# خوص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خوص

الخوص، محركة: غؤور العين، وضيقها وصغرها، وقد خوص، كفرح، فهو أخوص بين الخوص، أي غائر العين، وهي خوصاء. وقيل: الخوص: أن تكون إحدى العينين أصغر من الأخرى. وقيل: هو ضيق مشقها خلقة أو داء. والأخوص. هو: زيد بن عمرو بن قيس بن عتاب التميمي وشاعر فارس، هكذا بواو العطف في النسخ، والصواب إسقاطها، كما في التكملة والتبصير، ذكره ابن الكلبي. والخوصاء: ريح حارة تكسر العين حرا، نقله ابن شميل، أي يكسر الإنسان عينه من حرها، ويتخاوص لها، وهو مجاز. والخوصاء: البئر القعيرة، أي البعيدة القعر لا يروى ماؤها المال، قال ذو الرمة:
  ومنهل أخوص طام خـال                      وردته قبل القطا الأرسال ويقال: ركية خوصاء: أي غائرة، وهو مجاز. والخوصاء: القارة المرتفعة، قال:
  ربا بين نيقى صفصف ورتـائج                      بخوصاء من زلاء ذات لصوب وهو مجاز، قال الزمخشري: لأن الناظر يتخاوص لهما، أي للبئر والقارة. ونعجة خوصاء: اسودت إحدى عينيها وابيضت الأخرى، وقد خوصت خوصا، واخواصت اخويصاصا، قاله أبو زيد، وقال غيره: الخوصاء من الضأن: السوداء إحدى العينين، البيضاء الأخرى مع سائر الجسد. والخوصاء: فرس سبرة بن عمرو الأسدي، وهو القائل فيها:
  لعمرك لولا أن فـيهـم هـوادة                      لما شوت الخوصاء صدر المقنع وأيضا فرس توبة بن الحمير الخفاجي، نقلهما الصاغاني. والظهيرة الخوصاء: أشد الظهائر حرا، لا تستطيع أن تحد طرفك إلا متخاوصا، قال:
  حين لاح الظهيرة الخوصاء. والخوص، بالضم: ورق النخل والمقل والنارجيل، وما أشبهها، الواحدة بهاء. والخواص، ككتان: بائعه، وناسجه. والخياصة: صنعته. وأخوصت النخلة: أخرجته. وفي الأساس: خوصت: أورقت. وأخوصت الخوصة: بدت. وأخوص العرفج والرمث: تفطر بورق، وعم بعضهم به الشجر، قالت غادية الدبيرية:
  وليته في الشوك قد تقرمصا                      على نواحي شجر قد أخوصا

  وقال أبو حنيفة: أخاص الشجر إخواصا كذلك، قال ابن سيده وهذا ظريف، أعني أن يجيء الفعل من هذا الضرب معتلا والمصدر صحيحا، وكل الشجر يخيص إلا أن يكون شجر الشوك أو البقل. وخوص ما أعطاك، وتخوص: خذه وإن قل، وعبارة الجوهري: وقولهم: تخوص منه، أي خذ منه الشيء بعد الشيء، وخوص ما أعطاك، أي خذه وإن قل، وفي الأساس: ولو كان في قلة الخوصة. وفي اللسان: ويقال: إنه ليخوص من ماله، إذا كان يعطي الشيء المقارب، وكل هذا من تخويص الشجر إذا أورق قليلا قليلا، قال ابن بري: وفي كتاب أبي عمرو الشيباني: والتخويس بالسين: النقص، وفي حديث علي وعطائه أنه كان يزعب لقوم ويخوص لقوم: أي يكثر ويقل، وقول أبي النجم:
  يا ذائديها خوصا بأرسال                      ولا تذوداها ذياد الضلال أي قربا إبلكما شيئا بعد شيء ولا تدعاها تزدحم على الحوض، والأرسال: جمع رسل، وهو القطيع من الإبل، وقال زياد العنبري:
  أقول للذائد خوص برسل                      إني أخاف النائبات بالأول وقد ذكر المصنف هذا المعنى في التخويس بالسين فراجعه. قال ابن الأعرابي: وسمعت أرباب النعم يقولون للركبان إذا أوردوا الإبل والساقيان يجيلان الدلاء في الحوض: ألا وخوصوها أرسالا، ولا توردوها دفعة واحدة فتباك على الحوض وتهدم أعضاده. فيرسلون منها ذودا بعد ذود، ويكون ذلك أروى للنعم، وأهون على السقاة. وفي الحديث: مثل المرأة الصالحة مثل التاج المخوص بالذهب، ومثل المرأة السوء كالحمل الثقيل على الشيخ الكبير، تخويص التاج مأخوذ من خوص النخل، وهو تزيينه بصفائح الذهب على قدر عرض الخوص. وقال ابن عياش الضبي: أرض مخوصة، بالكسر، هي التي بها خوص الأرطي والألاء والعرفج والسبط، قال: وخوصة الأرطي مثل هدب الأثل، وخوصة الألاء على خلقة آذان الغنم، وخوصة العرفج كأنها ورق الحناء، وخوصة السبط على خلقة الحلفاء. قال أبو منصور: الخوصة خوصة النخل والمقل والعرفج، وللثمام خوصة أيضا، وأما البقول التي يتناثر ورقها وقت الهيج فلا خوصة لها. وقال ابن الأعرابي: خوص الرجل تخويصا، إذا ابتدأ بإكرام الكرام ثم اللئام، وأنشد:
  يا صاحبي خوصا بسل
  من كل ذات ذنب رفل
  حرقها حمض بلاد فل

  وفسره قال: ابدأا بخيارها وكرامها، قال: ولا يكون طول شعر الذنب إلا في خيارها، يقول: قدما خيارها وجلتها لتشرب، فإن كان هناك قلة ماء كان لشرارها، وقد شربت الخيار صفوته، قال ابن سيده: هذا معنى قول ابن الأعرابي، وقد لطفت أنا تفسيره، ومعنى بسل أن الناقة الكريمة تنسل إذا شربت فتدخل بين ناقتين. وخوص الشيب فلانا وخوصه القتير: بدا فيه، وفي الأساس: بدت روائعه، وفي اللسان: وقع فيه منه شيء بعد شئ. وقيل: هو إذا استوى سواد الشعر وبياضه. وخاوصته البيع مخاوصة: عارضته به، قال أبو زيد: خاوصته مخاوصة، وغايرته مغايرة، وقايضته مقايضة، كل هذا إذا عارضته بالبيع، هذا هو الصحيح في هذا الحرف، وقد نقل عن أبي عبيد مثل ذلك، وصحفه المصنف تبعا لابن عباد، فذكره أيضا في خ ر ص. ويقال: هو يخاوص ويتخاوص في نظره، إذا غض من بصره شيئا، وهو في كل ذلك يحدق النظر كأنه يقوم قدحا، أي سهما. قال أبو منصور: كل ما حكى في الخوص صحيح غير ضيق العين، فإن العرب إذا أرادت ضيقها جعلوه الحوص، بالحاء، ورجل أحوص، وامرأة حوصاء، إذا كانا ضيقي العين، وإذا أرادوا غؤور العين فهو الخوص، بالخاء المعجمة. وروى أبو عبيد عن أصحابه: خوصت عينه، ودنقت وقدحت، إذا غارت. والقاسم ابن أبي الخوصاء محدث حمصي، نقله الصاغاني والحافظ. قلت: ويقال له: الخوصي، نسبة إلى أبيه، كذا ذكره محمود بن إبراهيم بن سميع في كتاب التاريخ. ومما يستدرك عليه: إناء مخوص: فيه على أشكال الخوص. وتخاوصت النجوم: صغرت للغروب، وهو مجاز. والخوصة من الجنبة، وهو من نبات الصيف، وقيل: هو ما نبت على أرومة، وقيل: إذا ظهر أخضر العرفج على أبيضه فتلك الخوصة وديباج مخوص بالذهب، أي منسوج به كهيئضة الخوص. وخوص العطاء، وخاصه: قلله، الأخيرة عن ابن الأعرابي. ويقال: نلت من فلان خوصا خائصا، أي منالة يسيرة. وخصت الرجل: غضضت منه. وخصته عن حاجته: حبسته عنها. والخوص: البعد. والخوصاء: موضع، وقيل: ناحية بالبحرين.

### Türkçe

**الخوص**، harekeli: gözün çukurluğu, ve darlığı ve küçüklüğü; ve gerçekten **خوص** etti, **فرح** gibi; artık o, **الخوص** arasında daha **أخوص**tur; yani göz çukurdur; ve o (dişil) **خوصاء**dır. Ve denildi: **الخوص**: iki gözden birinin ötekinden daha küçük olmasıdır. Ve denildi: o, yaradılışça yahut hastalık olarak göz yarığının darlığıdır. Ve **الأخوص**: o, Temîmî **زيد بن عمرو بن قيس بن عتاب**’dır ve şair, süvari; nüshalarda atıf vav’ıyla böyle (gelmiştir); doğru olan onun düşürülmesidir; **التكملة** ve **التبصير**’de olduğu gibi; onu İbnü’l-Kelbî zikretti. Ve **الخوصاء**: sıcak bir rüzgâr; sıcaktan gözü kırar; onu İbn Şümeyl nakletti; yani insan onun sıcağından gözünü kırar ve ona karşı **يتخاوص** eder; ve o mecazdır. Ve **الخوصاء**: derin kuyu; yani dibi uzak (çok derin), suyu mala kanmaz; Zü’r-Rumme dedi ki:
  Ve bir su başı, **أخوص**; dolmuş, boş                      ona vardım, **القطا** sürülerinden önce
Ve denilir: **ركية خوصاء**: yani çukur (derin); ve o mecazdır. Ve **الخوصاء**: yüksek kaya; dedi ki:
  **نيقى** arasında bir yükselti; dümdüz ve yollar                      **خوصاء** ile; kaygan, inişli çıkışlı
Ve o mecazdır; Zemahşerî dedi ki: çünkü bakan, ikisine karşı **يتخاوص** eder; yani kuyuya ve kayaya. Ve **نعجة خوصاء**: iki gözünden biri karardı, öteki beyazladı; ve gerçekten **خوصت** **خوصا**; ve **اخواصت** **اخويصاصا**; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve başkası dedi ki: koyundan **الخوصاء**: bedenin geri kalanı ile birlikte, gözlerden biri siyah, öteki beyaz olandır. Ve **الخوصاء**: Esedî **سبرة بن عمرو**’nun atı; ve o, onun hakkında söyleyendir:
  Ömrüne yemin olsun, eğer onlarda yumuşaklık olmasaydı                      **الخوصاء** örtülünün göğsünü yaralamazdı
Ve ayrıca, Hufâcî **توبة بن الحمير**’in atı; ikisini de Sâğânî nakletti. Ve **الظهيرة الخوصاء**: öğlelerin sıcakta en şiddetlisi; göz ucunu, ancak **متخاوصا** olarak keskinleştirebilirsin; dedi ki:
  **الظهيرة الخوصاء** göründüğü vakit.
Ve **الخوص** (ötre ile): hurma yaprağı ve **المقل** ve **النارجيل** yaprağı ve onlara benzer şeyler; tekili, **هاء** iledir. Ve **الخواص**، **كتان** gibi: onun satıcısı ve dokuyucusu. Ve **الخياصة**: onun sanatı (mesleği). Ve **أخوصت النخلة**: onu çıkardı. Ve **الأساس**’ta: **خوصت**: yapraklandı. Ve **أخوصت الخوصة**: göründü. Ve **أخوص العرفج والرمث**: yaprakla yarıldı (tomurcuklandı); ve bazısı bununla ağacı genelledi; Gâdiye ed-Dübeyriyye dedi ki:
  Keşke o, dikende büzüşseydi                      yapraklanmış bir ağacın yanlarında
  gerçekten **قد أخوصا**

Ve Ebû Hanîfe dedi ki: **أخاص الشجر إخواصا** da böyledir. İbn Sîde dedi ki: bu zariftir; yani fiilin bu türden illetli gelip masdarın sahih gelmesidir; ve bütün ağaç **يخيص** eder; ancak diken ağacı yahut ot (sebze) olursa (etmez). **خوص** et, sana verdiğini; ve **تخوص**: onu al, az da olsa. Cevherî’nin ibaresi: ve onların sözü: **تخوص منه**; yani ondan şeyi şeyden sonra al; ve **خوص** et, sana verdiğini; yani onu al, az da olsa. Ve **الأساس**’ta: **الخوصة**’nin azlığında bile olsa. Ve **اللسان**’da: ve denilir: gerçekten o, malından **ليخوص** eder; yakın (az) şeyi verdiği zaman. Ve bütün bunlar, ağacın **تخويص**’undan (gelir); az az yapraklandığı zaman. İbn Berrî dedi ki: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin kitabında: **التخويس** (س ile): eksiltmedir. Ve Ali’nin ve onun atâsının hadisinde: gerçekten o, bir kavme **يزعب** eder ve bir kavme **يخوص** eder; yani çoğaltır ve azaltır. Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
  Ey onu süren, onu **خوصا** et **بأرسال** ile                      ve onu sapkın sürüşle sürmeyin
Yani iki devenizi, şeyden sonra şey olarak yaklaştırın ve onu, havuz üzerinde sıkışsın diye bırakmayın. Ve **الأرسال**: **رسل**’in çoğuludur; ve o, deve sürüsüdür. Ve Ziyâd el-Anberî dedi ki:
  Sürücüye derim: **خوص** et bir sürüyle                      ben, ilkinde musibetlerden korkarım
Musannif bu manayı **التخويس** (س ile) içinde zikretmiştir; ona dön. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ve nimet sahiplerini işittim; binekli kimselere, develeri suya getirdiklerinde ve iki sakî, kovaları havuzda çevirirken: “Dikkat edin, onu **وخوصوها أرسالا**; ve onu bir defada suya getirmeyin; havuz üzerinde birbirini itiştirir ve dayanaklarını yıkar.” derlerdi. Böylece ondan sürü sürü salıverirler; ve bu, hayvanlara daha kandırıcı, sakalara daha hafiftir. Ve hadiste: “Salih kadın, altınla **المخوص** edilmiş taç gibidir; kötü kadın ise, büyük ihtiyarın üzerinde ağır yük gibidir.” Tacın **تخويص**’u, hurma yaprağı **خوص**’undan alınmıştır; ve o, altın levhalarla, **الخوص**’un genişliği ölçüsünce onu süslemektir. Ve İbn İyâş ed-Dabbî dedi ki: **أرض مخوصة** (kesre ile): o, içinde **خوص** olan **الأرطي** ve **الألاء** ve **العرفج** ve **السبط** bulunan yerdir. Dedi ki: **خوصة الأرطي** **الأثل**’in püskülü gibidir; ve **خوصة الألاء** koyun kulaklarının yaratılışı üzeredir; ve **خوصة العرفج** sanki kına yaprağıdır; ve **خوصة السبط** **الحلفاء** yaratılışı üzeredir. Ebû Mansûr dedi ki: **الخوصة**: hurmanın ve **المقل**’in ve **العرفج**’in **خوصة**’sidir; ve **للثمام**’ın da **خوصة**’si vardır. Ama yaprakları, kuruma vaktinde dökülen otların **خوصة**’si yoktur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam **خوص** etti **تخويصا**; yani önce kerem sahiplerini, sonra alçakları ikram etmeye başladı. Ve inşad etti:
  Ey iki arkadaşım, **خوصا** edin **بسل** ile
  her uzun kuyruklu dişiden
  onun yakıcısı, **حمض**; **بلاد فل**

Ve onu açıkladı; dedi ki: onun iyileriyle ve keremlileriyle başlayın. Dedi ki: kuyruk kılının uzunluğu ancak onun iyilerinde olur. Diyor ki: içsin diye onun iyilerini ve seçkinlerini öne alın; eğer orada su azlığı olursa, kötülerine kalır; ve iyiler, onun durusunu içmiştir. İbn Sîde dedi ki: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünün manasıdır; ve ben, onun tefsirini incelttim. Ve **بسل**’in manası: kerim deve, içtiği zaman **تنسل** eder; böylece iki devenin arasına girer. Ve **خوص الشيب** falana ve **خوصه القتير**: onda belirdi. Ve **الأساس**’ta: onun parıltıları belirdi. Ve **اللسان**’da: onda ondan, şeyden sonra şey vaki oldu. Ve denildi: o, saçın siyahlığı ve beyazlığı eşit olduğu zamandır. Ve **خاوصته البيع مخاوصة**: onu onunla karşılaştırdım (mukabele ettim). Ebû Zeyd dedi ki: **خاوصته مخاوصة** ve **غايرته مغايرة** ve **قايضته مقايضة**; bütün bunlar, onu satışla karşılaştırdığın zamandır. Bu, bu harfte sahih olandır. Ebû Ubeyd’den bunun benzeri nakledilmiştir; ve musannif, İbn Abbâd’a uyarak onu tashif etti; böylece onu **خ ر ص**’ta da zikretti. Ve denilir: o, bakışında **يخاوص** eder ve **يتخاوص** eder; eğer görmesinden biraz kısarsa. Ve o, bütün bunlarda bakışı diker; sanki bir **قدحا** (yani ok) doğrultur. Ebû Mansûr dedi ki: **الخوص** hakkında hikâye edilen her şey sahihdir; göz darlığı hariç. Çünkü Araplar, onun darlığını istediklerinde onu **الحوص** (ح ile) yaparlar; ve **رجل أحوص** ve **امرأة حوصاء**; eğer ikisi dar gözlü olursa. Göz çukurluğunu istediklerinde ise o, **الخوص**’tur; **الخاء المعجمة** ile. Ebû Ubeyd, ashabından rivayet etti: **خوصت عينه** ve **دنقت** ve **قدحت**; eğer çukurlaştıysa. Ve **القاسم ابن أبي الخوصاء**: Humuslu muhaddis; onu Sâğânî ve Hâfız nakletti. Dedim ki: ona **الخوصي** de denilir; babasına nisbetle. Mahmud b. İbrahim b. Semî‘, **كتاب التاريخ**’inde böyle zikretti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **إناء مخوص**: içinde **الخوص** şekilleri üzere (nakışlar) vardır. Ve **تخاوصت النجوم**: batmak için küçüldü; ve o mecazdır. Ve **الخوصة**: **الجنبة**’dendir; ve o, yaz bitkisindendir. Ve denildi: o, bir kök üzerinde bitendir. Ve denildi: **العرفج**’in beyazı üzerinde yeşili göründüğünde, işte o **الخوصة**’dir. Ve altınla **مخوص** edilmiş dibâc: yani **الخوص** heyeti gibi onunla dokunmuş. Ve **خوص العطاء** ve **خاصه**: onu azalttı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve denilir: falandan **خوصا خائصا** elde ettim; yani az bir ihsan. Ve **خصت الرجل**: onu küçümsedim. Ve **خصته عن حاجته**: onu ondan alıkoydum. Ve **الخوص**: uzaklıktır. Ve **الخوصاء**: bir yerdir; ve denildi: Bahreyn’de bir yöredir.
