توجد ثم واحدة البتة، هكذا نقله الصاغاني. ويوم الخنفس، بالفتح: من أيام العرب، نقله الصاغاني أيضا، قلت: وهو ناحية باليمامة قريبة من خزالا، ومريفق، بين جراد وذي طلوح، وبينها وبين حجر سبعة أيام أو ثمانية. والخنفسة، كقرطقة وعلبطة، من الإبل: الراضية بأدنى مرتع، وهو مأخوذ من الخفس، وهو الأكل القليل، كما مر عن أبي عمرو. والخنفساء، بفتح الفاء ممدود، والخنفس، كجندب، وضم الفاء لغة فيهما، و الخنفس، مثال خندف، بلغة أهل البصرة، قال الشاعر:
  والخنفس الأسود من نجره                      مودة العقرب، في السر والخنفسة، مثال قنبعة، والخنفسة، مثال قرطقة، وبهما يروى قول ابن دارة:
  وفي البر من ذئب وسمع وعقرب                      وثرملة تسعى وخنفسة تسـري هي هذه الدويبة السوداء المنتنة الريح، وهي أصغر من الجعل، تكون في أصول الحيطان. ويقال: هو ألج من الخنفساء. لرجوعها إليك كلما رميت بها. وقال أبو عمرو: هو الخنفس، للذكر من الخنافس، وهو العنظب والحنظب وقال الأصمعي رحمه الله: لا يقال: خنفساة، بالهاء. وخنفس: لقب رجل. حكاه ثعلب.

##### Türkçe

**خنفس** adam, kavimden **خنفسة** etti; onları kerih gördüğü ve onlardan yüz çevirdiği zaman; Ebû Zeyd’den. Ve yine, işten **خنفس** etti; ondan yüz çevirdiği zaman. Ve **النون** ziyadedir; bu yüzden es-Sâgânî bu maddenin çoğunu **خ ف س**’de zikretti.

Ve **الخنافس** (ötre ile): aslan; es-Sâgânî nakletti; sanki **الخفس**’tendir; o da güreşte galebe çalmaktır.

Ve **الخنافس** (fetha ile): A. el-Enbâr’a yakın. Orada Araplar için bir pazar kurulurdu; ve “bir suyun adı” denildi.

Ve **دير الخنافس**: Dicle’nin batısında yüksek bir dağ sırtı üzerindedir; ve onda bir tılsım vardır; o da şudur: her sene üç gün duvarları, tavanları ve yeri küçük **الخنافس** ile kararır; sonra, o üç günün bitiminden sonra orada bir tane bile asla bulunmaz; es-Sâgânî bunu böyle nakletti.

Ve **يوم الخنفس** (fetha ile): Arapların günlerindendir; es-Sâgânî bunu da nakletti. Dedim ki: O, Yemâme’de **خزالا** ve **مريفق**’e yakın bir nahiyedir; **جراد** ile **ذي طلوح** arasındadır; onunla **حجر** arasında yedi gün yahut sekiz gün vardır.

Ve **الخنفسة**, **قرطقة** ve **علبطة** gibi, develerden: en aşağı otlağa razı olan; ve bu, **الخفس**’ten alınmıştır; o da az yemektir; Ebû Amr’dan geçtiği üzere.

Ve **الخنفساء**, **الفاء**’nın fethasıyla, medli; ve **الخنفس**, **جندب** gibi; ve ikisinde de **الفاء**’nın zammı bir lehçedir. Ve **الخنفس**, **خندف** misali, Basra ehlinin diliyle. Şair dedi ki:
  Ve onun kökünden kara **الخنفس**                      akrebin sevgisi; gizlide

Ve **الخنفسة**, **قنبعة** misali; ve **الخنفسة**, **قرطقة** misali; ve İbn Dâre’nin sözü bunların ikisiyle de rivayet olunur:
  Ve karada kurt ve sem‘ ve akrep                      ve yürüyen bir **ثرملة** ve gece yürüyen bir **خنفسة**

O, bu siyah, kokusu kötü küçük hayvancıktır; **الجعل**’dan daha küçüktür; duvarların diplerinde bulunur. Ve denilir ki: O, **الخنفساء**’dan daha inatçıdır; onu her attığında sana geri dönmesinden dolayı.

Ebû Amr dedi ki: O, **الخنفس**’tir; **الخنافس**’in erkeği için; ve o **العنظب** ve **الحنظب**’dır.

Ve el-Asma‘î, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **خنفساة** denilmez; **الهاء** ile.

Ve **خنفس**: bir adamın lakabıdır. Sa‘leb bunu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%81%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خُنْفَسٌ
خُنْفَسٌ خنفس and its variations: see what here follows.

خُنْفَسَآءُ
خُنْفَسَآءُ خنفسآء (S, Msb, K) [in two copies of the S, in which it is without the article, written without tenween, but in the Msb and K it has the article prefixed, and is therefore necessarily without tenween,] and خُنْفُسَآء, (Msb, TA,) which is more common, (Msb,) [but this I doubt, for I have found it nowhere else,] and ↓ خُنْفَسٌ (S, K) and خُنْفُسٌ (TA) and خِنْفِسٌ, (K,) which last is of the dial. of the people of El-Basrah, (TA,) and خُنْفُسَةٌ and خُنْفُسَةٌ, (K,) [The black beetle: or a certain species thereof:] a well-known creeping thing; (Msb;) a certain insect, (S, K,) black, (K,) of fetid odour, smaller than the جُعَل, found in the bottoms of walls: (TA:) the first and second of these words are both applied to the male and the female: (Msb:) or خُنْفَسٌ is applied to the male, (AA, Msb,) by some of the Arabs, (Msb,) and is syn. with عُنْظَبٌ and حُنْظَبٌ, (AA, TA,) and خُنْفُسٌ is not disallowable, being agree- able with analogy: (Msb:) and خُنْفَسَاءَةٌ is applied to the female, [which, if correct, shows خنفسآء to be with tenween,] and so is خُنْفَسَةٌ: (S:) or خنفساءة, with ة, is not allowable; [and if so, خنفسآء is without tenween;] (As, TA;) and خنفسة is [not applied to the female, but] used by the Benoo-Asad for خنفسآء, as though they made the ة a substitute for the ا: (Msb:) [and this seems to indicate that the ا is a fem. ا, grammatically speaking, and that the word is therefore without tenween:] the pl. is خَنَافِسُ. (Msb.) One says, هُوَ أَلَحُّ مِنَ الخُنْفَسَآءِ [He is more persevering than the black beetle]: because it returns to thee as often as thou throwest it away. (TA.) [Accord. to the K, the ن in the words of this art. is radical; but accord. to the S and Msb, augmentative.]

##### Türkçe

**خُنْفَسٌ**
**خُنْفَسٌ** **خنفس** ve onun varyasyonları: aşağıda gelen şeye bak.

**خُنْفَسَآءُ**
**خُنْفَسَآءُ** **خنفسآء** (S, Msb, K) [S’nin iki nüshasında, onda harf-i tarif olmaksızın, tenvinsiz yazılmıştır; fakat Msb ve K’da başına harf-i tarif getirilmiştir ve bu sebeple zorunlu olarak tenvinsizdir,] ve **خُنْفُسَآء**, (Msb, TA,) ki daha yaygındır, (Msb,) [fakat ben bundan şüphe ederim; çünkü onu başka hiçbir yerde bulmadım,] ve ↓ **خُنْفَسٌ** (S, K) ve **خُنْفُسٌ** (TA) ve **خِنْفِسٌ**, (K,) ki bu sonuncusu Basra halkının lehçesindendir, (TA,) ve **خُنْفُسَةٌ** ve **خُنْفُسَةٌ**, (K,) [Kara böcek: yahut onun belirli bir türü:] bilinen bir sürüngen şey; (Msb;) belirli bir böcek, (S, K,) siyah, (K,) pis kokulu, **جُعَل**’dan daha küçük, duvar diplerinde bulunan: (TA:) bu kelimelerin birincisi ve ikincisi hem erkeğe hem dişiye uygulanır: (Msb:) yahut **خُنْفَسٌ** erkeğe uygulanır, (AA, Msb,) Arapların bazısı tarafından, (Msb,) ve **عُنْظَبٌ** ve **حُنْظَبٌ** ile eşanlamlıdır, (AA, TA,) ve **خُنْفُسٌ** reddedilir değildir; kıyasa uygun olduğundan: (Msb:) ve **خُنْفَسَاءَةٌ** dişiye uygulanır, [ki eğer doğruysa, **خنفسآء**’ın tenvinli olduğunu gösterir,] ve öyledir **خُنْفَسَةٌ**: (S:) yahut **خنفساءة**, ة ile, caiz değildir; [ve eğer öyleyse, **خنفسآء** tenvinsizdir;] (As, TA;) ve **خنفسة** [dişiye uygulanmayıp, bilakis] Benû-Esed tarafından **خنفسآء** yerine kullanılır; sanki onlar ة’yi ا’nın yerine bir bedel kılmışlar gibi: (Msb:) [ve bu, nahivce ا’nın müennes ا olduğunu ve kelimenin bu sebeple tenvinsiz olduğunu göstermeye benzer:] çoğulu **خَنَافِسُ**’tur. (Msb.) Şöyle denir: **هُوَ أَلَحُّ مِنَ الخُنْفَسَآءِ** [O, kara böcekten daha ısrarcıdır]: çünkü onu her ne kadar atsan da sana tekrar tekrar döner. (TA.) [K’ya göre, bu maddedeki kelimelerdeki **ن** aslîdir; fakat S ve Msb’ye göre, ziyadedir.]
