# خوص (خ-و-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - و - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد وو ا ي ء معهما
خ و ص، خ ي ص، ص خ ي، ص ي خ، خ ص ي مستعملات خوص: الخُوصُ: ورق النخلِ والمقلِ والنّارجِيلِ ونحوه، وأخَوصَتِ الخُوصةُ والشجرة.
والخِياصة: عمل الخَوّاصِ أي علاجه للخُوصِ.
والخَوَصُ: ضيق العينِ وغؤورها.
والإنسان يُخاوِصُ ويَتَخاوَصُ في نظره إذا غَضَّ من بصره شيئاً وهو يحدقُ النظر، كأنه يقوم سهماً.
وتخَاوَصَتِ النجوم: صغرت للغؤور.
والنَّخاوُصُ: النَّظَرُ إلى عين الشمس، كأنه يُغَمِّضُ عينه، قال:
يوماً ترى حرباءة مُخاوِصا
يطلبه الجندلُ ظلاً قالِصا
وظَهيرةٌ خَوْصاءُ أي: حارةٌ جداً لا تستطيع أي تحد طرفك إلا مُتَخاوِصاً.
والخُوصة: الجَنْبَةُ من نبات الصيف، وهي بقلة حين تبقلُ، ثم تصيرُ مُخْوِصاً.
وإخواصُه: ارتفاعه شيئاً إلى انقضاء الربيع، فإذا يبس البقل، فإن كانت من دق الشجر وقع عليها اسم الشجر.
خيص: الخَيْصُ: الشيء القليل من النيل.
والخائِصُ مثله، قال الأعشى:
لعمري لئنْ أمْسَى من الحيِّ شاخِصا		لقد نال خَيْصاً من عفيرة خائِصـا
صيخ: أصاخَ إصاخةً أي: استَمَعَ.
والصَاخَةُ: ورمٌ في العَظْم من كدمةٍ أو صدمةٍ يبقى أثره كالمشش، والجميع: "صاخ"، خفيفة، وثلاثُ صاخاتٍ، قال:
بلحييه صاخٌ من صِدام الحوافرِ
صخي: صَخِيَ الثوب يَصْخَى صَخىً إذا اتسخ ودَرِنَ والصَّخَى: الوسخ والدرن. وهو صَخٍ، والأسم الصَّخْاوةُ، وتحولت الواو ياء لأنه على فعل يفعل.
خصي: الخِصاءُ: أن تَخِصيَ الدابَّةُ والشَّاةُ خِصاءً، ممدود، لأنه عَيْبُ مثل عثارٍ ونفار، قال:
خُصِيَ الفرزدق والخِصاءُ مذلةٌ		يرجو مخاطرة القروم البـزلِ
والصوم خِصاءٌ.
والخُصْيَةُ تؤنث ما دامت مفردة، فإذا ثنوا ذكروا، قال:
كأن خُصْيَيْهِ من التدلدلِ
ظَرُف عجوزٍ فيه كالتهدلِ ويروي: "ظرفُ عجوزٍ فيه ثنتا حنظلِ"

##### Türkçe

باب **الخاء** والصاد وو ا ي ء معهما
خ و ص، خ ي ص، ص خ ي، ص ي خ، خ ص ي مستعملات خوص: **الخُوصُ**: hurma, **المقل** ve **النّارجِيل** yaprağı ve benzeri; **أخَوصَتِ الخُوصةُ** ve ağaç.
Ve **الخِياصة**: **الخَوّاصِ**ın işi; yani **الخُوصِ** için onun tedavisi.
Ve **الخَوَصُ**: gözün darlığı ve çukurlaşması.
Ve insan, bakışında **يُخاوِصُ** ve **يَتَخاوَصُ** eder; görüşünü kısmış olduğu zaman, hâlbuki bakışı dikmektedir; sanki bir ok doğrultuyor.
Ve **تخَاوَصَتِ النجوم**: çukurlaşmadan dolayı küçüldü.
Ve **النَّخاوُصُ**: güneşin gözüne bakmak; sanki gözünü kısıyor; dedi ki:
يوماً ترى حرباءة مُخاوِصا
يطلبه الجندلُ ظلاً قالِصا
Ve **ظَهيرةٌ خَوْصاءُ** yani: çok sıcak; ancak **مُتَخاوِصاً** olarak bakışını keskinleştirebilirsin.
Ve **الخُوصة**: yaz bitkisinden yan parça; o, filizlendiği vakit bir ottur; sonra **مُخْوِصاً** olur.
Ve **إخواصُه**: baharın bitimine kadar onun biraz yükselmesidir; ot kuruduğu zaman, eğer ağaç kırıntısından ise, üzerine ağaç adı düşer.

خيص: **الخَيْصُ**: **النيل**den az şey.
Ve **الخائِصُ** onun gibidir; **الأعشى** dedi ki:
لعمري لئنْ أمْسَى من الحيِّ شاخِصا		لقد نال خَيْصاً من عفيرة خائِصـا

صيخ: **أصاخَ** **إصاخةً** yani: dinledi.
Ve **الصَاخَةُ**: bir çürükten veya bir çarpmadan kemikte bir şiş; izi **المشش** gibi kalır; hepsi: "صاخ", hafif; ve üç **صاخاتٍ**; dedi ki:
بلحييه صاخٌ من صِدام الحوافرِ

صخي: Elbise **صَخِيَ** olur, **يَصْخَى** **صَخىً**; kirlendiği ve paslandığı zaman; ve **الصَّخَى**: kir ve pas. Ve o, **صَخٍ**dır; isim **الصَّخْاوةُ**dur; ve **فعل يفعل** üzere olduğu için **الواو** **ياء**ya dönüştü.

خصي: **الخِصاءُ**: binek hayvanının ve koyunun **خِصاءً** olarak **تَخِصيَ** olmasıdır; uzatılmıştır; çünkü o, **عثارٍ** ve **نفار** gibi bir ayıptır; dedi ki:
خُصِيَ الفرزدق والخِصاءُ مذلةٌ		يرجو مخاطرة القروم البـزلِ
Ve oruç **خِصاءٌ**dur.
Ve **الخُصْيَةُ**, tekil kaldığı müddetçe müennes yapılır; ikil yaptıkları zaman müzekker yaparlar; dedi ki:
كأن خُصْيَيْهِ من التدلدلِ
ظَرُف عجوزٍ فيه كالتهدلِ ويروي: "ظرفُ عجوزٍ فيه ثنتا حنظلِ"

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أَخْوَصُ بيِّن الخَوَصِ أي غائر العين. وقد خَوِصَ. والخُوصُ: ورقُ النخل، الواحدة خوصَةٌ. وقد أَخْوَصَتِ النخلُ. وأَخْوَصَ العَرْفَجُ، أي تفطَّر بورق. والخَوَّاصُ: الذي يبيع الخُوصَ. وقولهم: تَخَوَّصْ منه، أي خُذْ منه الشيءَ بعد الشيء. وخَوِّصْ ما أعطاك، أي خذْه وإن قَلَّ. وقال الراجز:
أَقولُ للذَائِدِ خَوِّصْ بِرَسَلْ
إنِّي أخافُ النائباتِ بالأُوَلْ

##### Türkçe

Bir adam, **أَخْوَصُ**; **الخَوَصِ**i açık (olan), yani göz çukuru derin olandır. Ve **خَوِصَ** olmuştur. Ve **الخُوصُ**: hurma yaprağıdır; teki **خوصَةٌ**dur. Ve hurma **أَخْوَصَتِ**. Ve **العَرْفَجُ** **أَخْوَصَ**; yani yaprakla yarılıp çatladı. Ve **الخَوَّاصُ**: **الخُوصَ** satan kimsedir. Ve onların sözü: **تَخَوَّصْ** ondan; yani ondan şeyi şeyden sonra al. Ve **خَوِّصْ** sana verdiğini; yani az da olsa onu al. Ve recez söyleyen dedi ki:
ذâid olana derim: **خَوِّصْ** yumuşaklıkla,
Ben ilklerle musibetlerden korkarım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والصَاد
خاص ، صاخ ، خصى ، صخى ، خوص : مستعملة .
خوص : قال الليث : الْخُوصُ : ورَقُ المُقْلِ
والنَّخْل ونحْوِهِما .
تقول : أُخْوَصَتِ الْخَوْصة ، وأُخوَصَتِ
الشَّجَرَة .
والْخَوَّاصُ : الذي يُعَالِجُ بالْخُوصِ
أشْيَاءَ . . والْخِيَاصَةُ عَملُه .
أبو عبيدٍ _ عن أبي عمرٍ و _ : أَمْصَخَ
الثُّمَامُ : خرجَتْ أَمَاصِيخُهُ .
وأَحْجَنَ : خَرَجَتْ حُجْنَتُهُ _ وكلاهما
خُوصُ الثُّمَامِ .
وقال أبو عَمْرٍ و : إذا مُطِرَ الْعَرْفَجُ فَلاَن
عودُه قيل : ثَقَبَ عُودُهُ .
فإذا اسْوَدَّ شيئاً قليلاً قيل : قد قَمِلَ .
فإذا ازدادَ قليلاً قَليلاً قيل : قد ارْقَاطَّ .
فإذا ازداد قليلاً آخَرَ قيل : قد أَدْبَى .
وهو _ حينئذٍ _ يصلُحُ أن يُؤكلَ .
فإذا تمَّتْ خُوصَتُهُ قيل : قد أَخْوَصَ .
قلتُ : كأنَّ أبا عمرٍ و قد شاهَد الْعَرْفَجَ
والثُّمَامَ حين تحَوَّلاَ من حال إلى حال .
وما تعرفُ العرب منهما إلا ما وَصَفه .
وقال الليثُ : الْخَوَصُ : ضِيقُ العَيْنِ
وصغَرُها وغُؤُورُها .
والْفِعْلُ من ذلك : خَوِصَ يَخْوَصُ .
والنَّعْتُ : أَخْوَصُ وَخَوْصاء .
والإنسانُ يُخَاوِصَ ، ويَتَخَاوَصُ في نَظَرِهِ _
إذا غَضَّ من بَصَرِه شيئاً .
وهو في ذلك يُحَدِّقُ النظرَ ، كأنه يُقَوِّمُ
قِدْحاً .
وكذلك _ إذا نَظَرَ إلى عَيْنِ الشمس . .
غَمَّضَ عَيْنَيْه مَتَخاوِصاً .
وأنشد :
يَوْماً تَرَى حِرْباءَهُ مُخَاوِصا
والظَّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ : أشدُّ الظَّهائِرِ حَرّاً ،
لا تَسْتَطيع أن تُحِدَّ طَرْفَكَ إلا مَتَخَاوصاً .
وأنشد :
حِينَ لاحَ الظّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ
قلتُ : كلُّ ما قاله الليثُ في الخَوَصِ فهو
صَحِيحٌ ، غيْرَ ما قال في الْخَوَصِ أَنَّهُ ضِيقُ
العَين فإنه خَطَأ ، لأنّ العربَ إذا أرادوا
ضِيقَها قالوا : هو الْحَوَصُ _ بالحاء .
قال ذلك الفرَّاءُ وغيرُه .
ورجلٌ أحْوَصُ ، وامرأةٌ حَوْصاءُ _ إذا كانا
ضَيِّقَي الْعَيْنِ .
فإذا أَرَادُوا غُؤورَ العَين فهو الخَوَصُ _
بالْخَاء معجمةً من فوقُ _ .
يقال : خَوِصَتْ عينُه تخْوَصُ خَوَصاً _ إذا
غارَتْ .
وروَى أبوعبيدٍ _ عن أصحابه _ :
خَوِصَتْ عَيْنُهُ ، ودنَّقَتْ ، وقَدَّحَتْ _ إذا
غارَتْ .
وقال أبو عُبَيْدٍ ، قال أبو زَيْدٍ _ في
النَّعْجَةِ _ : إذا اسْوَدَّتْ إحدى عَيْنَيْها
وابيضَّتِ الأخرى فهي خَوْصَاءُ .
وقد خَوِصَتْ خَوَصاً ، واخوَاصَّتِ
اخْوِيصَاصاً .
وفي الحديث : ) ( مَثَلُ المَرْأَةِ الصَّالِحَةِ مَثَلُ
التَّاجِ الْمُخَوَّصِ بالذّهَبِ ، وَمَثَلُ المرأة
السُّوء كالْحِمْل الثَّقِيلِ عَلَى الشّيْخِ الكَبيرِ ) ( .
وتخْوِيصُ التاج : مأخوذٌ من خُوصِ
النَّخل . . يُجْعَلُ له صَفائِحُ من الذهب عَلَى
قَدْرِ عِرَضِ الْخُوص .
أبو العبّاس _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
خَوَّصَ الرجل _ إذا ابتدأَ بإكْرَامِ الكِرَامِ ثم
اللِّئامِ .
وأنشد :
يَا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
_ أي : ابْتَدِئَا بكِرَامِ الإبِلِ فاسقِيَاها فإنْ
نَقصَ الماءُ كان على شِرَارِها .
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلَبٍ عن ابن
الأعرابيِّ _ قال :
ويقال : خَصَّفَهُ الشَّيْبُ وخَوَّصَهُ وأَوْشَمَ
فيه . . بمعْنًى واحدٍ .
وقال غيرُه : خَوَّصَهُ الشَّيْبُ وخَوَّصَ فيه إذا
بَدَأَ فيه .
وقال الأخْطَلُ :
زَوْجَةُ أَشْمَطَ مَرْهُوبٍ بَوَادِرُهُ
قدْ كانَ في رَأْسِهِ التخْوِيضُ والنزَعُ
وسمعت أَرْبابَ النَّعَم يقولون للرّعْيانِ يَوْمَ
الوِرْدِ _ إذا أوردوا الإبل _ والساقِيان
يُجِيلاَنِ الدِّلاَءَ في الحوض حتى فاضَ _ :
ألا وخَوِّصُوها أَرْسَالاً . ولا تُورِدُوها جملةً
فَتَباكَّ عَلَى الْحَوْضِ وتَهْدِمُ أَعْضادَه فيَثْنُونها
على مَدَى غَلْوَةٍ ؛ ويُرْسِلُون منها ذَوْداً بعد
ذَوْدٍ ؛ فيكونُ ذلك أَرْوَى للنَّعَم وأَهْوَنَ على
السُّقاةِ .
ومنه قولُ الراجز :
يَا صاحِبَيَّ خَوِّصا بالأرْسَالْ
وقال آخر :
يَا صاحِبيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
ويقال : إنَّ فلاناً لَيُخَوِّصُ من ماله _ إذا
كان يُعْطِي الشيءَ الْمُقَارِبَ .
وكلُّ هذا مأخوذ من تَخْوِيصِ الشَّجر _ إذا
أَوْرَقَ قليلاً قليلاً .
ويقال : نِلْتُ من فلان خَوْصاً خَائِصاً
وخَيْصاً خَائصاً _ إذا نِلْتُ منه شيئاً يَسِيراً .
ومنه قول الأَعْشى :
لَقَدْ نَالَ خَيْصاً مِنْ عُفَيْرَةَ خَائِصَا
وقَارَةٌ خَوْصَاءُ : مرتَفِعَةٌ طويلةٌ .
وقال الشاعر :
رُباً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ وَرَتَائج
بِخَوْصاءَ مِنْ زَلاَّءَ ذَاتِ لُصُوبِ
وقال ابن الأعرابي :
الْخَيْصاءُ _ من المِعْزَى _ : التي أَحَدُ قَرْنَيْهَا
مُنْتَصِبٌ ، والآخرُ لاصقٌ برأسها .
والْخَيْصَاءُ _ أيضاً _ : العَطِيَّة التَّافِهَة .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ خَاوَصْتُهُ الْبَيْعَ
مُخَاوَصَةً _ إذا عارَضْتُهُ البيعَ .
وقال ابنُ شُمَيل : يقال : هذه أرضٌ
ما تُمْسِكُ خُوصَتُهَا الطائِرَ _ أي : رَطْبُ
الشجر . . إذا وقع عليه الطائرُ مال به عُودُه
من رُطوبته ونَعْمَتِهِ .
وقال النَّضْرُ : الْخَوْصاءُ من الرِّياح :
الْحَارَّةُ . . يَكْسِرُ الإنسانُ عَيْنَه من حَرِّها
ويَتَخَاوَصُ لها .
والعرب تقول : طَلَعَتِ الْجَوْزَاءُ . . وهبَّتِ
الْخَوْصَاءُ .
وقال غيرُه : بئرٌ خَوْصاءُ : بعيدَةُ القَعْرِ
لا يُرْوِي ماؤُها المالَ .
وأنشد :
وَمَنْهَلِ أَخْوَصَ طَامٍ خَالي
قلتُ : والْخُوصَةُ : خُوصَةُ النَّخْلِ والْمُقْلِ .
وللعَرْفَجِ والثُّمَام . . خُوصَةٌ أيضاً .
وأما البُقُولُ التي يتناثَرُ وَرَقُها _ وقْتَ
الهيْجِ _ فلا خوصَةَ لها .
وخُوصَةُ العَرْفَجِ والثُّمَامِ . . تَبْقَيَان صُلْبَتَيْنِ
في شجرتهما .
خصى : قال الليث : الْخِصاءُ : أن تَخْصِيَ
الشَّاةَ أو الدَّابَّةَ خِصَاءً _ ممدودٌ . . لأنَّه
عيبٌ ، والعُيُوبُ تجيءُ عَلَى ( فِعَالٍ ) مِثْلُ
الِعثَارِ والنِّفَارِ والعِضَادِ . . وما أشْبهها .
وفي أمثال العرب : ) ( هُوَ كَخَاصِي الْعَيْرِ ) ( .
يقال ذلك : للذي لا حياء له ، ولا مروءة .
وفي بعض الأخبار : ( الصَّوْمُ خِصَاءٌ ) .
وبعضُهم يَروِيه ( الصَّوْمُ وِجَاءٌ ) .
والمعنيان متقاربان .
والْخَصْيَةُ تُؤَنَّثُ _ إذا أُفْرِدَت فإِذا ثَنَّوْا . .
ذَكَّرُوا وأَنَّثُوا وأنشد الفراء :
كَأَنَّ خُصَيَيْهِ مِنَ التّدَلْدُلِ
ظَرْفُ عَجُوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
ومن العرب مَنْ يَقُولُ : الْخُصْيَتَانِ .
وقال ابن السكيت : تقول : ما أَعْظَمَ
خُصْيَيْهِ وخُصْيَتَيْهِ _ ولا تُكْسَرُ الخَاءُ .
قال : وقال أبو عَمْرٍ و : الْخُصْيَتَانِ :
البَيْضَتَانِ . والْخُصْيان : الْجِلْدَتان اللَّتان
فيهما البيضتان . وقال ابن السكيت :
يقال : خِصْيَةٌ وخُصْيَةٌ . قال : وقال أبو
عبيدة : يقال : ( خُصْيَةٌ ) ولم نَسْمَع
) ( خِصْيَةٌ ) ( .
قال : ولم يُقَلْ : ( خُصْيٌ ) . . للواحد .
قال : ويقال : خُصْيَان في التَّثنية .
وقال غيرُه :
يقال لجمعِ الْخَصِيِّ : خِصْيَةٌ وخِصْيانٌ .
صيخ : قال الليث : الصَّاخَةُ _ خفيفٌ _ : وَرَمٌ
في العَظْم من كَدْمَةٍ أو صَدْمة . يبقى أَثَرُها
كالْمَشَش .
وثلاثُ صاخَاتٍ ، والجميعُ : الصَّاخُ ،
وأنشد :
بِلَحْيَيْهِ صَاخٌ مِنْ صِدَامِ الْحَوافِرِ
وقال أبو عُبيدٍ :
أَصَاخَ الرجلُ يُصِيخ إصاخةً _ إذا استمع
وأنصتَ لصوتٍ .
وأنشد قولَ أبي دُوَادٍ :
ويُصِيخُ أحياناً كما اسْتَمَعَ
المُضِلُّ لصوْتِ ناشِد
صخى : قال الليثُ : صَخِيَ الثَّوْبُ يَصْخَى
صَخًى _ إذا اتَّسَخ ودَرِنَ .
وهو صَخٍ . . والاسمُ : الصَّخاوَةُ .
وربما جَعِلَتْ الواوُ ياءً ، لأنه بُنِيَ عَلَى
) ( فَعِلَ يَفْعَل ) ( .
قُلتُ : لمْ أَسْمَعْه إلإّ لِلَّيْثِ .

##### Türkçe

باب **الخاء** والصَاد
**خاص** ، **صاخ** ، **خصى** ، **صخى** ، **خوص** : kullanımdadır.

**خوص** : **الليث** dedi: **الْخُوصُ**: **المُقْلِ**’in yaprağıdır;
ve hurma ve ikisi gibilerinin.

Dersin ki: **أُخْوَصَتِ الْخَوْصة** , ve **أُخوَصَتِ الشَّجَرَة**.

Ve **الْخَوَّاصُ**: **الْخُوصِ** ile şeyler işleyen kimsedir. . ve **الْخِيَاصَةُ** onun işidir.

**أبو عبيدٍ** _ **أبي عمرٍ و**’dan ve _ : **أَمْصَخَ الثُّمَامُ**: onun **أَمَاصِيخُهُ**’u çıktı.
Ve **أَحْجَنَ**: onun **حُجْنَتُهُ** çıktı _ ve ikisi de
**خُوصُ الثُّمَامِ**’dır.

Ve **أبو عَمْرٍ و** dedi: **الْعَرْفَجُ** yağmur gördüğünde falanın
dalı (hakkında) denilir: dalı delindi.

Sonra az bir şey karardığında denilir: bitlendi.

Sonra az az arttığında denilir: beneklendi.

Sonra biraz daha arttığında denilir: **أَدْبَى** oldu.

Ve o _ o sırada _ yenmeye elverişli olur.

Sonra onun **خُوصَتُهُ** tamamlandığında denilir: **أَخْوَصَ** oldu.

Dedim: sanki **أبا عمرٍ و** **الْعَرْفَجَ**’i
ve **الثُّمَامَ**’ı, bir hâlden bir hâle dönüştükleri sırada görmüştür.

Ve Araplar onlardan, onun vasfettiğinden başka bir şey bilmezler.

Ve **الليثُ** dedi: **الْخَوَصُ**: gözün darlığı,
ve küçüklüğü ve çöküklüğüdür.

Ve bunun fiili: **خَوِصَ يَخْوَصُ**.

Ve sıfat: **أَخْوَصُ** ve **خَوْصاء**.

Ve insan, bakışında _
görmesinden biraz kıstığı zaman _ **يُخَاوِصَ** eder, ve **يَتَخَاوَصُ** eder.

Ve o, bunda bakışı diker; sanki
bir ok gövdesini doğrultuyor.

Ve aynı şekilde _ güneşin gözüne baktığında da . .
gözlerini kısar, **مَتَخاوِصاً** olarak.

Ve inşad etti:
يَوْماً تَرَى حِرْباءَهُ مُخَاوِصا

Ve **الظَّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ**: öğlelerin en şiddetli sıcağıdır;
**مَتَخَاوصاً** olmaksızın bakışını keskinleştirmeye güç yetiremezsin.

Ve inşad etti:
حِينَ لاحَ الظّهِيرَةُ الْخَوْصاءُ

Dedim: **الليثُ**’in **الخَوَصِ** hakkında söylediği her şey
doğrudur; ancak **الْخَوَصِ**’ta gözün darlığı olduğunu söylemesi hariç; o
hatadır; çünkü Araplar onun darlığını istediklerinde
derler ki: o **الْحَوَصُ**’tur _ **الحاء** ile.

Bunu **الفرَّاءُ** ve başkası söyledi.

Ve bir erkek **أحْوَصُ**, bir kadın **حَوْصاءُ** _ ikisi de
dar gözlü olduklarında.

Ama gözün çöküklüğünü istediklerinde o **الخَوَصُ**’tur _
**الْخَاء** (üstten noktalı) ile _.

Denilir: **خَوِصَتْ عينُه تخْوَصُ خَوَصاً** _
çöktüğünde.

Ve **أبوعبيدٍ** _ ashabından _ rivayet etti:
**خَوِصَتْ عَيْنُهُ** , ve **دنَّقَتْ** , ve **قَدَّحَتْ** _
çöktüğünde.

Ve **أبو عُبَيْدٍ** dedi, **أبو زَيْدٍ** dedi _
koyun (dişisi) hakkında _: iki gözünden biri kararıp
öteki beyazladığında o **خَوْصَاءُ**’dır.

Ve **خَوِصَتْ خَوَصاً** olmuştur, ve **اخوَاصَّتِ اخْوِيصَاصاً**.

Ve hadiste: ) ( **مَثَلُ المَرْأَةِ الصَّالِحَةِ مَثَلُ التَّاجِ الْمُخَوَّصِ بالذّهَبِ ، وَمَثَلُ المرأة السُّوء كالْحِمْل الثَّقِيلِ عَلَى الشّيْخِ الكَبيرِ** ) ( .

Ve tacın **تخْوِيصُ**’u:
hurmanın **خُوصِ**’undan alınmıştır. . ona, altından levhalar yapılır,
**الْخُوص**’un genişliği ölçüsünce.

**أبو العبّاس** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _ dedi:
**خَوَّصَ** adam _ kerem sahiplerini ikramla başlayıp sonra
alçakları (ikramla) (devam) ettiğinde.

Ve inşad etti:
يَا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ
_ yani: develerin keremlileriyle başlayın da onları sulayın; sonra
su eksilirse, onların kötülerine kalır.

Ve bana **المنذريُّ** haber verdi _ **ثعلَبٍ**’den, **ابن الأعرابيِّ**’den _ dedi:
Ve denilir: **خَصَّفَهُ الشَّيْبُ** ve **خَوَّصَهُ** ve **أَوْشَمَ فيه** . . tek bir anlamla.

Ve başkası dedi: **خَوَّصَهُ الشَّيْبُ** ve **خَوَّصَ فيه**:
onda başladığında.

Ve **الأخْطَلُ** dedi:
زَوْجَةُ أَشْمَطَ مَرْهُوبٍ بَوَادِرُهُ
قدْ كانَ في رَأْسِهِ التخْوِيضُ والنزَعُ

Ve ben, hayvan sahiplerinin, sulama gününde çobanlara söylediklerini işittim _
develeri suya getirdiklerinde _ ve iki sucu, havuzda kovayı çevirip taşırıncaya dek _ :
Dikkat edin, onları **أَرْسَالاً** olarak **خَوِّصُوها**. Ve onları topluca suya sokmayın ki
havuzun üzerine üşüşüp onun yanlarını yıkmasınlar; sonra onları
bir ok atımı mesafesi kadar geri çevirirler; ve onlardan sürü sürü salıverirler;
bu, hayvanlara daha çok kandırıcı ve
suculara daha hafiftir.

Ve ondan, recezin sözü:
يَا صاحِبَيَّ خَوِّصا بالأرْسَالْ

Ve bir başkası:
يَا صاحِبيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ

Ve denilir: falan, malından mutlaka **يُخَوِّصُ** eder _
yakın (az) şeyi verdiğinde.

Ve bütün bunlar, ağacın **تَخْوِيصِ**’undan alınmıştır _
az az yapraklandığında.

Ve denilir: falandan **خَوْصاً خَائِصاً**
ve **خَيْصاً خَائصاً** elde ettim _ ondan az bir şey elde ettiğimde.

Ve ondan **الأَعْشى**’nın sözü:
لَقَدْ نَالَ خَيْصاً مِنْ عُفَيْرَةَ خَائِصَا

Ve **قَارَةٌ خَوْصَاءُ**: yüksek, uzun (tepe).

Ve şair dedi:
رُباً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ وَرَتَائج
بِخَوْصاءَ مِنْ زَلاَّءَ ذَاتِ لُصُوبِ

Ve **ابن الأعرابي** dedi:
**الْخَيْصاءُ** _ keçiden _: iki boynuzundan
biri dik, öteki başına yapışık olan.

Ve **الْخَيْصَاءُ** _ ayrıca _: değersiz bağış.

**أبو عبيد** _ **أبي زيد**’den _: **خَاوَصْتُهُ الْبَيْعَ مُخَاوَصَةً** _
satışı ona karşılık (mukabele) ettiğimde.

Ve **ابنُ شُمَيل** dedi: denilir: bu bir yerdir ki
onun **خُوصَتُهَا** kuşu tutmaz _ yani: ağacın yaşlığı . . kuş onun üzerine konduğunda,
dalı yaşlığı ve yumuşaklığı sebebiyle ona doğru eğilir.

Ve **النَّضْرُ** dedi: rüzgârlardan **الْخَوْصاءُ**:
sıcak olan(ıdır). . insan, onun sıcağından gözünü kısar
ve ona karşı **يَتَخَاوَصُ** eder.

Ve Araplar der: **الْجَوْزَاءُ** doğdu . . ve **الْخَوْصَاءُ** esti.

Ve başkası dedi: **بئرٌ خَوْصاءُ**: dibi uzak (derin) olan;
suyu mala kandırmaz.

Ve inşad etti:
وَمَنْهَلِ أَخْوَصَ طَامٍ خَالي

Dedim: ve **الْخُوصَةُ**: hurmanın ve **الْمُقْلِ**’in **خُوصَةُ**’sidir.

Ve **الْعَرْفَجِ** ve **الثُّمَام**’ın da . . bir **خُوصَةٌ**’si vardır.

Ama yaprakları _ kuruma vaktinde _ dökülen otlara gelince, onların **خوصَة**’si yoktur.

Ve **خُوصَةُ العَرْفَجِ** ve **الثُّمَامِ** . . ikisi, ağaçlarında sert olarak kalırlar.

**خصى** : **الليث** dedi: **الْخِصاءُ**: koyunu veya biniti
**خِصَاءً** ile hadım etmendir _ uzatmalı . . çünkü o bir ayıptır; ve ayıplar
**( فِعَالٍ )** vezni üzere gelir; **الِعثَارِ** ve **النِّفَارِ** ve **العِضَادِ** . . ve benzerleri gibi.

Arap darbımesellerinde: ) ( **هُوَ كَخَاصِي الْعَيْرِ** ) ( .

Bu, hayâsı olmayan ve mürüvveti olmayan kimse için söylenir.

Bazı haberlerde: ( **الصَّوْمُ خِصَاءٌ** ).

Bazıları onu ( **الصَّوْمُ وِجَاءٌ** ) diye rivayet eder.

Ve iki anlam birbirine yakındır.

Ve **الْخَصْيَةُ** müennes yapılır _ tekil kılındığında; sonra ikil yaptıklarında . .
müzekker de yaparlar müennes de; ve **الفراء** inşad etti:
كَأَنَّ خُصَيَيْهِ مِنَ التّدَلْدُلِ
ظَرْفُ عَجُوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ

Ve Araplardan, **الْخُصْيَتَانِ** diyen vardır.

Ve **ابن السكيت** dedi: dersin ki: ne büyük
**خُصْيَيْهِ** ve **خُصْيَتَيْهِ** _ ve **الخَاء** kesrelenmez.

Dedi: ve **أبو عَمْرٍ و** dedi: **الْخُصْيَتَانِ**:
iki yumurtadır. Ve **الْخُصْيان**: içinde iki yumurta bulunan iki deridir. Ve **ابن السكيت** dedi:
denilir: **خِصْيَةٌ** ve **خُصْيَةٌ**. Dedi: ve **أبو عبيدة** dedi: **( خُصْيَةٌ )** denilir;
**) ( خِصْيَةٌ ) (** işitmedik.

Dedi: tekil için **( خُصْيٌ )** denilmedi. .

Dedi: tesniyede **خُصْيَان** denilir.

Ve başkası dedi:
**الْخَصِيِّ**’nin cem‘i için **خِصْيَةٌ** ve **خِصْيانٌ** denilir.

**صيخ** : **الليث** dedi: **الصَّاخَةُ** _ hafif _ : bir ezik veya çarpma sebebiyle kemikte
şişliktir. izi, **الْمَشَش** gibi kalır.

Ve üç **صاخَاتٍ**; ve cem‘i: **الصَّاخُ**;
ve inşad etti:
بِلَحْيَيْهِ صَاخٌ مِنْ صِدَامِ الْحَوافِرِ

Ve **أبو عُبيدٍ** dedi:
**أَصَاخَ** adam **يُصِيخ** **إصاخةً** _ bir sese kulak verip
susup dinlediğinde.

Ve **أبي دُوَادٍ**’ın sözünü inşad etti:
ويُصِيخُ أحياناً كما اسْتَمَعَ
المُضِلُّ لصوْتِ ناشِد

**صخى** : **الليثُ** dedi: **صَخِيَ الثَّوْبُ يَصْخَى صَخًى** _ kirlendiğinde ve paslandığında.

Ve o **صَخٍ**’dır. . ve isim: **الصَّخاوَةُ**.

Ve bazen **الواو** **ياءً** kılınmıştır; çünkü o
**) ( فَعِلَ يَفْعَل ) (** üzerine bina edilmiştir.

Dedim: onu **الليث**’ten başkası için işitmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
  (خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
  (خوب)  الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة.
  (خوت)  الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت.
  ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ.
ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون.
  (خوث)  الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (خوخ)  الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً.
  (خود)  الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم.
  (خور)  الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف.
  فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها.
  (خوس)  الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة.  وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً.
  (خوش)  الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ.
  (خوص)  الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  وقال آخَر([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ.
  (خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
  (خوط)  الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر.
  والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض.
  (خوف)  الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه.
  (خوق)  الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ.
  (خول)  الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة.
  (خون)  الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له.
  وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70).
([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت).
([3]) ديوان أبي ذؤيب 95.
([4]) في الأصل: "النساء".
([5]) في الأصل: "والتخوف".
([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة.
([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ.
([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب".
([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه.
([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص).
([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص).
([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف.
([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان.
([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا".
([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون).
([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280).
([18]) ديوان ذي الرمة  واللسان (نعش، خون، بغم).
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والواو وما يثلثهما**)
  (**خوي**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الياء** bir tek asıldır; boşluğa ve düşmeye delâlet eder. Denir: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**; düştüğü vakit yağmur bulunmadığı zaman; ve **أخْوَى** da. Dedi:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])
Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**, mağribe meylettiği zaman. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**, karınları içe çöktüğü zaman. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**, doğum esnasında yemediği zaman. Ve denir: **خَوَّى الرّجلُ**, secdesinde uzaklaştığı (kollarını yanlarından açtığı) zaman; ve aynı şekilde deve de çöktüğünde uzaklaştığı zaman. Ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiği vakit, pazusu ile yanı arasındakini boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturduğunda **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى** eder; iki kanadını salıverdiği zaman. Amma **الخَوَاةُ** ise sestir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz; ve asıl değildir.
  (**خوب**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الباء** boşluğa ve onun benzerine delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **خَوْبةٌ** onlara isabet etti; yanlarındaki gittiği ve hiçbir şey kalmadığı zaman. Ve **الخَوْبَةُ**: iki yer yağmur görmüşken aralarında yağmur görmeyen yer; ve o, **الخَطِيطة** gibidir.
  (**خوت**)  **الخاء** ve **الواو** ve **التاء** bir tek asıldır; nüfûza ve ayak basarak geçişe delâlet eder. Denir: **رجُلٌ خَوّاتٌ**, işlerden bindiği (giriştiği) şeye aldırmadığı zaman. Dedi:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])
Bu, asıldır. Sonra denir: **خاتَت العُقَاب**, dalıp indiği zaman; ve o **خائتة**dir. Ebû Züeyb dedi:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])
Ve denir: Kurt, koyunu koyundan sonra **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani onu aldatır ve üzerine koşar. Amma İbnü’l-A‘râbî’nin onların sözünden hikâye ettiği: **خاتَ يَخُوتُ** ahdini bozduğu zaman; bu, bâbdan olabilir; sanki o, bozdu ve hıyanet yolunda geçti. Ve **التّاء**’nın **سين**’den bedel kılınmış olması da câizdir; sanki o **خاس** idi; **السين** **تاء**ya çevrilince bina **يَخِيس**’ten **يَخُوت**’a değiştirilmiş oldu([4]).
  Ve bundan: **خاتَ الرّجلُ** ve **أنْفَضَ**, azığı gittiği zaman. Ve bu, **السين**’dendir. Ve aynı şekilde: adam **خات** etti; yaşlandığı zaman. Amma onların “**التَّخوُّتَ** eksiltmedir” sözü, bizim nezdimizde, ibdâl bâbındandır; ya **التخوُّن**’dan ya da **التخوّف**’tandır([5]); ikisi de kendi bâbında zikredilmiştir. Ve denir: Falan, kavmin sözünü **يتخوَّتُ** eder ve **يختاتُ** eder; ondan aldığı ve sakındığı (hafızaya aldığı) zaman.
Ve birinci bâbdandır: Onlar geceyi **يَخْتَاتونَ**; yani yürürler ve kesip geçerler.
  (**خوث**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الثاء** küçük bir asıldır; muntarid değildir ve üzerine kıyas edilmez. Derler: **خَوِثتِ المرأةُ**, karnı büyüdüğü zaman. Ve denir: bilakis **الخَوْثاء** yumuşak (nazik) olandır. Dedi:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])
  (**خوخ**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve onda **الخَوْخُ** vardır; ve ben onu Arapça görmüyorum.
  (**خود**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الدال** içinde tek kelime bulunan küçük bir asıldır. Denir: seferde **خَوَّدُوا** ettiler. Ve aslı, onların sözü: **خَوَّدْتُ الفحلَ** **تخويداً**, onu dişilerin içine salıverdiğim zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])
Halîl onu böyle inşâd etti. Başkası ise “**وخَوَّد فَحْلُها**” diye rivayet etti.
  (**خوذ**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الذال** muntarid bir asıl değildir ve üzerine kıyas edilmez; onda ancak te’vîlinde ihtilâf edilen tek kelime vardır. Dediler: **خاوَذْتُه**, ona muhalefet ettiğim zaman. Bazıları dedi: **خاوذتُه** ona muvafakat ettim. Ve derler: **خِواذَ الحُمَّى**, bilinmeyen bir vakitte gelmesidir.
  (**خور**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: biri sese, diğeri zayıflığa delâlet eder.
  Birincisi onların sözü: **خار الثَّور يخور**; bu, onun sesidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  Amma diğeri: **الخَوَّار** her şeyden zayıf olandır. Denir: **رُمْحٌ خوّارٌ**, ve **أرضٌ خَوّارةٌ**; cem‘i **خُورٌ**dur. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])
Ve onların aziz (değerli) deveye **خَوّارةٌ** demeleri ve cem‘inin **خُورٌ** olması; bu, bâbdandır; çünkü o, **عَزُوزاً** değilse—ve **العَزُوز**: idrar yolu dar olan; **الأرض العَزَاز**’dan türemiştir—o vakit **خَوّارةٌ** olur; zira şiddet ondan ayrılmıştır.
  (**خوس**)  **الخاء** ve **الواو** ve **السين** bir tek asıldır; bozulmaya delâlet eder. Denir: **خاسَت الجِيفَةُ** ilk kokmaya başladığında; sanki o, durgunlaştı da bozuldu. Sonra bu üzerine hamledildi de denildi: **خاسَ بعَهْده**, bozduğu ve hainlik ettiği zaman. Dediler: **الخَوْسُ** hıyanettir. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve bu, **الواو** ile **الياء**’ın ortak olduğu bir kelimedir; ikisi birbirine yakındır; ve onda **الياء**’ın payı daha fazladır; ve **الياء**’da da zikredilmiştir.
  (**خوش**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الشين** zayıflık (incelme) ve benzerine delâlet eden bir asıldır. **المتخوِّش**: zayıf (ince) olandır; bundan dolayı iki böğür (yan) **الخَوْشَينِ** diye adlandırılır.
  (**خوص**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الصاد** bir tek asıldır; azlığa, inceliğe ve darlığa delâlet eder. Bundan: gözde **الخَوَصُ**; o, onun darlığı ve çöküklüğüdür. Ve **الخُوص**: hurma ağacının **خُوص**’u ince, zayıf (cılız)dır. Ve bundan türeyen: **التخوُّص**; o, insana verdiğini—az da olsa—almaktır. Denir: **تخوَّصْ** ondan sana verdiğini, az da olsa. Dedi:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])
Der ki: develerinizi bir şeyden sonra bir şey yaklaştırın; ve onları **الحَوْض** üzerine üst üste yığılacak şekilde bırakmayın([10]). Dedi:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])
Ve bir başkası dedi([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ
Amma onların sözü: **أخْوَصَ العَرْفَج**, o, **أخْوَصَ النَّخْل**’den türemiştir; çünkü **العَرْفَج** yarılıp çatladığında onun için **خُوصٌ** olur.
  (**خوض**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الضاد** bir tek asıldır; bir şeyin ortasına girmeye ve dâhil olmaya delâlet eder. Denir: **خُضْتُ الماءَ** ve başkasını. Ve **تخاوَضوا** hadiste ve işte; yani müzakere ettiler ve sözleri birbirine girdi.
  (**خوط**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الطاء** dalların çatallanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. **الخُوط** dal (sürgün)dur; cem‘i **خِيطان**dır. Dedi:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (**خوع**)  **الخاء** ve **الواو** ve **العين** eksilmeye ve meyle delâlet eden bir asıldır. Denir: **خوَّع الشَّيءَ**, onu eksilttiği zaman. Tarafe dedi:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])
**خَوَّع**: eksiltti. Bununla, **المَيْسِر**de ondan boğazlananı kasteder.
  Ve **الخَوْع**: vadinin eğri (kıvrımlı) yeridir. Ve **الخُوَاع**: hırıltılı soluma (burun hırıltısı)dır. Bu, onların “**الخَوْع**: beyaz bir dağdır” sözünden daha kıyasîdir.
  (**خوف**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir tek asıldır; korkuya ve dehşete delâlet eder. Denir: **خِفْتُ الشّيءَ** **خوفاً** ve **خِيفةً**. Ve kesre sebebiyle **الياء**, **واو**’dan bedeldir. Ve denir: Falan bana **خاوَفَ** etti de ben ondan **خُفْتُه**; yani ben ondan daha şiddetli korkan oldum. Amma onların sözü: **تخوَّفْتُ الشَّيءَ**, yani onu eksilttim; bu, doğru fasih olandır; ancak ibdâldendir; ve asıl, eksiltmeden olan **النّون**dur; ve yerinde zikredilmiştir.
  (**خوق**)  **الخاء** ve **الواو** ve **القاف** şeyin boşluğuna delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **مفازةٌ خَوْقاء**, içinde su da hiçbir şey de bulunmayan boş (ıssız) olduğu zaman. Ve **الخَوْق**: altından halka; ve bu kıyastır; çünkü ortası boştur.
  (**خول**)  **الخاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; bir şeyi gözetip kollamaya delâlet eder. Bundan: “**إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة**([15])”; yani onlara onunla bakıp gözetirdi. Ve falan, malın **خَوْلِيُّ**’sidir; onu ıslah ettiği zaman. Ve bundan: Allah sana mal **خَوَّلك**; yani onu sana verdi; çünkü mal **يُتَخوَّل** edilir; yani gözetilip kollanır. Ve bundan: adamın **خَوَلُ**’ü; onlar onun hizmetkârlarıdır. Aslı, tekilinin **خائل** olmasıdır; ve o, çobandır. Denir: Falan, ehli üzerine **يَخُول** eder; yani onların üzerinde çobanlık eder. Ve onların fasih sözündendir: **تخوَّلت الرِّيح الأرضَ**, rüzgâr onda defa defa tasarruf ettiği zaman.
  (**خون**)  **الخاء** ve **الواو** ve **النون** bir tek asıldır; o da eksiltmedir. Denir: **خانَه يخُونه خَوْناً**. Bu, vefânın eksilmesidir. Ve denir: Falan benim hakkımı **تخوَّنَني**; yani beni eksiltti. Zü’r-Rumme dedi:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])
Ve denir: **الخَوَّانُ** aslandır. Ve kıyas birdir. Amma onların Arapçanın ilk devrinde ilkbaharın birincisine **خَوَّاناً**([17]) ad verdiklerinin söylenmesi; bunun mânası yoktur ve onunla meşgul olmanın bir yönü yoktur. Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])
Eğer **التخوُّن** ile, bazı *ilim ehlinin dediği gibi, gözetip kollamayı murad ettiyse; bu, ibdâl bâbındandır; ve asıl **اللام**dır: **تخوَّلَه**; ve onun zikri geçti. Ve ilim ehlinden kimi der ki: “Ancak annesinin ona duası, uykusunu eksilttiği şey (gözünü) diriltir” demek ister.
  Ve üzerine yemek yenilen şeye gelince; bir kavim dedi: o, Acemîdir. Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı işittim, derdi: Sa‘leb’e soruldu—ben işitiyordum—ve denildi: **الخُِوان**’a **خُِوانا** denilmesi câiz olur mu; çünkü onun üzerindekinden **يُتخوَّن** edilir; yani eksiltilir? O dedi: Bu uzak değildir. Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ و ص
أخوصت النخلة وخوصت‏:‏ أورقت‏.‏
ورجل خواص‏:‏ ينسج الخوص وعمله الخياصة‏.‏
وتاج مخوص‏:‏ فيه صفائح من ذهب كالخوص‏.‏
وتخوص منه ما أعطاك أي خذه منه وإن كان في قلة الخوصـة‏.‏
وهـو يخـوص في بني فلان‏:‏ يقسم فيهم شيأً يسيرا‏.‏
وخوصه الشيب وخوص فيه إذا بدت روائعه‏.‏
وخوص اليوم بكلام إذا جاء بذروٍ منه‏.‏
وعين خوصاء‏:‏ صغيرة غائرة وفيها خوص وإبل خوص العيون‏.‏
وإنه ليخاوص فلاناً ويتخاوص له إذا غضّ من بصره محدقاً كأنه يوماً ترى حرباءه مخاوصا يطلب في الجنـدل ظـلاً قالصـا ومن المجاز‏:‏ تخاوصت النجوم إذا صغت للغروب‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ولا تحسبي شجّي بك البيد كلما تخاوص في الغور النجوم الطوامس مراعاتك الآجال ما بين شارع إلى حيث حادت عن عناق الأواعس وخرجوا في الظهيرة الخوصاء‏.‏
وضربتهم الريح الخوصاء وهي الشديدة الحر لا تنظر فيها إلا متخاوصـاً‏.‏
قالـوا‏:‏ إذا طلعت الجوزاء خرجت الريح الخوصاء‏.‏
وهضّبة خوصاء‏:‏ مرتفعة‏.‏
وبئر خوصاء‏:‏ بعيدة القعر لأن الناظر يتخاوص لهما‏.‏

##### Türkçe

خ و ص
**أخوصت النخلة** ve **خوصت**: yapraklandı.
Ve bir adam **خواص**: **الخوص** örer; onun işi **الخياصة**dır.
Ve **تاج مخوص**: onda **الخوص** gibi altından levhalar vardır.
Ve ondan sana verdiğini **تخوص** et; yani onu ondan al, **الخوصـة**nin azlığında olsa bile.
Ve o, falan oğulları içinde **يخـوص** eder: onların içinde az bir şeyi taksim eder.
Ve **خوصه الشيب** ve onda **خوص** etti: onun güzellikleri belirdiği zaman.
Ve bugün bir sözle **خوص** etti: ondan bir tepe (zirve) ile geldiği zaman.
Ve **عين خوصاء**: küçük, çukur; ve onda **خوص** vardır; ve **إبل خوص العيون**.
Ve muhakkak o, falancayla **ليخاوص** eder ve onun için **يتخاوص** eder: bakışını kısıp dik dik baktığı zaman; sanki bir gün onun bukalemunu **مخاوصا** görürsün; **الجنـدل** içinde **ظـلاً قالصـا** arar. Ve mecazdan: yıldızlar batmaya meylettiği zaman **تخاوصت النجوم**.
Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve sanma ki çöl, her ne zaman karanlık yıldızlar çukurda **تخاوص** etse, seninle olan kederimi giderir;
Senin ecel(ler)i gözetmen, bir yoldan, **عناق الأواعس**’ten saptığı yere kadar.
Ve **الظهيرة الخوصاء**’da çıktılar.
Ve onları **الريح الخوصاء** vurdu; o, şiddetli sıcaktır; onda ancak **متخاوصـاً** olarak bakarsın.
Dediler ki: **الجوزاء** طلعتığı zaman **الريح الخوصاء** çıktı.
Ve **هضّبة خوصاء**: yüksek.
Ve **بئر خوصاء**: dibi uzak; çünkü bakan kimseye ikisi için **يتخاوص** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَوَصُ: ضِيقُ العينِ وصِغَرُها وغُؤُورُها، رجل أَخْوَصُ بيّن الخَوَص أَي غائرُ العين، وقيل: الخَوَصُ أَن تكون إِحْدى العينين أَصغَرَ من الأُخْرى، وقيل: هو ضيقُ مَشَقّها خِلْقَةً أَو داءً، وقيل: هو غُؤُورُ العينِ في الرأْس، والفعل من ذلك خَوِصَ يَخْوَصُ خَوَصاً، وهو أَخْوَصُ وهي خَوْصاءُ. ورَكِيّة خَوْصاءُ: غائرةٌ. وبِئْرٌ خَوْصاءُ: بَعِيدةُ القَعْرِ لا يُرْوِي ماؤُها المالَ؛ وأَنشد:
ومَنْهَلٍ أَخْوَصَ طامٍ خالِ
والإِنسان يُخاوِصُ ويَتخاوَصُ في نظره. وخاوَصَ الرجلُ وتَخاوَصَ: غَضَّ من بَصَرِه شيئاً، وهو في كل ذلك يُحَدِّقُ النظر كأَنه يُقَوِّمُ سَهْماً. والتَّخاوُصُ: أَن يُغَمِّضَ بصره عند نَظَرِه إِلى عين الشمس مُتَخاوِصاً؛ وأَنشد:
يوماً تَرى حِرْباءَه مُخاوِصا
والظَّهِيرةُ الخَوْصاءُ: أَشَدُّ الظهائرِ حَرّاً لا تَسْتَطِيع أَن تُحِدَّ طَرْفَك إِلا مُتخاوِصاً؛ وأَنشد:
حينَ لاحَ الظهيرةُ الخَوْصاءُ
قال أَبو منصور: كل ما حكي في الخَوَصِ صحيحٌ غيرَ ضِيقِ العين فإِن العرب إِذا أَرادت ضِقَها جعلوه الحَوَص، بالحاء. ورجل أَحْوَصُ وامرأَة حَوْصاءُ إِذا كانا ضيِّقَي العَينِ، وإِذا أَرادوا غُؤُورَ العينِ فهو الخَوَص، بالخاء معجمة من فوق. وروى أَبو عبيد عن أَصحابه: خَوِصَت عينُه ودنَّقَت وقَدّحَت إِذا غارت. النضر: الخَوْصاءُ من الرِّياح الحارّةُ يَكسِرُ الإِنسانُ عينَه من حَرِّها ويَتَخاوَصُ لها، والعرب تقول: طَلَعت الجَوْزاءُ وهَبَّت الخَوْصاءُ. وتخاوَصَت النجومُ: صَغُرَت للغُؤُور. والخَوْصاءُ من الضأْن: السوداءُ إِحدى العينين البيضاءُ الأُخْرى مع سائر الجسد، وقد خَوِصَت خَوَصاً واخْواصَّت اخْوِيصاصاً.
وخوّص رأْسه: وقع فيه الشيب. وخَوّصَه القَتِيرُ: وقع فيه منه شيءٌ بعد شيء، وقيل: هو إِذا استوى سوادُ الشعر وبياضُه.
والخُوصُ: ورَقُ المُقْلِ والنَّخْلِ والنَّارَجيلِ وما شاكلها، واحدتُه خُوصة. وقد أَخْوَصَتِ النخلةُ وأَخْوَصَتِ الخُوصَةُ: بَدَتْ. وأَخْوَصَت الشجرةُ وأَخوص الرِّمْثُ والعَرْفَجُ أَي تَقَطَّر بورَقٍ، وعمَّ بعضُهم به الشجر؛ قالت غادية الدُّبَيْرِيّة:
وَلِيتُه في الشَّوْكِ قَدْ تَقَرمَصا،
على نواحِي شَجرٍ قد أَخْوَصا
وخَوّصَتِ الفسيلة: انْفَتَحَتْ سَعفاتُها.
والخَوّاصُ: مُعالجُ الخُوص وبَيّاعُه، والخِياصةُ: عَمَلُهُ. وإِناءٌ مُخَوَّصٌ: فيه على أَشْكالِ الخُوصِ. والخُوصةُ: من الجَنْبةِ وهي من نبات الصيف، وقيل: هو ما نبت على أَرُومةٍ، وقيل: إِذا ظهرَ أَخْضَرُ العَرْفجِ على أَبيَضه فتلك الخُوصةُ. وقال أَبو حنيفة: الخُوصَةُ ما نبت في أَصل
(* كذا بياض بالأًّل.) ... حينَ يُصِيبُه المطرُ، قال: ولم تُسمَّ خُوصةً للشَّبَه بالخُوصِ كما قد ظنّ بعضُ الرواة، لو كان ذلك كذلك ما قيل ذلك في العَرْفَج؛ وقد أَخْوَصَ، وقال أَبو حنيفة: أَخاصَ الشجرُ إِخْواصاً كذلك، قال ابن سيده: وهذا طَريفٌ أَعني أَن يجيء الفِعْلُ من هذا الضرب مُعْتلاًّ والمصدرُ صحيحاً. وكل الشجر يُخِيصُ إِلا أَن يكون شجرَ الشوك أَو البَقْل.
أَبو عمرو: أَمْتصَخَ الثُّمامُ، خرجت أَماصِيخُهُ، وأَحْجَنَ خرجت حُجْنَتُهُ، وكِلاهما خُوص الثُّمامِ. قال أَبو عمرو: إِذا مُطِرَ العَرْفَجُ ولانَ عودُه قيل: نُقِبَ عوده، فإِذا اسودَّ شيئاً قيل: قد قَمِلَ، وإِذا ازْدادَ قليلاً قيل: قد ارْقاطَّ، فإِذا زاد قليلاً آخر قيل: قد أَدْبى فهو حينئذٍ يصلح أَن يؤكل، فإِذا تمّت خُوصتُه قيل: قد أَخْوصَ. قال أَبو منصور: كأَن أَبا عمرو قد شاهَد العَرْفَجَ والثُّمامَ حين تَحَوّلا من حال إِلى حال وما يَعْرِف العربُ منهما إِلا ما وصَفَه. ابن عياش الضبي: الأَرض المُخَوِّصةُ التي بها خُوصُ الأَرْطى والأَلاءِ والعَرْفجِ والسَّنْطِ؛ قال: وخُوصةُ الأَلاءِ على خِلقَةِ آذان الغَنَم، وخُوصةُ العرفجِ كأَنّها ورق الحِنّاءِ، وخُوصةُ السَّنْط على خِلْقة الحَلْفاءِ، وخُوصة الأَرْطى مثل هَدَبِ الأَثْل. قال أَبو منصور: الخُوصةُ خُوصةُ النخلِ والمُقْلِ والعَرْفَجِ، وللثُّمام خُوصةٌ أَيضاً، وأَما البقولُ التي يتناثرُ ورقُها وَقْت الهَيْج فلا خوصة لها. وفي حديث أَبان بن سعيد: تركت الثُّمام قد خاصَ؛ قال ابن الأَثير: كذا جاءَ في الحديث وإِنما هو أَخْوَصَ أَي تمّتْ خُوصتُه طالعةً.
وفي الحديث: مَثَلُ المرأَةِ الصالحة مَثَلُ التاجِ المُخَوَّصِ بالذهب، ومَثَلُ المرأَةِ السُّوءِ كالحِمْل الثَّقِيل على الشيخ الكَبير. وتَخْويصُ التاجِ: مأْخوذٌ من خُوصِ النخل يجعل له صفائحُ من الذهب على قدر عَرْضِ الخُوصِ. وفي حديث تَمِيم الداري: فَفَقَدُوا جاماً من فِضَّةٍ مُخَوَّصاً بذهب أَي عليه صفائح الذهب مثل خُوص النخل. ومنه الحديث الآخر: وعليه دِيباج مُخَوَّص بالذهب أَي منسوج به كخُوصِ النخل وهو ورقه. ومنه الحديث الآخر: إِن الرَّجْمَ أُنْزل في الأَحْزاب وكان مكتوباً في خوصة في بيت عائشة، رضي اللّه عنها، فأَكَلَتْها شاتُها.
أَبو زيد: خَاوَصْته مُخاوَصةً وغَايَرْتُهُ مُغايَرَةً وقايَضْتُه مُقايَضةً كل هذا إِذا عارَضتْه بالبيع. وخاوَصَه البيعَ مُخاوَصةً: عارَضَه به. وخَوّصَ العطاءَ وخاصَه: قلّلَه؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي. وقولهم: تَخَوَّصْ منه أَي خُذْ منه الشيءَ بعد الشيء.
والخَوْصُ والخَيْصُ: الشيءُ القليل. وخَوِّصْ ما أَعطاك أَي خُذْه وإِن قَلَّ. ويقال: إِنه ليُخوِّصُ من ماله إِذا كان يُعْطِي الشيءَ المُقارَبَ، وكل هذا من تَخْويصِ الشجر إِذا أَوْرَقَ قليلاً قليلاً. قال ابن بري: وفي كتاب أَبي عمرو الشيباني: والتَّخْويسُ، بالسين، النَّقْصُ. وفي حديث عليٍّ وعطائِه: أَنه كان يَزْعَبُ لقوم ويُخَوِّصُ لقوم أَي يُكَثِّر ويُقَلّل، وقول أَبي النجم:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بأَرْسالْ،
ولا تَذُودَاها ذِيادَ الضُّلاّلْ
أَي قَرِّبا إِبلَكما شيئاً بعد شيء ولا تَدعاها تَزْدَحِم على الحَوْض. والأَرْسالُ: جمع رَسَلٍ، وهو القَطيع من الإِبل، أَي رَسَلٍ بعد رَسَلٍ. والضُّلاّل: التي تُذاد عن الماء؛ وقال زياد العنبري: أَقولُ للذائدِ: خَوِّصْ بِرَسَلْ،
إِني أَخافُ النائباتِ بالأُوَلْ
ابن الأَعرابي قال: وسمعت أَرباب النَّعم يقولون للرُّكْبان إِذا أَوْرَدُوا الإِبل والساقِيانِ يُجِيلانِ الدِّلاءَ في الحوض: أَلا وخَوِّصُوها أَرسالاً ولا تُورِدوها دُفْعةً واحدة فتَباكَّ على الحوض وتَهْدِم أَعْضادَه، فيُرْسِلون منها ذَوْداً بعد ذَوْدٍ، ويكون ذلك أَرْوَى للنَّعَم وأَهْوَنَ على السُّقَاة.
وخَيْصٌ خائِصٌ: على المبالغة؛ ومنه قول الأَعشى: لقد نالَ خَيْصاً من عُفَيرةَ خائصا.
قال: خَيْصاً على المعاقبةِ وأَصله الواو، وله نظائر، وقد روي بالحاء. وقد نلت من فلان خَوْصاً خائِصاً وخَيْصاً خائصاً أَي مَنالةً يَسِيرة. وخَوَّصَ الرجلُ: انْتَقَى خِيارَ المال فأَرسَلَه إِلى الماء وحَبَسَ شِرارَه وجِلادَه، وهي التي مات عنها أَولادُها ساعةَ وَلَدَتْ. ابن الأَعرابي: خَوَّصَ الرجلُ إِذا ابتدأَ بإِكْرام الكِرام ثم اللِّئَامِ؛ وأَنشد:يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ،
من كلِّ ذَاتِ ذَنبٍ رِفَلِّ،
حَرَّقَها حَمْضُ بلادٍ فَلِّ
وفسره فقال: خَوِّصا أَي ابدآ بخِيارها وكِرَامِها. وقوله من كل ذات ذنَب رِفَلِّ، قال: لا يكون طولُ شعر الذنب وضَفْوُه إِلا في خِيارها. يقول: قَدِّمْ خِيارها وجِلَّتها وكِرامها تشرب، فإِن كان هنالك قِلَّةُ ماء كان لشرَارِها، وقد شَرِبت الخيارُ عَفْوتَه وصَفْوتَه؛ قال ابن سيده: هذا معنى قول ابن الأَعرابي وقد لَطَّفت أَنا تفسيره. ومعنى بِسَلّ أَن الناقة الكريمة تَنْسَلّ إِذا شَرِبَت فتدخل بين ناقتين. النضر: يقال أَرض ما تُمْسِك خُوصتُها الطائرَ أَي رَطْبُ الشجر إِذا وقع عليه الطائرُ مالَ به العودُ من رُطوبتِه ونَعْمتِه. ابن الأَعرابي: ويقال حَصَّفه الشيبُ وخَوَّصَه وأَوشَم فيه بمعنى واحد، وقيل: خَوّصَه الشيبُ وخَوّصَ فيه إِذا بدا فيه؛ وقال الأَخطل:
زَوْجة أَشْمَطَ مَرْهوبٍ بَوادِرُه،
قد كان في رأْسه التَّخْويصُ والنَّزَعُ
والخَوْصاءُ: موضع. وقارةٌ خَوْصاءُ: مرتفعة؛ قال الشاعر: رُبىً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ ورَتائجٍ
بِخَوْصاءَ من زَلاّءَ ذَاتِ لُصُوبِ

##### Türkçe

**الخَوَصُ**: gözün darlığı, küçüklüğü ve çukurluğu; **أَخْوَصُ** bir adam: açıkça **الخَوَص** sahibi, yani göz çukurudur. Ve denildi ki: **الخَوَصُ** bir gözün ötekinden daha küçük olmasıdır. Ve denildi ki: o, yaradılıştan yahut hastalık olarak göz yarığının darlığıdır. Ve denildi ki: gözün başta çukur olmasıdır. Bunun fiili: **خَوِصَ يَخْوَصُ خَوَصاً**; o (**هو**) **أَخْوَصُ**, o (**هي**) **خَوْصاءُ**. Ve **رَكِيّة خَوْصاءُ**: çukur (derin). Ve **بِئْرٌ خَوْصاءُ**: dibi uzak (derin) olan; suyu malı sulamaz; ve inşad etti:
ومَنْهَلٍ أَخْوَصَ طامٍ خالِ
Ve insan, bakışında **يُخاوِصُ** ve **يَتخاوَصُ** eder. Ve adam **خاوَصَ** etti ve **تَخاوَصَ** etti: bakışından biraz kıstı; ve bütün bunlarda bakışı diker, sanki bir oku doğrultuyormuş gibi. Ve **التَّخاوُصُ**: güneşin gözüne bakarken gözünü kısmasıdır, **مُتَخاوِصاً** olarak; ve inşad etti:
يوماً تَرى حِرْباءَه مُخاوِصا
Ve **الظَّهِيرةُ الخَوْصاءُ**: öğlelerin en şiddetli sıcağıdır; **مُتخاوِصاً** olmaksızın bakışını keskinleştirmeye güç yetiremezsin; ve inşad etti:
حينَ لاحَ الظهيرةُ الخَوْصاءُ
Ebû Mansûr dedi: **الخَوَصِ** hakkında nakledilen her şey doğrudur; gözün darlığı hariç; çünkü Araplar onun darlığını istediklerinde onu **الحَوَص** yaparlar, **بالحاء** ile. Ve **أَحْوَصُ** bir adam ve **حَوْصاءُ** bir kadın: gözleri dar ise. Gözün çukurluğunu istediklerinde ise o **الخَوَص**tur; üstten noktalı **الخاء** ile. Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti: gözü çukurlaştığında **خَوِصَت** gözü ve **دنَّقَت** ve **قَدّحَت**. En-Nadr: rüzgârlardan **الخَوْصاءُ**, sıcak olanıdır; insan, hararetinden gözünü kısar ve ona **يَتَخاوَصُ** eder; Araplar der ki: **طَلَعت الجَوْزاءُ وهَبَّت الخَوْصاءُ**. Ve yıldızlar **تخاوَصَت**: çukurluk sebebiyle küçüldü. Ve koyundan **الخَوْصاءُ**: gözlerden biri siyah, öteki beyaz olup bedenin geri kalanı (öyle) olan; ve **خَوِصَت** **خَوَصاً** ve **اخْواصَّت** **اخْوِيصاصاً**.

Ve başını **خوّص** etti: onda ak düştü. Ve **القَتِيرُ** onu **خَوّصَه**: ondan onda bir şey, parça parça düştü; ve denildi ki: saçın siyahlığı ile beyazlığı eşit olduğunda odur.

Ve **الخُوصُ**: **المُقْلِ**in, hurmanın, **النَّارَجيلِ**in ve benzerlerinin yaprağıdır; tekili **خُوصة**. Ve hurma **أَخْوَصَت** ve **الخُوصَةُ أَخْوَصَت**: belirdi.

Ve ağaç **أَخْوَصَت**; ve **الرِّمْثُ** ve **العَرْفَجُ** **أَخوص** etti; yani yaprakla damladı; bazısı bunu ağaçlara genelledi; Gâdiye ed-Dübeyriyye dedi:
وَلِيتُه في الشَّوْكِ قَدْ تَقَرمَصا،
على نواحِي شَجرٍ قد أَخْوَصا
Ve fidan **خَوّصَت**: yaprak sapları açıldı.

Ve **الخَوّاصُ**: **الخُوص**u işleyen ve satan; **الخِياصةُ**: onun işi. Ve **إِناءٌ مُخَوَّصٌ**: içinde **الخُوص** şekilleri üzere (nakış) olan. Ve **الخُوصةُ**: **الجَنْبةِ**dendir; o, yaz bitkisindendir. Ve denildi ki: bir kök üzerinde biten şeydir. Ve denildi ki: **العَرْفجِ**in yeşili beyazı üzerinde göründüğünde, işte o **الخُوصةُ**dur. Ebû Hanîfe dedi: **الخُوصَةُ**,
أَصل
(* kذا بياض بالأًّل.) ... yağmur ona isabet ettiğinde, kökte bitendir; dedi: bazı râvilerin zannettiği gibi **الخُوصِ**a benzerlikten dolayı **خُوصةً** diye adlandırılmadı; eğer öyle olsaydı bu **العَرْفَج** hakkında söylenmezdi; hâlbuki o **أَخْوَصَ** etmiştir. Ebû Hanîfe dedi: ağaç **أَخاصَ** eder, **إِخْواصاً** olarak, böyledir. İbn Sîde dedi: bu, gariptir; yani fiilin bu türden mu‘tel gelmesi, masdarın ise sahih olması. Ve bütün ağaç **يُخِيصُ** eder; ancak diken ağacı yahut ot olursa (etmez).

Ebû Amr: **الثُّمامُ** **أَمْتصَخَ** etti; **أَماصِيخُهُ** çıktı; ve **أَحْجَنَ** etti; **حُجْنَتُهُ** çıktı; ikisi de **خُوص الثُّمامِ**dır. Ebû Amr dedi: **العَرْفَجُ** yağmur aldığında ve dalı yumuşadığında: dalı **نُقِبَ** denir; biraz karardığında: **قَمِلَ** denir; biraz daha arttığında: **ارْقاطَّ** denir; biraz daha arttığında: **أَدْبى** denir; o vakit yenmeye elverişlidir; **خُوصتُهُ** tamam olduğunda: **أَخْوصَ** denir. Ebû Mansûr dedi: sanki Ebû Amr, **العَرْفَجَ** ve **الثُّمامَ**ı bir hâlden bir hâle dönüşürken görmüştür; Araplar onlardan, onun vasfettiğinden başkasını bilmez. İbn Ayyâş ed-Dabbî: **الأَرض المُخَوِّصةُ**, içinde **خُوصُ الأَرْطى** ve **الأَلاءِ** ve **العَرْفجِ** ve **السَّنْطِ** olan yerdir; dedi: **خُوصةُ الأَلاءِ** koyun kulaklarının yaratılışı üzeredir; **خُوصةُ العرفجِ** sanki kına yaprağıdır; **خُوصةُ السَّنْط** **الحَلْفاءِ** yaratılışı üzeredir; **خُوصة الأَرْطى** **الأَثْل**in kirpiği gibidir. Ebû Mansûr dedi: **الخُوصةُ**, hurmanın ve **المُقْلِ**in ve **العَرْفَجِ**in **خُوصة**sidir; **الثُّمام**ın da **خُوصةٌ**si vardır; ama yaprakları **الهَيْج** vaktinde dökülen otların **خوصة**si yoktur. Ebân b. Saîd hadîsinde: **تركت الثُّمام قد خاصَ**; İbnü’l-Esîr dedi: hadîste böyle gelmiştir; aslında o **أَخْوَصَ**tır; yani **خُوصتُهُ** doğarak tamam oldu.

Hadîste: saliha kadının misali, altınla **المُخَوَّصِ** taç misalidir; kötü kadının misali, büyük ihtiyarın üzerinde ağır yük gibidir. Ve **تَخْويصُ التاجِ**: hurmanın **خُوصِ**undan alınmıştır; ona, **الخُوصِ**un eni kadar altın levhalar yapılır. Temîm ed-Dârî hadîsinde: altınla **مُخَوَّصاً** bir gümüş kâseyi kaybettiler; yani üzerinde hurma **خُوص**u gibi altın levhalar vardır. Ondandır, diğer hadîs: üzerinde altınla **مُخَوَّص** dîbâc vardır; yani hurmanın **خُوصِ**u gibi onunla dokunmuştur; o da onun yaprağıdır. Ondandır, diğer hadîs: recm, **الأَحْزاب**da indirildi ve Âişe’nin evinde bir **خوصة** içinde yazılı idi; koyunu onu yedi.

Ebû Zeyd: **خَاوَصْته مُخاوَصةً** ve **غَايَرْتُهُ مُغايَرَةً** ve **قايَضْتُه مُقايَضةً**; bunların hepsi, onu satışla karşılaştırdığında (pazarlık ettiğinde). Ve satışta onu **خاوَصَه** **مُخاوَصةً**: onunla karşılaştırdı. Ve bağışı **خَوّصَ** etti ve **خاصَه**: azalttı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve onların sözü: **تَخَوَّصْ منه**: ondan şeyi parça parça al.

Ve **الخَوْصُ** ve **الخَيْصُ**: az şeydir. Ve **خَوِّصْ ما أَعطاك**: az da olsa onu al. Ve denilir: malından **يُخوِّصُ** eder; yani yakın (az) şeyi veriyor ise. Ve bütün bunlar, ağacın **تَخْويصِ**indendir; az az yapraklandığında. İbn Berî dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin kitabında: **التَّخْويسُ** ( **بالسين** ile) eksiltmedir. Ali’nin ve atâsının hadîsinde: kavme **يَزْعَبُ** eder ve kavme **يُخَوِّصُ** eder; yani çoğaltır ve azaltır; Ebû’n-Necm’in sözü:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بأَرْسالْ،
ولا تَذُودَاها ذِيادَ الضُّلاّلْ
Yani develerinizi şeyden sonra şey yaklaştırın; onları havuz üzerine yığılacak şekilde bırakmayın. Ve **الأَرْسالُ**: **رَسَلٍ**in cem‘idir; o, deve sürüsüdür; yani **رَسَلٍ**den sonra **رَسَلٍ**. Ve **الضُّلاّل**: sudan kovulanlardır; Ziyâd el-‘Anberî dedi:
أَقولُ للذائدِ: خَوِّصْ بِرَسَلْ،
إِني أَخافُ النائباتِ بالأُوَلْ
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve hayvan sahiplerini, binekçilere, develeri suya getirdiklerinde ve iki sakî havuzda kovaları çevirirken, şöyle derken işittim: **أَلا وخَوِّصُوها أَرسالاً**; onları bir defada suya sokmayın ki havuz üzerinde birbirine yığılmasın ve onun yanlarını yıkmasın; böylece onlardan sürü sürü salarlar; bu, hayvanlara daha çok kandırıcı ve sakalara daha hafiftir.

Ve **خَيْصٌ خائِصٌ**: mübalağa üzere; ondan A‘şâ’nın sözü: لقد نالَ خَيْصاً من عُفَيرةَ خائصا.
Dedi: **خَيْصاً** muâkabe üzeredir ve aslı vâvdır; onun benzerleri vardır; ve **بالحاء** ile rivayet edilmiştir. Ve falandan **خَوْصاً خائِصاً** ve **خَيْصاً خائصاً** elde ettim; yani az bir elde ediş.

Ve adam **خَوَّصَ** etti: malın seçkinini seçti de suya saldı; kötülerini ve **جِلادَه**sını hapsetti; onlar, doğurduğu saat yavruları ölenlerdir. İbnü’l-A‘râbî: adam **خَوَّصَ** eder; yani önce kerem sahiplerini ikram etmeye başlar, sonra alçakları; ve inşad etti:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بِسَلِّ،
من كلِّ ذَاتِ ذَنبٍ رِفَلِّ،
حَرَّقَها حَمْضُ بلادٍ فَلِّ
Ve onu tefsir etti, dedi: **خَوِّصا** yani onun hayırlılarıyla ve keremlileriyle başlayın. Ve sözü: **من كلِّ ذَاتِ ذَنبٍ رِفَلِّ**; dedi: kuyruğun kılının uzunluğu ve örgüsü ancak onun hayırlılarında olur. Diyor ki: hayırlılarını, iri olanlarını ve keremlilerini içmeye öne çıkar; eğer orada su azlığı varsa, o kötülerine olur; hayırlılar onun affını ve safını içmiştir. İbn Sîde dedi: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünün manasıdır; ben tefsirini incelttim. Ve **بِسَلّ** manası: kerim deve içtiğinde **تَنْسَلّ** eder; iki devenin arasına girer. En-Nadr: denilir: bir yer, **خُوصتُها** kuşu tutmaz; yani ağacın tazesi, kuş üzerine konduğunda, dal rutubetinden ve yumuşaklığından onunla eğilir. İbnü’l-A‘râbî: ve denilir: ak saç onu **حَصَّفه** etti ve onu **خَوَّصَه** etti ve onda **أَوشَم** etti; tek manadadır. Ve denildi ki: ak saç onu **خَوّصَه** etti ve onda **خَوّصَ** etti; yani onda belirdi; el-Ahtal dedi:
زَوْجة أَشْمَطَ مَرْهوبٍ بَوادِرُه،
قد كان في رأْسه التَّخْويصُ والنَّزَعُ
Ve **الخَوْصاءُ**: bir yerdir. Ve **وقارةٌ خَوْصاءُ**: yüksek; şair dedi:
رُبىً بَيْنَ نِيقَيْ صَفْصَفٍ ورَتائجٍ
بِخَوْصاءَ من زَلاّءَ ذَاتِ لُصُوبِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ و ص * * الخُوصُ * ورق النخل الواحدة * خُوصَةٌ * و * الخَوَّاصُ * بائع الخوص

##### Türkçe

* خ و ص * * **الخُوصُ** * hurma ağacının yaprağıdır; bir tanesi: * **خُوصَةٌ** * ve * **الخَوَّاصُ** * **الخوص** satıcısıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخوص، محركة: غؤور العين، وضيقها وصغرها، وقد خوص، كفرح، فهو أخوص بين الخوص، أي غائر العين، وهي خوصاء. وقيل: الخوص: أن تكون إحدى العينين أصغر من الأخرى. وقيل: هو ضيق مشقها خلقة أو داء. والأخوص. هو: زيد بن عمرو بن قيس بن عتاب التميمي وشاعر فارس، هكذا بواو العطف في النسخ، والصواب إسقاطها، كما في التكملة والتبصير، ذكره ابن الكلبي. والخوصاء: ريح حارة تكسر العين حرا، نقله ابن شميل، أي يكسر الإنسان عينه من حرها، ويتخاوص لها، وهو مجاز. والخوصاء: البئر القعيرة، أي البعيدة القعر لا يروى ماؤها المال، قال ذو الرمة:
  ومنهل أخوص طام خـال                      وردته قبل القطا الأرسال ويقال: ركية خوصاء: أي غائرة، وهو مجاز. والخوصاء: القارة المرتفعة، قال:
  ربا بين نيقى صفصف ورتـائج                      بخوصاء من زلاء ذات لصوب وهو مجاز، قال الزمخشري: لأن الناظر يتخاوص لهما، أي للبئر والقارة. ونعجة خوصاء: اسودت إحدى عينيها وابيضت الأخرى، وقد خوصت خوصا، واخواصت اخويصاصا، قاله أبو زيد، وقال غيره: الخوصاء من الضأن: السوداء إحدى العينين، البيضاء الأخرى مع سائر الجسد. والخوصاء: فرس سبرة بن عمرو الأسدي، وهو القائل فيها:
  لعمرك لولا أن فـيهـم هـوادة                      لما شوت الخوصاء صدر المقنع وأيضا فرس توبة بن الحمير الخفاجي، نقلهما الصاغاني. والظهيرة الخوصاء: أشد الظهائر حرا، لا تستطيع أن تحد طرفك إلا متخاوصا، قال:
  حين لاح الظهيرة الخوصاء. والخوص، بالضم: ورق النخل والمقل والنارجيل، وما أشبهها، الواحدة بهاء. والخواص، ككتان: بائعه، وناسجه. والخياصة: صنعته. وأخوصت النخلة: أخرجته. وفي الأساس: خوصت: أورقت. وأخوصت الخوصة: بدت. وأخوص العرفج والرمث: تفطر بورق، وعم بعضهم به الشجر، قالت غادية الدبيرية:
  وليته في الشوك قد تقرمصا                      على نواحي شجر قد أخوصا

  وقال أبو حنيفة: أخاص الشجر إخواصا كذلك، قال ابن سيده وهذا ظريف، أعني أن يجيء الفعل من هذا الضرب معتلا والمصدر صحيحا، وكل الشجر يخيص إلا أن يكون شجر الشوك أو البقل. وخوص ما أعطاك، وتخوص: خذه وإن قل، وعبارة الجوهري: وقولهم: تخوص منه، أي خذ منه الشيء بعد الشيء، وخوص ما أعطاك، أي خذه وإن قل، وفي الأساس: ولو كان في قلة الخوصة. وفي اللسان: ويقال: إنه ليخوص من ماله، إذا كان يعطي الشيء المقارب، وكل هذا من تخويص الشجر إذا أورق قليلا قليلا، قال ابن بري: وفي كتاب أبي عمرو الشيباني: والتخويس بالسين: النقص، وفي حديث علي وعطائه أنه كان يزعب لقوم ويخوص لقوم: أي يكثر ويقل، وقول أبي النجم:
  يا ذائديها خوصا بأرسال                      ولا تذوداها ذياد الضلال أي قربا إبلكما شيئا بعد شيء ولا تدعاها تزدحم على الحوض، والأرسال: جمع رسل، وهو القطيع من الإبل، وقال زياد العنبري:
  أقول للذائد خوص برسل                      إني أخاف النائبات بالأول وقد ذكر المصنف هذا المعنى في التخويس بالسين فراجعه. قال ابن الأعرابي: وسمعت أرباب النعم يقولون للركبان إذا أوردوا الإبل والساقيان يجيلان الدلاء في الحوض: ألا وخوصوها أرسالا، ولا توردوها دفعة واحدة فتباك على الحوض وتهدم أعضاده. فيرسلون منها ذودا بعد ذود، ويكون ذلك أروى للنعم، وأهون على السقاة. وفي الحديث: مثل المرأة الصالحة مثل التاج المخوص بالذهب، ومثل المرأة السوء كالحمل الثقيل على الشيخ الكبير، تخويص التاج مأخوذ من خوص النخل، وهو تزيينه بصفائح الذهب على قدر عرض الخوص. وقال ابن عياش الضبي: أرض مخوصة، بالكسر، هي التي بها خوص الأرطي والألاء والعرفج والسبط، قال: وخوصة الأرطي مثل هدب الأثل، وخوصة الألاء على خلقة آذان الغنم، وخوصة العرفج كأنها ورق الحناء، وخوصة السبط على خلقة الحلفاء. قال أبو منصور: الخوصة خوصة النخل والمقل والعرفج، وللثمام خوصة أيضا، وأما البقول التي يتناثر ورقها وقت الهيج فلا خوصة لها. وقال ابن الأعرابي: خوص الرجل تخويصا، إذا ابتدأ بإكرام الكرام ثم اللئام، وأنشد:
  يا صاحبي خوصا بسل
  من كل ذات ذنب رفل
  حرقها حمض بلاد فل

  وفسره قال: ابدأا بخيارها وكرامها، قال: ولا يكون طول شعر الذنب إلا في خيارها، يقول: قدما خيارها وجلتها لتشرب، فإن كان هناك قلة ماء كان لشرارها، وقد شربت الخيار صفوته، قال ابن سيده: هذا معنى قول ابن الأعرابي، وقد لطفت أنا تفسيره، ومعنى بسل أن الناقة الكريمة تنسل إذا شربت فتدخل بين ناقتين. وخوص الشيب فلانا وخوصه القتير: بدا فيه، وفي الأساس: بدت روائعه، وفي اللسان: وقع فيه منه شيء بعد شئ. وقيل: هو إذا استوى سواد الشعر وبياضه. وخاوصته البيع مخاوصة: عارضته به، قال أبو زيد: خاوصته مخاوصة، وغايرته مغايرة، وقايضته مقايضة، كل هذا إذا عارضته بالبيع، هذا هو الصحيح في هذا الحرف، وقد نقل عن أبي عبيد مثل ذلك، وصحفه المصنف تبعا لابن عباد، فذكره أيضا في خ ر ص. ويقال: هو يخاوص ويتخاوص في نظره، إذا غض من بصره شيئا، وهو في كل ذلك يحدق النظر كأنه يقوم قدحا، أي سهما. قال أبو منصور: كل ما حكى في الخوص صحيح غير ضيق العين، فإن العرب إذا أرادت ضيقها جعلوه الحوص، بالحاء، ورجل أحوص، وامرأة حوصاء، إذا كانا ضيقي العين، وإذا أرادوا غؤور العين فهو الخوص، بالخاء المعجمة. وروى أبو عبيد عن أصحابه: خوصت عينه، ودنقت وقدحت، إذا غارت. والقاسم ابن أبي الخوصاء محدث حمصي، نقله الصاغاني والحافظ. قلت: ويقال له: الخوصي، نسبة إلى أبيه، كذا ذكره محمود بن إبراهيم بن سميع في كتاب التاريخ. ومما يستدرك عليه: إناء مخوص: فيه على أشكال الخوص. وتخاوصت النجوم: صغرت للغروب، وهو مجاز. والخوصة من الجنبة، وهو من نبات الصيف، وقيل: هو ما نبت على أرومة، وقيل: إذا ظهر أخضر العرفج على أبيضه فتلك الخوصة وديباج مخوص بالذهب، أي منسوج به كهيئضة الخوص. وخوص العطاء، وخاصه: قلله، الأخيرة عن ابن الأعرابي. ويقال: نلت من فلان خوصا خائصا، أي منالة يسيرة. وخصت الرجل: غضضت منه. وخصته عن حاجته: حبسته عنها. والخوص: البعد. والخوصاء: موضع، وقيل: ناحية بالبحرين.

##### Türkçe

**الخوص**، harekeli: gözün çukurluğu, ve darlığı ve küçüklüğü; ve gerçekten **خوص** etti, **فرح** gibi; artık o, **الخوص** arasında daha **أخوص**tur; yani göz çukurdur; ve o (dişil) **خوصاء**dır. Ve denildi: **الخوص**: iki gözden birinin ötekinden daha küçük olmasıdır. Ve denildi: o, yaradılışça yahut hastalık olarak göz yarığının darlığıdır. Ve **الأخوص**: o, Temîmî **زيد بن عمرو بن قيس بن عتاب**’dır ve şair, süvari; nüshalarda atıf vav’ıyla böyle (gelmiştir); doğru olan onun düşürülmesidir; **التكملة** ve **التبصير**’de olduğu gibi; onu İbnü’l-Kelbî zikretti. Ve **الخوصاء**: sıcak bir rüzgâr; sıcaktan gözü kırar; onu İbn Şümeyl nakletti; yani insan onun sıcağından gözünü kırar ve ona karşı **يتخاوص** eder; ve o mecazdır. Ve **الخوصاء**: derin kuyu; yani dibi uzak (çok derin), suyu mala kanmaz; Zü’r-Rumme dedi ki:
  Ve bir su başı, **أخوص**; dolmuş, boş                      ona vardım, **القطا** sürülerinden önce
Ve denilir: **ركية خوصاء**: yani çukur (derin); ve o mecazdır. Ve **الخوصاء**: yüksek kaya; dedi ki:
  **نيقى** arasında bir yükselti; dümdüz ve yollar                      **خوصاء** ile; kaygan, inişli çıkışlı
Ve o mecazdır; Zemahşerî dedi ki: çünkü bakan, ikisine karşı **يتخاوص** eder; yani kuyuya ve kayaya. Ve **نعجة خوصاء**: iki gözünden biri karardı, öteki beyazladı; ve gerçekten **خوصت** **خوصا**; ve **اخواصت** **اخويصاصا**; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve başkası dedi ki: koyundan **الخوصاء**: bedenin geri kalanı ile birlikte, gözlerden biri siyah, öteki beyaz olandır. Ve **الخوصاء**: Esedî **سبرة بن عمرو**’nun atı; ve o, onun hakkında söyleyendir:
  Ömrüne yemin olsun, eğer onlarda yumuşaklık olmasaydı                      **الخوصاء** örtülünün göğsünü yaralamazdı
Ve ayrıca, Hufâcî **توبة بن الحمير**’in atı; ikisini de Sâğânî nakletti. Ve **الظهيرة الخوصاء**: öğlelerin sıcakta en şiddetlisi; göz ucunu, ancak **متخاوصا** olarak keskinleştirebilirsin; dedi ki:
  **الظهيرة الخوصاء** göründüğü vakit.
Ve **الخوص** (ötre ile): hurma yaprağı ve **المقل** ve **النارجيل** yaprağı ve onlara benzer şeyler; tekili, **هاء** iledir. Ve **الخواص**، **كتان** gibi: onun satıcısı ve dokuyucusu. Ve **الخياصة**: onun sanatı (mesleği). Ve **أخوصت النخلة**: onu çıkardı. Ve **الأساس**’ta: **خوصت**: yapraklandı. Ve **أخوصت الخوصة**: göründü. Ve **أخوص العرفج والرمث**: yaprakla yarıldı (tomurcuklandı); ve bazısı bununla ağacı genelledi; Gâdiye ed-Dübeyriyye dedi ki:
  Keşke o, dikende büzüşseydi                      yapraklanmış bir ağacın yanlarında
  gerçekten **قد أخوصا**

Ve Ebû Hanîfe dedi ki: **أخاص الشجر إخواصا** da böyledir. İbn Sîde dedi ki: bu zariftir; yani fiilin bu türden illetli gelip masdarın sahih gelmesidir; ve bütün ağaç **يخيص** eder; ancak diken ağacı yahut ot (sebze) olursa (etmez). **خوص** et, sana verdiğini; ve **تخوص**: onu al, az da olsa. Cevherî’nin ibaresi: ve onların sözü: **تخوص منه**; yani ondan şeyi şeyden sonra al; ve **خوص** et, sana verdiğini; yani onu al, az da olsa. Ve **الأساس**’ta: **الخوصة**’nin azlığında bile olsa. Ve **اللسان**’da: ve denilir: gerçekten o, malından **ليخوص** eder; yakın (az) şeyi verdiği zaman. Ve bütün bunlar, ağacın **تخويص**’undan (gelir); az az yapraklandığı zaman. İbn Berrî dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin kitabında: **التخويس** (س ile): eksiltmedir. Ve Ali’nin ve onun atâsının hadisinde: gerçekten o, bir kavme **يزعب** eder ve bir kavme **يخوص** eder; yani çoğaltır ve azaltır. Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
  Ey onu süren, onu **خوصا** et **بأرسال** ile                      ve onu sapkın sürüşle sürmeyin
Yani iki devenizi, şeyden sonra şey olarak yaklaştırın ve onu, havuz üzerinde sıkışsın diye bırakmayın. Ve **الأرسال**: **رسل**’in çoğuludur; ve o, deve sürüsüdür. Ve Ziyâd el-Anberî dedi ki:
  Sürücüye derim: **خوص** et bir sürüyle                      ben, ilkinde musibetlerden korkarım
Musannif bu manayı **التخويس** (س ile) içinde zikretmiştir; ona dön. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ve nimet sahiplerini işittim; binekli kimselere, develeri suya getirdiklerinde ve iki sakî, kovaları havuzda çevirirken: “Dikkat edin, onu **وخوصوها أرسالا**; ve onu bir defada suya getirmeyin; havuz üzerinde birbirini itiştirir ve dayanaklarını yıkar.” derlerdi. Böylece ondan sürü sürü salıverirler; ve bu, hayvanlara daha kandırıcı, sakalara daha hafiftir. Ve hadiste: “Salih kadın, altınla **المخوص** edilmiş taç gibidir; kötü kadın ise, büyük ihtiyarın üzerinde ağır yük gibidir.” Tacın **تخويص**’u, hurma yaprağı **خوص**’undan alınmıştır; ve o, altın levhalarla, **الخوص**’un genişliği ölçüsünce onu süslemektir. Ve İbn İyâş ed-Dabbî dedi ki: **أرض مخوصة** (kesre ile): o, içinde **خوص** olan **الأرطي** ve **الألاء** ve **العرفج** ve **السبط** bulunan yerdir. Dedi ki: **خوصة الأرطي** **الأثل**’in püskülü gibidir; ve **خوصة الألاء** koyun kulaklarının yaratılışı üzeredir; ve **خوصة العرفج** sanki kına yaprağıdır; ve **خوصة السبط** **الحلفاء** yaratılışı üzeredir. Ebû Mansûr dedi ki: **الخوصة**: hurmanın ve **المقل**’in ve **العرفج**’in **خوصة**’sidir; ve **للثمام**’ın da **خوصة**’si vardır. Ama yaprakları, kuruma vaktinde dökülen otların **خوصة**’si yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam **خوص** etti **تخويصا**; yani önce kerem sahiplerini, sonra alçakları ikram etmeye başladı. Ve inşad etti:
  Ey iki arkadaşım, **خوصا** edin **بسل** ile
  her uzun kuyruklu dişiden
  onun yakıcısı, **حمض**; **بلاد فل**

Ve onu açıkladı; dedi ki: onun iyileriyle ve keremlileriyle başlayın. Dedi ki: kuyruk kılının uzunluğu ancak onun iyilerinde olur. Diyor ki: içsin diye onun iyilerini ve seçkinlerini öne alın; eğer orada su azlığı olursa, kötülerine kalır; ve iyiler, onun durusunu içmiştir. İbn Sîde dedi ki: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünün manasıdır; ve ben, onun tefsirini incelttim. Ve **بسل**’in manası: kerim deve, içtiği zaman **تنسل** eder; böylece iki devenin arasına girer. Ve **خوص الشيب** falana ve **خوصه القتير**: onda belirdi. Ve **الأساس**’ta: onun parıltıları belirdi. Ve **اللسان**’da: onda ondan, şeyden sonra şey vaki oldu. Ve denildi: o, saçın siyahlığı ve beyazlığı eşit olduğu zamandır. Ve **خاوصته البيع مخاوصة**: onu onunla karşılaştırdım (mukabele ettim). Ebû Zeyd dedi ki: **خاوصته مخاوصة** ve **غايرته مغايرة** ve **قايضته مقايضة**; bütün bunlar, onu satışla karşılaştırdığın zamandır. Bu, bu harfte sahih olandır. Ebû Ubeyd’den bunun benzeri nakledilmiştir; ve musannif, İbn Abbâd’a uyarak onu tashif etti; böylece onu **خ ر ص**’ta da zikretti. Ve denilir: o, bakışında **يخاوص** eder ve **يتخاوص** eder; eğer görmesinden biraz kısarsa. Ve o, bütün bunlarda bakışı diker; sanki bir **قدحا** (yani ok) doğrultur. Ebû Mansûr dedi ki: **الخوص** hakkında hikâye edilen her şey sahihdir; göz darlığı hariç. Çünkü Araplar, onun darlığını istediklerinde onu **الحوص** (ح ile) yaparlar; ve **رجل أحوص** ve **امرأة حوصاء**; eğer ikisi dar gözlü olursa. Göz çukurluğunu istediklerinde ise o, **الخوص**’tur; **الخاء المعجمة** ile. Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti: **خوصت عينه** ve **دنقت** ve **قدحت**; eğer çukurlaştıysa. Ve **القاسم ابن أبي الخوصاء**: Humuslu muhaddis; onu Sâğânî ve Hâfız nakletti. Dedim ki: ona **الخوصي** de denilir; babasına nisbetle. Mahmud b. İbrahim b. Semî‘, **كتاب التاريخ**’inde böyle zikretti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **إناء مخوص**: içinde **الخوص** şekilleri üzere (nakışlar) vardır. Ve **تخاوصت النجوم**: batmak için küçüldü; ve o mecazdır. Ve **الخوصة**: **الجنبة**’dendir; ve o, yaz bitkisindendir. Ve denildi: o, bir kök üzerinde bitendir. Ve denildi: **العرفج**’in beyazı üzerinde yeşili göründüğünde, işte o **الخوصة**’dir. Ve altınla **مخوص** edilmiş dibâc: yani **الخوص** heyeti gibi onunla dokunmuş. Ve **خوص العطاء** ve **خاصه**: onu azalttı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve denilir: falandan **خوصا خائصا** elde ettim; yani az bir ihsan. Ve **خصت الرجل**: onu küçümsedim. Ve **خصته عن حاجته**: onu ondan alıkoydum. Ve **الخوص**: uzaklıktır. Ve **الخوصاء**: bir yerdir; ve denildi: Bahreyn’de bir yöredir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَوِصَ
1 خَوِصَ خوص , aor. خَوَصَ , inf. n. خَوَصٌ, He (a man, S) had the eye sunk, or depressed: (S, K:) or the inf. n. signifies the eye's being narrow, or contracted, and sunk, or depressed: (Msb:) or its being small, and sunk, or depressed: (A:) or its being sunk, or depressed, and narrow, or contracted, and small: or one eye's being smaller than the other: or the eye's being narrow in the slit, naturally, or by reason of disease: or accord. to AM, all that they have related respecting this word is correct except narrowness of the eyes; for the Arabs, when they mean this, use the term حَوَصٌ, with [the unpointed] ح; but when they mean the eye's being sunk, or depressed, this they term خَوَصٌ, with [the pointed] خ: (TA:) and accord. to A 'Obeyd's relation on the authority of his companions, (TA,) [and accord. to Mtr also,] خَوِصَتْ عَيْنُهُ signifies his eye became sunk, or depressed; (Mgh, TA;) but حَوِصَتْ, “ it became narrow, or contracted. ” (Mgh.) ― -b2- Also خَوِصَتْ, inf. n. as above; and ↓ اخواصّت, inf. n. اِخْوِيصَاصٌ; She (a ewe) had one of her eyes black, and the other white. (AZ, TA.)

خوّص الشَّجَرُ
2 خوّص الشَّجَرُ ذ , inf. n. تَخْوِيصٌ, said of palmtrees, [and some others, see خُوصٌ,] The trees put forth leaves, [or only leaves of the kinds called خُوصِ,] little by little. (L, TA.) See also 4. ― -b2- خوّص التَّاجَ, inf. n. as above, He ornamented the crown with plates of gold (K, TA) of the width of palm-leaves. (TA.)

3 خَاْوَصَ see 6, in two places.

أَخْوَصَتِ النَّخْلُ
4 أَخْوَصَتِ النَّخْلُ ذ The palm-trees put forth their خُوص [or leaves]: (S, K:) or, accord. to the A, you say, النَّخْلُ ↓ خَوَّصَتِ, meaning the palm-trees put forth their leaves. (TA.) [See also 2, above.] اخوص is also said of the عَرْفَج, (S, K,) and of the رِمْث, (TA,) [and of other trees, (see خُوصٌ,)] or of trees in general, (TA,) or of trees (الشَّجَر) you say أَخَاصَ, inf. n. اـِخْوَاصٌ, (AHn, ISd,) the verb being thus made infirm, and the inf. n. sound, (ISd,) or of all trees except thorny trees and herbs or leguminous plants, (TA,) meaning, It broke out with leaves: (S, K:) or, when said of the عرفج, its خُوص became perfect. (AA, TA voce عَرْفَجٌ; and S voce ثَقَّبَ.) And you say also, أَخْوَصَتِ الخُوصَةُ The خُوصَة [see خُوصٌ] appeared. (TA.)

تخاوص
6 تخاوص تخاوص , (A, K,) or تخاوص فِى نَظَرِهِ, (TA,) He blinked, or contracted his eyelids, (A, K,) somewhat, (K,) looking intently, as though he were aiming an arrow; and so in looking at the sun; (A, K;) as also ↓ خاوص. (K.) [But the latter is trans.] You say, فُلَانًا ↓ اـِنَّهُ يُخَاوِصُ, and يتَخَاوَصَ لَهُ, Verily he blinks, or contracts his eyelids, looking intently, at such a one, as though he were aiming an arrow. (A.) [See also تَحَاوَصَ اـِلَى الشَّمْسِ; and هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا.] ― -b2- [Hence,] تَخَاوَصَتِ النُّجُومُ, (A,) or تخاوصت النجوم لِلْغُرُوبِ, (TA,) (tropical:) The stars inclined to setting. (A, TA.)

11 اـِخْوَاْصَّ see 1, last signification.

خُوصٌ
خُوصٌ خوص The leaves of the date-palm, (T, S, A, Msb, K,) and of the مُقْل [or Thebaïc palm], (T, TA,) and of the نَارَجِيل [or cocoa-nut-tree], and the like, (TA,) and of the عَرْفَج, (T, K,) and of the ثُمَام, (T, TA,) and of the نَصِىّ, (S voce أُمْصُوخَة, q. v.,) and of the أَرْطَى, and of the أَلَآء, and of the سَبَط: (Ibn-'Eiyلsh Ed-Dabbee, K:) n. un. with ة: (T, S, K, &c.:) the خوصة of the عرفج is the green [part] thereof when it appears upon the white thereof; (TA;) [or] it resembles the leaves of the حِنَّآء: that of the ارطى is like the هَدَب [or evergreen leaves] of the أَثْل: that of the الآء has the form of the ears of sheep, or goats: and that of the سَبَط has the form of the حَلْفَآء: (Ibn-'Eiyلsh, TA:) there is also the خوصة of the [class of trees or plants called] جَنْبَة, which is of the plants, or herbage, of the [season called] صَيْف, or, as some say, it is what grows upon a root-stock or rhizoma (عَلَى أَرُومَةٍ): (TA:) but to herbs, or leguminous plants, of which the leaves fall and become scattered when they dry up, there is no خوصة. (T, TA.)

خِيَاصَةٌ
خِيَاصَةٌ خياصه خياصة The trade, or art, of the خَوَّاص. (A, TA.)

خَوَّاصٌ
خَوَّاصٌ خاصة خواص A seller of خُوص: (S, K:) or a weaver thereof [into baskets and mats and the like]: (A:) or both. (TA.)

أَخْوَصُ
أَخْوَصُ ذ A man (S, Mgh) having the eye sunk, or depressed; (S, Mgh, K;) having the quality of the eye termed خَوَصٌ: [see 1:] fem. خَوْصَآءُ: (TA:) which is [also] applied to the eye, meaning sunk, or depressed: (Mgh:) or small, and sunk, or depressed: (A:) and to a ewe, meaning having one of her eyes black, and the other white: (AZ, K:) or having one eye black, and the other, with the rest of the body, white: (TA:) pl. خُوصٌ, which, prefixed to العُيُون, is applied to camels. (A.) ― -b2- [Hence,] بِئْرٌ خَوْصَآءُ (tropical:) A deep well; a well of which the bottom is deep; (A, K, TA;) of which the beasts see not the water: (TA:) because one contracts his eyelids (يَتَخَاوَصُ) in looking into it: (A, TA:) or خوصاء applied to a well (رَكِيَّة), signifies of which the water has sunk into the earth. (TA.) And the same epithet applied to a [mountain of the kind called] هَضْبَة, (A,) or قَارَة, (K,) (tropical:) High; lofty: (A, K:) because one contracts his eyelids in looking at it. (A, TA.) And رِيحٌ خَوْصَآءُ (tropical:) A hot wind: (K:) or a vehemently-hot wind: (A:) that makes the eye to blink, or contract the eyelids, (تَكْسِرُهَا,) by reason of heat: (K, * TA:) in which one does not see without blinking, or contracting the eyelids. (A.) And ظَهِيرَةٌ خَوْصَآءُ (tropical:) A summer mid-day vehemently hot: (A:) or most vehemently hot; (K, TA;) in which one cannot look without blinking, or contracting the eyelids. (TA.)

مُخَوَّصٌ
مُخَوَّصٌ مخوص applied to a crown, Ornamented with plates of gold like خُوص in width: (A, * TA:) and applied to a vessel, having in it what resemble خُوص in shape. (TA.) مُخَوَّصٌ بِالذَّهَبِ, applied to دِيبَاج [or silk brocade], Woven with gold in the form of خُوص. (TA.)

أَرْضٌ مُخَوِّصَةٌ
أَرْضٌ مُخَوِّصَةٌ ذ Land in which are خُوص of the أَرْطَى and أَلَآء and عَرْفَج and سَبَط. (Ibn-'Eiyلsh Ed-Dabbee, K.)

##### Türkçe

**خَوِصَ**
1 **خَوِصَ** **خوص** , muzâri‘ **خَوَصَ** , mastar ismi **خَوَصٌ**, O (bir adam, S) gözünün çökük, yahut basık olması: (S, K:) yahut mastar ismi, gözün dar, yahut büzülmüş, ve çökük, yahut basık olmasını ifade eder: (Msb:) yahut onun küçük, ve çökük, yahut basık olmasını: (A:) yahut onun çökük, yahut basık, ve dar, yahut büzülmüş, ve küçük olmasını: yahut bir gözün ötekinden daha küçük olmasını: yahut gözün yarığında dar olmasını, tabiatça, yahut hastalık sebebiyle: yahut AM’ye göre, bu kelime hakkında rivayet ettikleri her şey doğrudur, gözlerin darlığı müstesna; zira Araplar, bunu kastettiklerinde, [noktası olmayan] **ح** ile **حَوَصٌ** lafzını kullanırlar; fakat gözün çökük, yahut basık olmasını kastettiklerinde, buna [noktalı] **خ** ile **خَوَصٌ** derler: (TA:) ve A ‘Obeyd’in, arkadaşları otoritesiyle rivayetine göre, (TA,) [ve Mtr’ye göre de,] **خَوِصَتْ عَيْنُهُ** onun gözü çökük, yahut basık oldu demektir; (Mgh, TA;) fakat **حَوِصَتْ**, “dar, yahut büzülmüş oldu.” (Mgh.) ― -b2- Ayrıca **خَوِصَتْ**, mastar ismi yukarıdaki gibi; ve ↓ **اخواصّت**, mastar ismi **اِخْوِيصَاصٌ**; O (bir koyun) gözlerinden birinin siyah, ötekinin beyaz olması. (AZ, TA.)

**خوّص الشَّجَرُ**
2 **خوّص الشَّجَرُ** ذ , mastar ismi **تَخْوِيصٌ**, hurma ağaçları hakkında, [ve bazı başkaları hakkında, bk. **خُوصٌ**,] Ağaçlar yapraklar çıkardı, [yahut yalnız **خُوصِ** denilen türlerden yapraklar,] azar azar. (L, TA.) 4’e de bak. ― -b2- **خوّص التَّاجَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, O, tacı altın levhalarla (K, TA) hurma yapraklarının eni kadar olan (TA) süsledi.

3 **خَاْوَصَ** 6’ya bak, iki yerde.

**أَخْوَصَتِ النَّخْلُ**
4 **أَخْوَصَتِ النَّخْلُ** ذ Hurma ağaçları **خُوص**larını [yahut yapraklarını] çıkardı: (S, K:) yahut A’ya göre, **النَّخْلُ** ↓ **خَوَّصَتِ** dersin, manası, hurma ağaçları yapraklarını çıkardı. (TA.) [Yukarıda 2’ye de bak.] **اخوص** ayrıca **عَرْفَج** hakkında da söylenir, (S, K,) ve **رِمْث** hakkında da, (TA,) [ve başka ağaçlar hakkında da, (bk. **خُوصٌ**,)] yahut ağaçlar genel olarak, (TA,) yahut ağaçlar (**الشَّجَر**) hakkında **أَخَاصَ**, mastar ismi **اـِخْوَاصٌ**, (AHn, ISd,) fiil böylece illetli kılınmış, mastar ismi sahih kılınmış olarak, (ISd,) yahut dikenli ağaçlar ve otlar yahut baklagil bitkileri dışında bütün ağaçlar hakkında, (TA,) manası, Yaprakla patladı: (S, K:) yahut **عرفج** hakkında söylendiğinde, onun **خُوص**u kemale erdi. (AA, TA, **عَرْفَجٌ** maddesinde; ve S, **ثَقَّبَ** maddesinde.) Ve ayrıca dersin ki, **أَخْوَصَتِ الخُوصَةُ** **خُوصَة** [bk. **خُوصٌ**] göründü. (TA.)

**تخاوص**
6 **تخاوص** **تخاوص** , (A, K,) yahut **تخاوص فِى نَظَرِهِ**, (TA,) O, göz kırptı, yahut göz kapaklarını büzdü, (A, K,) biraz, (K,) dikkatle bakarak, sanki bir ok atmayı hedefliyormuş gibi; ve güneşe bakmada da böyledir; (A, K;) ↓ **خاوص** da böyledir. (K.) [Fakat ikincisi geçişlidir.] Dersin ki, **فُلَانًا** ↓ **اـِنَّهُ يُخَاوِصُ**, ve **يتَخَاوَصَ لَهُ**, Şüphesiz o, falancaya dikkatle bakarak, sanki bir ok atmayı hedefliyormuş gibi, göz kırpar, yahut göz kapaklarını büzer. (A.) [Ayrıca **تَحَاوَصَ اـِلَى الشَّمْسِ**; ve **هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا**’a da bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَخَاوَصَتِ النُّجُومُ**, (A,) yahut **تخاوصت النجوم لِلْغُرُوبِ**, (TA,) (mecaz:) Yıldızlar batmaya meyletti. (A, TA.)

11 **اـِخْوَاْصَّ** 1’e bak, son anlam.

**خُوصٌ**
**خُوصٌ** **خوص** Hurma ağacının yaprakları, (T, S, A, Msb, K,) ve **مُقْل**’ün [yahut Thebaîk hurmasının], (T, TA,) ve **نَارَجِيل**’in [yahut hindistancevizi ağacının], ve benzerlerinin, (TA,) ve **عَرْفَج**’in, (T, K,) ve **ثُمَام**’ın, (T, TA,) ve **نَصِىّ**’nin, (S, **أُمْصُوخَة** maddesinde, bk. o,) ve **أَرْطَى**’nın, ve **أَلَآء**’ın, ve **سَبَط**’ın: (Ibn-‘Eiyلsh Ed-Dabbee, K:) tekili ة iledir: (T, S, K, &c.:) **عرفج**’in **خوصة**si, onun beyazı üzerinde göründüğünde onun yeşil [kısmı]dır; (TA;) [yahut] **حِنَّآء**’ın yapraklarına benzer: **ارطى**’nınki **أَثْل**’in **هَدَب**’i [yahut herdemyeşil yaprakları] gibidir: **الآء**’ınki koyunların yahut keçilerin kulakları biçimindedir: ve **سَبَط**’ınki **حَلْفَآء** biçimindedir: (Ibn-‘Eiyلsh, TA:) ayrıca [ağaçlar yahut bitkiler sınıfı denilen] **جَنْبَة**’nin de **خوصة**si vardır; bu, [mevsim denilen] **صَيْف**’in bitkilerinden, yahut otlarından,dır; yahut bazılarına göre, bir kök kütüğü yahut rizom üzerinde büyüyen şeydir (**عَلَى أَرُومَةٍ**): (TA:) fakat yaprakları kuruduklarında düşüp dağılmak suretiyle saçılan otlara yahut baklagil bitkilerine **خوصة** yoktur. (T, TA.)

**خِيَاصَةٌ**
**خِيَاصَةٌ** **خياصه** **خياصة** **خَوَّاص**’ın ticareti, yahut sanatı. (A, TA.)

**خَوَّاصٌ**
**خَوَّاصٌ** **خاصة** **خواص** **خُوص** satıcısı: (S, K:) yahut onu [sepetlere ve hasırlara ve benzerlerine] ören: (A:) yahut ikisi birden. (TA.)

**أَخْوَصُ**
**أَخْوَصُ** ذ Gözünün çökük, yahut basık olduğu bir adam; (S, Mgh, K;) gözü **خَوَصٌ** denilen vasfa sahip olan: [bk. 1:] dişisi **خَوْصَآءُ**: (TA:) ki bu [ayrıca] göze de uygulanır, manası çökük, yahut basık: (Mgh:) yahut küçük, ve çökük, yahut basık: (A:) ve bir koyuna da uygulanır, manası gözlerinden birinin siyah, ötekinin beyaz olması: (AZ, K:) yahut bir gözü siyah, öteki, bedenin geri kalanı ile birlikte, beyaz olan: (TA:) çoğulu **خُوصٌ**dur; bu, **العُيُون**’a önek yapıldığında develere uygulanır. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بِئْرٌ خَوْصَآءُ** (mecaz:) Derin bir kuyu; dibi derin olan bir kuyu; (A, K, TA;) hayvanların suyu görmediği: (TA:) çünkü ona bakarken kişi göz kapaklarını büzer (**يَتَخَاوَصُ**): (A, TA:) yahut **خوصاء** bir kuyuya (**رَكِيَّة**) uygulandığında, manası, suyu yerin içine çökmüş olan. (TA.) Ve aynı sıfat bir **هَضْبَة** [denilen türden dağ]a, (A,) yahut **قَارَة**’ye, (K,) (mecaz:) Yüksek; yüce: (A, K:) çünkü ona bakarken kişi göz kapaklarını büzer. (A, TA.) Ve **رِيحٌ خَوْصَآءُ** (mecaz:) Sıcak bir rüzgâr: (K:) yahut şiddetle-sıcak bir rüzgâr: (A:) sıcaktan dolayı gözü göz kırpmaya, yahut göz kapaklarını büzmeye, (**تَكْسِرُهَا,**) sevk eden: (K, * TA:) ki onda kişi göz kırpmaksızın, yahut göz kapaklarını büzmeksizin görmez. (A.) Ve **ظَهِيرَةٌ خَوْصَآءُ** (mecaz:) Yazın şiddetle-sıcak bir öğle vakti: (A:) yahut en şiddetle-sıcak; (K, TA;) ki onda kişi göz kırpmaksızın, yahut göz kapaklarını büzmeksizin bakamaz. (TA.)

**مُخَوَّصٌ**
**مُخَوَّصٌ** **مخوص** Bir taç hakkında, eni bakımından **خُوص** gibi altın levhalarla süslenmiş: (A, * TA:) ve bir kap hakkında, içinde şekilce **خُوص**a benzeyen şeyler bulunan. (TA.) **مُخَوَّصٌ بِالذَّهَبِ**, **دِيبَاج** [yahut ipek brokar] hakkında, **خُوص** biçiminde altınla dokunmuş. (TA.)

**أَرْضٌ مُخَوِّصَةٌ**
**أَرْضٌ مُخَوِّصَةٌ** ذ İçinde **أَرْطَى** ve **أَلَآء** ve **عَرْفَج** ve **سَبَط**’ın **خُوص**ları bulunan arazi. (Ibn-‘Eiyلsh Ed-Dabbee, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَوِصَ
خَوِصَ A ( n. ac. خَوَص 4 )
a.  Had sunken, deepset eyes.

خَوَّصَ
خَوَّصَ II ,  أَخْوَصَ IV ,
a.  Put forth leaves ( palm-tree ).

خُوْصَة
خُوْصَة 3t , ( pl. خُوْص 3 ),
a.  Leaf ( of the palmtree &  c. ).

أَخْوَصُ
أَخْوَصُ 14 , ( pl. خُوْص 3 ),
a.  Having the eyes sunken, deep-set.

##### Türkçe

خَوِصَ
**خَوِصَ** A (mastar: **خَوَص** 4)
a. Çökmüş, derin yerleşmiş gözlere sahip oldu.

خَوَّصَ
**خَوَّصَ** II, **أَخْوَصَ** IV,
a. Yapraklar çıkardı (hurma ağacı).

خُوْصَة
**خُوْصَة** 3t, (çoğulu: **خُوْص** 3),
a. Yaprak (hurma ağacının ve s.).

أَخْوَصُ
**أَخْوَصُ** 14, (çoğulu: **خُوْص** 3),
a. Gözleri çökmüş, derin yerleşmiş olan.
