# خوب (خ-و-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - و - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَوْبَةُ: الأرض التي لم تُمْطِرْ بين أرضين ممطورتين. يقال: نزلنا بِخَوْبَةٍ من الأرض، أي بموضعِ سَوءٍ لا رِعْيَ بها. وقال أبو عمرو: إذا قلت أصابَتنا خَوْبَةٌ، بالخاء المعجمة، فمعناه المجاعة، وإذا قلت أصابتنا حَوبة، بالحاء غير المعجمة، فمعناه الْحاجَةُ.

##### Türkçe

**الخَوْبَةُ**: İki yağmur görmüş yer arasındaki, yağmur yağmamış olan toprak. Denir ki: “Yerden bir **بِخَوْبَةٍ**’ye indik”; yani otlağı olmayan kötü bir yere. Ebû Amr dedi ki: “Bize bir **خَوْبَةٌ** isabet etti” dediğinde, **الخاء** **المعجمة** ile, bunun mânası kıtlıktır; “Bize bir **حَوبة** isabet etti” dediğinde ise, **الحاء** **غير المعجمة** ile, bunun mânası ihtiyaçtır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
  (خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
  (خوب)  الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة.
  (خوت)  الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت.
  ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ.
ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون.
  (خوث)  الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (خوخ)  الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً.
  (خود)  الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم.
  (خور)  الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف.
  فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها.
  (خوس)  الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة.  وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً.
  (خوش)  الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ.
  (خوص)  الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  وقال آخَر([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ.
  (خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
  (خوط)  الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر.
  والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض.
  (خوف)  الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه.
  (خوق)  الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ.
  (خول)  الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة.
  (خون)  الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له.
  وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70).
([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت).
([3]) ديوان أبي ذؤيب 95.
([4]) في الأصل: "النساء".
([5]) في الأصل: "والتخوف".
([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة.
([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ.
([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب".
([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه.
([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص).
([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص).
([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف.
([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان.
([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا".
([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون).
([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280).
([18]) ديوان ذي الرمة  واللسان (نعش، خون، بغم).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** والواو ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**خوي**)  **الخاء** ve الواو ve **الياء** tek bir asıldır; boşluğa ve düşmeye delâlet eder. Denir: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**; düştüğü vakit yağmur bulunmadığı zaman; ve **أخْوَى** da. Dedi ki:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])
Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**, batışa meylettiği zaman. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**, karınları içe çöktüğü zaman. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**, doğum esnasında yemediği zaman. Ve denir: **خَوَّى الرّجلُ**, secdesinde uzaklaştığı (kollarını yanlarından ayırdığı) zaman; ve aynı şekilde deve de çökmüş hâlinde uzaklaştığı zaman. Ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiği zaman, pazusu ile yanı arasındakini boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturduğunda **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى**, iki kanadını saldığı zaman. Amma **الخَوَاةُ** ise sestir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz; ve asıl değildir.

  (**خوب**)  **الخاء** ve الواو ve **الباء** boşluğa ve onun benzerine delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **خَوْبةٌ** onlara isabet etti; yanlarındaki şey gittiği ve hiçbir şey kalmadığı zaman. Ve **الخَوْبَةُ**: iki yer yağmur almışken aralarında yağmur almayan yer; ve o, **الخَطِيطة** gibidir.

  (**خوت**)  **الخاء** ve الواو ve **التاء** tek bir asıldır; nüfûza ve ayak basarak geçişe delâlet eder. Denir: **رجُلٌ خَوّاتٌ**, işlerden bindiği (giriştiği) şeye aldırmadığı zaman. Dedi ki:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])
Bu asıldır. Sonra denir: **خاتَت العُقَاب**, daldığı zaman; ve o **خائتة**dir. Ebû Züeyb dedi ki:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])
Ve denir: Kurt, koyunu koyundan sonra **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani onu aldatır ve üzerine koşar. Amma İbnü’l-A‘râbî’nin hikâye ettiği, onların “**خاتَ يَخُوتُ**” sözüdür; ahdini bozduğu zaman; bu, bâbdan olması câizdir: sanki bozdu ve hıyanet yolunda geçti. Ve câizdir ki **التّاء** bir **سين**den bedel olsun; sanki o **خاس** idi; sonra **السين** **تاء**ya çevrilince, yapı **يَخِيس**’ten **يَخُوت**’a değiştirilmiş oldu([4]).

  Ve bundan: **خاتَ الرّجلُ** ve **أنْفَضَ**, azığı gittiği zaman. Ve o, **السين**dendir. Ve aynı şekilde: adam **خات** etti; yaşlandığı zaman. Amma onların “**التَّخوُّتَ** eksiltmedir” sözleri ise, bize göre, ibdâl bâbındandır: ya **التخوُّن**dandır ya da **التخوّف**([5]); ikisi de kendi bâblarında zikredilmiştir. Ve denir: Falan, kavmin sözünü **يتخوَّتُ** eder ve **يختاتُ** eder; ondan aldığı ve sakındığı zaman.
Ve birinci bâbdandır: onlar geceyi **يَخْتَاتونَ**; yani yürürler ve keserler (kat ederler).

  (**خوث**)  **الخاء** ve الواو ve **الثاء** küçük bir asıldır; düzenli değildir ve ona kıyas edilmez. Derler: **خَوِثتِ المرأةُ**, karnı büyüdüğü zaman. Ve denir: bilakis **الخَوْثاء** yumuşak (olan)dır. Dedi ki:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])

  (**خوخ**)  **الخاء** ve الواو ve **الخاء** bir şey değildir. Ve onda **الخَوْخُ** vardır; ve ben onu Arapça görmüyorum.

  (**خود**)  **الخاء** ve الواو ve **الدال** içinde tek bir kelime bulunan küçük bir asıldır. Denir: **خَوَّدُوا** yürüyüşte. Ve aslı, onların “**خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً**” sözüdür; onu dişilerin içine saldığın zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])
Halîl onu böyle inşâd etti. Başkası ise onu “**وخَوَّد فَحْلُها**” diye rivayet etti.

  (**خوذ**)  **الخاء** ve الواو ve **الذال** düzenli bir asıl değildir ve ona kıyas edilmez; onda ancak te’vîlinde ihtilâf edilen tek bir kelime vardır. Dediler: **خاوَذْتُه**, ona muhalefet ettiğin zaman. Bazıları dedi: **خاوذتُه** ona muvafakat ettim. Ve derler: **خِواذَ الحُمَّى**; bilinmeyen bir vakitte gelmesidir.

  (**خور**)  **الخاء** ve الواو ve **الراء** iki asıldır: biri sese delâlet eder, diğeri zayıflığa.
  Birincisi onların “**خار الثَّور يخور**” sözüdür; bu onun sesidir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  Amma diğeri: **الخَوَّار** her şeyden zayıf olandır. Denir: **رُمْحٌ خوّارٌ**, ve **أرضٌ خَوّارةٌ**; çoğulu **خُورٌ**dur. Tırimmâh dedi ki:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])
Ve onların aziz (değerli) deveye **خَوّارةٌ** demeleri ve çoğulunun **خُورٌ** olması ise, bâbdandır; çünkü o, **عَزُوزاً** değilse—ve **العَزُوز**: idrar yolu dar olan; **الأرض العَزَاز**dan türetilmiştir—o vakit **خَوّارةٌ** olur; zira şiddet ondan ayrılmıştır.

  (**خوس**)  **الخاء** ve الواو ve **السين** tek bir asıldır; bozulmaya delâlet eder. Denir: **خاسَت الجِيفَةُ** ilk kokmaya başladığında; sanki o, durgunlaştı da bozuldu. Sonra bu üzerine taşındı da denildi: **خاسَ بعَهْده**, ahdini bozduğu ve hıyanet ettiği zaman. Dediler: ve **الخَوْسُ** hıyanettir. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve bu, içinde الواو ile **الياء**ın ortak olduğu bir kelimedir; ikisi birbirine yakındır; onda **الياء**ın payı daha fazladır; ve o, **الياء**da da zikredilmiştir.

  (**خوش**)  **الخاء** ve الواو ve **الشين** zayıflığa ve onun benzerine delâlet eden bir asıldır. O hâlde **المتخوِّش**: zayıf (ince) olandır; bu yüzden iki böğür (yan) **الخَوْشَينِ** diye adlandırılır.

  (**خوص**)  **الخاء** ve الواو ve **الصاد** tek bir asıldır; azlığa, inceliğe ve darlığa delâlet eder. Bundan: gözde **الخَوَصُ**; o, onun darlığı ve çöküklüğüdür. Ve **الخُوص**: hurma ağacının **خُوص**u ince, zayıf (sıska)dır. Ve bundan türeyen: **التخوُّص**; o, insana verdiğin şeyi, az da olsa, geri almaktır. Denir: **تخوَّصْ** ondan, sana verdiğini, az da olsa. Dedi ki:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])
Der ki: iki devenizi şeyden sonra şey yaklaştırın; ve onları **الحَوْض** üzerine **تَدَاكُّ** etmeye bırakmayın([10]). Dedi ki:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])
Ve bir başkası dedi([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ
Amma onların “**أخْوَصَ العَرْفَج**” sözleri ise, **أخْوَصَ النَّخْل**den türemiştir; çünkü **العَرْفَج** yarılıp çatladığında onun **خُوصٌ**u olur.

  (**خوض**)  **الخاء** ve الواو ve **الضاد** tek bir asıldır; bir şeyin ortasına girmeye ve dâhil olmaya delâlet eder. Denir: **خُضْتُ الماءَ** ve başkasını. Ve **تخاوَضوا** sözde ve işte; yani müzâkere ettiler ve sözleri birbirine karıştı.

  (**خوط**)  **الخاء** ve الواو ve **الطاء** dalların çatallanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. O hâlde **الخُوط** dal (sürgün)dur; çoğulu **خِيطان**dır. Dedi ki:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *

  (**خوع**)  **الخاء** ve الواو ve **العين** eksilmeye ve meyle delâlet eden bir asıldır. Denir: **خوَّع الشَّيءَ**, onu eksilttiği zaman. Tarafe dedi ki:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])
**خَوَّع**: eksiltti. Bununla, **المَيْسِر**de ondan boğazlananı kasteder.
  Ve **الخَوْع**: vadinin kıvrımlı yeri. Ve **الخُوَاع**: hırıltılı soluk (burun hırıltısı). Bu, onların “**الخَوْع**: beyaz bir dağdır” sözünden daha kıyasîdir.

  (**خوف**)  **الخاء** ve الواو ve **الفاء** tek bir asıldır; dehşete ve korkuya delâlet eder. Denir: **خِفْتُ الشّيءَ** **خوفاً** ve **خِيفةً**. Ve kesre sebebiyle **الياء**, bir واوdan bedeldir. Ve denir: Falan bana **خاوَفَني** de ben ondan **خُفْتُه**; yani ben ondan daha şiddetli korkan oldum. Amma onların “**تخوَّفْتُ الشَّيءَ**” sözleri; yani onu eksilttim; bu doğru fasih olandır; ancak o, ibdâldendir; ve asıl, eksiltmeden olan **النّون**dur; ve o, yerinde zikredilmiştir.

  (**خوق**)  **الخاء** ve الواو ve **القاف** şeyin boşluğuna delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **مفازةٌ خَوْقاء**, içinde su ve hiçbir şey bulunmayan boş (ıssız) olduğu zaman. Ve **الخَوْق**: altından halka; ve bu kıyastır; çünkü ortası boştur.

  (**خول**)  **الخاء** ve الواو ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi gözetip kollamaya delâlet eder. Bundan: “**إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة**([15])”; yani onlara onunla bakıp gözetirdi. Ve falan, malın **خَوْلِيُّ**sidir; onu ıslah ettiği zaman. Ve bundan: Allah sana mal **خَوَّلك**; yani onu sana verdi; çünkü mal **يُتَخوَّل** edilir; yani gözetilip kollanır. Ve bundan: adamın **خَوَلُ**u; onlar onun hizmet ehli (maiyeti)dir. Aslı, tekilinin **خائل** olmasıdır; ve o, çobandır. Denir: Falan, ehli üzerine **يَخُول** eder; yani onların üzerinde çobanlık eder. Ve onların fasih sözünden: rüzgâr, yeri **تخوَّلت**; onda defa defa tasarruf ettiği zaman.

  (**خون**)  **الخاء** ve الواو ve **النون** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Denir: **خانَه يخُونه خَوْناً**. Ve bu, vefânın eksilmesidir. Ve denir: Falan benim hakkımı **تخوَّنَني**; yani beni eksiltti. Zü’r-Rumme dedi ki:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])
Ve denir: **الخَوَّانُ** aslandır. Ve kıyas birdir. Amma onların Arapçanın ilkinde ilkbaharı **خَوَّاناً**([17]) diye adlandırdıkları söylenen şeyin, mânâsı yoktur ve onunla meşgul olmanın bir yönü yoktur. Ve Zü’r-Rumme’nin sözüne gelince:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])
Eğer **التخوُّن** ile, bazı *ilim ehlinin dediği gibi, gözetip kollamayı kastettiyse, o ibdâl bâbındandır; ve asıl **اللام**dır: **تخوَّلَه**; ve onun zikri geçti. Ve ilim ehlinden kimi der ki: “Ancak annesinin ona duası, uykusunu eksilttiği şey (gözünü) diriltir” demek ister.
  Ve üzerine yemek yenilen şeye gelince, bir kavim dedi: o Acemcedir. Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’e soruldu, ben de işitiyordum; denildi ki: **الخُِوان**a **خُِوانا** denilmesi câiz olur mu; çünkü onun üzerindeki şey **يُتخوَّن** edilir; yani eksiltilir. O dedi: bu uzak değildir. Allah Teâlâ daha iyi bilir.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit Lisân’da (**خوى**، **أخذ**، **نضض**) ve **الأزمنة والأمكنة** (1: 185)’tedir. Daha önce (**أخذ** 1: 70)’te inşâd edilmiştir.
([2]) Beyit **المجمل** ve Lisân’da (**خوت**)tedir.
([3]) Ebû Züeyb divanı 95.
([4]) Asılda: “النساء”.
([5]) Asılda: “والتخوف”.
([6]) Lisân’da (**خوث**)ta olduğu üzere Ümeyye b. Harthân b. el-Esker’indir. **المجمل**de inşâd etmiştir.
([7]) Beyit Lebîd’indir; divanında 8 (1880 baskı) ve Lisân’da (**خور**). Divanda ve Lisân’da: “بدار الريح”; yani soğuk rüzgâra karşı acele ve yarış.
([8]) Tırimmâh divanı 154 ve Lisân’da (**خور**، **هيع**). Asılda: “من آل هاشم” bir tahriftir; doğrusu kaynaklardan ve (**هيع**)da gelecek olandır. Tırimmâh Tâî’dir; Mâlik atalarındandır; o, Mâlik b. Ebân b. Amr b. Rabîa b. Cerûl b. Sa‘leb b. Amr b. el-Gavs b. Tayy’dır.
([9]) Recez Lisân’da (**خوص**) rivayetiyle: “من كل ذات ذنب”.
([10]) **تداك على الحوض**: onun üzerinde sıkışıp kalabalıklaşmak.
([11]) Recez Ebû’n-Necm’indir; Lisân’da (**خوص**)ta olduğu gibi.
([12]) O, Ziyâd el-Anberî’dir; Lisân’da (**خوص**)ta olduğu gibi.
([13]) Cerîr’in divanında 52’deki bir recezdendir. Asılda: “على قلائص”; ve **المجمل**: “على فلان” bir tahriftir.
([14]) Asılda: “وحامل خوع من بنته”; doğrusu Lisân’da (**خوع**)tadır. Divan rivayeti: “من نبته”; yani neslinden. Buna Lisân’da işaret etmiştir.
([15]) Lisân’da: “Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وسلم bize vaaz ile **يتخولنا** ederdi; yani bıkkınlık korkusuyla onu bize gözetip kollayarak (ara ara) verirdi.”
([16]) Zü’r-Rumme divanı 2 ve Lisân’da (**خون**).
([17]) Bu tekmile **المجمل**dendir. **الجمهرة** (4: 489)’da: “Şehr-i Rabî‘u’l-evvel; o **خوان**dır; ve **خوان** dediler”; ikincisi **رمان** veznindedir. **الجمهرة** (3: 244)’da: “**وخوان**: câhiliyede günlerin isimlerinden bir isimdir.” Ve bk. **الأزمنة والأمكنة** (1: 280).
([18]) Zü’r-Rumme divanı ve Lisân’da (**نعش**، **خون**، **بغم**).
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ و ب
نزلت به خيبة وأصابته خوبة وهي الجوع‏.‏
قال‏:‏ خميص الحشا يطوى على السغب بطنه طرود لخويات النفـوس الكوانـع
النوازل.

##### Türkçe

خ و ب
Ona **خيبة** indi ve ona **خوبة** isabet etti; o, açlıktır.‏
Dedi:
İçi aç; karnını açlık üzerine dürer; nefislerin boşluklarına sürülen, musibetler(den) kaçıcı, kanaatkâr.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَوْبَة: الأَرضُ التي لم تُمْطَرْ بَيْنَ أَرْضَيْنِ
مَـمْطورَتَيْن. والخَوْبَةُ: الجُوعُ، عن كُراع. قال أَبو عمرو: إِذا قُلْتَ أَصابَتْنا خَوْبَةٌ، بالخاءِ المعجمة، فمعناه المجاعةُ؛ وإِذا قُلْتها بالحاءِ المهملة، فمعناهُ الحاجَة. أَبو عبيد: أَصابَتْهُم خَوْبةٌ إِذا ذَهَبَ ما عندَهم، فلم يبقَ عندهم شيءٌ؛ قال شمر: لا أَدْرِي ما أَصابَتْهُم خوبة، وأَظُنُّ أَنه حَوْبَة؛ قال أَبو منصور: والخَوْبَة بالخاءِ، صحيح، ولم يَحْفَظْه شمر. قال: ويقال للجُوع: الخَوْبَة؛ وقال الشاعر: طَرُود لِخَوْباتِ النُّفُوسِ الكَوانِعِ
وفي حديث التَّلِبِ بن ثَعْلبة: أَصابَ رسولَ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، خَوْبَةٌ فاسْتَقْرَضَ مِنِّي طَعاماً. الخَوْبةُ: الـمَجاعَة. وخابَ يَخُوبُ خَوْباً: افْتَقَرَ، عن ابن الأَعرابي.
وفي الحديث: نَعُوذُ باللّه من الخَوْبةِ. ويقال: نَزَلْنا بخَوْبةٍ من الأَرضِ أَي بمَوْضِعِ سُوءٍ، لا رِعْيَ به ولا ماءَ. أَبو عمرو: الخَوْبَة والقَوايَةُ والخَطِيطَةُ: الأَرضُ التي لم تُمْطَرْ، وقَوِيَ الـمَطر يَقْوَى إِذا احْتَبَسَ.

##### Türkçe

**الخَوْبَة**: İki yağmur almış yerin arasında yağmur almamış olan yer.
Ve **الخَوْبَة**: açlık; Kُراع’dan. Ebû Amr dedi: Eğer “Bize **خَوْبَة** isabet etti” dersen, **الخاء** **المعجمة** ile, bunun mânası kıtlıktır; ve eğer onu **الحاء** **المهملة** ile söylersen, bunun mânası ihtiyaçtır. Ebû Ubeyd: Onlara **خَوْبة** isabet etti; yanlarındaki şey gittiği zaman, artık yanlarında hiçbir şey kalmaz; Şemmer dedi: Onlara **خوبة**’nin ne isabet ettiğini bilmiyorum; ve zannediyorum ki o **حَوْبَة**’dir; Ebû Mansûr dedi: Ve **الخَوْبَة** **الخاء** ile sahihtir; Şemmer onu ezberlememiştir. Dedi: Ve açlığa **الخَوْبَة** denir; şair dedi:
طَرُود لِخَوْباتِ النُّفُوسِ الكَوانِعِ

Ve Teleb b. Sa‘lebe hadîsinde: Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **خَوْبَة** isabet etti de benden yiyecek borç istedi. **الخَوْبة**: kıtlık.
Ve **خابَ يَخُوبُ خَوْباً**: fakirleşti; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve hadîste: “Allah’a **الخَوْبة**’den sığınırız.” Ve denir: “Yerden bir **خَوْبة**’ye indik”; yani otlağı da suyu da olmayan kötü bir yere. Ebû Amr: **الخَوْبَة** ve **القَوايَةُ** ve **الخَطِيطَةُ**: yağmur almamış olan yer; ve yağmur **قَوِيَ** **يَقْوَى**; hapsolduğu zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خاب يخوب خوبا: افتقر، عن ابن الأعرابي.
 والخوبة: الجوع، عن كراع، قال أبو عمرو: إذا قلت: أصابتنا خوبة، بالمعجمة، فمعناه: المجاعة، وإذا قلتها بالمهملة، فمعناه: الحاجة، وقال أبو عبيد: أصابتهم خوبة إذا ذهب ما عندهم فلم يبق عندهم شيء، قال شمر: لا أدري ما اصابتهم خوبة وأظنه حوبة، قال أبو منصور: والخوبة، بالخاء صحيح، ولم يحفظه شمر، قال: ويقال للجوع الخوبة، وقال الشاعر:
  طرود لخوبات النفوس الكوانع

  وفي حديث التلب بن ثعلبة  أصاب رسول الله صلى الله عليه وسلم خوبة فاستقرض مني طعاما  . الخوبة: المجاعة، وفي الحديث:  نعوذ بالله من الخوبة  وقال أبو عمرو: الخوبة والقواية والخطيطة هي الخوبة الأرض التي لم تمطر بين أرضين ممطورتين، والخوبة: الأرض التي لا رعي بها ولا ماء، ومنه يقال: نزلنا بخوبة من الأرض، أي موضع سوء لا رعي به ولا ماء.

##### Türkçe

**خاب** يخوب خوبا: yoksullaştı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **الخوبة**: açlık; Kurâ‘dan. Ebû ‘Amr dedi: “**خوبة**” (mu‘ceme ile) dedin mi, mânâsı: kıtlık; onu (aynı lafzı) muhmele ile söyledin mi, mânâsı: ihtiyaçtır. Ebû ‘Ubeyd dedi: “Onlara **خوبة** isabet etti” (denir), yanlarındaki şey gidip de yanlarında hiçbir şey kalmadığı zaman. Şemmer dedi: “Onlara **خوبة** isabet etti”yi bilmiyorum; onu **حوبة** sanıyorum. Ebû Mansûr dedi: **الخوبة** (خ ile) sahihtir; Şemmer onu ezberlememiştir. Dedi: Açlığa **الخوبة** denir. Şair dedi:

  Nefislerin engelleyici (olan) **خوبات**’ına sürüp götüren

Ve Teleb b. Sa‘lebe hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e **خوبة** isabet etti de benden yiyecek borç istedi.” **الخوبة**: kıtlık. Ve hadîste: “**الخوبة**’den Allah’a sığınırız.” Ebû ‘Amr dedi: **الخوبة** ve **القواية** ve **الخطيطة**: iki yağmur almış yer arasındaki, yağmur yağmamış yer olan **الخوبة** arazisidir. Ve **الخوبة**: otlağı ve suyu olmayan arazidir. Ondan (dolayı) denir ki: “Arazinin bir **خوبة**’sine indik”; yani otlağı ve suyu olmayan kötü bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَابَ
1 خَابَ خاب , aor. يَخُوبُ, inf. n. خَوْبٌ, He was, or became, poor, needy, or indigent. (IAar, K.) ― -b2- See also خَابَ in art. خيب.

خَوْبَةٌ
خَوْبَةٌ خوبه خوبة A state of utter destitution, in which nothing remains in possession: so in the saying, أَصَابَتْهُمْ خَوْبَةٌ [A state of utter destitution befell them]. (A'Obeyd, T.) ― -b2- Hunger: (AA, T, S, A, K:) pl. خَوْبَاتٌ. (TA.) So in the phrase, أَصَابَتْهُ خَوْبَةٌ [Hunger befell him]. (AA, S.) Sh knew not this word, and thought it to be a mistake for حَوْبَةٌ; (T;) which latter signifies “ want. ” (S.) [See the latter word.] -A2- A tract of land upon which rain has not fallen, between two tracts of land watered by rain. (AA, S, K.) ― -b2- Land that is bad, (S,) in which is no pasture (S, K) nor water. (TA.) So in the saying, نَزَلْنَا بِخَوْبَةٍ مِنَ الأَرْضِ [We alighted in bad land, without pasture or water]. (S.) [See also حُوبَةٌ.]

##### Türkçe

خَابَ
1 **خَابَ** خاب , şimdiki/gelecek **يَخُوبُ**, mastar ismi **خَوْبٌ**, O, fakir, muhtaç veya yoksul idi yahut oldu. (IAar, K.) ― -b2- Ayrıca خيب maddesinde **خَابَ**’a bak.

خَوْبَةٌ
**خَوْبَةٌ** خوبه خوبة Mülkiyette hiçbir şeyin kalmadığı, tam bir yoksunluk hâli: şu sözde olduğu gibi, **أَصَابَتْهُمْ خَوْبَةٌ** [Tam bir yoksunluk hâli onlara isabet etti]. (A'Obeyd, T.) ― -b2- Açlık: (AA, T, S, A, K:) çoğulu **خَوْبَاتٌ**. (TA.) Şu ibarede olduğu gibi, **أَصَابَتْهُ خَوْبَةٌ** [Açlık ona isabet etti]. (AA, S.) Sh bu kelimeyi bilmedi ve onu **حَوْبَةٌ** için bir hata sandı; (T;) ki bu sonuncusu “ihtiyaç” mânasına gelir. (S.) [Sonuncu kelimeye bak.] -A2- Yağmurla sulanmış iki arazi parçası arasında, üzerine yağmur düşmemiş bir arazi parçası. (AA, S, K.) ― -b2- Kötü olan arazi, (S,) içinde ne otlak (S, K) ne de su bulunan. (TA.) Şu sözde olduğu gibi, **نَزَلْنَا بِخَوْبَةٍ مِنَ الأَرْضِ** [Biz, otlağı ve suyu olmayan kötü bir arazide konakladık]. (S.) [Ayrıca **حُوبَةٌ**’a da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَابَ
خَابَ ( w )  U ( n. ac. خَوْب 1 ),
a.  Was, became poor, needy, destitute.

خَوْبَة
خَوْبَة 1t ,
a.  Want, poverty, destitution.

##### Türkçe

خَابَ
خَابَ ( w ) U ( n. ac. **خَوْب** 1 ),
a. Yoksul, muhtaç, düşkün oldu.

خَوْبَة
خَوْبَة 1t ,
a. İhtiyaç, yoksulluk, düşkünlük.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خوب
خَابَ - يَخِيبُ - خَائِب - خَائِبِيْن
خَابَ - يَخِيبُ + الكائن: ضد " فاز": يخسر ويفوته ما رجا وأمل: يكون في محنة أو موقف خطر أو صعب ويرجو النجاة أو الخروج بسلام ولكن لا تحصل له النتيجة الحسنة التي كان يرجوها ويتوقعها من عمله
خَائِب: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَابَ - يَخِيبُ ": الذي لا تحصل له النتيجة الحسنة التي كان يرجوها ويتوقعها من عمله
خَائِبِيْن: جمع " خَائِب"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفشل والإحباط وعدم انتهاء الفعل إلى هدفه المرجو"، وهي
حَبِط َ - يَحْبَطُ، عَقِمَ - يَعْقَمُ، عَنِتَ - يَعْنَتُ، خَابَ - يَخِيبُ، بَارَ - يَبُوْرُ، كَسَدَ - يَكْسُدُ
خاب :
	﴿واستفتحوا وخاب كل جبار عنيد (15)﴾ إبراهيم ﴿قال لهم موسى ويلكم لا تفتروا على الله كذبا فيسحتكم بعذاب وقد خاب من افترى (61)﴾ طه
	﴿وعنت الوجوه للحي القيوم وقد خاب من حمل ظلما(111)﴾ طه ﴿وقد خاب من دساها(10)﴾ الشمس
خائب - خائبين
﴿ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين(127)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [خيب] خ ي ب: خَابَ يخيب خَيْبَةً إذا لم ينل ما طلب وفي المثل الهيبة خيبة
الراغب
خاب
- الخيبة: فوت الطلب، قال: }وخاب كل جبار عنيد﴿[إبراهيم/15]،﴾وقد خاب من افترى﴿[طه/61]،﴾وقد خاب من دساها{ [الشمس/10].
ملخص اللسان
1.     خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً: حُرِم، ولم يَنَلْ ما طَلَب.
2.     والخَيْبَة: الحِرْمانُ والخُسْران؛ وقد خابَ يَخِيبُ ويَخُوبُ
3.     خَيْبَةً لزَيْدٍ، وخَيْبَةٌ لِزَيْدٍ، فالنَّصْبُ على إِضْمارِ فِعْلٍ، والرَّفْعُ على الابتداءِ
لسان العرب
● - خيب: خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً: حُرِم، ولم يَنَلْ ما طَلَب.  وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: مَنْ فازَ بِكُمْ، فقد فازَ بالقِدْحِ  الأَخْيَبِ أَي بالسَّهْمِ الخائِبِ، الذي لا نَصِيبَ له من قِداحِ الـمَيْسِر، وهي ثلاثة: الـمَنِيحُ، والسَّفِيحُ، والوَغْدُ.  والخَيْبَة: الحِرْمانُ والخُسْران؛ وقد خابَ يَخِيبُ ويَخُوبُ. وفي  الحديث: خَيْبةً لَك ! ويا خَيْبَةَ الدَّهْرِ! وخَيَّبَه اللّه: حَرَمَه. وخَيَّبْتُه أَنا تَخْيِيباً.  وخابَ إِذا خَسِرَ، وخابَ إِذا كَفَر، والخَيْبَة: حِرْمان الجَدِّ.  وفي المثل: الهَيْبَةُ خَيْبَة؛ وسَعْيُه في خَيَّابِ ابن هَيَّابٍ أَي في خَسَارٍ، وبَيَّابِ بن بَيَّابٍ، في مَثلٍ للعرب، ولا يقولون منه  خابَ، ولا هابَ. والخَيَّابُ: القِدْحُ الذي لا يُورِي؛ وقوله أَنشده  ثعلب:  اسْكُتْ، ولا تَنْطِقْ، فأَنـْتَ خَيَّابْ،  * كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ، وأَنـْتَ عَيَّابْ  يجوز أَن يكون فَعَّالاً مِن الخَيْبَةِ، ويجوز أَن يُعْنَى به، أَنه  مثل هذا القِدْح الذي لا يُورِي. ووَقَع في وَادِي تُخُيِّبَ على  تُفُعِّلَ، بضم التاءِ والفاءِ وكسر العين، غير مصروفٍ، وهو الباطِلُ. وتقول: خَيْبَةً لزَيْدٍ، وخَيْبَةٌ لِزَيْدٍ، فالنَّصْبُ على إِضْمارِ فِعْلٍ، والرَّفْعُ على الابتداءِ.
مقاييس اللغة:
(خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
القاموس المحيط:
خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً حُرِمَ، وخَيَّبَهُ الله، وخَسِرَ، وكَفَرَ، ولم يَنَلْ ما طَلَبَ. وفي المَثَلِ " الهَيْبَةُ خَيْبَةٌ " . ويقالُ خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ، بالرَّفْعِ والنَّصبِ دُعاءُ عليه. وسَعْيُهُ في خَيَّابِ بنِ هَيَّابٍ، مُشَدَّدَيْنِ، أي خَسارٍ. والخَيَّابُ أيضاً القَدْح لا يُورِي. و " وقعَ في وادِي تُخُيِّبَ " بضم التاءِ والخاءِ وفتحها وكسر الياءِ غيرَ مَصْرُوفٍ، أي في الباطلِ.
تاج العروس:
خ ي ب
خَابَ يَخِيبُ خَيْبَةً : حُرِمَ ومنه خَيَّبَهُ اللهُ أَي حَرَمَه وخَيَّبْتُه أَنَا تَخْيِيباً والخَيْبَةُ : الحِرْمَانُ والخُسْرَانُ وقَدَ خَابَ يَخِيبُ ويَخُوبُ وخَاب : خَسِرَ عن الفراء وخاب : كَفَرَ عن الفَرّاء أيضاً وخاب سَعْيُه وأَمَلُه : لمْ يَنَلْ ما طَلَبَ والخَيْبَةُ : حِرْمَانُ الجَدِّ وفي المَثَل " الهَيْبَةُ خَيْبَةٌ " ومَنْ هَابَ خَابَ وفي الحديث " خَيْبَةً لَكَ " و " يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ " ويقال : خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ وخَيْبَةً لِزَيْدٍ بالرَّفْعِ والنَّصْبِ فالرفعُ على الابتداءِ والنَّصْبُ على إضْمارِ فِعْلٍ وهو دُعَاءٌ عَلَيْهِ وكذلك قولُهم سَعْيُهُ فِي خَيَّابِ بنِ هَيَّابٍ مُشَدَّدَتَيْنِ وكذا بَيَّابِ بنِ بَيَّابٍ أَيْ في خَسَار زَادَ الصَّاغَانيّ بَيَّاب هو مَثَلٌ لَهُمْ ولا يَقُولُونَ منه : خَابَ وَلاَ هَابَ والخَيَّابُ أَيضاً القِدْحُ الذي لاَ يُورِي وهو مجازٌ وأَما ما أَنشده ثَعلبٌ :
" اسْكُتْ وَلاَ تَنْطِقْ فَأَنْتَ خَيَّابْ
" كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ وأَنْتَ عَيَّابْ يجوز أَن يكونَ فَعَّالاً من الخَيْبَة ويجوزُ أَن يُعْنَى به أَنّه مِثْلُ هذا القِدْح الذي لا يُورِي وفي حديث عَلِيٍّ كَرَّم الله وجهَه " مَنْ فَازَ بِكُمْ فَقَدْ فَازَ بالقِدْح الأَخْيَبِ " أَي بالسَّهْمِ الخَائِبِ الذي لا نَصِيبَ له من قِدَاحِ المَيْسِرِ وهي ثَلاَثَةٌ : المَنِيحُ والسَّفيحُ والوَغْد ومن المجاز : قَوْلُهُم : فُلاَنٌ وَقَعَ في وَادِي تُخُيِّبَ على تُفُعِّلَ بِضَمِّ التَّاءِ والخَاءِ وفَتْحِهَا أَي الخَاءِ وكَسْرِ اليَاءِ غير مَصْرُوفٍ أَي في البَاطِلِ عن الكسائيّ ومثله في الأَساس وغيره
وذكر الصاغانيّ هنا عن أَبي زيد : خَاءِبِكَ عَلَيْنَا أَيِ اعْجَلْ وأَنشد قولَ الكميت :
" إذَا مَا شحَطْنَ الحَادِيَيْنِ حَسِبْتَهُمْبِخَاءِبِكَ اعْجَلْ يَهْتِفُونَ وحَيَّهَلْ قال : وإن قُلْتَ خَابِكَ جَازَ قال : ذكره الجوهريُّ في آخِرِ الكِتَاب والأَزهَرِيُّ هنا
قلْتُ : وتقدَّم للمصنّف في أَول الهمز وقد ذكرناه هناك وأَشْبَعْنَا عليه الكلامَ فراجِعْه والله أعلم

##### Türkçe

خوب
**خَابَ** - **يَخِيبُ** - **خَائِب** - **خَائِبِيْن**
**خَابَ** - **يَخِيبُ** + varlık: “**فاز**”ın zıddı: kaybeder ve umduğu ve ümit ettiği şey kendisini geçer: bir sıkıntıda yahut tehlikeli yahut zor bir durumda olur ve kurtuluşu yahut selametle çıkmayı umar; fakat kendisi için, amelinden umduğu ve beklediği iyi netice meydana gelmez.
**خَائِب**: “**خَابَ** - **يَخِيبُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: kendisi için, amelinden umduğu ve beklediği iyi netice meydana gelmeyen.
**خَائِبِيْن**: **خَائِب**’in çoğulu.
Ve lafız, “başarısızlık, hayal kırıklığı ve fiilin umulan hedefine varmaması” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar:
**حَبِط َ - يَحْبَطُ**، **عَقِمَ - يَعْقَمُ**، **عَنِتَ - يَعْنَتُ**، **خَابَ - يَخِيبُ**، **بَارَ - يَبُوْرُ**، **كَسَدَ - يَكْسُدُ**
**خاب** :
	﴿Ve fetih istediler; ve her zorba inatçı **خاب** etti (15)﴾ İbrahim ﴿Musa onlara dedi: Yazıklar olsun size, Allah’a karşı yalan uydurmayın da sizi bir azapla kökünden kazımasın; ve uyduran kimse **خاب** etmiştir (61)﴾ Tâhâ
	﴿Yüzler diri, kaim olana boyun eğdi; ve zulüm yüklenen kimse **خاب** etmiştir (111)﴾ Tâhâ ﴿ve onu gömen kimse **خاب** etmiştir (10)﴾ Şems
**خائب** - **خائبين**
﴿Kâfir olanlardan bir tarafı kessin yahut onları kahretsin de **خائبين** olarak dönsünler (127)﴾ Âl-i İmrân
Muhtâr es-Sıhâh
● [**خيب**] خ ي ب: **خَابَ** **يخيب** **خَيْبَةً**: eğer istediğini elde etmezse; ve meselde: **الهيبة خيبة**.
er-Râgıb
**خاب**
- **الخيبة**: talebin kaçması; dedi ki: }ve her zorba inatçı **خاب** etti﴿[İbrahim/15]،﴾ve uyduran kimse **خاب** etmiştir﴿[Tâhâ/61]،﴾ve onu gömen kimse **خاب** etmiştir{ [Şems/10].
Lisân özeti
1.     **خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً**: mahrum bırakıldı; ve istediğini elde etmedi.
2.     Ve **الخَيْبَة**: mahrumiyet ve ziyan; ve muhakkak **خابَ يَخِيبُ** ve **يَخُوبُ**.
3.     **خَيْبَةً لزَيْدٍ** ve **خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ**; nasb, bir fiilin gizli kılınması üzerinedir; ref‘ ise ibtidâ üzerinedir.
Lisânü’l-Arab
● - **خيب**: **خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً**: mahrum bırakıldı; ve istediğini elde etmedi. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizinle kim kazandıysa, muhakkak **القِدْحِ  الأَخْيَبِ** ile kazanmıştır”; yani **السَّهْمِ الخائِبِ** ile: **قِداحِ الـمَيْسِر**den kendisi için nasip olmayan ok; ve onlar üçtür: **الـمَنِيحُ**، **السَّفِيحُ**، **الوَغْدُ**. Ve **الخَيْبَة**: mahrumiyet ve ziyan; ve muhakkak **خابَ يَخِيبُ** ve **يَخُوبُ**. Ve hadîste: **خَيْبةً لَك**! ve **يا خَيْبَةَ الدَّهْرِ**! Ve Allah onu **خَيَّبَه**: onu mahrum bıraktı. Ve ben onu **خَيَّبْتُه** **تَخْيِيباً**. Ve **خابَ**: eğer ziyan ettiyse; ve **خابَ**: eğer küfre girdiyse; ve **الخَيْبَة**: ciddiyetin mahrumiyeti. Ve meselde: **الهَيْبَةُ خَيْبَة**; ve onun çabası **خَيَّابِ ابن هَيَّابٍ**’dadır; yani bir ziyan içindedir; ve **بَيَّابِ بن بَيَّابٍ**’dadır; Arap için bir meselde; ve ondan **خابَ** demezler, **هابَ** da demezler. Ve **الخَيَّابُ**: ateş çıkarmayan ok. Ve sözü; Sa‘leb’in inşad ettiği:

  **اسْكُتْ، ولا تَنْطِقْ، فأَنـْتَ خَيَّابْ،**
  **كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ، وأَنـْتَ عَيَّابْ**

Mümkündür ki **الخَيْبَة**’den **فَعَّالاً** olsun; ve mümkündür ki onunla, ateş çıkarmayan bu ok gibi olduğu kastedilsin. Ve **وَادِي تُخُيِّبَ**’e düştü; **تُفُعِّلَ** üzere; **التاءِ** ve **الفاءِ**’nın dammesi ve **العين**’ın kesresiyle; gayr-i munsarif; ve o bâtıldır. Ve dersin: **خَيْبَةً لزَيْدٍ** ve **خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ**; nasb, bir fiilin gizli kılınması üzerinedir; ve ref‘ ise ibtidâ üzerinedir.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**خيب**) **الخاء** ve **الياء** ve **الباء**: bir tek asıldır; faydasızlığa ve mahrumiyete delalet eder. Ve asıl, ateş çıkarmayan oka onların sözüdür: o **خَيّاب**dır. Sonra dediler: bir işte çabaladı da **خابَ** etti; ve bu, eğer mahrum bırakıldıysa([1]) ve hayır fayda vermediyse.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**خابَ يَخِيبُ خَيْبَةً**: mahrum bırakıldı; ve Allah onu **خَيَّبَهُ**; ve ziyan etti; ve küfre girdi; ve istediğini elde etmedi. Ve meselde: “**الهَيْبَةُ خَيْبَةٌ**”. Ve denir: **خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ**, ref‘ ile ve nasb ile; ona beddua. Ve onun çabası **خَيَّابِ بنِ هَيَّابٍ**’dadır; ikisi de şeddeli; yani ziyan. Ve **الخَيَّابُ** ayrıca: ateş çıkarmayan ok. Ve “**وقعَ في وادِي تُخُيِّبَ**”: **التاءِ** ve **الخاءِ**’nın dammesi ve fethasıyla ve **الياءِ**’nın kesresiyle; gayr-i munsarif; yani bâtılda.
Tâcü’l-Arûs:
خ ي ب
**خَابَ يَخِيبُ خَيْبَةً**: mahrum bırakıldı; ve ondan: Allah onu **خَيَّبَهُ**; yani onu mahrum bıraktı; ve ben onu **خَيَّبْتُه** **تَخْيِيباً**. Ve **الخَيْبَةُ**: mahrumiyet ve ziyan. Ve muhakkak **خَابَ يَخِيبُ** ve **يَخُوبُ**. Ve **خاب**: ziyan etti; Ferrâ’dan. Ve **خاب**: küfre girdi; yine Ferrâ’dan. Ve onun çabası ve ümidi **خاب** etti: istediğini elde etmedi. Ve **الخَيْبَةُ**: ciddiyetin mahrumiyeti. Ve meselde: “**الهَيْبَةُ خَيْبَةٌ**”; ve kim **هابَ** ederse **خَابَ** eder. Ve hadîste: “**خَيْبَةً لَكَ**” ve “**يَا خَيْبَةَ الدَّهْرِ**”. Ve denir: **خَيْبَةٌ لِزَيْدٍ** ve **خَيْبَةً لِزَيْدٍ**; ref‘ ile ve nasb ile; ref‘ ibtidâ üzerinedir, nasb ise bir fiilin gizli kılınması üzerinedir; ve o, ona bedduadır. Ve bunun gibi onların sözü: onun çabası **فِي خَيَّابِ بنِ هَيَّابٍ**’dadır; ikisi de şeddeli; ve yine **بَيَّابِ بنِ بَيَّابٍ**; yani ziyan içinde. Sâğânî artırdı: **بَيَّاب** onlar için bir meseldir; ve ondan demezler: **خَابَ** ve **هَابَ**. Ve **الخَيَّابُ** ayrıca: ateş çıkarmayan ok; ve o mecazdır. Ama Sa‘leb’in inşad ettiği:
" **اسْكُتْ وَلاَ تَنْطِقْ فَأَنْتَ خَيَّابْ**
" **كُلُّكَ ذُو عَيْبٍ وأَنْتَ عَيَّابْ**
Mümkündür ki **الخَيْبَة**’den **فَعَّالاً** olsun; ve mümkündür ki onunla, ateş çıkarmayan bu ok gibi olduğu kastedilsin. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizinle kim kazandıysa, muhakkak **القِدْح الأَخْيَبِ** ile kazanmıştır”; yani **السَّهْمِ الخَائِبِ** ile: **قِدَاحِ المَيْسِرِ**den kendisi için nasip olmayan; ve o üçtür: **المَنِيحُ** ve **السَّفيحُ** ve **الوَغْد**. Ve mecazdan: onların sözü: falan **وَادِي تُخُيِّبَ**’e düştü; **تُفُعِّلَ** üzere; **التَّاءِ**’nın dammesiyle ve **الخَاءِ**’nın (yani **الخَاءِ**’nın) fethasıyla ve **اليَاءِ**’nın kesresiyle; gayr-i munsarif; yani bâtılda; Kisâî’den. Ve onun benzeri **الأَساس**’ta ve başkasında.
Ve Sâğânî burada Ebû Zeyd’den zikretti: **خَاءِبِكَ عَلَيْنَا**; yani: acele et. Ve Kumeyt’in sözünü inşad etti:
" **إذَا مَا شحَطْنَ الحَادِيَيْنِ حَسِبْتَهُمْبِخَاءِبِكَ اعْجَلْ يَهْتِفُونَ وحَيَّهَلْ**
Dedi ki: ve eğer **خَابِكَ** dersen caiz olur. Dedi ki: Cevherî onu kitabın sonunda zikretti; ve Ezherî de burada.
Dedim: ve musannif için hemzenin evvelinde geçti; ve biz onu orada zikrettik ve onun hakkında sözü doyurduk; öyleyse ona müracaat et; ve Allah daha iyi bilir.
