# خنق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%86%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خنق

خنقه يخنقه خنقا، ككتف وخنقا، بالفتح فهو خنق أيضا أي: ككتف، وخنيق كأمير ومخنوق، كخنقه تخنيقا فاختنق وانخنق.
 وانخنقت الشاة بنفسها فهي منخنقة، وقيل: الانخناق: انعصار الخناق في خنقه، والاختناق فعله بنفسه.
 والخانق: الشعب الضيق في الجبل، وهو مجاز.
 وأهل اليمن يسمون الزقاق خانقا، كما في الصحاح، وهو مجاز. وخانق الذئب. والنمر، والكلب، والكرسنة: أربع حشائش، الأول مشرف الأوراق، مزغب يشبه الدلب، والثاني: كذنب العقرب، براق نحو شبر لا تزيد أوراقه عن خمسة، وكلاهما ربعي من أنواع السموم، يقتل سائر الحيوانات، وإنما خص النمر والذئب إسرعة الفعل فيهما، وقال الرئيس في القانون: ورق خانق النمر إذا خلط بالشحم، وخبز بالخبز، وأطعم للذئاب والكلاب والثعالب والنمر قتلها، وإذا عرفت ذلك فالصحيح أنها حشيشتان، أو حشيشة واحدة، فتأمل ذلك.
 وخانقين، وخانقون: د بسواد بغداد الأولى في النصب والخفض لأن النعمان الملك خنق به عدي ابن زيد العبادي حتى قتله، قال عتبة ابن الوعل التغلبي:
  ويوم بأعلى خانقين شربـتـه                      وحلوان حلوان الجبال وتسترا وخانقين: د، بالكوفة، وقال ابن السمعاني: خانقين: بليدة فى طريق بغداد، وأول ما يرى النخل بها، ومنها يتكلم الناس بالعربية، وهي، أول حد العرب إلى مغرب الشمس ومنها حد العجم إلى مشرق الشمس، بت بها ليلة، وقال ابن الأثير: هي قرية كبيرة بطريق الجبل.
 والخانوقة: د، على الفرات بناحية الرقة.
 والخناق ككتاب: الحبل الذي يخنق به.
 والخناق كغراب: داء يمتنع معه نفوذ النفس إلى الرئة والقلب.
 ويقال أيضا: أخذه بخناقه، بالكسر والضم، ومخنقه كمعظم أي: بحلقه، وفي الصحاح يقال: بلغ منه المخنق، بالتشديد، وهو موضع الخنق من العنق، وأخذت بمخنقه، وكذلك الخناق بالضم، يقال: أخذ بخناقه، وأنشد ابن بري لأبي النجم:
  والنفس قد طارت إلى المخنق والخناقية: داء أو ريح يأخذ في حلوق الناس والدواب وقد يأخذ الطير، في رؤوسها وحلقها. ويعترى الفرس أيضا، وأكثر ما يظهر في الحمام، فإذا كان ذلك فهو غير مشتق، لأن الخنق إنما هو في الحلق، يقال: خنق الفرس، فهو مخنوق.
 وقال ابن الأعرابي: الخنق، بضمتين: الفروج الضيقة من النساء.
 وخنوقاء، كجلولاء: ع وفي العباب: أرض.
 والخنوقة، كتنوفة: واد بديار عقيل قال القحيف العقيلي:
  تحملن من بطن الخنوقة بعدما                      جرى للثريا بالأعاصير بارح

  قال الصاغاني: وجدت البيت بخط ابن حبيب فى شعر القحيف  الخنوفة  بالفاء المخففة، وخطه حجة.
 والمخنقة، كمكنسة: القلادة الواقعة على المخنق، يقال: في جيدها مخنقة، وفى أجيادهن مخانق. والمخنق، كمعظم: موضع حبل الخنق، وهو الحلق بذاته الذى مر له قريبا، وهو قوله: أخذه بخناقه ومخنقه، فهو مكرر.
 وغلام مخنق الخصر، أي: أهيف.
 ومن المجاز: خنق السراب الجبال تخنيقا: كاد أن يغطي رؤوسها قال ذو الرمة:
  وقد خنق الآل الشعاف وغرقت                      جواريه جذعان القضاف النوابك أي: يكاد يبلغ الآل أن يغطى رؤوس الجبال.
 ويقال: خنق فلان الأربعين: إذا كاد أن يبلغها وهو مجاز.
 وخنق الإناء: ملأه وهو مجاز، وقال أبو سعيد: إذا شدد ملأه، وكذلك الحوض، فهو مخنق، قال أبو النجم:
  ثم طباها ذو حباب مترع
  مخنق بمائه مدعدع ومن المجاز: المختنق للفاعل: فرس أخذت غرته لحييه إلى أصول أذنيه، فإذا أخذ البياض وجهه وأذنيه فهو مبرنس، قاله أبو سعيد.
 ومن أمثالهم:  افتد مخنوق  يضرب في تخليص نفسك من الشدة والأذى، قال طرفة بن العبد:
  ولكن مولاي امرؤ هو خانـقـي                      على الشكر والتسآل أو أنا مفتدي وخانقاه: ة بين أسفرايين وجرجان.
 وخانقاه: ة أخرى بفارياب.
 ثم أصل الخانقاه: بقعة يسكنها أهل الصلاة والخير، والصوفية، والنون مفتوحة، معرب: فانه كاه، قال المقريزي: وقد حدثت في الإسلام في حدود الأربعمائة، وجعلت لمتخلى الصوفية فيها لعبادة الله تعالى، فإذا عرفت ذلك فالأنسب ذكره في الهاء، لأنها أصلية، وقد اشتهر بهذه النسبة أبو العباس الخانقاهي، من أهل سرخس، وحفيده أبو نصر طاهر ابن محمد السرخسي الخانقاهي، كان واعظا، وأبو الحسن علي بن محمد بن أحمد المذكر الخانقاهي من أهل نيسابور، كان من مشايخ الكرامية، سمع منه الحاكم أبو عبد الله الحافظ.
 وفاته: الخانقاه: قرية عامرة من أعمال مصر، شرقيها، وتعرف الآن بالخانكة.
 وخانقاه سعيد السعداء بمصر: أحد الخوانق المشهورة، وقد نسب إلى سكناها بعض المحدثين. وفي المراصد: الخانقة ثأنيث الخانق: المتعبد للكرامية بالبيت المقدس.
 ومما يستدرك عليه: رجل خانق ، فى موضع خنيق: ذو خناق، قال رؤبة:
  وخانقى ذي غصة جرياض والخناق، كشداد: من كان شأنه الخنق، ويقال: لعن الخانقون والخناقون، وهم الذين يخنقون الناس.
 والخناق، كرمان: لغة في الخناق، كغراب، والجمع: خوانيق.
 وقال أبو العباس: فلهم خناق، بالكسر، أي: ضيق.
 والمختنق: المضيق، نقله الجوهري.
 وخنق الوقت يخنقه: إذا أخره وضيقه، وفي حديث معاذ:  سيكون عليكم أمراء يؤخرون الصلاة عن ميقاتها، ويخنقونها إلى شرق الموتى  أي: يضيقون وقتها بتأخيرها.
 وهم في خناق من الموت، أي: في ضيق.
 وأخذ السبع بالخناقة، وهي حبالة تأخذ بحلقه، وهو مجاز.
 وأخذ منه بالمخنق: إذا لزة وضيق عليه، وهو مجاز.
 والخناق، كشداد: يستعمل بالأندلس، لمن يبيع السمك بالخناقة، وهي: حبالة يؤخذ بها. واشتهر به عثمان بن ناصح المحدث.

### Türkçe

**خنقه** onu boğar, **يخنقه** boğar, **خنقا** boğma; **ككتف** gibi ve **خنقا**; fetha ile (okunuşla) o da **خنق**tır; yani: **ككتف** gibi; ve **خنيق** **كأمير** gibi; ve **مخنوق**; **كخنقه** onu **تخنيقا** boğdu da **فاختنق** boğuldu ve **وانخنق** boğuldu.

Ve koyun kendi nefesiyle **وانخنقت**; o hâlde o **منخنقة**dır. Ve denildi: **الانخناق**: **الخناق**ın onun boğazında sıkışmasıdır; **الاختناق** ise onu kendi kendine yapmasıdır.

Ve **الخانق**: dağdaki dar geçittir; ve o mecazdır.

Ve Yemen ehli sokağa **خانقا** adını verir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o mecazdır. Ve **خانق الذئب** ve **النمر** ve **الكلب** ve **الكرسنة**: dört ottur; birincisi yaprakları çıkıntılı, tüylümsü, **الدلب**’e benzer; ikincisi: akrep kuyruğu gibi, parlak, bir karış kadar; yaprakları beşi geçmez; ve ikisi de zehir türlerinden baharlık (bitki)dir; bütün hayvanları öldürür; ancak **النمر** ve **الذئب** özellikle anıldı; onlarda tesirin çabukluğu sebebiyle. Ve reis **القانون**’da dedi: **ورق خانق النمر** eğer iç yağıyla karıştırılır, ekmekle yoğrulup pişirilir ve kurtlara, köpeklere, tilkilere ve kaplana yedirilirse onları öldürür. Bunu bildiğinde, doğru olan şudur ki o iki ottur; yahut bir tek ottur; öyleyse bunu düşün.

Ve **خانقين** ve **خانقون**: Bağdat’ın karalığında bir beldedir; birincisi nasb ve cerde (bu şekilde gelir); çünkü kral Nu‘mân orada ‘Adiyy b. Zeyd el-‘Ibâdî’yi boğdu da onu öldürdü. ‘Utbe b. el-Va‘l et-Taglibî dedi:
  Ve bir gün **خانقين**’in yukarısında onu içtim,
  Ve **حلوان**; dağların **حلوان**’ı; ve **تسترا**.
Ve **خانقين**: bir beldedir; Kûfe’dedir. Ve İbn es-Sem‘ânî dedi: **خانقين**: Bağdat yolu üzerinde bir kasabacıktır; hurma ağaçları ilk orada görülür; ve oradan itibaren insanlar Arapça konuşur; ve o, güneşin battığı tarafa doğru Arapların ilk sınırıdır; ve oradan güneşin doğduğu tarafa doğru Acem’in sınırıdır. Orada bir gece kaldım. Ve İbnü’l-Esîr dedi: O, Cebel yolu üzerinde büyük bir köydür.

Ve **الخانوقة**: Fırat üzerinde, Rakka nahiyesinde bir beldedir.

Ve **الخناق** **ككتاب**: onunla boğulan iptir.

Ve **الخناق** **كغراب**: nefesin akciğere ve kalbe nüfuz etmesinin engellendiği bir hastalıktır.

Ve ayrıca denir: onu **بخناقه** ile yakaladı; kesre ile ve damme ile. Ve **مخنقه** **كمعظم** yani: boğazıyla. Ve **الصحاح**’ta: denir: ondan **المخنق**’a ulaştı; teşdîd ile; o, boyundan boğma yeridir. Ve **بمخنقه** tuttum; ve yine **الخناق** damme ile; denir: **بخناقه** tuttu. Ve İbn Berrî, Ebû’n-Necm için şu beyti okuttu:
  Ve nefis **إلى المخنق** uçtu.
Ve **الخناقية**: insanların ve bineklerin boğazlarında tutan bir hastalık yahut rüzgârdır; ve kuşu da tutabilir; başlarında ve boğazlarında. Ve ata da arız olur; ve en çok güvercinde ortaya çıkar. Bu olduğunda o, türemiş değildir; çünkü **الخنق** ancak boğazdadır. Denir: atı **خنق** etti; o hâlde o **مخنوق**tur.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخنق** iki damme ile: kadınlardan dar fercler.

Ve **خنوقاء** **كجلولاء**: bir yer adıdır; ve **العباب**’da: bir arazidir.

Ve **الخنوقة** **كتنوفة**: ‘Ukayl diyarında bir vadidir. el-Kuhayf el-‘Ukaylî dedi:
  **الخنوقة**’nın karnından yüklendiler; sonra
  **للثريا** için **بالأعاصير** bir **بارح** esti.

Sâgânî dedi: Beyti İbn Habîb’in hattıyla el-Kuhayf’in şiirinde **الخنوفة** olarak, hafifletilmiş **الفاء** ile buldum; ve onun hattı hüccettir.

Ve **المخنقة** **كمكنسة**: **المخنق** üzerine düşen gerdanlıktır; denir: onun boynunda bir **مخنقة** vardır; ve onların boyunlarında **مخانق** vardır. Ve **المخنق** **كمعظم**: boğma ipinin yeri; ve o, az önce kendisi için geçen boğazın bizzat kendisidir; ve o, onun sözü olan: onu **بخناقه** ve **مخنقه** ile yakaladı; böylece o tekrardır.

Ve beli **مخنق** bir oğlan; yani: ince yapılı.

Ve mecazdan: serap dağları **تخنيقا** **خنق** etti: neredeyse başlarını örtecekti. Zû’r-Rumme dedi:
  Ve **الآل** **الشعاف**’ı boğdu ve boğuldu,
  **جواريه** **جذعان القضاف النوابك**.
Yani: serap neredeyse dağların başlarını örtecek kadar olur.

Ve denir: falan kimse kırkı **خنق** etti: eğer neredeyse ona ulaşacak olduysa; ve o mecazdır.

Ve kabı **خنق** etti: onu doldurdu; ve o mecazdır. Ebû Sa‘îd dedi: eğer şeddeli söylerse doldurdu; ve havuz da böyledir; o hâlde o **مخنق**tur. Ebû’n-Necm dedi:
  Sonra onu kabarcıklı, dolu biri pişirdi,
  Suyu ile **مخنق**; dalgalı.

Ve mecazdan: fail için **المختنق**: alnının akıtması iki çenesini kulaklarının köklerine kadar almış bir attır; eğer beyazlık yüzünü ve kulaklarını alırsa o **مبرنس**tir; bunu Ebû Sa‘îd söyledi.

Ve onların darbımesellerinden: **افتد مخنوق**; şiddet ve eziyetten kendini kurtarmak hakkında vurulur. Tarafe b. el-‘Abd dedi:
  Fakat efendim, o benim **خانـقـي** olan bir kimsedir;
  Şükür ve dilenme üzerine; yahut ben fidye verenim.

Ve **خانقاه**: Esferâyîn ile Cürcân arasında bir köydür.

Ve **خانقاه**: Fâryâb’da başka bir köydür.

Sonra **الخانقاه**’ın aslı: namaz ve hayır ehlinin ve sûfîlerin oturduğu bir yerdir; ve **النون** fethalıdır; Arapçalaştırılmıştır: **فانه كاه**. el-Makrîzî dedi: İslâm’da dört yüz sınırları içinde ortaya çıktı; ve orada Allah Teâlâ’ya ibadet için sûfîlerin inzivaya çekilenine yapıldı. Bunu bildiğinde, onu **الهاء**’da zikretmek daha uygundur; çünkü o aslîdir. Ve bu nisbetle Ebû’l-‘Abbâs el-**الخانقاهي** meşhur oldu; Serahs ehlindendir. Ve onun torunu Ebû Nasr Tâhir b. Muhammed es-Serahsî el-**الخانقاهي**; vaiz idi. Ve Ebû’l-Hasen ‘Alî b. Muhammed b. Ahmed el-müzekkir el-**الخانقاهي** Nîsâbûr ehlindendir; Kerâmiyye şeyhlerindendi; ondan Hâkim Ebû ‘Abdillâh el-Hâfız işitti.

Ve **وفاته**’de: **الخانقاه**: Mısır amellerinden, doğusunda mamur bir köydür; şimdi **الخانكة** diye bilinir.

Ve Mısır’da **خانقاه سعيد السعداء**: meşhur hankâhlardan biridir; ve orada oturmasına bazı muhaddisler nisbet edilmiştir. Ve **المراصد**’da: **الخانقة**: **الخانق**’ın müennesi; Beytü’l-Makdis’te Kerâmiyye için ibadet eden (kimse).

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **رجل خانق**; **خنيق** yerinde: **ذو خناق**. Ru’be dedi:
  Ve benim **خانقى**; gırtlak düğümü sahibi; **جرياض**.

Ve **الخناق** **كشداد**: işi boğmak olan kimse; ve denir: **لعن الخانقون والخناقون**; ve onlar, insanları boğan kimselerdir.

Ve **الخناق** **كرمان**: **الخناق** için bir lugattır; **كغراب**; ve cem‘i: **خوانيق**.

Ve Ebû’l-‘Abbâs dedi: onlar için **خناق** vardır; kesre ile; yani: darlık.

Ve **المختنق**: dar yer; Cevherî onu nakletti.

Ve vakti **خنق** eder, **يخنقه**: eğer onu geciktirir ve daraltırsa. Ve Mu‘âz hadîsinde: “Üzerinize emirler olacak; namazı vaktinden geciktirecekler ve onu **إلى شرق الموتى**’ya kadar **يخنقونها**”; yani: onu geciktirmekle vaktini daraltırlar.

Ve onlar ölümden bir **خناق** içindedir; yani: bir darlık içindedir.

Ve yırtıcı hayvan **بالخناقة** ile aldı; ve o, boğazını yakalayan bir kapan ipidir; ve o mecazdır.

Ve ondan **بالمخنق** ile aldı: eğer onu sıktı ve ona darlık verdi ise; ve o mecazdır.

Ve **الخناق** **كشداد**: Endülüs’te, balığı **بالخناقة** ile satan kimse için kullanılır; ve o: onunla avlanan bir kapan ipidir. Ve bununla muhaddis Osman b. Nâsih meşhur oldu.
