# خوت (خ-و-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - و - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خاتَ البازي واخْتاتَ، أي انقضَّ على الصيد ليأخذه. وقال:
يَخوتونَ أُخرى القوم خَوْتَ الأَجادِلِ
والخائِتةُ: العُقابُ إذا انقَضَّتْ فسمِعْتَ صوتَ انقضاضها. والخَواتُ لفظٌ مؤنث ومعناه مذكَّر: دَويُّ جناح العقاب. خاتَتِ العقاب تَخوتُ خَواتاً. والخَوَّاتُ، بالتشديد: الرجل الجريء. وقال:
لا يهتدي فيه إلا كلُّ مُنْصَلِـتٍ		من الرجال زَميعِ الرأي خَوَّاتِ
وتَخَوَّتَ مالَهُ، مثل تَخَوَّتَهُ، أي تَنَقَّصَهُ. الفرّاء يقال: ما زال الذئبُ يَخْتاتُ الشَّاةَ بعد الشاة أي يختلها فيسرقها وفلان يختات حديث القوم ويتخوت إذا أخذ منه وتَخَفَّظَهُ. وإنهم يَخْتاتونَ الليل، أي يَسْرونَ ويقطعون الطريق. وخاتَ الرجلُ، إذا أَخْلَفَ وعده. وخاتَ الرجُل، أي أَسَنَّ.

##### Türkçe

**خاتَ** doğan ve **اخْتاتَ**: yani avın üzerine çullanıp onu almak için (indi). Ve dedi ki:
“Onlar, kavmin ötekine **خَوْتَ** **الأَجادِلِ** (kartalların çullanışı) gibi çullanırlar.”

**الخائِتةُ**: kartal; (öyle ki) çullandığı zaman çullanışının sesini işitirsin. **الخَواتُ** müennes bir lafızdır, manası müzekkerdir: kartalın kanadının uğultusu. Kartal **خاتَتِ**; **تَخوتُ** **خَواتاً**. **الخَوَّاتُ**, şeddeli olarak: cesur adam. Ve dedi ki:
“Orada ancak her **مُنْصَلِـتٍ** (kılıcını çekmiş) olan,
erkeklerden, görüşü toplu, **خَوَّاتِ** (cesur) olan kimse yol bulur.”

**تَخَوَّتَ** malını; **تَخَوَّتَهُ** gibi: yani onu eksiltti. el-Ferrâ dedi: “Kurt, koyunu koyundan sonra **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü” denir; yani onu gizlice alır da çalar. Ve falan, kavmin sözünü **يختات** eder ve **يتخوت** eder; ondan aldığı zaman ve onu saklayıp koruduğu zaman. Ve onlar geceyi **يَخْتاتونَ** ederler: yani gece yürürler ve yolu keserler. Ve adam **خاتَ** etti: vaadini bozduğu zaman. Ve adam **خاتَ** etti: yani yaşlandı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
  (خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
  (خوب)  الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة.
  (خوت)  الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت.
  ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ.
ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون.
  (خوث)  الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (خوخ)  الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً.
  (خود)  الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم.
  (خور)  الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف.
  فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها.
  (خوس)  الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة.  وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً.
  (خوش)  الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ.
  (خوص)  الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  وقال آخَر([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ.
  (خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
  (خوط)  الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر.
  والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض.
  (خوف)  الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه.
  (خوق)  الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ.
  (خول)  الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة.
  (خون)  الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له.
  وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70).
([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت).
([3]) ديوان أبي ذؤيب 95.
([4]) في الأصل: "النساء".
([5]) في الأصل: "والتخوف".
([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة.
([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ.
([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب".
([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه.
([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص).
([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص).
([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف.
([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان.
([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا".
([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون).
([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280).
([18]) ديوان ذي الرمة  واللسان (نعش، خون، بغم).
ـ

##### Türkçe

(خاء, **الواو** ve ikisini üçleyen(ler) babı)
  (**خوي**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir asıldır; **الخُلوِّ** ve **السُّقوط**a delâlet eder. Denir: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**; düştüğü ve düşüşü sırasında yağmur bulunmadığı zaman; ve **أخْوَى** da. Dedi:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**; **المَغِيب**e meylettiği zaman. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**; karınları zayıfladığı zaman. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**; doğum sırasında yemediği zaman. Ve denir: **خَوَّى الرّجلُ**; secdesinde uzaklaştığı zaman; ve aynı şekilde deve, çökmüşünde uzaklaştığı zaman. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiği zaman, pazusu ile yanı arasındakini boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturması sırasında **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى**; kanatlarını saldığı zaman. Amma **الخَوَاةُ** ise sestir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz ve asıl değildir.
  (**خوب**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الباء** bir küçük asıldır; **خُلوٍّ**e ve benzerine delâlet eder. Denir: **أصابتهم خَوْبةٌ**; yanlarındaki gittiği ve hiçbir şey kalmadığı zaman. Ve **الخَوْبَةُ**: iki yağmur görmüş yer arasında yağmur görmeyen yer; ve o, **الخَطِيطة** gibidir.
  (**خوت**)  **الخاء** ve **الواو** ve **التاء** tek bir asıldır; nüfûz ve ayak basarak geçişe delâlet eder. Denir: **رجُلٌ خَوّاتٌ**; işlerden bindiğine aldırmadığı zaman. Dedi:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  İşte bu asıldır. Sonra denir: **خاتَت العُقَاب**; dalıp indiği zaman; ve o **خائتة**dir. Ebû Züeyb dedi:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  Ve denir: Kurt, koyun koyun **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani onu aldatır ve üzerine koşar. Amma İbnü’l-A‘râbî’nin onların sözünden naklettiği: **خاتَ يَخُوتُ**; ahdini bozduğu zaman; bu, babdan olabilir; sanki bozdu ve hıyanet yolunda geçti. Ve **التّاء**ın **سين**den بدل edilmiş olması da câizdir; sanki o **خاس** idi; **السين** **تاء**ya çevrilince bina **يَخِيس**ten **يَخُوت**a değiştirilmiştir([4]).
  Ve bundan: **خاتَ الرّجلُ** ve **أنْفَضَ**; azığı gittiği zaman. Ve o, **السين**dendir. Ve yine **خات الرّجُل**; yaşlandığı zaman. Amma onların “**التَّخوُّتَ** eksiltmedir” sözleri ise, bizim yanımızda, ibdâl babındandır: ya **التخوُّن**dan ya da **التخوّف**([5])dendir; ikisi de kendi bablarında zikredilmiştir. Ve denir: Falan, kavmin sözünü **يتخوَّتُ** eder ve **يختاتُ** eder; ondan aldığı ve sakındığı zaman.
Ve birinci babdandır: onlar geceyi **يَخْتَاتونَ**; yani yürürler ve keserler.
  (**خوث**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الثاء** bir küçük asıldır; düzenli değildir ve ona kıyas edilmez. Derler: **خَوِثتِ المرأةُ**; karnı büyüdüğü zaman. Ve denir: bilakis **الخَوْثاء** yumuşak olandır. Dedi:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (**خوخ**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve onda **الخَوْخُ** vardır; ve ben onu Arapça görmüyorum.
  (**خود**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الدال** bir küçük asıldır; onda tek bir kelime vardır. Denir: **خَوَّدُوا في السَّير**. Ve aslı onların sözü: **خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً**; onu dişilerin içine saldığım zaman. Ve inşâd etti:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  Halîl onu böyle inşâd etti. Başkası onu şöyle rivayet etti: “**وخَوَّد فَحْلُها**”.
  (**خوذ**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الذال** düzenli bir asıl değildir ve ona kıyas edilmez; onda ancak te’vîlinde ihtilâf edilen tek bir kelime vardır. Dediler: **خاوَذْتُه**; ona muhalefet ettiğim zaman. Ve bazısı dedi: **خاوذتُه**; ona muvafakat ettiğim zaman. Ve derler: **خِواذَ الحُمَّى**; bilinen olmayan bir vakitte gelmesidir.
  (**خور**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi sese delâlet eder, diğeri zayıflığa.
  Birincisi onların sözü: **خار الثَّور يخور**; ve bu onun sesidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  Amma diğeri: **الخَوَّار**; her şeyden zayıf olandır. Denir: **رُمْحٌ خوّارٌ** ve **أرضٌ خَوّارةٌ**; ve cem‘i **خُورٌ**dur. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  Ve onların azîz deveye **خَوّارةٌ** demeleri ve cem‘inin **خُورٌ** olması ise babdandır; çünkü o **عَزُوزاً** değilse—ve **العَزُوز**: idrar yolu dar olan; **الأرض العَزَاز**dan مشتق—o vakit **خَوّارةٌ**dir; zira şiddet ondan ayrılmıştır.
  (**خوس**)  **الخاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır; bozulmaya delâlet eder. Denir: **خاسَت الجِيفَةُ**; ilk kokmaya başladığı sırada; sanki o, durgunlaştı da bozuldu. Sonra bu üzerine حمل edildi ve denildi: **خاسَ بعَهْده**; sözünden döndüğü ve hainlik ettiği zaman. Dediler: ve **الخَوْسُ** hıyanettir. Ve bütün bunlar, bazısı bazısına yakındır. Ve bu, **الواو** ile **الياء**ın ortak olduğu bir kelimedir; ve ikisi yakındır; ve onda **الياء**ın payı daha fazladır; ve o, **الياء**da da zikredilmiştir.
  (**خوش**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الشين** bir asıldır; zayıflığa ve benzerine delâlet eder. O hâlde **المتخوِّش**: zayıf olandır; ve bunun için iki böğür, **الخَوْشَينِ** diye adlandırılır.
  (**خوص**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir asıldır; azlığa, inceliğe ve darlığa delâlet eder. Bundan: gözde **الخَوَصُ**; ve o, onun darlığı ve çöküklüğüdür. Ve **الخُوص**: hurmanın **خُوص**u ince zayıftır. Ve bundan türeyenlerden **التخوُّص**; ve o, insana verdiğini—az da olsa—almaktır. Denir: Ondan, sana verdiğini—az da olsa—**تخوَّصْ** et. Dedi:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  Der ki: develerinizi az az yaklaştırın ve onları havuz üzerine yığılacak şekilde bırakmayın([10]). Dedi:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  Ve başka biri dedi([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  Amma onların sözü: **أخْوَصَ العَرْفَج**; o, **أخْوَصَ النَّخْل**den مشتق’tır; çünkü **العَرْفَج** yarıldığı zaman onun **خُوصٌ**u olur.
  (**خوض**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir asıldır; bir şeyin ortasına girmeye ve dâhil olmaya delâlet eder. Denir: **خُضْتُ الماءَ** ve başkasını. Ve **تخاوَضوا** sözde ve işte; yani karşılıklı konuştular ve sözleri birbirine girdi.
  (**خوط**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الطاء** bir küçük asıldır; dalların çatallanmasına delâlet eder. O hâlde **الخُوط** dal’dır; cem‘i **خِيطان**dır. Dedi:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (**خوع**)  **الخاء** ve **الواو** ve **العين** bir asıldır; eksilmeye ve meyle delâlet eder. Denir: **خوَّع الشَّيءَ**; onu eksilttiği zaman. Tarafe dedi:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  **خَوَّع**: eksiltti. Bununla, **المَيْسِر**de ondan boğazlananı kasteder.
  Ve **الخَوْع**: vadinin eğri olanıdır. Ve **الخُوَاع**: hırıltıdır. Bu, onların “**الخَوْع**: beyaz bir dağdır” sözünden daha kıyasîdir.
  (**خوف**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الفاء** tek bir asıldır; ürkmeye ve korkuya delâlet eder. Denir: **خِفْتُ الشّيءَ** **خوفاً** ve **خِيفةً**. Ve **الياء**, kesre sebebiyle **واو**dan بدل edilmiştir. Ve denir: Falan bana **خاوَفَني** etti de ben ondan **خُفْتُه**; yani ben ondan daha şiddetli korkan oldum. Amma onların sözü: **تخوَّفْتُ الشَّيءَ**; yani onu eksilttim; bu doğru fasih olandır; ancak o, ibdâldendir; ve asıl, eksiltmeden olan **النّون**dur; ve o, yerinde zikredilmiştir.
  (**خوق**)  **الخاء** ve **الواو** ve **القاف** bir küçük asıldır; şeyin boşluğuna delâlet eder. Denir: **مفازةٌ خَوْقاء**; içinde su ve hiçbir şey bulunmayan boş olduğu zaman. Ve **الخَوْق**: altından halka; ve o kıyastır; çünkü ortası boştur.
  (**خول**)  **الخاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; şeyin gözetilmesine delâlet eder. Bundan: “**إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])**”; yani onlara onunla bakıp gözetirdi. Ve falan, malın **خَوْلِيُّ**sidir; onu ıslah ettiği zaman. Ve ondan: **خَوَّلك اللهُ مالاً**; yani onu sana verdi; çünkü mal **يُتَخوَّل** edilir; yani gözetilir. Ve ondan, adamın **خَوَلُ**u; ve onlar onun hizmetkârlarıdır. Aslı, tekilin **خائل** olmasıdır; ve o, çobandır. Denir: Falan, ehli üzerine **يَخُول** eder; yani onların üzerinde güder. Ve onların fasih sözünden: **تخوَّلت الرِّيح الأرضَ**; onda defa defa tasarruf ettiği zaman.
  (**خون**)  **الخاء** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; ve o, eksiltmedir. Denir: **خانَه يخُونه خَوْناً**. Ve bu, vefânın eksilmesidir. Ve denir: Falan, hakkımı **تخوَّنَني** etti; yani beni eksiltti. Zü’r-Rumme dedi:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  Ve denir: **الخَوَّانُ**: aslan. Ve kıyas birdir. Amma onların “Arapçanın ilkinde ilkbaharın ilk ayına **خَوَّاناً([17])** derlerdi” diye söylenen şey ise, onun bir mânâsı yoktur ve onunla meşgul olmanın bir yönü yoktur. Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  Eğer **التخوُّن** ile, bazı **أهل العلم**in dediği gibi, gözetmeyi kastettiyse, o ibdâl babındandır; ve asıl **اللام**dır: **تخوَّلَه**; ve onun zikri geçti. Ve **أهل العلم**den kimisi der ki: “Ancak annesinin ona duası, uykusunu eksilttiği şey (gözünü) diriltir” demek istiyor.
  Amma üzerinde yenilen şey hakkında, bir kavim dedi ki: o Acemcedir. Ve Ali b. İbrahim el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’e soruldu—ben işitiyordum—ve denildi: **الخُِوان**a **خُِوانا** denilmesi câiz olur mu; çünkü üzerindekinden **يُتخوَّن** edilir; yani eksiltilir. O dedi: Bu uzak değildir. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ و ت
كأنه عقاب خائنه لا تفوته فائته خاتت العقاب على الشيء واختاتت‏:‏ انقضّت‏.‏

##### Türkçe

خ و ت
Sanki o, onu kaçırmayan bir **عقاب**tır; onun kaçırdığı (şey) onu geçip gitmez. **خاتت** **العقاب** bir şey üzerine ve **اختاتت**: saldırıp indi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خاتَه يَخُوتُه خَوْتاً: طَرَده.
والخَواتُ والخَواتةُ: الصَّوْتُ، وخص أَبو حنيفة به صَوْتَ الرعد والسيل، وأَنشد لابن هَرْمَة:
ولا حِسَّ إِلاّ خَواتُ السُّيول
وخَواتُ الطير: صَوْتُها؛ وقد خَوَّتَتْ؛ وقيل: كلُّ ما صَوَّتَ، فقد خَوَّت؛ قيل: الخَواتُ لفظ مؤنث، ومعناه مذكر، دَويُّ جَناح العُقاب. وخاتَتِ العُقابُ والبازي تَخُوتُ خَواتاً وخَواتَةً، وانْخاتَتْ، واخْتاتَتْ إِذا انْقَضَّتْ على الصَّيْدِ لتَأْخُذَه، فسمعتَ لجناحَيْها صَوْتاً. والخائتة: العُقابُ التي تَخْتاتُ، وهو صَوْتُ جَناحَيْها إِذا انْقَضَّتْ فَسمِعْتَ صَوْتَ انْقضاضها، وله حَفيفٌ، وسمعتُ خَواتَها أَي حفيفَها وصوتها. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل وبناءِ الكعبة، قال: فسمعنا خَواتاً من السماءِ أَي صوْتاً مثل حَفِيف جناح الطائر الضخم.
وخاتَتْه العُقابُ تَخُوتُه. وتَخَوَّتَتْه: اخْتَطَفَتْه؛ قال أَبو ذُؤَيْب، أَو صَخْر الغَيِّ:
فخاتَتْ غَزالاً جاثِماً بَصُرَتْ به
لدى سَلَماتٍ، عنْد أَدْماءَ سارِبِ
وتَخَوَّتَ الشيءَ: اخْتَطَفَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وقال ابن رِبْعٍ الهُذَليّ، أَو الجَموحُ الهُذَليُّ:
تَخُوتُ قُلُوبَ الطَّير من كلِّ جانبٍ،
كما خاتَ، طَيْرَ الماءَ، وَرْدٌ مُلَمَّعُ
الأَصمعي: تَخُوتُ تَخْطَفُ. وَرْدٌ: صَقْر في لونه وُرْدَةٌ؛ وقال آخر: وما القومُ إِلا خَمْسَةٌ، أَو ثلاثةٌ،
يَخُوتُونَ أُخْرى القومِ خَوْتَ الأَجادِلِ
(* قوله «اخرى القوم» الذي في الجوهري أخرى الخيل.)
الأَجادِلُ: جمع أَجْدَل، وهو الصَّقْر.
والخَوَّاتُ، بالتشديد: الرجلُ الجَريءُ؛ قال الشاعر:
لا يَهْتَدي فيه إِلاَّ كلُّ مُنْصَلِتٍ،
من الرجال، زَمِيعِ الرَّأْي، خَوَّاتِ
وخَوَّاتُ بن جُبَير الأَنصاري.
وتَخَوَّتَ مالَه مثل تَخَوَّفه أَي تَنَقَّصَه.
وقال الفراء: ما زال الذِّئْبُ يَخْتاتُ الشاةَ بعد الشاة أَي يَخْتِلها فيَسْرِقُها. وفلان يَخْتاتُ حديثَ القوم، ويَتَخَوَّتُ إِذا أَخَذَ منه وتَخَطَّفَه. وإِنهم يَخْتاتونَ الليلَ أَي يَسِيرون ويَقْطَعُون الطريقَ. قال ابن الأَعرابي: خاتَ الرجلُ إِذا أَخْلَفَ وعْدَه. وخاتَ الرجلُ إِذا أَسَنَّ. وفي الحديث، حديثِ أَبي جَنْدَل بن عَمْرو بن سُهَيْل: أَنه اخْتاتَ للضَّرب، حتى خِيفَ على عَقْله؛ قال شمر: هكذا روي، والمعروف أَخَتَّ الرجلُ، فهو مُخِتٌّ إِذا انكسر واسْتَحْيا، وقد تقدّم. والمُخْتَتي نحو المُخِتّ: وهو المُتَصاغِرُ المُنْكَسِرُ.

##### Türkçe

**خاتَه يَخُوتُه خَوْتاً**: Onu kovdu.

**والخَواتُ والخَواتةُ**: ses; Ebû Hanîfe bunu gök gürültüsünün ve selin sesine tahsis etti; İbn Herme’den şu beyit okunmuştur:
ولا حِسَّ إِلاّ **خَواتُ السُّيول**
(“Sellerin **خَواتُ**’undan başka bir his yoktur.”)

**وخَواتُ الطير**: onun sesi; ve gerçekten o **خَوَّتَتْ**; ve denildi ki: her ne ses çıkardıysa, artık **خَوَّت** etmiştir; denildi ki: **الخَواتُ** lafız bakımından müennestir, manası ise müzekkerdir: kartalın kanadının uğultusu.

Kartal ve doğan **خاتَتِ**; **تَخُوتُ** **خَواتاً** ve **خَواتَةً**; ve **انْخاتَتْ**, ve **اخْتاتَتْ**: avın üzerine onu almak için atıldığında; böylece iki kanadına ait bir ses işitirsin.

**والخائتة**: **تَخْتاتُ** eden kartal; ve o, iki kanadının sesidir; atıldığında, onun atılışının sesini işitirsin; onun bir hışırtısı vardır; “onun **خَواتَ**’ını işittim” yani onun hışırtısını ve sesini. Ebû’t-Tufeyl’in ve Kâbe’nin inşasının hadîsinde: “Gökyüzünden bir **خَواتاً** işittik” dedi; yani iri kuşun kanadının hışırtısı gibi bir ses.

Kartal onu **خاتَتْه**; **تَخُوتُه**. Ve onu **تَخَوَّتَتْه**: onu kapıp aldı; Ebû Züeyb’in yahut Sahr el-Gayy’ın sözü:
فخاتَتْ غَزالاً جاثِماً بَصُرَتْ به
لدى سَلَماتٍ، عنْد أَدْماءَ سارِبِ

**وتَخَوَّتَ الشيءَ**: onu kapıp aldı; İbnü’l-A‘râbî’den; İbn Rib‘ el-Hüzelî’nin yahut el-Cemûh el-Hüzelî’nin sözü:
تَخُوتُ قُلُوبَ الطَّير من كلِّ جانبٍ،
كما خاتَ، طَيْرَ الماءَ، وَرْدٌ مُلَمَّعُ

el-Asma‘î: **تَخُوتُ**: kapıp alır. **وَرْدٌ**: renginde gül pembeliği bulunan bir doğandır; bir başkası dedi ki:
وما القومُ إِلا خَمْسَةٌ، أَو ثلاثةٌ،
يَخُوتُونَ أُخْرى القومِ خَوْتَ الأَجادِلِ
(* “اخرى القوم” sözü; Cevherî’de “أخرى الخيل”dir.)

**الأَجادِلُ**: **أَجْدَل**’in çoğuludur; o da doğandır.

**والخَوَّاتُ** (şeddeli): cesur adam; şair dedi ki:
لا يَهْتَدي فيه إِلاَّ كلُّ مُنْصَلِتٍ،
من الرجال، زَمِيعِ الرَّأْي، خَوَّاتِ

Ve **خَوَّاتُ بن جُبَير الأَنصاري**.

Malını **تَخَوَّتَ** etti; **تَخَوَّفه** gibi; yani onu eksiltti.

Ferrâ dedi ki: Kurt, koyunu koyun ardından **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani ona hile yapar da onu çalar. Ve falan, kavmin sözünü **يَخْتاتُ** eder ve **يَتَخَوَّتُ** eder: ondan bir şey aldığında ve onu kapıp çektiğinde. Ve onlar geceyi **يَخْتاتونَ** ederler: yani yürürler ve yolu kat ederler. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **خاتَ** etti: vaadini bozduğunda. Adam **خاتَ** etti: yaşlandığında. Hadiste, Ebû Cendel b. Amr b. Süheyl hadîsinde: “Dövmek için **اخْتاتَ** etti; nihayet aklından endişe edildi”; Şemmer dedi ki: böyle rivayet edildi; bilinen ise: adam **أَخَتَّ** eder; o da **مُخِتٌّ**dur: kırıldığında ve utandığında; ve daha önce geçti.

**والمُخْتَتي**: **المُخِتّ** gibidir: o, küçülen, kırılan kimsedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خات البازي والعقاب، يخوت، خوتا، وخواتة، واختات: انقض على الصيد ليأخذه، فسمعت لجناحيه صوتا، كانخات. خات الرجل ماله، يخوته، ويخيته: تنقصه، كتخوته، واختاته. كذلك تحوفه، وتحيفه، وتخوفه، كما سيأتي. والخائتة: العقاب إذا انخاتت، وهي التي تختات، وهو صوت جناحيها إذا انقضت، فسمعت صوت انقضاضها، وله حفيف. والخوات، كسحاب، لفظ مؤنث، ومعناه مذكر: دوي جناح العقاب. الخوات: الصوت في حديث بناء الكعبة  قال: فسمعنا خواتا من السماء  ، أي: صوتا مثل حفيف جناح الطائر الضخم، كالخواتة، أو اختص به صوت الرعد والسيل عن أبي حنيفة، وأنشد:
  فلا حس إلا خوات السيول ويوجد في بعض النسخ مضبوطا رفع  السيل  ، بناء على أنه معطوف على  صوت الرعد  ، وهو غير صواب، لما عرفت. الخوات، بالتشديد: الرجل الجريء، قال الشاعر:
  لا يهتدي فيه إلا كل منصـلـت                      من الرجال زميع الرأي، خوات الخوات: الذي يأكل كل ساعة، ولا يكثر، عن الفراء. خوات بن جبير بن النعمان بن أمية الأنصاري الأوسي الصحابي أبو عبد الله، وقيل: أبو صالح، صاحب ذات النحيين، أحد فرسان رسول الله، صلى الله عليه وسلم، مات سنة أربعين. وابن ابنه خوات بن صالح بن خوات بن جبير، روى عن أبيه، عن جده. خوات بن عامر جد عمرو بن رفاعة المحدث وأم عمرو بنت خوات بن جبير، روى عنها ابن أخيها خوات بن صالح المذكور. وأخوها عمروبن خوات، قتل يوم الحرة. وخوات بن صالح بن خوات بن صالح، روى عن أبيه عن خوات بن بكر عن كعب الأحبار، روى عنه جويريه بن أسماء. وخات الرجل: نقض عهده، وأختلف وعده، عن ابن الأعرابي. خات الرجل، وأنفض: نقص ميرته، نقله الصاغاني. خات الرجل: إذا أسن، عن ابن الأعرابي. خات، يخوت، خوتا، طرد. خات: اختطف، يقال: خاتته العقاب تخوته: اختطفته، كتخوت، قال أبو ذؤيب، أو صخر الغي:
  فخاتت غزالا جاثما بصرت به                      لدى سلمات عند أدماء سارب وتخت الشيء: اختطفه، عن ابن الأعرابي. وعن الأصمعي:
  تخوت قلوب الطير من كل جارح في قول الجموح الهذلى: أي تخطف وقال آخر:
  وما القوم إلا خـمـسة أو ثـلاثة                      يخوتون أخرى القوم خوت الأجادل

  الأجادل: جمع أجدل، وهو الصقر. واختات الذب الشاة: ختلها فسرقها، قال الفراء: وما زال الذئب يختات الشاة بعد الشاة: أي يختلها فيسرقها. اختات الحديث: إذا أخذ منه فتخطفه، هكذا في النسخ، والصواب: فتحفظه. يقال: فلان يختات حديث القوم، ويتخوت، بمعنى واحد. وتخوت عنه: انكسر، وتركه. وخاوت طرفه دوني مخاوتة: سارقه. ومما يستدرك عليه: قولهم: إنهم يختاتون الليل، أي: يسيرون، ويقطعون الطريق. وفي الحديث، حديث أبي جندل بن عمرو بن سهيل:  أنه اختات للضرب حتى خيف على عقله  قال شمر: هكذا روي، والمعروف: أخت الرجل فهو مخت: إذا انكسر واستحيا، وقد تقدم. والمختتئ: نحو المخت وهو المتصاغر المنكسر، وتقدم أيضا.

##### Türkçe

**خات** doğan ve kartal, **يخوت**، **خوتا**، **وخواتة**، **واختات**: avın üzerine onu almak için atıldı; böylece iki kanadı için bir ses işittim; **كانخات** gibi. **خات** adam malını, **يخوته** ve **ويخيته**: onu eksiltti; **كتخوته** ve **واختاته** gibi. Keza **تحوفه** ve **وتحيفه** ve **وتخوفه**; ileride geleceği üzere. Ve **الخائتة**: kartal, **انخاتت** olduğu zaman; ve o, **تختات** edendir; ve o, onun (kartalın) kanatlarının sesidir, (avın) üzerine atıldığı zaman; böylece onun atılışının sesini işittim; ve onun için bir hışırtı vardır. Ve **الخوات** (bulut gibi), lafız bakımından müennes, manası bakımından müzekkerdir: kartalın kanadının uğultusu. **الخوات**: ses; Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Gökyüzünden bir **خواتا** işittik” dedi; yani: iri kuşun kanadının hışırtısı gibi bir ses; **كالخواتة** gibi; yahut Ebû Hanîfe’den: gök gürültüsü ve selin sesine tahsis olundu; ve şu beyti okudu:

  “Sel(ler)in **خوات**’ından başka bir his yoktur”
Bazı nüshalarda **السيل** ref‘ ile ضبط edilmiş bulunur; bunun, “gök gürültüsünün sesi”ne atfedilmiş olması üzerine; ve bu doğru değildir; bildiğin üzere. **الخوات** (teşdîd ile): cesur adam; şair dedi ki:

  “Onda ancak her kılıç çekmiş olan yol bulur;
  erkeklerden: görüşü toplayan, **خوات**.”
**الخوات**: her saat yiyen ve çoğaltmayan kimse; Ferrâ’dan. **خوات بن جبير بن النعمان بن أمية الأنصاري الأوسي** sahâbî, Ebû Abdullah; ve denildi: Ebû Sâlih; **ذات النحيين** sahibi; Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, süvarilerinden biri; kırk yılında öldü. Ve onun oğlunun oğlu **خوات بن صالح بن خوات بن جبير**; babasından, dedesinden rivayet etti. **خوات بن عامر**; muhaddis **عمرو بن رفاعة**’nin dedesi; ve **أم عمرو بنت خوات بن جبير**; ondan, zikredilen **خوات بن صالح** olan yeğeni rivayet etti. Ve onun kardeşi **عمروبن خوات**; **يوم الحرة** günü öldürüldü. Ve **خوات بن صالح بن خوات بن صالح**; babasından, **خوات بن بكر**’den, **كعب الأحبار**’dan rivayet etti; ondan **جويريه بن أسماء** rivayet etti. **خات** adam: ahdini bozdu ve vaadini ihtilaflı kıldı; İbnü’l-A‘râbî’den. **خات** adam, ve **أنفض**: azığını eksiltti; Sâgânî nakletti. **خات** adam: yaşlandığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. **خات**، **يخوت**، **خوتا**: kovdu. **خات**: kaptı; denir ki: **خاتته العقاب تخوته**: onu kaptı; **كتخوت** gibi. Ebû Züeyb, yahut Sahr el-Gayy dedi ki:

  “Bir ceylanı kaptı; çökmüş halde onu gördü;
  **سلمات** yanında, **أدماء**’da yürüyen (bir halde).”
Ve **تخت** şey’i: onu kaptı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Asma‘î’den:

  “Her yırtıcıdan kuşların kalplerini **تخوت** eder”
Cemûh el-Huzelî’nin sözü hakkında: yani kapar. Ve bir başkası dedi ki:

  “Kavim ancak beş yahut üçtür;
  kavmin ötekilerini, **الأجادل**’in **خوت**’u gibi **يخوتون** ederler.”

  **الأجادل**: **أجدل**’in cem‘idir; ve o, doğandır. **اختات** kurt koyunu: onu aldattı da çaldı. Ferrâ dedi ki: Kurt, koyunu koyun ardından **يختات** etmeyi sürdürdü: yani onu aldatır da çalar. **اختات الحديث**: ondan aldığı zaman, onu kapar; nüshalarda böyle(ce)dir; doğrusu: onu ezberler. Denir ki: Falan, kavmin sözünü **يختات** eder ve **ويتخوت** eder; tek bir mana ile. Ve ondan **تخوت** etti: kırıldı ve onu bıraktı. Ve **خاوت** bakışını benden aşağıya **مخاوتة**: onu gizlice çaldı. Ve ona istidrâk olunanlardandır: onların “Onlar geceyi **يختاتون** ederler” sözleri; yani yürürler ve yolu keserler. Ve hadîste, Ebû Cendel b. Amr b. Süheyl hadîsi: “Aklından korkuluncaya kadar dövülmeye **اختات** etti.” Şemr dedi ki: Böyle rivayet olundu; bilinen ise: **أخت** adam, o da **مخت**tur: kırıldığı ve utandığı zaman; ve daha önce geçti. Ve **المختتئ**: **المخت** gibidir; o, küçülen, kırılan kimsedir; bu da geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَاتَ
1 خَاتَ خات , (S, A, K,) aor. يَخُوتُ, inf. n. خَوْتٌ (S, TA) and خَوَاتَةٌ; (TA;) and ↓ اختات, (S, K,) and ↓ انخات; (K;) He (a hawk, or falcon, S, K, and an eagle, A, TA) pounced down, or made a stoop, upon the prey, or quarry, (S, A, K,) to take it, or seize it, (S,) making a sound to be heard with his wings. (TA.) And خَاتَتِ العُقَابُ, aor. تَخُوتُ, inf. n. خَوَاتٌ, The eagle made a sound by the motion of its wings [in pouncing down]. (S.) -A2- Also خات, (K,) inf. n. خَوْتٌ, (TA,) He (for instance an eagle, TA) seized, or snatched away, (K, TA,) a thing; (TA;) and so ↓ تخوّت, (IAar, K,) and ↓ اختات. (TA in art. خيت [where this last is said to belong to the present art.].) You say of the hawk, الطَّيْرَ ↓ اختات He seized, or snatched away, the birds: (TA in art. خيت:) and of the wolf, الشَّاةَ ↓ اختات (Fr, S, TA) He seized, or snatched away, the sheep or goat; (TA in art. خيت;) or he stole away the sheep or goat by stratagem. (Fr, S, K.) ― -b2- خات مَالَهُ He (a man) lessened, or diminished, his property; or took from it by little and little; syn. تَنَقَّصَهُ; (K;) as also مَالَهُ ↓ تخوّت, (S, K,) and تخوّفهُ: (S:) and خَاتَهُ مَالَهُ, aor. يَخُوتُهُ and يَخِيتُهُ, [he lessened, or diminished, to him his property; or did so by taking from it by little and little;] both signify the same. (K in art. خيت.) ― -b3- And خات He (a man, TA) lessened, diminished, or impaired, his provision of corn or food (مِيرَتَهُ); or made it defective, or deficient. (K.) -A3- خات, (aor. as above, Msb,) also signifies He (a man) broke his promise: (IAar, S, Msb, K:) and broke, or dissolved, his compact, contract, or covenant. (K.)

خاوت طَرْفَهُ دُونِى
3 خاوت طَرْفَهُ دُونِى خاوت طرفه دونى خاوت طرفه دوني , (K,) inf. n. مُخَاوَتَهُ, (TA,) i. q. سَارَقَهُ [i. e. He cast his eye furtively towards a spot between me and him; meaning, towards me: see similar phrases in art. دون]. (K.)

5 تَخَوَّتَ see 1, in two places: ― -b2- and see also 8, in two places.

7 اـِنْخَوَتَ see 1, first sentence.

8 اـِخْتَوَتَ see 1, in four places. ― -b2- One says also, اختات بَلَدًا, and ↓ تخوّتهُ, He cut off for himself a land, or district. (IAar, TA in art. خوى.) ― -b3- And فُلَانٌ يَخْتَاتُ حَدِيثَ القَوْمِ, (S, K, *) and ↓ يَتَخَوَّتُ, (S,) Such a one takes of the discourse of the people, or party, and learns it by heart [one part after another]. (S, K. *) In [some of] the copies of the K, in the explanation of اختات الحَدِيثَ, for فَتَحَفَّظَهُ is erroneously put فَتَخَطَّفَهُ. (TA.) ― -b4- And اـِنَّهُمْ يَخْتَاطُونَ اللَّيْلِ, meaning يَسْرُونَ وَ يَقْطَعُونَ الطَّرِيقَ [Verily they journey by night, and make the road to be feared, relying upon their strength, and robbing and slaying men]. (S: [in two copies of which I find يَسِيرُونَ in the place of يَسْرُونَ.])

خَوَاتٌ
خَوَاتٌ خوات The sound made by the motion of the wings of an eagle. (S, K. [In a copy of the S, I find it said that this word is fem., though its meaning is masc.; and the same is said in the TA, doubtless from another copy of the S; but this observation, which is omitted in one copy of the S in my possession, applies to خَوَاةٌ, mentioned in art. خوى in the S, as meaning صَوْتٌ.]) And A sound [absolutely]; (K;) as also ↓ خَوَاتَهُ: (TA:) or the sound, or noise, of thunder, and of a torrent, or flow of water. (AHn, K.) A poet says,
فَلَاحِسَّ اـِلَّا خَوَاتُ السُّيُولِ
[And there was no sound but the noise of the torrents]; (AHn, TA;) which shows that we should read in the K وَالسَّيْلِ; not والسيلُ, as in some copies. (TA.)

خَوَاتَةٌ
خَوَاتَةٌ خواته خواتة : see the next preceding paragraph.

خَوَّاتٌ
خَوَّاتٌ خوات A bold, daring, brave, or courageous, man. (S, K.) ― -b2- One who is always eating, but does not eat much. (K.) -A2- A great promisebreaker. (Msb.)

خَائِتٌ
خَائِتٌ ذ [act. part. n. of 1]. خَائِتَةٌ signifies An eagle (عُقَابٌ) pouncing down, or making a stoop, (S, K,) and thereby causing a sound to be heard. (S.) -A2- Breaking his promise; or one who breaks a promise. (Msb.)

##### Türkçe

خَاتَ
1 **خَاتَ** خات , (S, A, K,) muzâri‘ **يَخُوتُ**, mastar ismi **خَوْتٌ** (S, TA) ve **خَوَاتَةٌ**; (TA;) ve ↓ **اختات**, (S, K,) ve ↓ **انخات**; (K;) O (bir doğan yahut şahin, S, K, ve bir kartal, A, TA) avın yahut hedefin üzerine, onu almak yahut kapmak için, (S, A, K,) aşağı atıldı yahut dalış yaptı, (S,) kanatlarıyla işitilecek bir ses çıkararak. (TA.) Ve **خَاتَتِ العُقَابُ**, muzâri‘ **تَخُوتُ**, mastar ismi **خَوَاتٌ**, Kartal [aşağı atılışta] kanatlarının hareketiyle bir ses çıkardı. (S.) -A2- Yine **خات**, (K,) mastar ismi **خَوْتٌ**, (TA,) O (meselâ bir kartal, TA) bir şeyi kaptı yahut çekip aldı; (K, TA,) (TA;) ve bunun gibi ↓ **تخوّت**, (IAar, K,) ve ↓ **اختات**. (TA, md. **خيت**’te [burada bu sonuncunun mevcut maddeye ait olduğu söylenir].) Doğan hakkında şöyle dersin: **الطَّيْرَ** ↓ **اختات** O, kuşları kaptı yahut çekip aldı: (TA, md. **خيت**’te:) ve kurt hakkında: **الشَّاةَ** ↓ **اختات** (Fr, S, TA) O, koyunu yahut keçiyi kaptı yahut çekip aldı; (TA, md. **خيت**’te;) yahut koyunu yahut keçiyi hile ile çalıp götürdü. (Fr, S, K.) ― -b2- **خات مَالَهُ** O (bir adam) malını azalttı yahut eksiltti; yahut ondan azar azar aldı; eş anlamlısı **تَنَقَّصَهُ**; (K;) yine **مَالَهُ** ↓ **تخوّت**, (S, K,) ve **تخوّفهُ**: (S:) ve **خَاتَهُ مَالَهُ**, muzâri‘ **يَخُوتُهُ** ve **يَخِيتُهُ**, [ona malını azalttı yahut eksiltti; yahut ondan azar azar alarak bunu yaptı;] ikisi de aynı mânaya gelir. (K, md. **خيت**’te.) ― -b3- Ve **خات** O (bir adam, TA) tahıl yahut yiyecek azığını (**مِيرَتَهُ**) azalttı, eksiltti yahut bozdu; yahut onu kusurlu yahut noksan yaptı. (K.) -A3- **خات**, (muzâri‘ yukarıdaki gibi, Msb,) ayrıca şu mânaya gelir: O (bir adam) sözünü bozdu: (IAar, S, Msb, K:) ve ahdini, sözleşmesini, akdini yahut misakını bozdu yahut feshetti. (K.)

خاوت طَرْفَهُ دُونِى
3 **خاوت طَرْفَهُ دُونِى** خاوت طرفه دونى خاوت طرفه دوني , (K,) mastar ismi **مُخَاوَتَهُ**, (TA,) **سَارَقَهُ** ile aynı mânadadır [yani O, benimle onun arasındaki bir yere, yani bana doğru, gözünü gizlice çevirdi: md. **دون**’da benzer ibarelere bak]. (K.)

5 **تَخَوَّتَ** 1’e bak, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca 8’e bak, iki yerde.

7 **اـِنْخَوَتَ** 1’e bak, ilk cümle.

8 **اـِخْتَوَتَ** 1’e bak, dört yerde. ― -b2- Şöyle de denir: **اختات بَلَدًا**, ve ↓ **تخوّتهُ**, O, kendisi için bir araziyi yahut bölgeyi kesti (ayırdı). (IAar, TA, md. **خوى**’de.) ― -b3- Ve **فُلَانٌ يَخْتَاتُ حَدِيثَ القَوْمِ**, (S, K, *) ve ↓ **يَتَخَوَّتُ**, (S,) Böyle biri, topluluğun yahut grubun sözünden alır ve onu [parça parça] ezberler. (S, K. *) K’nin [bazı] nüshalarında, **اختات الحَدِيثَ**’in açıklamasında, **فَتَحَفَّظَهُ** yerine yanlışlıkla **فَتَخَطَّفَهُ** konulmuştur. (TA.) ― -b4- Ve **اـِنَّهُمْ يَخْتَاطُونَ اللَّيْلِ**, **يَسْرُونَ وَ يَقْطَعُونَ الطَّرِيقَ** mânasındadır [Şüphesiz onlar gece yolculuk ederler ve yolu korkulur kılarlar; güçlerine dayanarak, insanları soyar ve öldürürler]. (S: [iki nüshasında **يَسِيرُونَ**’u **يَسْرُونَ** yerine buluyorum.])

خَوَاتٌ
**خَوَاتٌ** خوات Kartalın kanatlarının hareketiyle çıkan ses. (S, K. [S’nin bir nüshasında bu kelimenin müennes olduğu, mânasının ise müzekker olduğu söylenmiş olarak buluyorum; TA’da da aynı şey, şüphesiz S’nin başka bir nüshasından olarak, söylenmiştir; fakat benim yanımdaki S’nin bir nüshasında hazfedilmiş olan bu gözlem, S’de md. **خوى**’de **صَوْتٌ** mânasıyla zikredilen **خَوَاةٌ**’ya uygulanır.]) Ve bir ses [mutlak olarak]; (K;) yine ↓ **خَوَاتَهُ**: (TA:) yahut gök gürültüsünün ve bir selin, yahut su akışının sesi yahut gürültüsü. (AHn, K.) Bir şair der ki,
فَلَاحِسَّ اـِلَّا خَوَاتُ السُّيُولِ
[Ve sellerin gürültüsünden başka bir ses yoktu]; (AHn, TA;) bu, K’de **وَالسَّيْلِ** diye okumamız gerektiğini gösterir; bazı nüshalarda olduğu gibi **والسيلُ** değil. (TA.)

خَوَاتَةٌ
**خَوَاتَةٌ** خواته خواتة : bir önceki paragrafa bak.

خَوَّاتٌ
**خَوَّاتٌ** خوات Cesur, atılgan, yiğit yahut yürekli bir adam. (S, K.) ― -b2- Daima yiyen, fakat çok yemeyen kimse. (K.) -A2- Büyük bir söz bozucu. (Msb.)

خَائِتٌ
**خَائِتٌ** ذ [1’in ism-i fâili]. **خَائِتَةٌ** İşitilecek bir ses çıkaracak şekilde aşağı atılan yahut dalış yapan bir kartal (**عُقَابٌ**) demektir. (S, K,) ve böylece bir sesin işitilmesine sebep olur. (S.) -A2- Sözünü bozan; yahut söz bozan kimse. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَاتَ
خَاتَ ( w )  U ( n. ac. خَوْت 1 ,  خَوَاْتَة 22t ),
a.  Pounced, swooped down ( upon its prey: bird ).

b.  Broke his promise.

c.  ( n. ac. خَوَاْت 22 ), Flapped, beat its wings ( eagle ).

تَخَوَّتَ
تَخَوَّتَ V ,
a.  Pounced down upon, seized, snatched away.

اِنْخَوَتَ
اِنْخَوَتَ VII ,  اِخْتَوَتَ VIII ,
a.  see I (a) .

أَخْوَتُ
أَخْوَتُ 14 , ( pl. خُوْت 3 ,  خُوْتَاْن 35 ),
a.  Foolish, harebrained.

خَوَاجَا
خَوَاجَا ,  خَوَاجَة
a.  Master: Mr., Sir.

خَوْخ
خَوْخ
a.  Peach; plum.

خَوْخَة
خَوْخَة
a.  see supra.

b.  Peachtree; plum-tree.

c.  Wicket; small door; casement.

##### Türkçe

خَاتَ
خَاتَ ( w ) U ( n. ac. **خَوْت** 1 , **خَوَاْتَة** 22t ),
a. (av: kuş) (avının üzerine) atıldı, dalış yaptı.

b. Sözünü bozdu.

c. ( n. ac. **خَوَاْت** 22 ), (kartal) kanat çırptı, kanatlarını vurdu.

تَخَوَّتَ
تَخَوَّتَ V ,
a. Üzerine atıldı, ele geçirdi, kapıp aldı.

اِنْخَوَتَ
اِنْخَوَتَ VII , **اِخْتَوَتَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

أَخْوَتُ
أَخْوَتُ 14 , ( pl. **خُوْت** 3 , **خُوْتَاْن** 35 ),
a. Ahmak, budala.

خَوَاجَا
خَوَاجَا , **خَوَاجَة**
a. Efendi: Bay, beyefendi.

خَوْخ
خَوْخ
a. Şeftali; erik.

خَوْخَة
خَوْخَة
a. Yukarıdakine bak.

b. Şeftali ağacı; erik ağacı.

c. Küçük kapı; küçük kapı; pencere kanadı.
