# خوش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خوش

الخوش: الخاصرة، رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي، وعن عمرو عن أبيه، وللإنسان خوشان، ولغير الإنسان أيضا، كما نقله الجوهري، وهو قول الفراء، وقال أبو الهيثم: أحسبها: الحوشان، بالحاء، قال الأزهري: والصواب ما روي عن الفراء. والخوش: مثل الطعن. وقال ابن شميل: الخوش: النكاح، وقد خاش جاريته بأيره. والخوش: الأخذ، يقال: خشت منه كذا، أي أخذت. عن ابن عباد. والخوش: الحثي في الوعاء، وقد خاش فيه، إذا حثا فيه. كذا في سائر النسخ، ومثله في التكملة، والذي في اللسان: خاش الشيء خوشا: حشاه في الوعاء. والخوشان: نبت مثل البقلة التي تسمى القطف، وهو كالسرمق، إلا أنه ألطف ورقا، وفيه حموضة ويؤكل، قاله أبو حنيفة، وأنشد لرجل من الفزاريين:
  ولا تأكل الخوشان خود كريمةولا الضجع إلا من أضر به الهزل وخاش ماش، بفتح شينهما، وكسرها: قماش الناس، وقيل: قماش البيت، وسقط متاعه. البناء على الكسر حكاه ثعلب عن سلمة عن الفراء، وأنشد أبو زيد لأبي المهاصر الدارمي:
  صبحن أثمار بني منـقـاش                      خوص العيون يبس المشاش
  يرضين دون الري بالغشاش                      يحملن صبيانا وخاش ماش

  قال: سمع فارسيته فأعربها. وخوش، بالضم: ة، بأسفراين، ومنها أسد بن محمد الخوشي، ويقال: إن اسمها خش، كما تقدم وقد ذكر المصنف، رحمه الله تعالى، هذه القرية في ثلاث مواضع في ج و س وفي ح و ش وفي خ و ش والأولان تصحيف قلد فيه الصاغاني، والصواب أنها بالخاء والشين، فتأمل ذلك. وخواش، كغراب: د، بسجستان وخش- في قول الأعشى، يصف الخمر:
  إذا فتحت خطرت ريحها                      وإن سيل بائعها قال خش -: معرب خوش بإسكان الواو والشين، أي الطيب، فارسية، هكذا سمع العجم يقولون، فغير بناءه، وأسقط الواو لحاجته. والتخويش: النقص، وفي التهذيب: التنقيص، قال: ومنه أخذ الخوش بمعنى الخاصرة، وقال رؤبة:
  يا عجبا والدهر ذو تخويش                      لا يتقى بالدرق المخروش وتخوش الشيء: نقصه، عن ابن عباد. وتخوش فلان: هزل بعد سمن، فهو متخوش. وخاوش جنبه عن الفراش: جافاه عنه، قال الراعي يصف ثورا يحفر كناسا، ويجافي صدره عن عروق الأرطي:
  يخاوش البرك عن عرق أضر بهتجافيا كتجافي القرم ذي السرر أي يرفع صدره عن عروق الأرطى. ومما يستدرك عليه: الخوش: صغر البطن، وكذلك التخويش. والمتخوش، والمتخاوش: الضامر البطن المتخدد اللحم. وخاش الرجل: دخل في غمار الناس. وخاش: رجع. أنشد ثعلب: بين الوخاءين وخاش القهقرى. والمخاوشة: مداومة السير، عن الصاغاني.

### Türkçe

**الخوش**: böğür (yan taraf); bunu Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; ve ‘Amr, babasından rivayet etti. İnsanın iki **خوش**’u vardır; insan dışındakinin de vardır; Cevherî’nin naklettiği üzere. Bu, Ferrâ’nın sözüdür. Ebû’l-Heysem dedi ki: Ben onu **الحوشان** ( **الحاء** ile) sanıyorum. Ezherî dedi ki: Doğru olan, Ferrâ’dan rivayet edilendir. Ve **الخوش**: mızraklama gibidir. İbn Şümeyl dedi ki: **الخوش**: nikâhtır; “câriyesini aletiyle **خاش** etti.” Ve **الخوش**: almaktır; “ondan şöyle şöyle **خشت**” denir; yani aldım. İbn ‘Abbâd’dan. Ve **الخوش**: kap içinde avuçlayıp atmadır; onda **خاش** etti; içine avuçlayıp attığı zaman. Böylece bütün nüshalardadır; ve tekmilede de böyledir. Lisân’daki ise: “**خاش** şeyi **خوشا**: onu kap içine doldurdu.” Ve **الخوشان**: **القطف** diye adlandırılan baklaya benzer bir bitkidir; ve o **السرمق** gibidir; ancak yaprakça daha incedir; onda ekşilik vardır ve yenir; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve Fezârîlerden bir adam için şu şiir okundu:
  Ve **الخوشان**’ı yeme; (hele) kerîme bir kadın olarak;
  ve **الضجع**’ı da yeme; ancak hezlin kendisine zarar verdiği kimseden.

Ve **خاش ماش**, ikisinin **شين**’i fetha ile; ve kesra ile: insanların döküntüsü (kırpıntısı); ve “evin döküntüsü ve eşyasının döküntüsü” denildi. Kesra üzere bina etmeyi Sa‘leme’den, o da Ferrâ’dan, Sa‘leb rivayet etti. Ebû Zeyd, Ebû’l-Muhâsır ed-Dârimî için şu şiiri okudu:
  Beni Minkâş’ın meyvelerini sabahladılar,
  gözleri **خوص**; **المشاش** kurumuş;
  sulama olmaksızın **الغشاش** ile razı olurlar,
  çocuklar ve **خاش ماش** taşırlar.

Dedi ki: Onun Farsçasını işitti de onu Arapçalaştırdı. Ve **خوش** (damme ile): İsferâyîn’de bir köydür; ondan Esed b. Muhammed el-**الخوشي** (nisbesi)dir. Ve denilir ki: onun adı **خش**’tır; daha önce geçtiği gibi. Musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, bu köyü üç yerde zikretti: **ج و س**’ta, **ح و ش**’ta ve **خ و ش**’ta; ilk ikisi, Sâğânî’de onu taklit ederek yapılmış bir tashîftir; doğru olan, onun **الخاء** ve **الشين** ile olduğudur; bunu düşün. Ve **خواش** ( **غراب** vezninde): Sicistân’da bir köydür. Ve **خش** —A‘şâ’nın sözü içinde— şarabı vasfederken:
  Açıldığı zaman kokusu yayılır;
  ve eğer satıcısı sorulsa “**خش**” der —: **خوش**’un, **الواو** ve **الشين**’i sükûnlu olarak Arapçalaştırılmışıdır; yani “hoş koku”; Farsçadır. Acemlerin böyle dediklerini işitti; sonra onun yapısını değiştirdi ve ihtiyacı için **الواو**’u düşürdü. Ve **التخويش**: eksiltmedir; ve Tehzîb’de: azaltmadır. Dedi ki: Ondan, **الخوش**’un “böğür” manasındaki kullanımı alınmıştır. Rü’be dedi ki:
  Hayret! ve zaman **تخويش** sahibidir;
  **الدرق** ile, **المخروش** ile korunulmaz.

Ve “şeyi **تخوش** etti”: onu eksiltti; İbn ‘Abbâd’dan. Ve “falanca **تخوش** etti”: semirdikten sonra zayıfladı; o, **متخوش**’tur. Ve “yanını döşekten **خاوش** etti” —Ferrâ’dan—: ondan uzak tuttu. Râ‘î, bir öküzü vasfederek; bir in kazarken ve göğsünü **الأرطي**’nın köklerinden uzaklaştırırken:
  **البرك**’i, kendisine zarar veren bir kökten **يخاوش** eder;
  **السرر** sahibi **القرم**’un uzaklaşması gibi uzaklaşarak.

Yani göğsünü **الأرطى**’nın köklerinden kaldırır. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الخوش**: karnın küçüklüğüdür; ve aynı şekilde **التخويش**. Ve **المتخوش** ve **المتخاوش**: karnı zayıf, eti çökük olandır. Ve “adam **خاش** etti”: insanların kalabalığına girdi. Ve **خاش**: geri döndü. Sa‘leb şu şiiri okudu: “iki **الوخاء** arasında ve **خاش** geriye doğru.” Ve **المخاوشة**: yürüyüşe devam etmektir; Sâğânî’den.
