# خوس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خوس

خاس به خوسا: غدر به وخان، أهمله الجوهري هنا، وأورده في خ ي س تبعا للعين. وأورده هنا صاحب اللسان والصاغاني، ولكن لم يتعرضا لهذا المعنى. وفي اللسان: خاس عهده وبعهده: نقضه وخانه. وخاس فلان ما كان عليه، أي غدر به.
 وقال الليث: خاس فلان بوعده، يخيس، إذا أخلف. وخاس بعهده، إذا غدر ونكث.

  وقال الجوهري: خاس به يخيس ويخوس، أي غدر به. وسيأتي للمصنف في خ ي س أيضا. وكتب المادة بالحمرة ليوهم أنه استدرك به على الجوهري، وليس كذلك، فقد رأيت أن الجوهري ذكر فيه الوجهين: بالواو وبالياء. وخاست الجيفة: أروحت وتغيرت: نقله ابن فارس، وصوابه أن يذكر في خ ي س. لأن مصدره الخيس، لا الخوس، كما سيأتي. ومنه: خاس الشيء كالطعام والبيع: كسد حتى فسد، عن ابن قتيبة. وهذا أيضا موضع ذكره في خ ي س. وخاس بالعهد أخلف، قاله الليث في خ ي س ومخوس، كمنبر، ومشرح مثله أيضا، وجمد، بالفتح، وأبضعة: بنو معدي كرب الكندي ابن وليعة بن شرحبيل بن معاوية، ابن حجر القرد. وهم الملوك الأربعة الذين لعنهم رسول الله صلى الله عليه وسلم، ولعن أختهم العمردة، وكانوا قد وفدوا مع الأشعث بن قيس الكندي فأسلموا ورجعوا إلى اليمن ثم ارتدوا فقتلوا يوم النجير، كزبير: حصن منيع بحضرموت، كانوا التجؤوا إليه مع الأشعث بن قيس أيام أبي بكر، رضي الله عنه، فنزل الأشعث بالأمان، وقتل من بقي في الحصار. وقصته مطولة ذكرها البلبيسي في الأنساب. فقالت نائحتهم:  يا عين بكي لي الملوك الأربعه  . تعني المذكورين من بني معدي كرب. والتخويس في الورد: أن ترسل الإبل إلى الماء بعيرا بعيرا، ولا تدعها تزدحم، عن الليث، والصاد لغة فيه، وسيذكر في محله. والمتخوس من الإبل: الذي ظهر لحمه وشحمه سمنا. ومما يستدرك عليه: التخويس: النقص، عن أبي عمرو. وعن ابن الأعرابي: الخوس: طعن الرماح ولاء. يقال: خاسه يخوسه خوسا. والأخوس: موضع بالمدينة فيه زرع. ذكره نصر، وأنشد لمعن بن أوس:
  وقال رجال فاستمعت لقيلهـم                      أبينوا لمن مال بأخوس ضائع

### Türkçe

**خاس به خوسا**: ona hıyanet etti ve ihanet etti; el-Cevherî bunu burada ihmal etti, ve **العين**’e tâbi olarak onu **خ ي س**’te zikretti. Onu burada **صاحب اللسان** ve es-Sağânî zikretti; fakat ikisi de bu mânaya temas etmediler. **اللسان**’da: **خاس عهده وبعهده**: onu bozdu ve ona hıyanet etti. Ve **خاس فلان ما كان عليه**: yani ona hıyanet etti.

Ve el-Leys dedi: **خاس فلان بوعده، يخيس**; sözünden döndüğü zaman. Ve **خاس بعهده**; hıyanet ettiği ve bozduğu zaman.

Ve el-Cevherî dedi: **خاس به يخيس ويخوس**; yani ona hıyanet etti. Ve musannif için **خ ي س**’te de gelecektir. Ve maddeyi kırmızıyla yazdı; el-Cevherî’ye karşı onunla istidrâk ettiğini vehmettirmek için; hâlbuki öyle değildir; çünkü ben gördüm ki el-Cevherî onda iki vechi zikretti: vâv ile ve yâ ile. Ve **خاست الجيفة**: kokuştu ve değişti: bunu İbn Fâris nakletti; ve doğrusu, **خ ي س**’te zikredilmesidir. Çünkü onun masdarı **الخيس**’tir, **الخوس** değil; geleceği üzere. Ve ondan: **خاس الشيء كالطعام والبيع**: durgunlaştı, nihayet bozuldu; İbn Kuteybe’den. Bu da, onu **خ ي س**’te zikretmenin yeridir. Ve **خاس بالعهد**: sözünden döndü; el-Leys bunu **خ ي س**’te söyledi. Ve **مخوس**; **كمنبر** (vezninde). Ve **مشرح**; onun gibi de. Ve **جمد**; fetih ile. Ve **أبضعة**: Ma‘dîkerib el-Kindî b. Veli‘a b. Şurahbîl b. Muâviye b. Hacer el-Kird’in oğullarıdır. Ve onlar, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in lânetlediği dört meliktir; ve kız kardeşleri **العمردة**’yi de lânetledi. Ve onlar, Eş‘as b. Kays el-Kindî ile birlikte heyet olarak gelmişlerdi; Müslüman oldular ve Yemen’e döndüler; sonra irtidat ettiler; **النجير** günü öldürüldüler. **كزبير**: Hadramut’ta sağlam bir kaledir; Ebu Bekir günlerinde, رضي الله عنه, Eş‘as b. Kays ile birlikte ona sığınmışlardı; Eş‘as emân ile indi; kuşatmada kalanlar öldürüldü. Ve kıssası uzundur; el-Belbîsî onu **الأنساب**’da zikretti. Sonra onların ağıtçısı dedi:

يا عين بكي لي الملوك الأربعه

Ma‘dîkerib oğullarından zikredilenleri kastediyor. Ve **التخويس في الورد**: develeri suya, deve deve göndermendir; onları sıkışıp yığılmaya bırakmazsın; el-Leys’ten. Ve **الصاد** onda bir lugattır; ve mahallinde zikredilecektir. Ve develerden **المتخوس**: eti ve yağı semizlikten ortaya çıkan (beliren)dir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **التخويس**: eksiltme; Ebû Amr’dan. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الخوس**: mızrakların ardı ardına saplanmasıdır. Denir: **خاسه يخوسه خوسا**. Ve **الأخوس**: Medine’de bir yerdir; onda ekin vardır. Nasr onu zikretti; ve Ma‘n b. Evs’ten şu beyti inşâd etti:

وقال رجال فاستمعت لقيلهـم                      أبينوا لمن مال بأخوس ضائع
