# خني (خ-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ن - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خنى

## Sözlükler (5)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: خنى

باب الخاء والنون
خان ، خنى ، ناخ ، نخا ، ينخ ، وخن ، أخن : مستعملة .
خون _ خين : قال الليث : المخَانَةُ : خَوْنُ
النُّصح وخَوْنُ الوُدِّ .
والخَوْنُ : عَلَى مِحَنٍ شَتَّى .
تقول : خانَنِي فُلانٌ . . خِيَانَةً .
وفي الحديث : ) ( المؤْمِنُ يُطْبَعُ عَلَى كُلِّ
خُلُقٍ . . إلاَّ الخِيَانَةَ والكَذِبَ ) ( .
وتقول خانَهُ الدهرُ والنعيمُ خَوْناً وهو تغيُّر
حاله إلى شرٍّ منها . وَالخَوْنُ _ في النظر _ :
فَترُهُ .
ومن ذلك يقال للأسد : خائِنُ العَيْن .
قال : ) ( وخائِنَةُ الأَعْيُنِ ) ( : ما تَخُونُ به من
مُسارقة النظر إلى ما لا يَحِلُّ له .
قال : وإذا نَبَا سيْفُك عن الضَّريبة فقد
خانَكَ . وسُئلَ بعضهُم عن السَّيف ؟
فقال : أَخُوكَ . . وربّما خانَكَ .
قال : وكلُّ ما غيَّرك عن حالك فقد
تَخَوَّنَكَ .
وقال ذُو الرُّمّةِ :
لاَ يَرْفَعُ الطَّرفَ إلاّ مَا تَخَوَّنَهُ
دَاعٍ يُنَادِيهِ باسْم الماء مَبْغُومُ
قلت : ليس معنى قوله : إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ .
حجةً لما احتج به له .
ومعنى إلا ما تَخَوَّنَهُ : إلا ما تعهَّدهُ .
وَكذلك قال أبو عبيدٍ حكايةً عن الأصمعيِّ
أنه قال : ) ( التَّخَوُّنُ ) ( : التعهد .
وأنشد بيتَ ذي الرُّمَّةِ هذا .
وإنمَا وصَفَ وَلَدَ ظَبْيَةٍ أَوْدَعْتهُ خَمراً ، وَهِيَ
تَرتَعُ بالْقُرْبِ مِنْهُ ، وتَتَعهَّدُهُ بالنَّظَرِ إلَيْهِ
وَتُؤْنِسُهُ بِبُغَامِهَا .
وقوله : بِاسْمِ الماءِ .
الماءُ : حِكَايَةُ دُعائِها إياهُ .
وقال ) ( دَاعٍ يناديه ) ( فذكَّرَهُ . . لأنه ذهب به
إلى الصَّوْتِ والنِّداء .
قلت : وقد يكون التَّخَوُّنُ بمعنى التَّنَقُّصِ .
ومنه قول لبيد يصف ناقةً :
عُذَافِرَةٌ تُقَمِّصُ بالرُّدَافَى
تَخَوَّنَها نُزُولِيَ وارْتِحَالي
ويقال : تَخَوَّنَتْهُ الدهورُ وتَخَوَّفَتْهُ _ أي
تنقَّصَتْهُ .
فالتَّخَوُّنُ له معنيان :
أحدُهما التَّنَقُّصُ والآخر التعهدُ .
ومَنْ جعله ) ( تَعهُّداً ) ( جعل ) ( النُّونَ ) ( مُبْدَلة من
) ( اللام ) ( .
يقال : تَخَوَّلَهُ ، وتَخوَّنَهُ . . بمعنىً واحدٍ .
ومنه حديثُ ابن مسعودٍ : ) ( كان
رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) يَتَخَوَّلُنَا بالْمَوْعِظَةِ مَخَافَةَ
السَّآمة عَلَيْنَا ) ( .
وكان الأصمعيُّ يَرْوِيه : ) ( يَتَخَوَّنُنا ) ( بالنون .
ويقال : رجلٌ خائنٌ ، وخَائِنَةٌ _ إذا بُولِغَ في
وصْفِهِ بالخيَانَةِ .
وَأَمَّا قَولُ الله جلّ وعزّ : ( يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور ( [ غَافر : 19 ] فإنَّه
أَرَادَ _ والله أعْلَمْ _ : ) ( يَعْلَمُ خِيانَة
الأَعْيُنِ ) ( . . فأَخْرَجَ ) ( الْمَصْدَرَ ) ( على ) ( فَاعِلَةٍ ) (
كقوله تعالى : ( لا تسمع فيها لاغية ( [ الغَاشِيَة :
11 ] _ أَيْ : لَغْواً .
ومِثْلُه : سَمِعْتُ ) ( رَاغِيَةَ الإبل ) ( ، و ) ( ثَاغِيَةَ
الشَّاءِ ) ( _ أي : رُغَاءها وثُغَاءها .
كل ذلك من كلام العرب .
ومعنى الآية : أَنَّ النَّاظِرَ . . إذا نَظَرَ إلى
ما لاَ يَحِلُّ له النَّظَرُ إليه نَظَرَ خِيَانَةٍ . .
يُسِرُّهَا مُسارَقةً : علمها الله ، لأنه إذا نَظَرَ
النَّظْرَةَ الأُوْلى _ غيرَ متعمِّدٍ نَظَراً _ فهو غيرُ
آثِمٍ ولا خَائِن .
فإن أعَادَ النَّظَرَ _ ونِيَّتُهُ الخِيَانَةُ _ فهو خَائِنُ
النظرِ .
وقال اللَّيث : الْخِوَانُ : المائدة . . مُعَرَّبَةٌ
وهي الْخُونُ . . والعَدَدُ : أَخْوِنَة .
وقال عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ :
لِخُونٍ مَأَدُوبَةٍ وزمِيرُ
والْخَوَّانُ : مِنْ أَسماء الأَسَدِ .
وخن : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
التَّوَخُّنُ : الْقَصْدُ إلى خيرٍ أَو شَر .
قال : والْوَخْنَة الفسادُ .
والنَّوْخَةُ : الإقامة .
خنى : وَالخَنْوَةُ : الْغَدْرَة .
والْخَنْوَةُ _ أَيضاً _ الْفُرْجةُ في الْخُصِّ .
وقال اللَّيْثُ : الْخَنَا _ من الكلام _ :
أَفْحَشُه .
ويقال : خَنَا يَخْنُو خَناً _ مقصورٌ _ وأَخْنَى
في كلامه .
وخَنَا الدَّهرِ : آفاتُه .
وقال لَبِيدٌ :
وقَدَرْنَا إنْ خَنَا الدَّهْرِ غَفَلْ
وَأَخْنَى عليهم الدَّهرُ : إذا أَهلكَهُمْ .
وقال النَّابِغَةُ :
أَخْنَى عَلَيْها الَّذِي أَخْنَى عَلَى لُبَدِ
وقال أبو عبيد : أَخْنَى عليه : أفْسَدَ . .
وهذا هو الصوابُ .
نوخ : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : النَّوْخَةُ :
الإقامةُ .
وقال غيرُه : ( يُقال : أَنَخْتُ البعيرَ فَاسْتَنَاخَ .
وتقول : نَوَّخْتُهُ . . فَتَنَوّخَ .
والفَحْلُ يَتَنَوَّخُ النّاقةَ _ إذا أراد ضِرَابَها .
والْمُنَاخُ : الموضعُ الذي تُنَاخُ فيه الإبلُ .
ويقال : أيضاً _ : نَخْنَخْتُهُ فَتَنَخْنَخَ .
والأصلُ : الإنَاخَة ، والنَّوْخَةُ .
ينخ : قال الليث : الْيَنَخُ : من قولك : أَيْنَخْتُ
الناقةَ _ إذا دعوتَها إلى الضِّرَابِ .
تقولُ : إيَنِخْ . إيَنِخ .
قلتُ : هذا زَجْرٌ لَها _ كما يقال لها _ إذا
أُنِيخَتْ _ إخْ . . إخْ .
نخا : قال الليث : النَّخْوَةُ : العَظَمة .
تقول : انْتَخَى فلانٌ _ إذا تكَبَّرَ . وأنشد :
وَمَا رَأَيْنا مَعْشَراً فَيَنْتَخُوا
أبو حاتم _ عن الأصمعيِّ _ يقالُ : زُهِيَ
فلانٌ . . فهو مَزْهُوٌّ . . ولا يقال : زَهَا .
قال : ويقال : نَخَا فلانٌ ، وانْتَخَى .
ولا يقال : نُخِيَ .
أخن : أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : قال :
الآخِنيُّ : ضَرْبٌ من الثِّياب الْمخَطَّطةِ .
قلتُ : والآخنِيَّةُ : القِسِيُّ _ أيضاً .
وقال الأعْشَى :
مَنَعَتْ قِيَاسُ الآخِنِيَّةِ رَأْسَهُ
بِسِهَامِ يَثْرِبَ أَوْ ثِيَابِ الْوَادِي
وقال أبُو مَالِكٍ : الآخِنِيُّ : أَكْسِيَةٌ سُودٌ لَيِّنَةٌ
يَلبسها النَّصارَى . وقال الْبَعِيثُ :
فَكَرَّ عَلَيْنا ثُمَّ ظَلَّ يَجُرُّها
كَمَا جَرَّ ثَوْبَ الآخِنِيِّ الْمُقَدَّسُ
وقال أَبُو خِرَاسٍ :
كَأَنَّ المُلاَء الْمَحْضَ خَلْفَ كُراعِهِ
إذَا مَاتَمَطَّى الآخِنِيُّ الْمُخَذَّمُ

##### Türkçe

باب **الخاء** و**النون**
**خان** ، **خنى** ، **ناخ** ، **نخا** ، **ينخ** ، **وخن** ، **أخن** : kullanımdadır.
**خون** _ **خين** : **الليث** dedi: **المخَانَةُ** : **خَوْنُ** öğüdün ve **خَوْنُ** sevginin.
Ve **الخَوْنُ** : türlü türlü mihnetler üzerinedir.
Dersin ki: falan bana ihanet etti... **خِيَانَةً**.
Ve hadiste: “Mümin her bir huy üzerine tabiatlandırılır... ancak **الخِيَانَةَ** ve **الكَذِبَ** hariç.”
Ve dersin: zaman ve nimet ona **خَوْناً** ihanet etti; bu, hâlinin ondan daha kötüye değişmesidir. Ve **الخَوْنُ** _ bakışta _ : onun gevşekliğidir.
Bundan dolayı aslana: **خائِنُ العَيْن** denir.
Dedi: “**وخائِنَةُ الأَعْيُنِ**”: kendisiyle, kendisine helâl olmayan şeye bakışı gizlice çalmak suretiyle ihanet ettiği şeydir.
Dedi: Ve kılıcın darbeye karşı sekip geri dönerse, sana ihanet etmiştir. Bazılarına kılıç hakkında soruldu;
dedi ki: Kardeşindir... ve belki sana ihanet eder.
Dedi: Seni hâlinden değiştiren her şey, sana **تَخَوَّنَكَ** etmiştir.
Ve **ذُو الرُّمّةِ** dedi:
لاَ يَرْفَعُ الطَّرفَ إلاّ مَا تَخَوَّنَهُ
دَاعٍ يُنَادِيهِ باسْم الماء مَبْغُومُ
Dedim: Onun “**إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ**” sözü, onun lehine delil getirdiği şeye bir hüccet değildir.
Ve “**إلا ما تَخَوَّنَهُ**”nın manası: ancak onu gözettiği şeydir.
Ve aynı şekilde **أبو عبيدٍ** **الأصمعيِّ**’den bir nakil olarak söyledi ki o dedi: “**التَّخَوُّنُ**”: gözetmedir.
Ve **ذو الرُّمَّةِ**’nin bu beytini okudu.
Ancak o, bir ceylan yavrusunu tasvir etti: onu bir sığınağa bırakmıştır; o (anne) onun yakınında otlar, ona bakışla onu gözetir ve onu kendi böğürtüsüyle ünsiyet ettirir.
Ve onun sözü: **بِاسْمِ الماءِ**.
**الماءُ**: onu çağırmasının hikâyesidir.
Ve “**دَاعٍ يناديه**” dedi de onu müzekker getirdi... çünkü onu ses ve nida tarafına götürdü.
Dedim: **التَّخَوُّنُ** bazen **التَّنَقُّصِ** manasında olabilir.
Ondan, **لبيد**’in bir deveyi vasfederek sözü:
عُذَافِرَةٌ تُقَمِّصُ بالرُّدَافَى
تَخَوَّنَها نُزُولِيَ وارْتِحَالي
Ve denir: **تَخَوَّنَتْهُ** devirler ve **تَخَوَّفَتْهُ** _ yani onu eksiltti.
Öyleyse **التَّخَوُّنُ**’un iki manası vardır:
Biri **التَّنَقُّصُ**, diğeri gözetmedir.
Ve onu “**تَعهُّداً**” yapan, **النُّونَ**’u **اللام**’dan بدل kılmış olur.
Denir: **تَخَوَّلَهُ** ve **تَخوَّنَهُ**... tek bir manada.
Ondan, **ابن مسعودٍ** hadisi: “Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) bize öğütle **يَتَخَوَّلُنَا** ederdi; bize bıkkınlık gelmesinden korkarak.”
Ve **الأصمعيُّ** onu **النون** ile “**يَتَخَوَّنُنا**” diye rivayet ederdi.
Ve denir: **رجلٌ خائنٌ** ve **خَائِنَةٌ** _ ihanetle vasfında mübalağa edilince.
Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور ( [ غَافر : 19 ] şüphesiz o murad etti _ Allah daha iyi bilir _ : “**يَعْلَمُ خِيانَة الأَعْيُنِ**”... böylece **الْمَصْدَرَ**’ı **فَاعِلَةٍ** üzere çıkardı;
Yüce sözündeki gibi: ( لا تسمع فيها لاغية ( [ الغَاشِيَة : 11 ] _ yani: **لَغْواً**.
Ve benzeri: “**رَاغِيَةَ الإبل**”i ve “**ثَاغِيَةَ الشَّاءِ**”i işittim _ yani onların böğürmesi ve meleyişi.
Bunların hepsi Arapların sözündendir.
Âyetin manası: bakan kimse... kendisine bakması helâl olmayan şeye baktığında, ihanet bakışıyla bakar... onu gizlice saklar: Allah onu bilmiştir; çünkü ilk bakışı _ kasıtlı bir bakış olmaksızın _ bakarsa, günahkâr değildir ve hain değildir.
Eğer bakışı tekrar ederse _ niyeti ihanet ise _ o, bakışın hainidir.
Ve **اللَّيث** dedi: **الْخِوَانُ**: sofra... Arapçalaştırılmıştır; o **الْخُونُ**’dur... çoğulu: **أَخْوِنَة**.
Ve **عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ** dedi:
لِخُونٍ مَأَدُوبَةٍ وزمِيرُ
Ve **الْخَوَّانُ**: aslanın isimlerindendir.
**وخن** : **ثعلب** _ **ابن الأعرابي**’den _ dedi:
**التَّوَخُّنُ**: hayra yahut şerre yönelme kastıdır.
Dedi: ve **الْوَخْنَة** bozulmadır.
Ve **النَّوْخَةُ**: ikamettir.
**خنى** : ve **الخَنْوَةُ**: hainliktir.
Ve **الْخَنْوَةُ** _ ayrıca _ : **الْخُصِّ**’teki açıklıktır.
Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الْخَنَا** _ sözden _ : onun en çirkini.
Ve denir: **خَنَا يَخْنُو خَناً** _ maksûr _ ve sözünde **أَخْنَى** etti.
Ve **خَنَا الدَّهرِ**: onun âfetleridir.
Ve **لَبِيدٌ** dedi:
وقَدَرْنَا إنْ خَنَا الدَّهْرِ غَفَلْ
Ve zaman onlara **أَخْنَى** etti: onları helâk ettiğinde.
Ve **النَّابِغَةُ** dedi:
أَخْنَى عَلَيْها الَّذِي أَخْنَى عَلَى لُبَدِ
Ve **أبو عبيد** dedi: **أَخْنَى عليه**: bozdu...
Ve bu, doğru olanın ta kendisidir.
**نوخ** : **ثعلب** _ **ابن الأعرابي**’den _: **النَّوْخَةُ**: ikamettir.
Ve başkası dedi: (denir: **أَنَخْتُ** deveyi, o da **فَاسْتَنَاخَ** etti.
Ve dersin: **نَوَّخْتُهُ**... o da **فَتَنَوّخَ** etti.
Ve aygır, dişiyi **يَتَنَوَّخُ** eder _ onu aşmak istediğinde.
Ve **الْمُنَاخُ**: develerin çöktürüldüğü yerdir.
Ve ayrıca denir: **نَخْنَخْتُهُ** de, o da **فَتَنَخْنَخَ** eder.
Asıl olan: **الإنَاخَة** ve **النَّوْخَةُ**’dır.)
**ينخ** : **الليث** dedi: **الْيَنَخُ**: senin “**أَيْنَخْتُ** dişiyi” sözündendir _ onu aşmaya çağırdığında.
Dersin: **إيَنِخْ**. **إيَنِخ**.
Dedim: bu, ona bir sürmedir _ ona denildiği gibi _ çöktürüldüğünde: **إخ**... **إخ**.
**نخا** : **الليث** dedi: **النَّخْوَةُ**: büyüklüktür.
Dersin: falan **انْتَخَى** etti _ kibirlendiğinde. Ve okudu:
وَمَا رَأَيْنا مَعْشَراً فَيَنْتَخُوا
**أبو حاتم** _ **الأصمعيِّ**’den _: denir: falan **زُهِيَ** etti... o **مَزْهُوٌّ**dur... ve **زَهَا** denmez.
Dedi: ve denir: falan **نَخَا** etti, ve **انْتَخَى** etti.
Ve **نُخِيَ** denmez.
**أخن** : **أبو عبيد** _ **أبي عمرو**’dan _: dedi:
**الآخِنيُّ**: çizgili elbiselerden bir türdür.
Dedim: ve **الآخنِيَّةُ**: yaylar _ ayrıca.
Ve **الأعْشَى** dedi:
مَنَعَتْ قِيَاسُ الآخِنِيَّةِ رَأْسَهُ
بِسِهَامِ يَثْرِبَ أَوْ ثِيَابِ الْوَادِي
Ve **أبُو مَالِكٍ** dedi: **الآخِنِيُّ**: Hristiyanların giydiği yumuşak siyah örtülerdir. Ve **الْبَعِيثُ** dedi:
فَكَرَّ عَلَيْنا ثُمَّ ظَلَّ يَجُرُّها
كَمَا جَرَّ ثَوْبَ الآخِنِيِّ الْمُقَدَّسُ
Ve **أَبُو خِرَاسٍ** dedi:
كَأَنَّ المُلاَء الْمَحْضَ خَلْفَ كُراعِهِ
إذَا مَاتَمَطَّى الآخِنِيُّ الْمُخَذَّمُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ن ي
كلّمه بالخني وهو الفحش وقد خني عليه خنًى‏.‏
وأخنى عليه في كلامه‏:‏ أفحش عليه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أخنى عليهم الدهر‏:‏ بلغ منهم بشدائده وأهلكهم وأصابهم خنى الدهر‏.‏
قال لبيد‏:‏ قلت هجّدنا فقد طال السري وقدرنا إن خنـى الدهـر غفـل

##### Türkçe

خ ن ي
Ona **الخني** ile konuştu; o, çirkin sözdür. Ve ona **خنًى** ile **خني** etti.
Ve onun üzerine sözünde **أخنى** etti: ona karşı çirkin söz söyledi.
Mecazdan: Devir onların üzerine **أخنى** etti: şiddetleriyle onlardan (payını) aldı, onları helâk etti; ve onlara dehrin **خنى**’sı isabet etti.
Lebîd dedi: “Dedim: Geceyi geçirdik; çünkü gece yürüyüşü uzadı; ve takdir ettik ki, dehrin **خنـى**’sı gafildir.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ن ي * * الخَنَا * الفُحش وقد * خَنِيَ * عليه من باب صدِيَ و * أخْنَى * عليه في منطقة أي أفحش وأخنى عليه الدهر أتى عليه وأهلكه

##### Türkçe

* خ ن ي * * **الخَنَا** * çirkin söz; ve “**خَنِيَ** عليه” (صَدِيَ بابından); ve “**أخْنَى** عليه” bir bölgede, yani çirkin söz söyledi; ve “أخنى عليه الدهر” (yani) zaman ona geldi ve onu helâk etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!كخَنِيَ ) في مَنْطِقِه وعليه ، ( كرَضِيَ ) ، *!يَخْنَى *!خنىً ، *!وأَخْنى عليه في مَنْطِقِه كَذلِكَ ؛ وأَنْشَدَ الجَوهرِي لأَبي ذُؤَيْبٍ :
ولا *!تَخْنُوا عليَّ ولا تُشِطُّوا
بقولِ الفَخْر إنَّ الفَخْرَ حُوبُوقالتْ بنتُ أَبي مُسافِعٍ القُرَشِي :
وقد تَرْحَلُ بالرَّكْبِ
فما *!تُخْنِي لصُحْبانِ ( *!وأَخْنَى عليهم ) الدَّهْرُ : أَتَى عليهم و ( أَهْلَكَهُم ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوهرِيُّ للنَّابِغَةِ :
أَمْسَتْ خَلاءً وأَمْسَى أَهْلُها احْتَمَلُوا
أَخْنَى عليها الذي *!أَخْنَى على لُبَدِ ( و ) أَخْنَى ( الجَرادُ : كَثُرَ بَيْضُهُ ) ؛ عن أَبي حنيفَةَ .
( و ) أَخْنَى ( المَرْعَى : كَثُرَ نَباتُهُ ) والْتَفَّ ؛ عن أَبي حنيفَةَ ، ورُوِي قَوْل زُهَيْر :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأُذُنَيْنِ أَخْنَى
له بالسِّيِّ تَنُّومٌ وآءُوالأَعْرَف الأكْثَر أَجْنَى بالجيمِ .
( و ) أَخْنَى ( الدَّهْرُ عليه : طالَ .
( *!وخَنَى الدَّهْر : آفاتُهُ ) ؛ قالَ لبيدٌ :
قلتُ هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إن *!خَنَى الدَّهْرِ غَفَلْ ( 10
ع 2 )

( *!وخَنَيْتُ الجِذْعَ ) *!خنياً : ( قَطَعْتُه ) ، مِثْل خَنَأْته .
( *!وخِنْيَةُ ، بالكسْرِ : ع بقُسْطَنْطِنيَّةَ ) مِن نَواحِيها ؛ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
( *!الخَنَى : مِن قَبيحِ الكَلامِ والفَحْش .
وفي التَّهْذيبِ : هو مِن الكَلامِ أَفْحَشُه .
وكَلامٌ *!خَنٍ وكَلِمَةٌ *!خَنِيَةٌ ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ ، وليسَ خَنٍ على الفِعل لأنَّا نَعْلم *!خَنِيَتِ الكَلِمَة ، ولكنَّه على النَّسَبِ ، كما حَكَاه سِيْبَوَيْه مِن قوْلِهم : رجُلٌ طَعِمٌ ونَهرٌ ، ونَظِيرُه كاسٍ إلاَّ أنَّه على زِنَةِ فاعِلٍ .
قالَ سِيبَوَيْه : أَي ذو طَعامٍ وكسْوَةٍ وسَيْرٍ بالنهارِ ؛ وأَنْشَدَ :
لَسْتُ بلَيْليَ ولكنِّي نَهِرْ *!والخَنايَةُ : فَعَالَةٌ من *!الخَنَى ، وقد ذَكَره القُطامِيُّ فقالَ :
دَعُوا النَّمْر لا تُثْنُوا عليها *!خَنايَةً
فقد أحْسَنَتْ في جُلّ ما بَيَننا النَّمْرُ*!وأَخْنَى الأَسْماء : أَفْحَشها .
وأَخْنَى به : إذا أَسْلَمه وخَفَر ذمَّتَه .
وأَخْنَى عليه : أَفْسَدَ .

##### Türkçe

: (**خَنِيَ**) mantığında ve onun aleyhine ( **رَضِيَ** gibi) **يَخْنَى** **خنىً**; ve mantığında onun aleyhine yine bunun gibi **أَخْنَى**; el-Cevherî, Ebû Züeyb için inşâd etti:
ولا **تَخْنُوا** عليَّ ولا تُشِطُّوا
بقولِ الفَخْر إنَّ الفَخْرَ حُوبُ
Ebû Musâfi‘ el-Kureşî’nin kızı dedi:
وقد تَرْحَلُ بالرَّكْبِ
فما **تُخْنِي** لصُحْبانِ (**أَخْنَى عليهم**) **الدَّهْرُ**: onlara geldi ve (onları helâk etti); el-Cevherî, en-Nâbiga için inşâd etti:
أَمْسَتْ خَلاءً وأَمْسَى أَهْلُها احْتَمَلُوا
أَخْنَى عليها الذي **أَخْنَى** على لُبَدِ
(ve) **أَخْنَى** (çekirge: yumurtası çoğaldı); Ebû Hanîfe’den.
(ve) **أَخْنَى** (mera: bitkisi çoğaldı) ve sıklaştı; Ebû Hanîfe’den; Züheyr’in sözü rivayet edildi:
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأُذُنَيْنِ أَخْنَى
له بالسِّيِّ تَنُّومٌ وآءُ
Daha bilinen ve daha çok olanı **أَجْنَى** ( **الجيم** ile)dir.
(ve) **أَخْنَى** (**الدَّهْرُ** onun aleyhine: uzadı.
(**وخَنَى الدَّهْر**: onun âfetleri); Lebîd dedi:
قلتُ هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إن **خَنَى** الدَّهْرِ غَفَلْ ( 10
ع 2 )

(**وخَنَيْتُ الجِذْعَ**) **خنياً**: (onu kestim), **خَنَأْته** gibi.
(**وخِنْيَةُ**), kesre ile: (Kostantîniyye’de bir yer) onun nahiyelerinden; es-Sâgânî onu nakletti.
Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
(**الخَنَى**: çirkin sözden ve fuhuş(tan)dır.
Ve et-Tehzîb’de: o, sözden en fahiş olanıdır.
Ve **خَنٍ** söz ve **خَنِيَةٌ** kelime; el-Cevherî onu nakletti; ve **خَنٍ** fiil üzere değildir; çünkü biz **خَنِيَتِ الكَلِمَة**’yi biliriz; fakat o, nisbet üzeredir; Sîbeveyh’in onların sözünden hikâye ettiği gibi: طَعِمٌ ve نَهرٌ adam; ve onun benzeri كاسٍ’dir; ancak o, فاعِل vezni üzeredir.
Sîbeveyh dedi: yani yemek, giyim ve gündüz yürüyüş sahibi; ve inşâd etti:
لَسْتُ بلَيْليَ ولكنِّي نَهِرْ
Ve **الخَنايَةُ**: **الخَنَى**’dan فَعَالَة’dır; el-Kutâmî onu zikretti de dedi:
دَعُوا النَّمْر لا تُثْنُوا عليها **خَنايَةً**
فقد أحْسَنَتْ في جُلّ ما بَيَننا النَّمْرُ
**وأَخْنَى الأَسْماء**: onların en fahiş olanı.
Ve onunla **أَخْنَى**: onu teslim ettiğinde ve zimmetini bozduğunda.
Ve onun aleyhine **أَخْنَى**: bozdu.)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: خنى

خَنِىَ
1 خَنِىَ خن خنى خني (S, K) عَلَيْهِ (S) فِى مَنْطِقِهِ (TA,) aor. يَخْنَى, inf. n. خَنًى; (TA;) as also خَنَا, (JK, K,) aor. يَخْنُو, (JK, TA,) inf. n. خَنْوٌ (K, TA) and خَنًا; (JK, TA;) and ↓ اخنى (JK, S, K) عَلَيْهِ فِى مَنْطِقِهِ, (S, TA,) or فِى كَلَامِهِ, (JK,) He uttered foul, abominable, unseemly, or obscene, speech (JK, * S, K) against him. (S, TA.) -A2- خَنَى, (JK, K,) [aor. يَخْنِى,] inf. n. خَنْىٌ, (TA,) He cut, or severed, the trunk of a palm-tree (JK, K) with an axe; (JK;) as also خَنَأَ. (JK, TA.)

4 أَخْنَىَ see 1. ― -b2- اخنى عَلَيْهِ also signifies He, (a man, S,) or it, (misfortune, Ham p. 430,) corrupted, or marred, his state. (S, Ham, TA.) And the same, (S,) or اخنى عَلَيْهِمْ, (JK, K,) said of time, or fortune, (JK, S,) It destroyed him, or them. (JK, S, K.) And the former, said of time, It became long to him. (K.) ― -b3- اخنى بِهِ signifies أَسْلَمَهُ وَخَفَرَ ذِمَّتَهُ [or, app., بِذِمَّتِهِ: a phrase which admits of two contr. meanings; He betrayed him, and broke his covenant, or the like; and he preserved him in safety, and fulfilled his covenant, &c.]. (TA.) ― -b4- اخنى الجَرَادُ The locusts had many eggs. (AHn, K.) ― -b5- اخنى المَرْعَى The pasturage had much and luxuriant herbage. (AHn, K. *)

خَنًا
خَنًا خن خنا [more properly written خَنًى, originally an inf. n.,] Foul, abominable, unseemly, or obscene, speech: (S, TA, and Ham p. 489:) or the most foul, abominable, unseemly, or obscene, of speech. (JK, T, TA.) And ↓ خناية [written without any syll. signs, app. خَنَايَةٌ, like فَحَاشَةٌ,] is of the measure فعالة from خَنًا [and seems to be syn. therewith as an inf. n. or as a subst.]: it occurs in the saying of El-Katلmee,
دَعُوا التَّمْرَ لَا تُثْنُوا عَلَيْهَا خنايةً
فَقَدْ أَحْسَنْتَ فِى جُلِّ مَا بَيْنَنَا التَّمْرُ
[Leave ye dates: speak not of them in a foul manner, or speak not of them foul speech; for dates have benefited in most of what has occurred between us, or among us]. (TA.) ― -b2- خَنَا الدَّهْرِ The calamities of time or fortune. (JK, K.)

كَلَامٌ خَنٍ
كَلَامٌ خَنٍ كلام خن Foul, abominable, unseemly, or obscene, speech; and كَلِمَةٌ خَنِيَةٌ a foul, an abominable, an unseemly, or an obscene, word or expression or sentence: (S:) or most foul, &c.: (JK:) [or having a foul, an abominable, an unseemly, or an obscene, meaning; for] خَنٍ is not a verbal epithet, since we know not خَنِيَتِ الكَلِمَةُ, but a possessive epithet; like the instance, mentioned by Sb, in رَجُلٌ طَعِمٌ, meaning ذُو طَعَامٍ; and نَهِرٌ, meaning [صَاحِبُ نَهَارٍ or] سَيَمُرُّ بِالنَّهَارِ; &c. (TA.)

خناية
خناية خنايه خناية : see خَنًا.

اخنى الأَسْمَآءِ
اخنى الأَسْمَآءِ ذ The most foul, or abominable, or unseemly, of names. (TA.) [See أَخْنَعُ.]

##### Türkçe

خَنِىَ
1 **خَنِىَ** خن خنى خني (S, K) **عَلَيْهِ** (S) **فِى مَنْطِقِهِ** (TA,) muzâri‘i **يَخْنَى**, mastar ismi **خَنًى**; (TA;) ve yine **خَنَا**, (JK, K,) muzâri‘i **يَخْنُو**, (JK, TA,) mastar ismi **خَنْوٌ** (K, TA) ve **خَنًا**; (JK, TA;) ve **اخنى** (JK, S, K) **عَلَيْهِ فِى مَنْطِقِهِ**, (S, TA,) yahut **فِى كَلَامِهِ**, (JK,) O, ona karşı çirkin, iğrenç, yakışıksız yahut müstehcen söz söyledi. (JK, * S, K) (S, TA.) -A2- **خَنَى**, (JK, K,) [muzâri‘i **يَخْنِى**,] mastar ismi **خَنْىٌ**, (TA,) O, bir hurma ağacının gövdesini balta ile kesti yahut kopardı; (JK;) ve yine **خَنَأَ**. (JK, TA.)

4 **أَخْنَىَ** bkz. 1. ― -b2- **اخنى عَلَيْهِ** ayrıca şu mânaya gelir: O, (bir adam, S,) yahut o, (musibet, Ham p. 430,) onun hâlini bozdu yahut kusurlandırdı. (S, Ham, TA.) Ve bunun aynısı, (S,) yahut **اخنى عَلَيْهِمْ**, (JK, K,) zaman yahut talih hakkında söylenir: O, onu yahut onları helâk etti. (JK, S, K.) Ve birincisi, zaman hakkında söylenir: O, ona uzun geldi. (K.) ― -b3- **اخنى بِهِ** şu mânaya gelir: **أَسْلَمَهُ وَخَفَرَ ذِمَّتَهُ**. (TA.) ― -b4- **اخنى الجَرَادُ** Çekirgeler çok yumurtladı. (AHn, K.) ― -b5- **اخنى المَرْعَى** Otlağın otu çok ve gür oldu. (AHn, K. *)

خَنًا
**خَنًا** خن خنا [daha doğru olarak **خَنًى** yazılır; aslında bir mastar ismidir,] Çirkin, iğrenç, yakışıksız yahut müstehcen söz: (S, TA, ve Ham p. 489:) yahut sözün en çirkini, en iğrenci, en yakışıksızı yahut en müstehceni. (JK, T, TA.) Ve ↓ **خناية** [hareke işaretleri olmaksızın yazılmıştır; görünüşe göre **خَنَايَةٌ**, **فَحَاشَةٌ** gibi,] **خَنًا**’dan فعالة veznindedir [ve bir mastar ismi olarak yahut bir isim olarak onunla eşanlamlı görünür]: El-Katلmee’nin sözünde vârid olmuştur:
دَعُوا التَّمْرَ لَا تُثْنُوا عَلَيْهَا **خنايةً**
فَقَدْ أَحْسَنْتَ فِى جُلِّ مَا بَيْنَنَا التَّمْرُ
[Hurmaları bırakın: onlar hakkında çirkin bir tarzda övmeyin, yahut onlar hakkında çirkin söz söylemeyin; çünkü hurmalar, aramızda yahut aramızda vuku bulan şeylerin çoğunda iyilik etmiştir]. (TA.) ― -b2- **خَنَا الدَّهْرِ** Zamanın yahut talihin musibetleri. (JK, K.)

كَلَامٌ خَنٍ
**كَلَامٌ خَنٍ** كلام خن Çirkin, iğrenç, yakışıksız yahut müstehcen söz; ve **كَلِمَةٌ خَنِيَةٌ** çirkin, iğrenç, yakışıksız yahut müstehcen bir kelime yahut ifade yahut cümle: (S:) yahut en çirkini, vb.: (JK:) [yahut çirkin, iğrenç, yakışıksız yahut müstehcen bir mânaya sahip; zira] **خَنٍ** fiilî bir sıfat değildir; çünkü biz **خَنِيَتِ الكَلِمَةُ**’yi bilmeyiz; fakat o, izâfet (sahiplik) sıfatıdır; Sb’nin zikrettiği örnek gibi: **رَجُلٌ طَعِمٌ**, mânası **ذُو طَعَامٍ**; ve **نَهِرٌ**, mânası [**صَاحِبُ نَهَارٍ** yahut] **سَيَمُرُّ بِالنَّهَارِ**; vb. (TA.)

خناية
**خناية** خنايه خناية : bkz. **خَنًا**.

اخنى الأَسْمَآءِ
**اخنى الأَسْمَآءِ** ذ İsimlerin en çirkini, yahut en iğrenci, yahut en yakışıksızı. (TA.) [bkz. **أَخْنَعُ**.]
