# خوض (خ-و-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Havz (hı) : Havuz demektir

- Harfler: خ - و - ض
- Kur'an'da: 12 geçiş · 9 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَخُوضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعُلُوا | Dalarlar | 4 | 4 | [4:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/4:140.md) |
| [نَخُوضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B6%D9%8F.md) | نَفْعُلُ | Dalarız | 2 | 2 | [9:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/9:65.md) |
| [الْخَائِضِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Dalanlar | 1 | 1 | [74:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/74:45.md) |
| [خَاضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Daldılar | 1 | 1 | [9:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/9:69.md) |
| [خَوْضٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B6%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Dalgınlık | 1 | 1 | [52:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/52:12.md) |
| [خَوْضِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِهِمْ | Onların dalgınlığı | 1 | 1 | [6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/6:91.md) |
| [وَخُضْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفُعِلْتُمْ | Ve daldınız | 1 | 1 | [9:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/9:69.md) |
| [يَخُوضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%8F%D9%88%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Dalarlar | 1 | 1 | [6:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/6:68.md) |

## Mücavir kökler — 59 mücavir (80 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 46 · Oynarlar
2. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
3. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Temel demektir
4. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
5. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
6. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Beraber
7. [قرطس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B7%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kağıt
8. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
9. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
10. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
11. [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
12. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
13. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Açığa çıkarırsınız
14. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
15. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
16. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
17. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
18. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
19. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
20. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
21. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
22. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
23. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
24. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
25. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
26. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
27. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
28. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
29. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
30. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
31. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
32. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
33. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
34. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
35. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
36. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
37. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
38. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
39. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
40. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
41. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
42. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
43. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
44. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
45. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
46. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
47. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
48. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
49. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
50. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
51. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
52. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
53. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
54. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
55. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
56. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
57. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
59. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خوض |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | Orta harfi illetli (و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B5.md), [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md), [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sıvıya, suya veya çamura pervasızca ve ayağıyla basarak girmek, içinde ilerlemek ve suyu bulandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da ciddiyetten uzak, mesnetsiz, alaycı ve batıl sözlere veya durumlara düşüncesizce kapılıp dalmak |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi sınırları ve zihni sorumluluğu hiçe sayarak toplumsal bir çözülme ve lakaytlık girdabına sürükleniş |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir sohbet veya fikir teatisinden ibaret sanılması; oysa kavramın bilinçli bir laubalilik, hakikati hafife alma ve manevi çözülmeyi içermesi gerçeğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خو | Boşluk, oyukluk, içeriye nüfuz etme ve dayanaksızlık (karşılaştırınız: [خور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B1.md) gevşeklik ve dirençsizlik, [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) emniyetsizlik ve iç boşalması, [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) boşluğu dolduracak mal veya hizmetçi kılma, [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) emanette gedik açma, [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) karnın veya mekanın boş kalması) | ض | Eklenen kalın ve yayılma karakterli harf, boşluğa yalnızca girmeyi değil, sıvı veya dirençli bir kütlenin içerisine gövdeyle ve ayakla basıp ortalığı yararak, çalkalayarak ve bulandırarak pervasızca ilerleme boyutunu kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar yarığı (türetme: ح imgesinden ses sürtünmesiyle ayrılma) | Bir sınıra, duvara veya korunaklı bir yüzeye sürtünerek onu aşma, engelde bir gedik ve çatlak açma hareketidir. |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bir alana bağlanma, içine kenetlenme, doğrudan tutunma ve yönelme kuvvetidir. |
| ض | Sıkışma ve baskı (türetme: ص imgesinden yayılma etkisiyle ayrılma) | Genişleyen bir yüzey üzerinde baskı kurma, nesneyi ezerek içine nüfuz etme ve yayılma eylemidir. |
| خوض | Engeli yararak içeriye bağlanma ve baskıyla yayılma | Koruyucu sınırı çiğneyip bir ortama (suya, çamura veya söze) dirençsizce ve pervasızca girmek, o ortamın içinde çalkantı ve baskı oluşturarak derinleşmektir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin suya veya balçığa ayaklarıyla dalıp içinde yürümesi, hayvanın suya sokulması ve çorba veya sevik bulamacının tahta kaşıkla karıştırılmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı beyitte ayak değmemiş ve bulanmamış saf su tasvir edilirken kökün erken fiziksel kullanımı şöyle geçer: كأَنه في الغَرْضِ، إِذْ تَرَكَّضَا، / دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde kamu malının meşru sınırları aşarak sorumsuzca ve keyfi biçimde harcanmasını yeren şu ifadede yer almıştır: رُبَّ مُتَخَوِّضٍ في مال اللّه تعالى |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça خوض kökü, merkezi Sami dillerinde bir sıvının veya dirençsiz ortamın içine fiziksel olarak girmek ve onu yarmak eylemini temsil eden iç Arapça gelişimi güçlü bir köktür. Kökün iki harfli çekirdeği olan Afro-Asyatik *ḫw- / *ḥw- katmanı; oyukluk, iç boşluğu, alana nüfuz etme ve bir maddenin içine girme anlamlarını taşır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) kök doğrudan üçlü olarak bu morfolojik dizilimde yaygın bir fiil oluşturmaz; buna karşılık Arapçada kök, göçebe yaşamın gerektirdiği akarsulardan yaya veya binek sırtında geçme mecburiyeti (nehir geçidi anlamındaki مخاضة kelimesinde olduğu gibi) doğrultusunda son derece somut ve işlevsel bir yer edinmiştir. Fonetik açıdan son harf olan ض sesi, Güney Sami / Arap sahasına özgü lateralize sürtünmeli karakteriyle, suya temas anındaki baskıyı, püskürmeyi ve çalkantıyı dile yansıtan bir ses-anlam uyumu (onomatopoeia eğilimi) sergiler. Kök, ilksel bedensel tecrübeden (sığ suda paçaları sıvayıp yürüme) süratle zihni ve ahlaki bir eğilime (bir meseleye ölçüsüzce, tedbirsizce ve lakaytça dalma) doğru semantik genişleme kaydetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suda yürüme ve bulamaç karıştırma | Bedensel olarak suya dalıp çalkalama eyleminden, söz ve fikir ortamına tedbirsizce dalma mecazına geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | *ḫw- ikili kök çekirdeği | Kuzeybatı Sami dillerindeki boşluk ve yarık anlamı, Arapçada üçüncü harfin eklenmesiyle sıvıyı yarma biçiminde özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü dizilime ait doğrudan kanıtlanmış ortak kök tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خوض | Anlamlı | Suya ve söze dalmak | Sıvı veya mesnetsiz söz içine pervasızca girip çalkantı yapmak | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| [خضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [وخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D8%B6.md) | Anlamlı | Hafif batırma | Mızrak veya iğne gibi bir aleti derine gitmeyecek şekilde hafifçe saplamak | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki tam dalışa karşı yüzeysel batırma |
| [وضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE.md) | Anlamlı | Yarışarak su çekme | Kuyudan hızlıca su çekmede yarışmak veya atların koşuda birbirini geçmeye çalışması | Kur'an'da geçmez; su ile temas ve hareket ortaklığı taşır |
| ضخو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [ضوخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%AE.md) | Anlamlı | Yer adı / çöl arazisi | Çölde yerleşik belirli bir mevki ve çukur alan için kullanılır | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydetmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خوض | Merkez | Pervasızca ve lakaytça dalmak | Suya veya söze derinlik hesabı yapmadan, sorumluluk duymadan ve alaycı bir üslupla girmektir. | Bedensel dalıştan zihni sorumsuzluğa uzanan pervasız giriş |
| [غوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B5.md) | Komşu | Derine inmek, dalgıçlık yapmak | [غوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B5.md) bir hedefe, inciye veya derin gerçeğe ulaşmak maksadıyla bilinçli olarak dibe inmektir; خوض ise hedefsizce, laubalice ve ortamı bulandırarak bata çıka yürümektir. | Bilinçli ve gayeli derinleşme |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Oyun oynamak, ciddiyetsizlik | [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) hakikati bir eğlence nesnesi yapmaktır; خوض ise o oyun ortamının ve dedikodunun içine bizzat gömülüp sürüklenmektir. | Ciddiyeti terk edip oyalanma |
| [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Boş ve anlamsız söz | [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) sözün içeriğinin değersiz ve hükümsüz olmasıdır; خوض ise o değersiz söz akıntısına kendini bilerek kaptırmaktır. | Hükümsüz ve beyhude söz |
| [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) | Zıt | El çekmek, geri durmak, engellemek | [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) kendini sakınarak bir eylemin, ortamın veya sözün dışında tutmak, hududu korumaktır; خوض ise hududu çiğneyip içeriye ölçüsüzce dalmaktır. | İradeyle sınırda durma ve korunma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خوض | Suya veya batıl söze sorumsuzca dalmak | Sıvı içinde ayak basarak ilerleme ve mecazen hakikati hafife alarak laubali tartışmalara kapılma | Kesin |
| Latince | Temere ingredi, immergere | Düşüncesizce girmek, içine batmak | Fiziksel batışı karşılar; ancak Arapçadaki alaycılık ve dedikoduya bulanma nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | To wade into, to plunge into, to dabble in | Suya bata çıka girmek, sorumsuzca dalmak | Fiziksel olarak su içinde yürüme ve mecazi olarak bir konuya yetkisizce ve ciddiyetsizce bulaşma yönünü iyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Waten, sich einlassen auf | Suda bata çıka ilerlemek, kendini kaptırmak | Hem fiziksel suda yürümeyi hem de olumsuz bir işe düşüncesizce karışmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Patauger, s'ingérer frivolement | Çamurda/suda debelenmek, havai biçimde karışmak | Suyun içinde debelenme ve ciddiyetsizce bir tartışmanın içine gömülme anlamlarını birleştirir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon, Wehr Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَخُوضُونَ / يَخُوضُوا | Ayetlerle alay etme ve inkâr sözlerine dalma | Müşriklerin ve münafıkların vahyi hedef alan alaycı meclisleri ve müminlere bu meclisleri terk etme emri bağlamında (En'âm [6:68](https://lisan.digital/tr/ayet/6:68.md), Nisâ [4:140](https://lisan.digital/tr/ayet/4:140.md)) |
| خَوْضِهِمْ / خَوْضٍ | Gaflet, avunma ve oyalanma girdabı | İnkârcıların peygamberi yalanlarken kendi kurdukları asılsız zihni dünyada eğlenip günlerini tüketmeleri bağlamında (En'âm [6:91](https://lisan.digital/tr/ayet/6:91.md), Tûr [52:12](https://lisan.digital/tr/ayet/52:12.md), Zuhruf [43:83](https://lisan.digital/tr/ayet/43:83.md), Meâric [70:42](https://lisan.digital/tr/ayet/70:42.md)) |
| نَخُوضُ | Ciddiyetsizlik mazereti arkasına sığınma | Tebük Seferi esnasında münafıkların dini hafife alarak sadece lafa daldıklarını ve eğlendiklerini öne sürmeleri bağlamında (Tevbe [9:65](https://lisan.digital/tr/ayet/9:65.md)) |
| خَاضُوا / وَخُضْتُمْ | Geçmiş inkârcıların yıkımına sürükleyen günah ortaklığı | Önceki kavimlerin servet ve güçlerine aldanıp batıla dalışlarının sonraki inkârcılar tarafından körü körüne taklit edilmesi bağlamında (Tevbe [9:69](https://lisan.digital/tr/ayet/9:69.md)) |
| نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ | Ahirette toplumsal günah akıntısına kapıldığını itiraf etme | Cehennemliklerin Saqar'a düşüş gerekçeleri arasında zikrettikleri, batıla dalan kalabalıklara düşüncesizce katılma itirafı bağlamında (Müddessir [74:45](https://lisan.digital/tr/ayet/74:45.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ayetlerle alay ve ilahi sıfatlar hakkında mesnetsiz tartışmalar | Dini nassları aklı ve nüzul bağlamını gözetmeksizin polemik konusu yapmanın imana zararı ve küfür meclislerinde oturmanın hükmü tartışılmıştır. | Mesnetsiz polemik ve istihza ile dinden çıkış riski |
| Fıkıh | Müfsit meclislerde bulunma ve kamu malını harcama | Günah işlenen, ayetlerle alay edilen ortamlardan fiziksel olarak ayrılma vücubiyeti ve devlet malına haksızca el uzatmanın (تخوض في مال الله) haramlığı işlenmiştir. | Münkeri engelleme veya terk etme mükellefiyeti |
| Tefsir | [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) ve خوض birlikteliği | Müfessirler kökün asıl anlamı olan suda yürümeyi nasslara taşıyarak, batıl söze dalmanın zihni bir çamurda debelenmek olduğunu ve hakikatten kopuş getirdiğini vurgulamıştır. | Batıla batma, ciddiyetsizlik ve zihni savrulma |
| Hadis | Dilin afetleri ve idari tasarruflar | Kişinin cehennemin dibine yuvarlanmasına yol açacak düşüncesizce söylediği sözler ve yetkililerin beytülmali keyfince tüketmesi bu kökle yerilmiştir. | Hesapsız tasarruf ve kontrolsüz söz sarfı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve inanç esasları karşısındaki tutum | İstihza ve lakaytlık | Manevi koruma kalkanını kırma | Dini hakikatleri tefekkür yerine alay ve ciddiyetsizlikle tüketerek kalbi hakikate kapatır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve müzakere ahlakı | Spekülasyon ve cehalet polemiği | Hakikat arayışını bulandırma | Delilsiz, metodolojisiz ve mesnetsiz iddialarla epistemik zemini çamura dönüştürür. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal kamuoyu ve kitle psikolojisi | Popülizm ve dezenformasyon akıntısı | Meşruiyeti ve kamusal aklı çökertme | Toplumu ortak ahlaki hedeflerden koparıp dedikodu ve sorumsuz laf kalabalığı ile yönlendirir. | Güçlü |
| İktisadi | Kamu maliyesi ve mülkiyet sınırları | Beytülmali suistimal ve israf | Mülkiyet emniyetini zedeleme | Kamusal kaynaklara meşru hak ve sınır gözetmeksizin pervasızca el uzatıp keyfi harcama yapmaktır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde türbülans ve viskoz direnç kaybı | Düzenli ve laminer bir akış içine dışarıdan kaba bir kütlenin hızla girmesiyle akış çizgilerinin bozulması, sistemde girdapların oluşması ve enerjinin kaotik biçimde dağılması hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide sürü davranışı ve kamusal müzakerenin erozyonu | Bireylerin rasyonel ve ahlaki eleştiri süzgeçlerini kapatarak topluluk içinde üretilen dedikodu, linç ve laubalilik dalgasına iradesizce kapılması, kamusal aklın yerini kaosa bırakmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca günahsız bir çene çalma, sıradan arkadaş sohbeti veya herhangi bir konuda serbest fikir beyanı olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, daima meşru sınırların dışına taşan, vahyin vakarını ve ciddiyetini hedef alan, hakikati alaya alan ve bireyi manevi felakete sürükleyen kolektif bir batıla batış hareketini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müminin vahiy ve değerler aleyhine yürütülen ideolojik operasyonlar, dezenformasyon ve alay meclisleri karşısında takınması gereken mesafeli ve ilkeli tavrı kaybederek, bu ortamlara hoşgörü kisvesi altında ortak olması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikate yaklaşımda talep ettiği zihni vakar, sorumluluk bilinci ve ciddiyet tavrının tam zıddını ortaya koyar; batılın en tehlikeli yayılma yolunun açık düşmanlıktan ziyade lakaytlık, alaycılık ve laf kalabalığı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini ifşa eden ayetlerde (Tevbe [9:65](https://lisan.digital/tr/ayet/9:65.md)-69), vahyin ilk muhataplarına müşrik propagandası karşısında tavır belirten emirlerde (En'âm [6:68](https://lisan.digital/tr/ayet/6:68.md), Nisâ [4:140](https://lisan.digital/tr/ayet/4:140.md)) ve ahiret sorgusunda helakin sebeplerini sayan pasajlarda (Müddessir [74:45](https://lisan.digital/tr/ayet/74:45.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati tahrif etmenin sadece teorik inkârla değil, asıl olarak onu ciddiye almamak, oyun ve eğlenceye dönüştürmek ve toplumsal laubaliliğin bir parçası olmak suretiyle gerçekleştiğini göstererek konformist algıyı düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayakları sıvayarak suya, çamura veya bataklığa pervasızca girmek, içinde yürümek ve ortamı bulandırarak çalkalamak.
- Soyut anlam: Vahiy, hakikat ve ahlaki sınırlar karşısında ciddiyetsiz bir tavır takınarak, alaycı, mesnetsiz ve batıl söz akıntılarına iradesizce dalıp kaybolmak.
- Sistematik karşılık: Epistemik ve ahlaki sınırların çiğnenmesiyle ortaya çıkan kamusal akıl kaybı, meşruiyet çözülmesi ve kitlesel yozlaşma hali.
- LaTeX modeli: $$M = \lim_{\Delta t \to 0} \int_{t_0}^{t_1} \left( \nabla \times \mathbf{v}_{\text{batıl}} \right) \cdot \mathbf{n} \, dt \cdot \left[ 1 - \Theta(C - C_{\text{kritik}}) \right]$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\mathbf{v}_{\text{batıl}}$ terimi batıl ve asılsız sözlerin oluşturduğu akış alanının hız vektörünü, $\nabla \times \mathbf{v}_{\text{batıl}}$ bu akışın etrafını içine çeken türbülans ve girdap yoğunluğunu temsil eder. $\mathbf{n}$ yüzey normali üzerinden alınan integral, bireyin bu kaotik akıntıya kapılma şiddetini ifade eder. $\Theta$ basamak fonksiyonu olup, kişinin taşıdığı zihni ve ahlaki ciddiyet düzeyi olan $C$ parametresi kritik eşik $C_{\text{kritik}}$ altına düştüğünde devreye girerek dalış ve savrulma katsayısı $M$'yi maksimuma ulaştırır; yani bilinç ve ciddiyet zayıfladıkça batıl akıntının içine sürüklenme mutlaklaşır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/4:140.md) — يَخُوضُوا

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا

Meal (IK): O, size kitabda; Allah’ın ayetlerine küfür edildiğini ve alaya alındığını işittiğinizde, onlar başka bir mevzua intikal edinceye kadar yanlarında oturmayın, yoksa siz de onlar gibi olursunuz, diye bildirdi. Doğrusu Allah; münafıkların ve kafirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.

### [En'am 6:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/6:68.md) — يَخُوضُونَ · يَخُوضُوا

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ayetlerimizi çekişmeye dalanları gördüğün vakit; onlar başka bir söze geçinceye kadar, kendilerinden yüzçevir. Eğer şeytan sana unutturursa; hatırladıktan sonra, artık zalimler güruhu ile oturma.

### [En'am 6:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/6:91.md) — خَوْضِهِمْ

وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Allah; hiçbir insana bir şey indirmedi, demekle; Allah’ı, şanına yaraşır şekilde tanıyamadılar. De ki: Musa’nın insanlara bir nur ve hidayet olmak üzere getirdiği ve sizin de parça parça kağıtlar haline koyup açıkladınız, çoğunu da gizlediğiniz o kitabı kim indirdi? Sizin de, atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretilmiştir. «Allah» de, sonra onları bırak da, daldıkları sapıklıkta oynayadursunlar.

### [Tevbe 9:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/9:65.md) — نَخُوضُ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Şayet onlara soracak olursan, diyeceklerdir ki: Andolsun ki biz, dalmış oyalanıyorduk. De ki: Allah ile, O’nun ayetleri ve peygamberleri ile mi alay ediyorsunuz?

### [Tevbe 9:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/9:69.md) — وَخُضْتُمْ · خَاضُوا

كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Sizden öncekiler gibi. Onlar kuvvet bakımından sizden daha yaman, mallar ve çocuklar bakımından çoktular. Onlar hisselerince bundan faydalandılar. Sizden öncekiler hisselerince faydalandıkları gibi, siz de hissenizce ondan faydalandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların yaptıkları dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Zuhruf 43:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/43:83.md) — يَخُوضُوا

فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ

Meal (IK): Bırak onları, kendilerine vaadedilen güne ulaşıncaya kadar dalsınlar, oyalanıp dursunlar.

### [Tur 52:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/52:12.md) — خَوْضٍ

الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Onlar ki; daldıkları batıl içinde oyalanıp durmaktadırlar.

### [Mearic 70:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/70:42.md) — يَخُوضُوا

فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ

Meal (IK): Bırak onları, kendilerine vaadolunan güne kavuşuncaya kadar dalıp oynasınlar.

### [Müddessir 74:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/ayet/74:45.md) — نَخُوضُ · الْخَائِضِينَ

وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ

Meal (IK): Dalanlarla birlikte biz de dalardık,

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Havz (hı) : Havuz demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد وو ا ي ء معهما
خ و ض، و خ ض، و ض خ، ض و خ مستعملات خوض: خُضْتُ الماء خَوْضاً وخِياضاً، واختضُتُ، وخَوَّضُتُ تَخويضاً أي: مَشَيْتُ فيه.
والخَوْضُ: اللبس في الأمر.
والخَوْض من الكلام: ما فيه الكذب والباطل.
والمِخْوَضُ: المجدح الذي تخُوضُ به السويق.
وخض: الوَخْضُ: طَعْنٌ غير جائف.
وضخ: المُواضَخَةُ: التباري والمبالغة في العدو، قال:
تُواضِخُ التَّقريبَ قِلْواً مِحْلَجا
وأصله في الاستقاء من البِئْر، يبادر الرجلان فينظر أيهما أكثر استقاءً وأقوى. فاستعمل على الاستعارة في كل شيء.
ويقال للفرسين يتجاذبان: هما يَتَواضَخانِ.
ويقال للرجل إذا استقى فنفحَ بالدلو نَفْحاً شَديداً: قد أوضَخَ بها: ضوخ: ضاخ: موضعٌ بالبادية.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الضاد** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**خ و ض**، و**خ ض**، و**و ض خ**، **ض و خ** kullanımdadır. **خوض**: **خُضْتُ الماء خَوْضاً وخِياضاً**, ve **اختضُتُ**, ve **خَوَّضُتُ تَخويضاً** yani: onda yürüdüm.
Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık (içine girme).
Ve sözden **الخَوْض**: içinde yalan ve bâtıl olan şey.
Ve **المِخْوَضُ**: onunla **السويق**’i karıştırdığın karıştırma çubuğu.

Ve **خض**: **الوَخْضُ**: içe işleyip delmeyen bir saplama.

Ve **وضخ**: **المُواضَخَةُ**: yarışma ve koşuda aşırıya varma; dedi ki:
تُواضِخُ التَّقريبَ قِلْواً مِحْلَجا

Ve aslı, kuyudan su çekmede (yarışmadadır): iki adam acele eder; hangisinin daha çok su çektiğine ve daha güçlü olduğuna bakılır. Sonra her şeyde mecaz yoluyla kullanıldı.
Ve iki ata, birbirini çekiştirirken denir: onlar **يَتَواضَخانِ**.
Ve bir adama, su çektiğinde ve kovayla şiddetli bir savuruşla savurduğunda denir: onunla **أوضَخَ** etti.

**ضوخ**: **ضاخ**: çölde bir yer.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

خُضْتُ الماءَ أَخوضُهُ خَوْضاً وخِياضاً. والموضعُ مَخاضَةٌ، وهو ما جازَ الناسُ فيها مُشاةً وركباناً. وجمعها المَهاضُ، والمَخاوِضُ أيضاً. وأَخَضْتُ في الماء دابَّتي. وأَخاضَ القومُ، أي خاضَتْ خيلُهم الماءَ. وخُضْتُ الغَمَراتِ: اقتحمتُها. ويقال: خاضَهُ بالسيف، أي حرَّك السيفَ في المضروب. وخَوَّضَ في نجيعه، شدِّد للمبالغة. والمِخْوَثَ للشراب كالمِجْدَحِ للسويق. يقال: خُضْتُ الشرابَ. وخاضَ القومُ في الحديث وتَخاوَضوا، أي تَفاوَضوا فيه.

##### Türkçe

**خُضْتُ** suyu **أَخوضُهُ** **خَوْضاً** ve **خِياضاً** (olarak) (içine) girdim. Yer ise **مَخاضَةٌ**dur; o, insanların onda yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir. Onun çoğulu **المَهاضُ**dur; **المَخاوِضُ** da (çoğuludur). Ve su içinde binek hayvanımı **أَخَضْتُ**. Ve topluluk **أَخاضَ**; yani onların atları suya girdi. Ve **خُضْتُ الغَمَراتِ**: onlara daldım. Ve denilir: onu kılıçla **خاضَهُ**; yani vurulmuş olana (karşı) kılıcı hareket ettirdi. Ve **خَوَّضَ** onun kanlı suyunda; mübalağa için şeddelidir. Ve içecek için **المِخْوَثَ**, kavut için **المِجْدَحِ** gibidir. Denilir: içeceği **خُضْتُ**. Ve topluluk sözde **خاضَ** ve **تَخاوَضوا**; yani onda **تَفاوَضوا** (karşılıklı konuşup müzakere ettiler).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
  (خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
  (خوب)  الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة.
  (خوت)  الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت.
  ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ.
ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون.
  (خوث)  الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (خوخ)  الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً.
  (خود)  الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم.
  (خور)  الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف.
  فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها.
  (خوس)  الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة.  وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً.
  (خوش)  الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ.
  (خوص)  الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  وقال آخَر([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ.
  (خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
  (خوط)  الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر.
  والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض.
  (خوف)  الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه.
  (خوق)  الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ.
  (خول)  الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة.
  (خون)  الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له.
  وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70).
([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت).
([3]) ديوان أبي ذؤيب 95.
([4]) في الأصل: "النساء".
([5]) في الأصل: "والتخوف".
([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة.
([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ.
([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب".
([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه.
([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص).
([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص).
([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف.
([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان.
([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا".
([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون).
([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280).
([18]) ديوان ذي الرمة  واللسان (نعش، خون، بغم).
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** والواو ve ما يثلثهما)
  (**خوي**)  **الخاء** ve الواو ve **الياء** tek bir asıldır; boşluğa ve düşmeye delâlet eder. Denir ki: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**: düştüğü vakit yağmur bulunmadığında; ve **أخْوَى** da. Dedi ki:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**: batışa meylettiğinde. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**: karınları içe çekildiğinde. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**: doğum esnasında yemediğinde. Ve denir ki: **خَوَّى الرّجلُ**: secdesinde uzaklaştığında (kollarını yanlarından açtığında); aynı şekilde deve de çökerken uzaklaştığında. Bu, باب’ın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiğinde, pazusu ile yanı arasını boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturduğunda **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى** eder: iki kanadını salıverdiğinde. Amma **الخَوَاةُ**: sestir. Biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz; asıl da değildir.
  (**خوب**)  **الخاء** ve الواو ve **الباء** boşluğa ve onun benzerine delâlet eden küçük bir asıldır. Denir ki: **أصابتهم خَوْبةٌ**: yanlarındaki şey gidip hiçbir şey kalmadığında. Ve **الخَوْبَةُ**: iki yağmur görmüş yerin arasında yağmur görmeyen arazi; o, **الخَطِيطة** gibidir.
  (**خوت**)  **الخاء** ve الواو ve **التاء** tek bir asıldır; nüfûza ve ayak basarak geçmeye delâlet eder. Denir ki: **رجُلٌ خَوّاتٌ**: işlerden bindiği şeye aldırmayan kimse olduğunda. Dedi ki:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  Asıl budur. Sonra denir ki: **خاتَت العُقَاب**: saldırıp indiğinde; o **خائتة**dir. Ebû Züeyb dedi ki:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  Ve denir ki: kurt, koyunu koyundan sonra **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani onu aldatır ve üzerine koşar. Amma İbnü’l-A‘râbî’nin hikâye ettiği “**خاتَ يَخُوتُ**: ahdini bozduğunda” sözüne gelince; باب’dan olması câizdir: sanki bozdu ve hıyanet yolunda geçti. Ve câizdir ki **التّاء** **سين**’den بدل edilmiş olsun; sanki **خاس** idi; **السين** **تاء**ya çevrilince bina **يَخِيس**’ten **يَخُوت**’a değiştirilmiştir([4]).
  Bundan: **خاتَ الرّجلُ** ve **أنْفَضَ**: azığı gittiğinde. Bu, **السين**’dendir. Yine **خات الرّجُل**: yaşlandığında. Amma “**التَّخوُّتَ** eksiltmedir” sözleri ise bize göre, ibdâl باب’ındandır: ya **التخوُّن**’dan ya da **التخوّف**’tan([5]); ikisi de kendi باب’larında zikredilmiştir. Ve denir ki: falan, kavmin sözünü **يتخوَّتُ** eder ve **يختاتُ** eder: ondan alıp sakındığında.
Ve birinci باب’dandır: onlar geceyi **يَخْتَاتونَ** ederler; yani yürürler ve kesip geçerler.
  (**خوث**)  **الخاء** ve الواو ve **الثاء** küçük bir asıldır; düzenli değildir ve ona kıyas edilmez. Derler: **خَوِثتِ المرأةُ**: karnı büyüdüğünde. Ve denir ki: bilakis **الخَوْثاء** yumuşak (nazik) olandır. Dedi ki:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (**خوخ**)  **الخاء** ve الواو ve **الخاء** bir şey değildir. Ve onda **الخَوْخُ** vardır; onu Arapça görmüyorum.
  (**خود**)  **الخاء** ve الواو ve **الدال** içinde tek kelime bulunan küçük bir asıldır. Denir ki: **خَوَّدُوا** yolculukta. Aslı, “**خَوَّدْتُ الفحلَ** **تخويداً**”: onu dişilerin içine salıverdiğimde. Ve şu beyit okunmuştur:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  Halîl onu böyle inşâd etti. Başkası ise “**وخَوَّد فَحْلُها**” diye rivayet etti.
  (**خوذ**)  **الخاء** ve الواو ve **الذال** düzenli bir asıl değildir ve ona kıyas edilmez; onda ancak te’vîlinde ihtilâf edilen tek kelime vardır. Dediler: **خاوَذْتُه**: ona muhalefet ettiğimde. Bazıları dedi ki: **خاوذتُه** ona muvafakat ettim. Ve derler: **خِواذَ الحُمَّى**: bilinen olmayan bir vakitte gelmesidir.
  (**خور**)  **الخاء** ve الواو ve **الراء** iki asıldır: biri sese, diğeri zayıflığa delâlet eder.
  Birincisi, “**خار الثَّور** **يخور**” sözleridir; bu onun sesidir. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  Amma diğeri: **الخَوَّار** her şeyden zayıf olandır. Denir ki: **رُمْحٌ خوّارٌ** ve **أرضٌ خَوّارةٌ**; cem‘i **خُورٌ**dur. Tırimmâh dedi ki:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  Ve amma aziz (kıymetli) deveye **خَوّارةٌ** demeleri ve cem‘inin **خُورٌ** olması, باب’dandır; çünkü o, **عَزُوزاً** olmadığında—**العَزُوز**: idrar yolu dar olan; **الأرض العَزَاز**’dan مشتق—o vakit **خَوّارةٌ** olur; zira şiddet ondan ayrılmıştır.
  (**خوس**)  **الخاء** ve الواو ve **السين** tek bir asıldır; bozulmaya delâlet eder. Denir ki: **خاسَت الجِيفَةُ**: ilk kokmaya başladığında; sanki o, durgunlaştı da bozuldu. Sonra bu üzerine حمل edildi de denildi ki: **خاسَ بعَهْده**: sözünden döndüğünde ve hainlik ettiğinde. Dediler: ve **الخَوْسُ** hıyanettir. Bütün bunlar birbirine yakındır. Bu, içinde الواو ile **الياء**’ın ortak olduğu bir kelimedir; ikisi birbirine yakındır; onda **الياء**’ın payı daha fazladır; **الياء**’da da zikredilmiştir.
  (**خوش**)  **الخاء** ve الواو ve **الشين** zayıflığa ve onun benzerine delâlet eden bir asıldır. **المتخوِّش**: zayıf (cılız) olandır; bu yüzden iki böğür (kalça yanı) **الخَوْشَينِ** diye adlandırılır.
  (**خوص**)  **الخاء** ve الواو ve **الصاد** tek bir asıldır; azlığa, inceliğe ve darlığa delâlet eder. Bundan: gözde **الخَوَصُ**; o, onun darlığı ve çöküklüğüdür. Ve **الخُوص**: hurma ağacının **خُوص**’u ince ve cılızdır. Bundan türeyen **التخوُّص** da vardır; o, insana verdiğin şeyi—az da olsa—almaktır. Denir ki: ondan sana verdiğini, az da olsa, **تخوَّصْ** et. Dedi ki:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  Yani: develerinizi bir şeyden sonra bir şeye yaklaştırın; onları havuz üzerine **تَدَاكُّ** etmeye bırakmayın([10]). Dedi ki:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  Ve bir başkası dedi ki([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  Amma “**أخْوَصَ العَرْفَج**” sözleri ise, **أخْوَصَ النَّخْل**’den مشتق’tur; çünkü **العَرْفَج** çatlayıp yarıldığında onun **خُوص**’u olur.
  (**خوض**)  **الخاء** ve الواو ve **الضاد** tek bir asıldır; bir şeyin ortasına girmeye ve dâhil olmaya delâlet eder. Denir ki: **خُضْتُ الماءَ** ve başkasını. Ve **تخاوَضوا** sözde ve işte: yani **تفاوَضُوا** ve sözleri birbirine karışıp iç içe girdi.
  (**خوط**)  **الخاء** ve الواو ve **الطاء** dalların çatallanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. **الخُوط** dal’dır; cem‘i **خِيطان**dır. Dedi ki:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (**خوع**)  **الخاء** ve الواو ve **العين** eksilmeye ve meyle delâlet eden bir asıldır. Denir ki: **خوَّع الشَّيءَ**: onu eksilttiğinde. Tarafe dedi ki:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  **خَوَّع**: eksiltti. Bununla, **المَيْسِر**’de ondan boğazlananı kasteder.
  Ve **الخَوْع**: vadinin kıvrımlı yeridir. Ve **الخُوَاع**: burundan hırıltılı sestir. Bu, “**الخَوْع**: beyaz bir dağdır” sözlerinden daha kıyasîdir.
  (**خوف**)  **الخاء** ve الواو ve **الفاء** tek bir asıldır; korkuya ve dehşete delâlet eder. Denir ki: **خِفْتُ الشّيءَ** **خوفاً** ve **خِيفةً**. Kesre sebebiyle **الياء**, الواو’dan بدل edilmiştir. Ve denir ki: falan bana **خاوَفَني** etti de ben onu **خُفْتُه**; yani ben ondan daha şiddetli korku içinde oldum. Amma “**تخوَّفْتُ الشَّيءَ**”: yani onu eksilttim, bu doğru fasih olandır; ancak ibdâl’dendir; asıl **النّون** **التنقُّص**’tandır; kendi yerinde zikredilmiştir.
  (**خوق**)  **الخاء** ve الواو ve **القاف** şeyin boşluğuna delâlet eden küçük bir asıldır. Denir ki: **مفازةٌ خَوْقاء**: içinde su da bir şey de bulunmayacak şekilde boş olduğunda. Ve **الخَوْق**: altından halka’dır; bu kıyastır; çünkü ortası boştur.
  (**خول**)  **الخاء** ve الواو ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyi gözetip kollamaya delâlet eder. Bundan: “**إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة**([15])”: yani onlara onunla bakıp gözetirdi. Ve falan, malın **خَوْلِيُّ**’sidir: onu ıslah ettiğinde. Ve bundan: **خَوَّلك اللهُ مالاً**: yani onu sana verdi; çünkü mal **يُتَخوَّل** edilir; yani **يُتَعَهَّد** edilir. Ve bundan: adamın **خَوَلُ**’u; onlar onun hizmet ehli (hâşem)idir. Aslı, tekilin **خائل** olmasıdır; o, çobandır. Denir ki: falan, ailesi üzerine **يَخُول** eder: yani onların üzerinde çobanlık eder. Ve onların fasih sözlerindendir: rüzgâr, yeri **تخوَّلت** etti: onda defa defa tasarruf ettiğinde.
  (**خون**)  **الخاء** ve الواو ve **النون** tek bir asıldır; o da eksiltmedir. Denir ki: **خانَه** **يخُونه** **خَوْناً**. Bu, vefânın eksilmesidir. Ve denir ki: falan benim hakkımı **تخوَّنَني** etti: yani beni eksiltti. Zü’r-Rumme dedi ki:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  Ve denir ki: **الخَوَّانُ**: aslandır. Kıyas birdir. Amma “onların Arapçanın ilkinde ilkbaharın birincisine **خَوَّاناً**([17]) ad verdikleri” denilen şeyin, mânâsı yoktur ve onunla meşgul olmanın bir yönü yoktur. Ve amma Zü’r-Rumme’nin sözü:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  Eğer **التخوُّن** ile, bazı *ilim ehlinin dediği gibi, gözetip kollamayı kastettiyse, bu ibdâl باب’ındandır; asıl **اللام**’dır: **تخوَّلَه**; onun zikri geçti. İlim ehlinden kimi de der ki: “ancak annesinin duası onun uykusunu eksilttiği şey (gözünü) diriltir” demek istiyor.
  Amma onun üzerinde yenilen şeye gelince; bir kavim dedi ki: o Acemîdir. Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı işittim, derdi ki: Sa‘leb’e soruldu, ben de işitiyordum; denildi ki: **الخُِوان**’a **خُِوانا** denmesi câiz olur mu; çünkü onun üzerindeki şey **يُتخوَّن** edilir, yani eksiltilir. O dedi ki: bu uzak değildir. Allah تعالى daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخوض: هو الشروع في الماء والمرور فيه، ويستعار في الأمور، وأكثر ما ورد في القرآن ورد فيما يذم الشروع فيه، نحو قوله تعالى: ﴿ولئن سألتهم ليقولن: إنما كنا نخوض ونلعب﴾ [التوبة/65]، وقوله: ﴿وخضتم كالذي خاضوا﴾ [التوبة/69]، ﴿ذرهم في خوضهم يلعبون﴾ [الأنعام/91]، ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث﴾ [الأنعام/68]، وتقول: أخضت دابتي في الماء، وتخاوضوا في الحديث: تفاوضوا.

##### Türkçe

- **الخوض**: O, suya başlamaktır ve onun içinde geçmektir; işlerde de mecaz yapılır. Kur’ân’da vârid olanının çoğu, içine başlamanın yerildiği şeyler hakkında vârid olmuştur; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولئن سألتهم ليقولن: إنما كنا نخوض ونلعب﴾ [التوبة/65], ve sözü: ﴿وخضتم كالذي خاضوا﴾ [التوبة/69], ﴿ذرهم في خوضهم يلعبون﴾ [الأنعام/91], ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث﴾ [الأنعام/68]. Ve dersin: **أخضت دابتي في الماء**: binitimi suya soktum. Ve **تخاوضوا في الحديث**: müzakere ettiler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ و ض
خاض الماء خوضاً وخياضاً وخوضة‏.‏
واقتحم المخاضة‏.‏
وأخضته دابتي وأخاضوا الماء إذا خاضوه بدوابهم وخاوضته في الماء‏.‏
وخضت السويق بالمخوض‏:‏ جدحته وخوّضته‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ خاضـوا فـي الحديـث وتخاوضوا فيه‏.‏
وهو يخوض مع الخائضين أي يبطل مع المبطلين ‏"‏ وهم في خوض يلعبون ‏"‏ وخضته بالسيف إذا وضعته في أسفل بطنه ثم رفعته إلى فوق وخضـت بقدحـي فـي القـداح‏:‏ ألقيتـه فيهـا‏.‏
وخاوضـه فـي البيـع‏:‏ عارضـه‏.‏
وخاوضـوا السرى‏.‏
قال إليك خاوضنا السرى على السرى بالعيس يخضبن الحصى عبد الحضى وخاض إليه الرماح حتى أخذه‏.‏
وخاض البرق الظلام‏.‏
وخاضت الإبل لج السراب‏.‏

##### Türkçe

خ و ض
**خاض الماء**: **خوضاً** ve **خياضاً** ve **خوضةً** (olarak).
Ve **المخاضة**’a daldı.
Ve binitim onu **أخضته**; ve **أخاضوا الماء**: onu binitleriyle **خاضوه** ettikleri zaman; ve onunla suda **خاوضته**.
Ve **خضت السويق بالمخوض**: onu **جدحته** ettim ve onu **خوّضته** ettim.
Ve mecazdan: hadiste **خاضوا** ettiler ve onda **تخاوضوا** ettiler.
Ve o, **الخائضين** ile **يخوض** eder; yani bâtıllarla **يبطل** eder: “ve onlar bir **خوض** içindedirler, oynarlar”; ve onu kılıçla **خضته**: onu karnının alt tarafına koyduğun zaman, sonra onu yukarıya kaldırdığın zaman; ve kadehimle oklar içinde **خضت**: onu onların içine **ألقيته** ettim.
Ve onu satışta **خاوضه**: ona **عارضه** etti.
Ve gece yürüyüşünü **خاوضوا** ettiler.
Dedi: Sana; gece yürüyüşünü gece yürüyüşü üzerine **خاوضنا** ettik; develerle, çakılı **يخضبن** ederler; **عبد الحضى**. Ve mızrakları ona doğru **خاض** etti, nihayet onu aldı.
Ve şimşek karanlığı **خاض** etti.
Ve develer serabın içine **لج** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خاض الماءَ يَخُوضه خَوْضاً وخِياضاً واخْتاضَ اخْتِياضاً واخْتاضَه وتَخَوَّضَه: مَشَى فيه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
كأَنه في الغَرْضِ، إِذْ تَرَكَّضَا،
دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا
أَي هو ماء صافٍ، وأَخاضَ فيه غيره وخَوَّضَ تَخْويضاً. والخَوْضُ: المَشْيُ في الماء، والموضع مَخاضةٌ وهي ما جازَ الناسُ فيها مُشاةً ورُكْباناً، وجمعها المَخاضُ والمَخاوِضُ أَيضاً؛ عن أَبي زيد. وأَخَضْتُ في الماء دابَّتي وأَخاضَ القومُ أَي خاضَتْ خيلُهم في الماء. وفي الحديث: رُبَّ مُتَخَوِّضٍ في مال اللّه تعالى؛ أَصْل الخَوْض المشيُ في الماء وتحريكُه ثم استعمل في التلبس بالأَمر والتصرف فيه، أَي رُبَّ متصرف في مال اللّه تعالى بما لا يرضاه اللّه، والتَّخَوُّضُ تفعُّل منه، وقيل: هو التخليط في تحصيله من غير وجهه كيف أَمكن. وفي حديث آخر: يَتَخَوَّضُون في مال اللّه تعالى. والخَوْضُ: اللَّبْسُ في الأَمر. والخَوْضُ من الكلام: ما فيه الكذب والباطل، وقد خاضَ فيه. وفي التنزيل العزيز: وإِذا رأَيْتَ الذين يَخُوضون في آياتنا. وخاضَ القومُ في الحديث وتَخاوَضُوا أَي تفاوضوا فيه. وأَخاضَ القومُ خيلَهم الماءَ إِخاضةً إِذا خاضوا بها الماء. والمَخاضُ من النهر الكبير: الموضعُ الذي يَتخَضْخَضُ ماؤُه فَيُخاضُ عند العُبور عليه، ويقال المَخاضَةُ، بالهاء أَيضاً.
والمِخْوَضُ للشراب: كالمِجْدَحِ للسَّويق، تقول منه: خُضْتُ الشرابَ. والمِخْوَضُ: مِجْدَحٌ يُخاضُ به السَّوِيقُ. وخاضَ الشرابَ في المِجْدَحِ وخَوَّضَه. خلَطه وحَرَّكَهُ؛ قال الحطيئة يصف امرأَة سَمَّتْ بَعْلَها: وقالتْ: شَرابٌ بارِدٌ فاشْرَبَنّه،
ولم يَدْرِ ما خاضَتْ له في المَجادِح
والمِخْوَضُ: ما خُوِّضَ فيه. وخُضْتُ الغَمراتِ: اقْتَحَمْتُها: ويقال: خاضَه بالسيف أَي حَرَّكَ سيْفه في المَضْرُوبِ. وخَوَّضَ في نَجِيعِه: شُدِّدَ للمبالغة. ويقال: خُضْتُه بالسيف أَخُوضُه خَوْضاً وذلك إِذا وضعت السيف في أَسفل بطنه ثم رفعته إِلى فوق.
وخاوَضَه البيعَ: عارضه؛ هذه رواية عن ابن الأَعرابي، ورواية أَبي عبيد عن أَبي عمرو بالصاد.
والخِياضُ: أَن تُدْخِلَ قِدْحاً مُسْتعاراً بين قِداح المَيْسِرِ يُتَيَمَّنُ به، يقال: خُضْتُ في القِداحِ خِياضاً، وخاوَضْتُ القِداحَ خِواضاً؛ قال الهذلي:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
خَضْخَضْتُ تكرير من خاضَ يَخوضُ لما كرره جعله متعدياً. والمُدابِرُ: المَقْمور يُقْمَرُ فيستعير قِدْحاً يَثِقُ بفوزه ليعاوِدَ من قَمَره القِمارَ.
ويقال للمَرْعَى إِذا كثُر عُشْبُه والتَفّ: اخْتاضَ اخْتِياضاً؛ وقال سلمة بن الخُرْشُبِ:
ومُخْتاض تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيه،
تُحُوميَ نَبْتُه فَهْوَ العَمِيمُ
أَبو عمرو: الخَوْضةُ اللُّؤْلُؤَةُ. وخَوْضُ الثَّعْلَب: موضع باليمامة، حكاه ثعلب.

##### Türkçe

**خاض الماءَ يَخُوضه خَوْضاً وخِياضاً واخْتاضَ اخْتِياضاً**
ve **اخْتاضَه** ve **تَخَوَّضَه**: onun içinde yürüdü; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
كأَنه في الغَرْضِ، إِذْ تَرَكَّضَا،
دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا
yani o, duru sudur; ve başkasını onun içine soktu: **أَخاضَ فيه غيره**; ve **خَوَّضَ** (onu) **تَخْويضاً**. Ve **الخَوْضُ**:
suda yürümektir; ve yer **مَخاضةٌ**dur; o da insanların oradan yaya
ve binekli olarak geçtiği şeydir; ve onun çoğulu **المَخاضُ** ve **المَخاوِضُ**dur da; Ebû Zeyd’den. Ve “Ben suya hayvanımı soktum”: **وأَخَضْتُ في الماء دابَّتي**; ve **أَخاضَ القومُ** yani onların atları suda yürüdü. Ve hadiste: **رُبَّ مُتَخَوِّضٍ في مال اللّه تعالى**; **الخَوْض**un aslı suda yürümek
ve onu hareket ettirmektir; sonra bir işe bulaşmak ve onda tasarrufta bulunmak için kullanıldı; yani Allah’ın razı olmadığı şeyle Allah’ın malında tasarruf eden nice kimse; ve **التَّخَوُّضُ** ondan **تفعُّل** veznidir; ve denildi ki: onu, imkân buldukça, kendi yolu olmayan bir yoldan elde etmede karıştırıp durmaktır. Ve başka bir hadiste: **يَتَخَوَّضُون في مال اللّه تعالى**. Ve **الخَوْضُ**: işte karışıp kalmaktır. Ve sözden **الخَوْضُ**: içinde yalan ve bâtıl olan şeydir; ve onda **خاضَ**. Ve aziz tenzilde: **وإِذا رأَيْتَ الذين يَخُوضون في آياتنا**. Ve kavim konuşmada **خاضَ** ve **تَخاوَضُوا** yani onda karşılıklı görüşüp konuştular. Ve kavim atlarını suya soktu: **وأَخاضَ القومُ خيلَهم الماءَ إِخاضةً**; atlarıyla suya girdikleri zaman. Ve büyük nehirden **المَخاضُ**: suyu çalkalanıp durduğu için geçiş sırasında içine girilip yürünülen yerdir; ve **المَخاضَةُ** da denir, **الهاء** ile de.

Ve içecek için **المِخْوَضُ**: **السَّويق** için **المِجْدَحِ** gibidir; ondan şöyle dersin: **خُضْتُ الشرابَ**. Ve **المِخْوَضُ**: **السَّوِيقُ**un onunla karıştırıldığı bir **مِجْدَحٌ**tır. Ve içeceği **المِجْدَحِ** içinde **خاضَ** ve onu **خَوَّضَه**: onu karıştırdı ve hareket ettirdi; Hutay’e, kocasını zehirlemiş bir kadını vasfederek dedi:
وقالتْ: شَرابٌ بارِدٌ فاشْرَبَنّه،
ولم يَدْرِ ما خاضَتْ له في المَجادِح
Ve **المِخْوَضُ**: içinde karıştırma yapılan şeydir. Ve “Ben derin tehlikelere daldım”: **وخُضْتُ الغَمراتِ**: onlara atıldım; ve denilir: “Onu kılıçla **خاضَه**” yani vurulana kılıcını hareket ettirdi. Ve “kanında **خَوَّضَ**”: mübalağa için şeddelendi. Ve denilir: “Onu kılıçla **خُضْتُه**; onu **أَخُوضُه خَوْضاً**”; bu, kılıcı karnının alt kısmına koyup sonra onu yukarıya kaldırdığın zamandır.

Ve “Satışı onunla **خاوَضَه**”: ona karşılık verdi; bu, İbnü’l-A‘râbî’den bir rivayettir; Ebû Ubeyd’in Ebû Amr’dan rivayeti ise **بالصاد** iledir.

Ve **الخِياضُ**: uğur sayılmak üzere, ödünç alınmış bir **قِدْح**ı **المَيْسِرِ** okları arasına sokmandır; denilir: “Oklar içinde **خُضْتُ في القِداحِ خِياضاً**”; ve “Okları **خاوَضْتُ القِداحَ خِواضاً**”; Hüzelî dedi:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
**خَضْخَضْتُ**: **خاضَ يَخوضُ**un tekriridir; onu tekrarladığı için onu geçişli kıldı. Ve **المُدابِرُ**:
kumarla yenilen kimsedir; yenilir de, kazanacağına güvendiği bir **قِدْح** ödünç alır; kendisini kumarda yenen kimseyle kumarı yeniden sürdürmek için.

Ve otlağı, otu çoğalıp birbirine dolaştığı zaman, ona denilir: **اخْتاضَ اخْتِياضاً**; ve Seleme b. el-Hurşub dedi:
ومُخْتاض تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيه،
تُحُوميَ نَبْتُه فَهْوَ العَمِيمُ
Ebû Amr: **الخَوْضةُ** inci tanesidir. Ve **خَوْضُ الثَّعْلَب**: Yemâme’de bir yerdir; Sa‘leb onu nakletti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ و ض * * خَاضَ * الماء من باب قال و * خِيَاضاً * أيضا بالكسر والموضع * مَخَاضَةٌ * وهو ما جاز الناس فيه مشاة وركبانا وجمعها * مَخَاضٌ * و * مَخَاوِضُ * و * أخَاضَ * في الماء دابته و * خَاضَ * الغمرات اقتحمها وخاض القوم في الحديث و * تَخَاوَضُوا * أي تفاوضوا فيه

##### Türkçe

* خ و ض * **خَاضَ** su(ya) “قال” bâbından; ve **خِيَاضاً** da, ayrıca kesre ile; ve yer **مَخَاضَةٌ**’dır; o, insanların içinde yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir. Onun çoğulu **مَخَاضٌ** ve **مَخَاوِضُ**’dur. Ve **أخَاضَ** su içinde hayvanını; ve **خَاضَ** derinliklere: ona daldı. Ve kavim konuşma içinde **خَاضَ**; ve **تَخَاوَضُوا**: yani onda müzakere ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خاض الماء يخوضه خوضا وخياضا  ، بالكسر:  دحله  ومشى فيه،  كخوضه  تخويضا،  واختاضه  . خاض  بالفرس: أورده  الماء  كأخاضه  إخاضة، الأخير عن أبي زيد، كذلك  خاوضه  فيه مخاوضة كما في الأساس. خاض  الشراب  في المجدح:  خلطه  وحركه، وكذلك خوضه، قال الحطيئة يصف امرأة سمت بعلها:
  وقالت شراب بارد فـاشـربـنـه                      ولم يدر ما خاضت له في المجادح من المجاز: خاض  الغمرات  يخوضها خوضا:  اقتحمها  ، نقله الجوهري. خاضه  بالسيف: حركه في المضروب  ، كما في الصحاح، وذلك إذا وضعت السيف في أسفل بطنه، ثم رفعته إلى فوق. وهو مجاز.  والمخاضة: ما جاز الناس فيه مشاة وركبانا  ، وهو الموضع الذي يتخضخض ماؤه فيخاض عند العبور عليه.  ج مخاض ومخاوض  . الأخير عن أبي زيد، نقله الجوهري. من المجاز قوله تعالى:  و  كنا نخوض مع الخائضين  ، أي في الباطل ونتبع الغاوين  ، كما في العباب، وكذا قوله تعالى: و  هم في خوض يلعبون  ، قوله تعالى:  و  خضتم كالذي خاضوا  أي كخوضهم  والعرب تجعل ما والذي وأن مع صلاتها بمنزلة المصادر، وكذلك قوله تعالى:  وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا  . والخوض: اللبس في الأمر. ومن الكلام: ما فيه الكذب والباطل، وقد خاض فيه.  والمخوض، كمنبر، للشراب، كالمجدح للسويق  . تقول منه: خضت الشراب، كما في الصحاح. قال أبو المثلم الهذلي:

  وأسعطك بالأنف ماء الأبا                      ء مما يثمل بالمخـوض ويروى: في الموفض.  والخوض  : بلد. كما قاله أبو عمرو. وقال الأصمعي:  واد بشق عمان  . قال ابن مقبل:
  أجبت بني غيلان والخوض دونهمبأضبط جهم الوجه مختلف الشجر  وخوض الثعلب: ع  باليمامة، حكاه ثعلب، وقيل:  وراء هجر  . وقال الزمخشري: محل خلف عمان. وضبطه بالحاء. وهو تصحيف. ويقال:  ليته وراء خوض الثعلب  يضرب فيمن يتمنى البعد لصاحبه. وقال مقاتل بن رياح الدبيري. وكان خرب إبلا أيام حطمة المهدي:
  إذا أخذت إبلا من تغلب
  فلا تشرق بي ولكن غرب
  وبع بقرح أو بخوض الثعلب
  وإن نسبت فانتسب ثم اكذب
  ولا ألومنك في التنقب  ويروى  : بقرحى  .  والخوضة  ، بالفتح:  اللؤلؤة  ، عن أبي عمرو. في النوادر:  سيف خيض، ككيس  ، إذا كان مخلوطا  من حديد أنيث، وحديد ذكر  ، وأصله خيوض، على فيعل.  وتخوض  الرجل:  تكلف الخوض  في الماء، هذا هو الأصل، ثم استعمل في التلبس في الأمر والتصرف فيه، ومنه الحديث:  رب متخوض في مال الله تعالى  ، أي رب متصرف في مال الله تعالى بما لا يرضاه الله تعالى. وقيل: التخوض في المال: التخليط في تحصيله من غير وجهه كيف أمكن. وهو مجاز. من المجاز: خاض القوم، و  تخاوضوا في الحديث  ، أي  تفاوضوا  ، كما في الأساس، واللسان، والعباب، والصحاح. ومما يستدرك عليه: تخوض الماء: مشى فيه: أنشد ابن الأعرابي:
  كأنه في الغرض إذ تركضا
  دعموص ماء قل ما تخوضا والخوض: اللبس في الأمر. وأخاض القوم خيلهم الماء، إذا خاضوا بها الماء. وخوض الشراب: حركه، وخوض في نجيعه. شدد للمبالغة، كما في الصحاح. وخاوضه في البيع: عارضه، وهو مجاز. نقله الزمخشري، وهي رواية ابن الأعرابي، ورواه أبو عبيد عن أبي عمرو، بالصاد المهملة، وقد تقدم. ومن المجاز: الخياض: أن يدخل قدحا مستعارا بين قداح الميسر، يتيمن به. ويقال: خضت به في القداح خياضا. وخاوضت القداح خواضا. قال الهذلي يصف ماء ورده:
  فخضخضت صفني في جمه                      خياض المدابر قدحا عطوفا خضخضت تكرير من خاض يخوض، لما كرره جعله متعديا. والمدابر: المقمور يقمر فيستعير قدحا يثق بفوزه ليعاود من قمره القمار. ويقال للمرعى إذا كثر عشبه والتف: اختاض اختياضا. وقال سلمة بن الخرشب الأنماري:
  ومختاض تبيض الربد فيه                      تحومي نبته فهو العمـيم.
  غدوت له يدافعني سبـوح                      فراش نسورها عجم جريم وقد تجمع المخاضة على مخاضات قال عبد الله بن سبرة الحرشي:
  إذا شالت الجوزاء والنجم طالع                      فكل مخاضات الفرات معابر وخاض إليه حتى أخذه. وخاض البرق الظلام. وخاضت الإبل: لجت في السراب، وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**خاض** suyu, onu **يخوضه** (geçer), **خوضا** ve **خياضا** olarak —kesre ile—: onu yarıp içine girdi ve onda yürüdü; onun **كخوضه**’u (gibi) **تخويضا** olarak; ve onu **واختاضه**. **خاض** at ile: onu suya götürdü; **كأخاضه**’u **إخاضة** olarak; sonuncusu Ebû Zeyd’dendir; yine onda onunla **كذلك خاوضه فيه مخاوضة** olarak, **الأساس**’ta olduğu gibi. **خاض** içeceği **في المجدح**’ta: onu karıştırdı ve onu hareket ettirdi; yine onun **خوضه**’u da (böyledir). **الحطيئة** bir kadını, kocasını zehirleyen (kadını) vasfederek dedi:
  Ve dedi: “Soğuk bir içecek; onu iç.”                      Ve bilmedi, onun için **في المجادح**’ta neyi **خاضت**.

Mecazdan: **خاض الغمرات** onu **يخوضها خوضا**: ona daldı; onu **الجوهري** nakletti. Onu kılıçla **خاضه بالسيف**: vurulana karşı onu hareket ettirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi; bu, kılıcı onun karnının altına koyduğun, sonra onu yukarıya kaldırdığın zamandır. Ve o mecazdır. Ve **المخاضة**: insanların onda yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir; ve o, suyu çalkalanıp da onun üzerinden geçişte içine girilerek geçilen yerdir. Çoğulu: **مخاض** ve **مخاوض**. Sonuncusu Ebû Zeyd’dendir; onu **الجوهري** nakletti.

Mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: **و كنا نخوض مع الخائضين**; yani bâtılda (olurduk) ve azgınlara uyardık; **العباب**’da olduğu gibi. Yine Yüce Allah’ın sözü: **و هم في خوض يلعبون**. Yüce Allah’ın sözü: **و خضتم كالذي خاضوا**; yani onların **كخوضهم**’u gibi. Ve Araplar **ما**’yı ve **الذي**’yi ve **أن**’ı, sıla(ları) ile birlikte, mastarlar menzilesinde kılarlar; yine Yüce Allah’ın sözü: **وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا** (da böyledir). Ve **الخوض**: işte karışıklık (elbise/iltibas)tır. Sözden: içinde yalan ve bâtıl olan şey; ve onda **خاض** etmiştir. Ve **المخوض** —**كمنبر** (vezninde)— içecek içindir; **كالمجدح**’ın **للسويق** için olması gibi. Ondan dersin ki: **خضت الشراب**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **أبو المثلم الهذلي** dedi:

  Ve sana burundan, **المخـوض** ile sarhoş eden ve kandıran şeyden, babaların suyunu (akıtırım).
Rivayet olunur: **في الموفض**.

Ve **الخوض**: bir beldedir; Ebû Amr’ın dediği gibi. **الأصمعي** dedi: Umân yarığında bir vadidir. **ابن مقبل** dedi:
  Benî Ghaylân’a cevap verdim; ve **الخوض** onların önündeyken,
  Yüzü sert, ağaçları çeşitli, yüzü asık bir (dağ) ile.

Ve **خوض الثعلب**: Yemâme’de bir ayn’dır; onu **ثعلب** hikâye etti; ve denildi ki: Hecer’in arkasındadır. **الزمخشري** dedi: Umân’ın arkasında bir mahaldir. Onu **بالحاء** ile ضبط etti; ve o bir tashîftir. Ve denilir: “Keşke **وراء خوض الثعلب** olsaydı”; sahibine uzaklığı temenni eden kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. **مقاتل بن رياح الدبيري** dedi —ve o, Mehdî’nin **حطمة** günlerinde develer helâk etmişti—:
  Eğer Tağlib’den develer alırsan
  Beni doğuya götürme; fakat batıya götür
  Ve **بقرح**’ta yahut **بخوض الثعلب**’de sat
  Ve eğer nisbet edersen, nisbet et; sonra yalan söyle
  Ve ben seni **التنقب**’te kınamam.
Rivayet olunur: **بقرحى**.

Ve **الخوضة** —fetha ile—: inci tanesidir; Ebû Amr’dan. **النوادر**’de: **سيف خيض** —**ككيس** (vezninde)—, eğer **من حديد أنيث** ve **حديد ذكر**’den karıştırılmış ise; ve aslı **خيوض**’dur, **على فيعل** üzere.

Ve **تخوض الرجل**: suda **الخوض**’u yüklenip zorlamasıdır; bu asıldır; sonra işte bulaşmada ve onda tasarrufta kullanılmaya başlandı. Ondan hadis: **رب متخوض في مال الله تعالى**; yani Yüce Allah’ın malında, Allah’ın razı olmadığı şeyle tasarruf eden nice kimse. Ve denildi ki: malda **التخوض**: onu, mümkün olduğu şekilde, kendi yolu dışında elde etmede karıştırıp bozmadır. Ve o mecazdır.

Mecazdan: kavim **خاض** etti; ve **تخاوضوا في الحديث**; yani **تفاوضوا** ettiler; **الأساس**’ta, **اللسان**’da, **العباب**’da ve **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تخوض الماء**: onda yürüdü. **ابن الأعرابي** inşâd etti:
  Sanki hedefte, koştuğunda,
  Bir su **دعموص**’udur; pek az **تخوضا** edilir.

Ve **الخوض**: işte karışıklık (iltibas)tır. Ve kavim, atlarını suya **أخاض** etti; eğer onlarla suya girdilerse. Ve içeceğin **خوض**’u: onu hareket ettirmektir; ve onun kanlı suyunda **وخوض في نجيعه**. Mübalağa için şeddelendi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve satışta onunla **خاوضه في البيع**: ona karşı çıktı; ve o mecazdır. Onu **الزمخشري** nakletti; ve o, **ابن الأعرابي**’nin rivayetidir. Ve **أبو عبيد** onu Ebû Amr’dan, **بالصاد المهملة** ile rivayet etti; ve daha önce geçti.

Mecazdan: **الخياض**: uğur sayarak, ödünç alınmış bir kadehi, **قداح الميسر** arasına sokmaktır. Ve denilir: onunla kadehler içinde **خضت به في القداح خياضا**. Ve kadehlerle **خاوضت القداح خواضا**. **الهذلي** suyu, ona vardığı (suyu) vasfederek dedi:
  Benim iki tırnağımı onun çokluğunda çalkaladım;
  **خياض المدابر** (olan) bir kadehi, eğilimli (bir kadehi).

**خضخضت**: **خاض يخوض**’dan tekrar (lafzı)dır; onu tekrarlayınca onu müteaddî kıldı. Ve **المدابر**: yenilmiş olan (kimsedir); kumarda yenilir de, kazanacağına güvendiği bir kadehi ödünç alır ki, kendisini yenenle kumarı yeniden yapsın.

Ve otlak için, otu çoğalıp sıklaştığında, denilir: **اختاض اختياضا**. **سلمة بن الخرشب الأنماري** dedi:
  Ve bir **مختاض**: içinde benekli (kuşlar) yumurtlar;
  Bitkisi etrafında döner; o da gür (otlak)tır.
  Ona sabahladım; beni itiştiriyordu bir **سبـوح**;
  Kartallarının yavruları, yabancı, iri (idi).

Ve **المخاضة** bazen **مخاضات** üzerine cem‘ olunur. **عبد الله بن سبرة الحرشي** dedi:
  **الجوزاء** yükseldiğinde ve yıldız doğarken,
  Fırat’ın bütün **مخاضات**’ı geçitlerdir.

Ve ona doğru **خاض** etti, nihayet onu aldı. Ve şimşek karanlığı **خاض** etti. Ve develer **خاضت**: serapta ısrarla yürüdü. Ve bütün bunlar mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَاضَ المَآءَ
1 خَاضَ المَآءَ خاض المآء , aor. يَخُوضُ, inf. n. خَوْضٌ (S, A, Msb, K) and خِيَاضٌ, (S, A, K,) [He waded, or forded, through the water;] he passed through the water walking or riding: (S:) or he entered into the water; (A, K;) as also ↓ خَوَّضَهُ, (K,) inf. n. تَخْوِيضٌ; (TA;) [or this latter has an intensive signification, as it is said to have in a phrase below;] and ↓ اختاضهُ: (K:) or he walked in, or through, the water; (Msb;) as also ↓ تخوّضهُ: (TA:) or he entered into the water and walked in it, or through it. (TA.) You say also, خَاضَ بِالفَرَسِ, meaning He brought the horse to the water; as also ↓ اخاضهُ, (K,) inf. n. اـِخَاضَهُ; (AZ;) and ↓ خاوضهُ, (K,) or خاوضهُ فِى المَآءِ, inf. n. مُخَاوَضَةٌ, as in the A: (TA:) or ↓ اخاضوا المَآءَ signifies خَاضُوهُ بِدَوَابِّهِمْ [They waded or forded through the water, or entered into it, &c., with their beasts]: and you say also, ↓ خَاوَضْتُهُمْ فى المَآءِ [I waded or forded with them through the water; &c.; meaning with men, not with beasts]: (so I find in a copy of the A:) and القَوْمُ ↓ اخاض signifies خَاضَتْ خَيْلُهُمُ المَآءَ [The people's horses waded or forded through the water]. (S.) ― -b2- خَاضَتِ الاـِبِلُ لُجَّ السَّرَابِ (tropical:) [The camels passed through the great expanse of mirage]. (A.) ― -b3- خَاضَ البَرْقُ الظَّلَامَ (tropical:) [The lightning penetrated through the darkness]. (A, TA.) ― -b4- خَاضَ اـِلَيْهِ الرِّمَاحَ حَتَّى أَخَذَهُ (tropical:) [He forced his way to him through the spears until he took him, or it]. (A, TA. *) ― -b5- خَاضَ القَوْمُ فِى الحَدِيثِ, (S, A,) and فِيهِ ↓ تخاوضوا, (S, A, K,) (tropical:) The people, or company of men, entered [or waded] together into discourse. (S, A, K.) ― -b6- خَاضَ الغَمَرَاتِ, (S, K,) aor. as above, inf. n. خَوْضٌ, (TA,) (tropical:) He plunged into the submerging floods of ignorance, or the like; syn. اِقْتَحَمَهَا. (S, K, TA.) ― -b7- خَاضَ فِى الأَمْرِ (assumed tropical:) He entered [or plunged] into the affair. (Msb.) ― -b8- In like manner you say, [خَاضَ فِى البَاطِلِ and] البَاطِلَ ↓ اخاض (assumed tropical:) He entered [or plunged] into false, or vain, discourse or speech: (Msb:) and خَاضَ, alone, signifies (tropical:) He said, or spoke, what was false. (A.) It is said in the Kur [lxxiv. 46], (TA,) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الخَائِضِينَ, i. e. فِى البَاطِلِ (tropical:) [And we used to enter into false, or vain, discourse or speech, with those who entered thereinto]; (Bd, Jel, K;) syn. نَشْرَعُ: (Bd:) or and we used to follow the erring, &c. (O, K.) And again, [lii. 12,] الَّذِينَ هُمْ فِى خَوْضٍ يَلْعَبُونَ (tropical:) [Who amuse themselves in entering into false, or vain, discourse or speech]; (TA;) فى الباطل being here, again, understood. (Bd.) And again, [ix. 70,] وَخُضْتُمْ كَالَّذِى خَاضُوا, i. e. كَخَوْضِهِمْ (tropical:) [And ye have entered into false, or vain, discourse or speech, like their entering thereinto]. (K.) And again, [vi. 67,] الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِى آيَاتِنَا (tropical:) [Who enter into false, or vain, discourse or speech respecting our signs; meaning the Kur-لn]. (TA.) خَاضَ فِيهِ is also explained as signifying (assumed tropical:) He said what was false respecting it. (TA.) And خَوْضٌ signifies (assumed tropical:) The confusing, or confounding, in an affair. (TA.) ― -b9- خَاضَ, (S, A, Mgh, K,) and ↓ خوّض, (A, TA,) also signify He mixed, (S, * K, TA,) and stirred about, (TA,) the beverage, or wine: (S, K, TA:) or he stirred about the سَوِيق with the مِخْوَض. (A, Mgh. *) ― -b10- خَاضَهُ بِالسَّيْفِ (tropical:) He moved about the sword in him, having smitten him: (S, K, * TA:) or he put [or thrust] the sword into the lower part of his belly, and then raised it upwards. (A, * TA.) ― -b11- خُضْتُ بِقِدْحٍ فِى القِدَاحِ, (A, TA,) inf. n. خِيَاضٌ; and القِدَاحَ ↓ خَاوَضْتُ, inf. n. خِوَاضٌ; (TA;) (tropical:) I put an arrow, (A, TA,) which I had borrowed, and by which I expected to have good luck, (TA,) among the [other] arrows (A, TA) used in the game called el-meysir: (TA:) see an ex. (a verse of Sakhr-el-Gheي) in art. خض.

2 خَوَّضَ see 1, first signification: ― -b2- and again in the latter part of the paragraph. ― -b3- خَوَّضَ فِى نَجِيعِهِ [app. meaning He wallowed in his effused blood] is with teshdeed to render the signification intensive. (S.)

3 خَاْوَضَ see 1, second sentence, in two places: and again in the last sentence.

أَخَضْتُ فِى المَآءِ دابَّتِى
4 أَخَضْتُ فِى المَآءِ دابَّتِى ذ [I made my beast to wade, or ford, through the water]. (S, A. *) اخاض القَوْمُ خَيْلَهُمُ المَآءَ [The people, or company of men, made their horses to wade, or ford, through the water] is said when they wade, or ford, with their horses through the water. (TA.) اخاض القَوْمُ: and اخاضوا المَآءَ: [which are evidently elliptical phrases:] and اخاض الفَرَسَ: see 1, second sentence. ― -b2- اخاض البَاطِلَ: see 1. -A2- اخاض المَآءُ The water admitted of being walked [or waded or forded] in or through: contr. to general rule; being intrans. while the unaugmented verb is trans. (Msb.)

5 تَخَوَّضَ see 1, first sentence. ― -b2- تخوّض also signifies He constrained himself to wade, or ford, in, or through, water. (K, * TA.) This is the primary signification: and hence, ― -b3- تخوّض فِى الأَمْرِ (tropical:) He employed, or occupied, himself in the affair: and he used art or artifice or cunning, or his own judgment or discretion, in the affair, or in the disposal or management thereof: and so in the phrase تخوّض فى المَالِ: or, accord. to some, this means he acted wrongly in acquiring the property in an improper manner, in whatsoever way it was possible. (TA.)

6 تَخَاْوَضَ see 1, near the middle of the paragraph.

8 اـِخْتَوَضَ see 1, first sentence.

مَخَاضٌ
مَخَاضٌ مخاض : see مَخَاضَةٌ.

مِخْوَضٌ
مِخْوَضٌ مخوض [The instrument with which beverage, or wine, is mixed and stirred about]; it is, for beverage, or wine, like the مِجْدَح for سَوِيق: (S, K:) or the instrument with which سويق is stirred about. (A, Mgh.)

مَخَاضَةٌ
مَخَاضَةٌ مخاض مخاضه مخاضة [A ford; i. e.] a place where people pass through water, walking or riding: (S, A, K:) or a place where one walks through water: (Msb:) pl. ↓ مَخَاضٌ, (S, K,) [or this is rather a coll. gen. n.,] or مَخَائِضُ, (as in one copy of the S,) and مَخَاوِضُ (AZ, S, K) and مَخَاضَاتٌ. (Msb, TA.)

##### Türkçe

خَاضَ **المَآءَ**
1 **خَاضَ المَآءَ** **خاض المآء** , muzâri‘ **يَخُوضُ**, mastar ismi **خَوْضٌ** (S, A, Msb, K) ve **خِيَاضٌ**, (S, A, K,) [su içinde yürüdü yahut suyu geçerek aştı;] yürüyerek veya binerek suyun içinden geçti: (S:) yahut suya girdi; (A, K;) bunun gibi ↓ **خَوَّضَهُ**, (K,) mastar ismi **تَخْوِيضٌ**; (TA;) [yahut bu ikincisi, aşağıdaki bir ibarede kendisine nispet edildiği üzere, şiddet (mübalağa) anlamı taşır;] ve ↓ **اختاضهُ**: (K:) yahut suyun içinde yahut içinden yürüdü; (Msb;) bunun gibi ↓ **تخوّضهُ**: (TA:) yahut suya girdi ve onun içinde yahut içinden yürüdü. (TA.) Yine dersin ki, **خَاضَ بِالفَرَسِ**, “atı suya getirdi” demektir; bunun gibi ↓ **اخاضهُ**, (K,) mastar ismi **اـِخَاضَهُ**; (AZ;) ve ↓ **خاوضهُ**, (K,) yahut **خاوضهُ فِى المَآءِ**, mastar ismi **مُخَاوَضَةٌ**, A’daki üzere: (TA:) yahut ↓ **اخاضوا المَآءَ** şu manaya gelir: **خَاضُوهُ بِدَوَابِّهِمْ** [hayvanlarıyla suyu yürüyerek geçtiler yahut suya girdiler, vb.]: ve yine dersin ki, ↓ **خَاوَضْتُهُمْ فى المَآءِ** [onlarla birlikte suyu yürüyerek geçtim; vb.; yani hayvanlarla değil, adamlarla]: (A’nın bir nüshasında böyle buluyorum:) ve القَوْمُ ↓ **اخاض** şu manaya gelir: **خَاضَتْ خَيْلُهُمُ المَآءَ** [kavmin atları suyu yürüyerek geçti]. (S.) ― -b2- **خَاضَتِ الاـِبِلُ لُجَّ السَّرَابِ** (mecaz:) [develer serabın büyük genişliğinin içinden geçti]. (A.) ― -b3- **خَاضَ البَرْقُ الظَّلَامَ** (mecaz:) [şimşek karanlığın içinden nüfuz etti]. (A, TA.) ― -b4- **خَاضَ اـِلَيْهِ الرِّمَاحَ حَتَّى أَخَذَهُ** (mecaz:) [mızrakların içinden ona doğru yol açtı, nihayet onu (yahut onu/onu) aldı]. (A, TA. *) ― -b5- **خَاضَ القَوْمُ فِى الحَدِيثِ**, (S, A,) ve **فِيهِ** ↓ **تخاوضوا**, (S, A, K,) (mecaz:) kavim yahut erkekler topluluğu, birlikte söze [yahut sözün içine yürüyerek] girdiler. (S, A, K.) ― -b6- **خَاضَ الغَمَرَاتِ**, (S, K,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, mastar ismi **خَوْضٌ**, (TA,) (mecaz:) cehaletin boğucu taşkınlıklarına yahut benzerine daldı; eş anlamlısı **اِقْتَحَمَهَا**. (S, K, TA.) ― -b7- **خَاضَ فِى الأَمْرِ** (varsayılan mecaz:) işe [yahut işe dalarak] girdi. (Msb.) ― -b8- Aynı şekilde dersin ki, [**خَاضَ فِى البَاطِلِ** ve] **البَاطِلَ** ↓ **اخاض** (varsayılan mecaz:) bâtıl yahut boş söz/konuşmaya [yahut ona dalarak] girdi: (Msb:) ve **خَاضَ**, tek başına, şu manaya gelir: (mecaz:) bâtıl olanı söyledi yahut konuştu. (A.) Kur’ân’da [lxxiv. 46], (TA,) şöyle denilmiştir: **وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الخَائِضِينَ**, yani **فِى البَاطِلِ** (mecaz:) [ve biz, ona girenlerle birlikte bâtıl yahut boş söz/konuşmaya girerdik]; (Bd, Jel, K;) eş anlamlısı **نَشْرَعُ**: (Bd:) yahut: ve biz sapmış olanları vb. izlerdik. (O, K.) Yine, [lii. 12,] **الَّذِينَ هُمْ فِى خَوْضٍ يَلْعَبُونَ** (mecaz:) [bâtıl yahut boş söz/konuşmaya girmekle oyalananlar]; (TA;) burada da **فى الباطل** tekrar takdir edilmiştir. (Bd.) Yine, [ix. 70,] **وَخُضْتُمْ كَالَّذِى خَاضُوا**, yani **كَخَوْضِهِمْ** (mecaz:) [ve siz, onların girişi gibi, bâtıl yahut boş söz/konuşmaya girdiniz]. (K.) Yine, [vi. 67,] **الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِى آيَاتِنَا** (mecaz:) [âyetlerimiz hakkında bâtıl yahut boş söz/konuşmaya girenler; Kur’ân kastedilerek]. (TA.) **خَاضَ فِيهِ** ayrıca şu manada da açıklanır: (varsayılan mecaz:) onun hakkında bâtıl olanı söyledi. (TA.) Ve **خَوْضٌ** şu manaya gelir: (varsayılan mecaz:) bir işte karıştırma yahut birbirine karıştırma. (TA.) ― -b9- **خَاضَ**, (S, A, Mgh, K,) ve ↓ **خوّض**, (A, TA,) ayrıca şu manaya gelir: içeceği yahut şarabı karıştırdı, (S, * K, TA,) ve çalkaladı: (TA,) (S, K, TA:) yahut **سَوِيق**’i **مِخْوَض** ile çalkaladı. (A, Mgh. *) ― -b10- **خَاضَهُ بِالسَّيْفِ** (mecaz:) onu vurmuş olarak, kılıcı onun içinde hareket ettirdi: (S, K, * TA:) yahut kılıcı karnının alt kısmına soktu, sonra onu yukarı doğru kaldırdı. (A, * TA.) ― -b11- **خُضْتُ بِقِدْحٍ فِى القِدَاحِ**, (A, TA,) mastar ismi **خِيَاضٌ**; ve **القِدَاحَ** ↓ **خَاوَضْتُ**, mastar ismi **خِوَاضٌ**; (TA;) (mecaz:) meysir denilen oyunda kullanılan [diğer] okların arasına, (A, TA,) ödünç aldığım ve onunla iyi talih umduğum, (TA,) bir ok koydum. (TA:) bir örneğe bak (Sakhr-el-Gheي’nin bir beyti) madde **خض**’da.

2 **خَوَّضَ**: 1’in ilk anlamına bak: ― -b2- ve yine paragrafın son kısmında. ― -b3- **خَوَّضَ فِى نَجِيعِهِ** [görünüşe göre “akıttığı kanında debelendi” demektir] şeddeli olup anlamı şiddetli kılmak içindir. (S.)

3 **خَاْوَضَ**: 1’in ikinci cümlesine, iki yerde bak: ve yine son cümlede.

أَخَضْتُ فِى **المَآءِ** دابَّتِى
4 **أَخَضْتُ فِى المَآءِ دابَّتِى** ذ [binitimi su içinde yürür yahut suyu geçer kıldım]. (S, A. *) **اخاض القَوْمُ خَيْلَهُمُ المَآءَ** [kavim yahut erkekler topluluğu, atlarını su içinde yürür yahut suyu geçer kıldı] denir; atlarıyla suyu yürüyerek geçtiklerinde. (TA.) **اخاض القَوْمُ**: ve **اخاضوا المَآءَ**: [ki bunlar açıkça hazifli ibarelerdir:] ve **اخاض الفَرَسَ**: 1’in ikinci cümlesine bak. ― -b2- **اخاض البَاطِلَ**: 1’e bak. -A2- **اخاض المَآءُ** Su, içinde yahut içinden yürünmeye [yahut su içinde yürümeye yahut suyu geçmeye] elverişli oldu: genel kaidenin zıddına; çünkü bu, lâzım iken, artırımsız fiil müteaddîdir. (Msb.)

5 **تَخَوَّضَ**: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- **تخوّض** ayrıca şu manaya gelir: su içinde yahut içinden yürümeye yahut suyu geçmeye kendini zorladı. (K, * TA.) Bu, asıl anlamdır: ve bundan dolayı, ― -b3- **تخوّض فِى الأَمْرِ** (mecaz:) işte çalıştı yahut işle meşgul oldu: ve işte, yahut onun tasarrufunda yahut idaresinde, sanat yahut hile yahut kurnazlık, yahut kendi görüşü yahut takdiri ile davrandı: ve **تخوّض فى المَالِ** ibaresinde de böyledir: yahut bazılarına göre bu, mülkü uygunsuz bir tarzda, mümkün olan her yolla edinmede yanlış davrandı demektir. (TA.)

6 **تَخَاْوَضَ**: 1’e, paragrafın ortalarına yakın yere bak.

8 **اـِخْتَوَضَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**مَخَاضٌ**
**مَخَاضٌ** مخاض : **مَخَاضَةٌ**’ye bak.

**مِخْوَضٌ**
**مِخْوَضٌ** مخوض [içeceğin yahut şarabın karıştırılıp çalkalandığı alet]; içecek yahut şarap için, **سَوِيق** için olan **مِجْدَح** gibidir: (S, K:) yahut **سويق**’in çalkalandığı alet. (A, Mgh.)

**مَخَاضَةٌ**
**مَخَاضَةٌ** مخاض مخاضه مخاضة [bir geçit; yani] insanların yürüyerek yahut binerek suyun içinden geçtiği yer: (S, A, K:) yahut suyun içinden yürünerek geçilen yer: (Msb:) çoğulu ↓ **مَخَاضٌ**, (S, K,) [yahut bu daha ziyade bir topluluk cins ismidir,] yahut **مَخَائِضُ**, (S’nin bir nüshasında olduğu gibi,) ve **مَخَاوِضُ** (AZ, S, K) ve **مَخَاضَاتٌ**. (Msb, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَاض
خَاض ( w )  U ( n. ac. خَوْض [ 1 ] ,  خِيَاض [ 23I ] ),
a.  Entered, plunged into; waded through, forded ( water ).

b.  Mixed, stirred up.

c.  [ Fī ], Engaged in ( conversation ).

d.  Braved, risked.

خَاْوَضَ
خَاْوَضَ III ,  أَخْوَضَ IV ,
a.  Made to enter, plunge into.

b.  see V .

تَخَوَّضَ
تَخَوَّضَ V
a.  [ Fī ], Entered, plunged into; engaged in ( conversation ).

تَخَاْوَضَ
تَخَاْوَضَ VI ,
a.  see V .

اِخْتَوَضَ
اِخْتَوَضَ VIII ,
a.  see I (a) .

مَخَاضَة
مَخَاضَة [ 17tA ] , ( pl. مَخَاوِض [ 44 ] ),
a.  Ford.

خَوَّاض
خَوَّاض [ 28 ],
a.  Plunger; diver.

##### Türkçe

**خَاض**
**خَاض** ( w ) U ( mastar: **خَوْض** [ 1 ] , **خِيَاض** [ 23I ] ),
a. Girdi, daldı; (suda) yürüyerek geçti, (suyu) sığ yerinden geçti (su).

b. Karıştırdı, bulandırdı.

c. [ Fī ], (konuşmaya) girişti.

d. Göğüsledi, tehlikeye attı.

**خَاْوَضَ**
**خَاْوَضَ** III , **أَخْوَضَ** IV ,
a. Girmeye, dalmaya sevk etti.

b. V’e bak.

**تَخَوَّضَ**
**تَخَوَّضَ** V
a. [ Fī ], girdi, daldı; (konuşmaya) girişti.

**تَخَاْوَضَ**
**تَخَاْوَضَ** VI ,
a. V’e bak.

**اِخْتَوَضَ**
**اِخْتَوَضَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**مَخَاضَة**
**مَخَاضَة** [ 17tA ] , (çoğ. **مَخَاوِض** [ 44 ] ),
a. (Suyun) sığ geçidi.

**خَوَّاض**
**خَوَّاض** [ 28 ],
a. Dalan; dalgıç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خوض
خَاضَ - يَخُوْضُ - خَوْض - خائِض - خائِضِيْن

خَاضَ- يَخُوْضُ + كائن + في شيء: يدخل في داخل الشيء ثم يتحرك داخله: يدخل في داخل الشيء ثم يتحرك داخله بشكل عشوائي محركاً إياه ومغيراً من سكونه وبنيته، وذلك من غير هدف واضح
خَاضَ- يَخوْضُ+ كائن + في أمر: يدخل فيه برأيه وفكره فيحركه ويبدله ويعبث فيه ويغير في بنائه ومحتواه ودلالته بشكل عشوائي بهدف المتعة واللهو
خَوْض: على وزن "فـَعـْل" اسم فعل " خَاضَ- يَخُوْضُ ": الدخول داخل الشيء والتحرك داخله وتغيير بنيته: وهو كذلك ما يكون بفعل " خاضَ- يَخوْضُ ": الكلام والرأي والحكم العشوائي العبثي بهدف اللهو والمتعة
خَائِض: اسم فاعل صفة مشبهة من "  خَاضَ- يَخُوْضُ "
خَائِضِيْن: جمع " خَائِض "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول بين مكونات آخر ومباعدة وتفريق مكوناته"، وهي:
شَرَعَ - يَشْرَعُ، مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ)، خَاضَ- يَخوْضُ، بَحَثَ - يَبْحَثُ، خَلَّ - يَخُلُّ، نَفَشَ - يَنْفُشُ (نَفَشَ - يَنْفِشُ) اللازم
يفرق لفظاً:
خَاضَ- يَخُوْضُ + كائن + في شيء: يدخل في داخل الشيء ثم يتحرك داخله بشكل عشوائي محركاً إياه ومغيراً من سكونه وبنيته، وذلك من غير هدف واضح  سوى المتعة واللهو
مَخِضَتْ - تَمْخَصُ + المرأة: أخذها الطلق: بدأت فيها حالة التقلصات الرحمية قبل الوضع وأثناء الولادة: التحرك داخل الرحم مغيراً من سكونه وبنيته

خاض- خضتم  - يخوض- نخوض - يخوضوا
 	﴿وقد نزل عليكم في الكتاب أن إذا سمعتم آيات الله يكفر بها ويستهزأ بها فلا تقعدوا معهم حتى يخوضوا في حديث غيره إنكم إذا مثلهم إن الله جامع المنافقين والكافرين في جهنم جميعا(140)﴾ النساء ﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره وإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام
 	﴿ولئن سألتهم ليقولن إنما كنا نخوض ونلعب قل أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزئون(65)﴾ التوبة
 	﴿فذرهم يخوضوا ويلعبوا حتى يلاقوا يومهم الذي يوعدون(83)﴾ الزخرف ﴿فذرهم يخوضوا ويلعبوا حتى يلاقوا يومهم الذي يوعدون(42)﴾ المعارج
 	﴿كالذين من قبلكم كانوا أشد منكم قوة وأكثر أموالا وأولادا فاستمتعوا بخلاقهم فاستمتعتم بخلاقكم كما استمتع الذين من قبلكم بخلاقهم وخضتم كالذي خاضوا أولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك هم الخاسرون(69)﴾ التوبة ﴿وكنا نخوض مع الخائضين(45)﴾ المدثر
خَوْض
 ﴿وما قدروا الله حق قدره إذ قالوا ما أنزل الله على بشر من شيء قل من أنزل الكتاب الذي جاء به موسى نورا وهدى للناس تجعلونه قراطيس تبدونها وتخفون كثيرا وعلمتم ما لم تعلموا أنتم ولا آباؤكم قل الله ثم ذرهم في خوضهم يلعبون(91)﴾ الأنعام ﴿الذين هم في خوض يلعبون(12)﴾ الطور
الخائضين
 ﴿وكنا نخوض مع الخائضين(45)﴾ المدثرس
مختار الصحاح
● [خوض] خ و ض: خَاضَ الماء من باب قال و خِيَاضاً أيضا بالكسر والموضع مَخَاضَةٌ وهو ما جاز الناس فيه مشاة وركبانا وجمعها مَخَاضٌ و مَخَاوِضُ و أخَاضَ في الماء دابته و خَاضَ الغمرات اقتحمها وخاض القوم في الحديث و تَخَاوَضُوا أي تفاوضوا فيه
الراغب
خوض
- الخوض: هو الشروع في الماء والمرور فيه، ويستعار في الأمور، وأكثر ما ورد في القرآن ورد فيما يذم الشروع فيه، نحو قوله تعالى: }ولئن سألتهم ليقولن: إنما كنا نخوض ونلعب﴿[التوبة/65]، وقوله:﴾وخضتم كالذي خاضوا﴿[التوبة/69]،﴾ذرهم في خوضهم يلعبون﴿[الأنعام/91]،﴾وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث{ [الأنعام/68]، وتقول: أخضت دابتي في الماء، وتخاوضوا في الحديث: تفاوضوا.
ملخص اللسان
1. خاض الماءَ يَخُوضه خَوْضاً وخِياضاً واخْتاضَ اخْتِياضاً  واخْتاضَه وتَخَوَّضَه: مَشَى فيه
2.    والخَوْضُ:  المَشْيُ في الماء، والموضع مَخاضةٌ وهي ما جازَ الناسُ فيها مُشاةً  ورُكْباناً، وجمعها المَخاضُ والمَخاوِضُ أَيضاً؛
3.     أَصْل الخَوْض المشيُ في الماء  وتحريكُه ثم استعمل في التلبس بالأَمر والتصرف فيه، أَي رُبَّ متصرف في مال  اللّه تعالى بما لا يرضاه اللّه، والتَّخَوُّضُ تفعُّل منه،
4.     وقيل: هو التخليط  في تحصيله من غير وجهه كيف أَمكن.
5.      والخَوْضُ: اللَّبْسُ في الأَمر.
6.      والخَوْضُ من الكلام: ما  فيه الكذب والباطل، وقد خاضَ فيه. وفي التنزيل العزيز: وإِذا رأَيْتَ الذين  يَخُوضون في آياتنا. وخاضَ القومُ في الحديث
7. وتَخاوَضُوا أَي تفاوضوا  فيه
8.     والمَخاضُ من النهر الكبير: الموضعُ الذي يَتخَضْخَضُ ماؤُه فَيُخاضُ  عند العُبور عليه، ويقال المَخاضَةُ، بالهاء أَيضاً.
9. وخُضْتُ الغَمراتِ: اقْتَحَمْتُها
10. ويقال:  خاضَه بالسيف أَي حَرَّكَ سيْفه في المَضْرُوبِ.
لسان العرب
● - خوض: خاض الماءَ يَخُوضه خَوْضاً وخِياضاً واخْتاضَ اخْتِياضاً  واخْتاضَه وتَخَوَّضَه: مَشَى فيه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  كأَنه في الغَرْضِ، إِذْ تَرَكَّضَا،  دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا  أَي هو ماء صافٍ، وأَخاضَ فيه غيره وخَوَّضَ تَخْويضاً. والخَوْضُ:  المَشْيُ في الماء، والموضع مَخاضةٌ وهي ما جازَ الناسُ فيها مُشاةً  ورُكْباناً، وجمعها المَخاضُ والمَخاوِضُ أَيضاً؛ عن أَبي زيد. وأَخَضْتُ في  الماء دابَّتي وأَخاضَ القومُ أَي خاضَتْ خيلُهم في الماء. وفي الحديث: رُبَّ  مُتَخَوِّضٍ في مال اللّه تعالى؛ أَصْل الخَوْض المشيُ في الماء  وتحريكُه ثم استعمل في التلبس بالأَمر والتصرف فيه، أَي رُبَّ متصرف في مال  اللّه تعالى بما لا يرضاه اللّه، والتَّخَوُّضُ تفعُّل منه، وقيل: هو التخليط  في تحصيله من غير وجهه كيف أَمكن. وفي حديث آخر: يَتَخَوَّضُون في مال  اللّه تعالى. والخَوْضُ: اللَّبْسُ في الأَمر. والخَوْضُ من الكلام: ما  فيه الكذب والباطل، وقد خاضَ فيه. وفي التنزيل العزيز: وإِذا رأَيْتَ الذين  يَخُوضون في آياتنا. وخاضَ القومُ في الحديث وتَخاوَضُوا أَي تفاوضوا  فيه. وأَخاضَ القومُ خيلَهم الماءَ إِخاضةً إِذا خاضوا بها الماء.  والمَخاضُ من النهر الكبير: الموضعُ الذي يَتخَضْخَضُ ماؤُه فَيُخاضُ  عند العُبور عليه، ويقال المَخاضَةُ، بالهاء أَيضاً.  والمِخْوَضُ للشراب: كالمِجْدَحِ للسَّويق، تقول منه: خُضْتُ الشرابَ.  والمِخْوَضُ: مِجْدَحٌ يُخاضُ به السَّوِيقُ. وخاضَ الشرابَ في المِجْدَحِ  وخَوَّضَه. خلَطه وحَرَّكَهُ؛ قال الحطيئة يصف امرأَة سَمَّتْ بَعْلَها:  وقالتْ: شَرابٌ بارِدٌ فاشْرَبَنّه،  ولم يَدْرِ ما خاضَتْ له في المَجادِح  والمِخْوَضُ: ما خُوِّضَ فيه. وخُضْتُ الغَمراتِ: اقْتَحَمْتُها: ويقال:  خاضَه بالسيف أَي حَرَّكَ سيْفه في المَضْرُوبِ. وخَوَّضَ في نَجِيعِه:  شُدِّدَ للمبالغة. ويقال: خُضْتُه بالسيف أَخُوضُه خَوْضاً وذلك إِذا  وضعت السيف في أَسفل بطنه ثم رفعته إِلى فوق.  وخاوَضَه البيعَ: عارضه؛ هذه رواية عن ابن الأَعرابي، ورواية أَبي عبيد  عن أَبي عمرو بالصاد.  والخِياضُ: أَن تُدْخِلَ قِدْحاً مُسْتعاراً بين قِداح المَيْسِرِ  يُتَيَمَّنُ به، يقال: خُضْتُ في القِداحِ خِياضاً، وخاوَضْتُ القِداحَ  خِواضاً؛ قال الهذلي:  فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،  خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا  خَضْخَضْتُ تكرير من خاضَ يَخوضُ لما كرره جعله متعدياً. والمُدابِرُ:  المَقْمور يُقْمَرُ فيستعير قِدْحاً يَثِقُ بفوزه ليعاوِدَ من قَمَره  القِمارَ.  ويقال للمَرْعَى إِذا كثُر عُشْبُه والتَفّ: اخْتاضَ اخْتِياضاً؛ وقال  سلمة بن الخُرْشُبِ:  ومُخْتاض تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيه،  تُحُوميَ نَبْتُه فَهْوَ العَمِيمُ  أَبو عمرو: الخَوْضةُ اللُّؤْلُؤَةُ. وخَوْضُ الثَّعْلَب: موضع  باليمامة، حكاه ثعلب.
مقاييس اللغة:
(خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
القاموس المحيط:
خاضَ الماءَ يَخُوضُهُ خَوْضاً وخِياضاً دَخَلَهُ، كخَوَّضَهُ واخْتَاضَهُ، بالفَرَسِ أوْرَدَهُ، كأخاضَهُ وخاوَضَهُ، الشَّرابَ خَلَطَهُ، الغَمَراتِ اقْتَحَمَها، بالسَّيْفِ حَرَّكَهُ في المَضْرُوبِ. والمَخاضَةُ ما جازَ الناسُ فيه مُشاةً ورُكْباناً ج مَخاض ومَخَاوِضُ. " وكُنَّا نَخوضُ مَعَ الخائِضينَ " ، أي في الباطِلِ، ونَتْبَعُ الغاوينَ. " وخُضْتُمْ كالذي خاضُوا " ، أي كخَوْضِهِمْ. والمِخْوَضُ، كمنْبَرٍ، الشَّرابِ كالمِجْدَحِ للسَّويقِ. والخَوْضُ وادٍ بِشِقِّ عُمانَ. وخَوْضُ الثَّعْلَبِ ع وراء هَجَرَ. والخَوْضَةُ اللُّؤْلُؤَةُ. وسَيْفٌ خَيِّضٌ، ككَيِّسٍ من حَديدٍ أنِيثٍ وحَدِيدٍ ذَكَرٍ. وتَخَوَّضَ تَكَلَّفَ الخَوْضَ. وتَخَاوَضُوا في الحَدِيثِ تَفَاوَضُوا.
تاج العروس:
خوض
" خاضَ الماءَ يَخُوضُه خَوْضاً وخِيَاضاً " بالكَسْرِ : " دَحَلَهُ " ومَشَى فيه " كخَوَّضَه " تَخْوِيضاً " واخْتاضَهُ " . خَاضَ " بالفَرَسِ : أَوْرَدَه " الماءَ " كأَخَاضَهُ " إِخَاضَةً الأَخِيرُ عن أَبِي زَيْدٍ كَذلِكَ " خَاوَضَه " فيه مُخَاوَضَةً كما في الأَسَاس . خَاضَ " الشَّرَابَ " في المِجِدَحِ : " خَلَطَه " وحَرَّكَهُ وكَذلِكَ خَوَّضَهُ قال الحُطَيْئَةُ يَصِفُ امْرَأَةً سَمَّتْ بَعْلَها :
وقَالتْ شَرَابٌ بَارِدٌ فاشْرَبَنَّهُ ... ولَمْ يَدْرِ ما خَاضَتْ له في المَجَادِحِ من المَجَازِ : خاضَ " الغَمَراتِ " يَخُوضُهَا خَوْضاً : " اقْتَحَمها " نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . خَاضَهُ " بالسَّيْفِ : حَرَّكَهُ في المَضْرُوبِ " كما في الصّحاح وذلِكَ إِذَا وَضَعْتَ السَّيْفَ في أَسْفَلِ بَطْنِه ثمّ رَفَعْتَهُ إِلى فَوْق . وهُوَ مَجَازٌ . " والمُخَاضَةُ : مَا جَازَ النَّاسُ فيه مُشَاةً ورُكْبَاناً " وهو المَوْضِعُ الَّذِي يَتَخَضْخَضُ مَاؤُه فيُخَاضُ عِنْدَ العُبُور عَلَيْه . " ج مَخَاضٌ وَمَخَاوِضُ " . الأَخِيرُ عن أَبِي زَيْدٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . مِنَ المَجَاز قَوْلُه تَعَالَى : " و " كُنَّا نَخُوضُ مع الخَائِضِين " أَي في البَاطِلِ ونَتْبَعُ الغاوِينَ " كما في العُبَاب وَكَذَا قولُهُ تَعَالى : و " هُمْ في خَوْضٍ يَلْعَبُون " قولُه تعالَى : " و " خُضْتُم كالَّذِي خَاضُوا " أَي كخَوْضِهِم " والعَرَبُ تَجْعَل ما والَّذِي وأَنْ مع صِلاَتِهَا بِمَنْزِلة المَصَادِرِ وكَذلك قَوْلُه تَعَالَى : " وإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ في آيَاتِنَا " . والخَوْضُ : اللَّبْسُ في الأَمْرِ . ومن الكَلامِ : ما فِيه الكَذِبُ والبَاطِلُ وقد خَاضَ فيه . " والمِخْوَضُ كمِنْبَرٍ لِلشَّرابِ كالمِجْدَحِ للسَّوِيقِ " . تَقُولُ منه : خَضْتُ الشَّرَابَ كما في الصّحاح . قال أَبو المُثْلَّم الهُذَلِيّ :
وأَسْعُطْكَ بالأَنْفِ مَاءَ الأَبا ... ءِ مِمَّا يُثَمَّلُ بالمِخْوَضِ ويروى : في المَوْفِض . " والخَوْضُ " : بَلَدٌ . كما قَالَهُ أَبو عَمْرٍو . وقال الأَصْمَعِيّ : " وَادٍ بشِقّ عُمَانَ " . قال ابنُ مُقبل :
" أَجَبْتُ بَنِي غَيْلاَنَ والخَوْضُ دُونَهُمْبأَضْبَطَ جَهْمِ الوَجْهِ مُخْتَلِفِ الشَّجْرِ " وخَوْضُ الثَّعْلَبِ : ع " باليَمَامَةِ حَكَاهُ ثَعْلَبٌ وقِيلَ : " وَرَاءَ هَجَرَ " . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : مَحَلٌّ خَلْفَ عُمَانَ . وضَبَطَهُ بالحَاءِ . وهو تَصْحِيفٌ . ويُقَالُ : " لَيْتَه وَرَاءَ خَوْضِ الثَّعْلَبِ " يُضْرَب فِيمَن يَتَمَنَّى البُعْدَ لِصَاحِبِه . وقال مُقَاتِلُ بنُ رِيَاحٍ الدُّبَيْرِيّ . وكان خَرَبَ إِبِلاً أَيّامَ حَطْمَةِ المَهْدِيّ :
" إِذَا أَخْذِتَ إِبِلاً من تَغْلِبِ
" فَلاَ تُشَرِّقْ بِي ولكِنْ غَرِّبِ
" وبِعْ بقرْحٍ أَو بِخَوْضِ الثَّعْلَبِ
" وإِنْ نُسِبْتَ فانْتَسِبْ ثمّ اكْذِبِ
" ولا أَلُومَنَّكَ في التَّنَقُّبِ " ويروى " : بقَرْحَى " . " والخَوْضَةُ " بالفَتْح : " اللُّؤْلُؤَةُ " عن أَبِي عَمْرٍو . في النَّوَادِرِ : " سَيْفٌ خَيِّضٌ ككَيِّسٍ " إِذا كانَ مَخْلُوطاً " من حدِيدٍ أَنِيثٍ وحَدِيدٍ ذَكَرٍ " وأَصْلُه خَيْوِضٌ على فَيْعِلٍ . " وتَخَوَّضَ " الرَّجُلُ : " تَكَلَّفَ الخَوْضَ " في المَاءِ هذا هو الأَصْلُ ثمّ استُعْمِلَ في التَّلَبُّس في الأَمْرِ والتَّصَرُّفِ فِيه ومنه الحَدِيث : " رُبَّ مُتَخَوِّضٍ في مالِ اللهِ تَعالَى " أَي رُبَّ مُتَصَرِّفٍ في مالِ اللهِ تَعَالَى بِمَا لا يَرْضَاهُ الله تَعالَى . وقِيلَ : التَّخَوُّضُ في المَالِ : التَّخْلِيطُ في تَحْصِيلِهٍ من غَيْرِ وَجْهِهِ كَيْفَ أَمْكَنَ . وهو مَجَازٌ . من المَجَاز : خَاضَ القَوْمُ و " تَخَاوَضُوا في الحَدِيثِ " أَيْ " تَفَاوَضُوا " كما في الأَسَاسِ واللّسَان والعُبَابِ والصّحاح . وممّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه : تَخَوَّضَ الماءَ : مَشَى فيه : أَنشدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ :
" كَأَنَّهُ في الغَرْضِ إِذْ تَرَكَّضَا
" دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا والخَوْضُ : اللَّبْسُ في الأَمْرِ . وأَخَاضَ القَوْمُ خَيْلَهُم الماءَ إِذا خَاضُوا بِهَا الماءَ . وخَوَّضَ الشَّرَابَ : حَرَّكَهُ وخَوَّضَ في نَجِيعِه . شُدِّدَ للمُبَالَغَة كما في الصّحاح . وخَاوَضَهُ في البَيْعِ : عَارَضَهُ وهو مَجاز . نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيّ وهي رِوَايَةُ ابْنِ الأَعْرَابِيّ ورَواه أَبو عُبَيْدٍ عن أَبِي عَمْرٍو بالصَّادِ المُهْمَلَة وقد تَقَدَّم . ومن المَجَازِ : الخِيَاضُ : أَن يُدْخِل قدْحاً مُسْتَعَاراً بَيْنِ قِدَاحِ المَيْسِرِ يتَيَمَّنُ به . ويُقَال : خُضْتُ به في القِدَاحِ خِيَاضاً . وخَاوَضْتُ القِدَاحَ خِوَاضاً . قال الهُذَلِيُّ يَصِف ماءً وَرَدَه :
فخَضْخَضْت صُفْنِيَ في جَمِّهِ ... خِيَاضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا خَضْخَضْت تَكْرِيرٌ من خَاضَ يَخُوضُ لَمَّا كَرَّرَه جعَله مُتَعَدِّياً . والمُدَابِرُ : المَقْمُورُ يُقْمَرُ فيَسْتَعِيرُ قِدْحاً يَثِقُ بفَوْزِه ليُعَاوِدَ مَنْ قَمَرَه القِمَارَ . ويُقَال للمَرْعَى إِذا كَثُرَ عُشْبُه والْتَفَّ : اخْتَاضَ اخْتِيَاضاً . وقال سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُبِ الأَنْمَارِيّ :
ومُخْتاضٍ تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيهِ ... تُحُومِيَ نَبْتُه فَهوَ العَمِيمُ
غَدَوْتُ له يُدَافِعُني سَبُوحٌ ... فِرَاشُ نُسُورِهَا عَجْمٌ جَرِيمُ وقد تُجْمَع المَخَاضَةُ على مَخَاضَاتٍ قال عَبْدُ اللهِ بنُ سَبْرَةَ الحَرَشِيّ :
إِذا شَالَتِ الجَوْزاءُ والنَّجْمُ طالِعُ ... فكُلُّ مَخَاضاتِ الفُرَاتِ مَعابِرُ وخاضَ إِلَيْه حتّى أَخَذَه . وخاضَ البَرْقُ الظَّلامَ . وخَاضَتِ الإِبِلُ : لَجَّتْ في السَّرَاب وكُلُّ ذلِك مَجَازٌ

##### Türkçe

**خوض**
**خَاضَ - يَخُوْضُ - خَوْض - خائِض - خائِضِيْن**

**خَاضَ- يَخُوْضُ** + bir varlık + bir şeyde: şeyin içine girer, sonra onun içinde hareket eder: şeyin içine girer, sonra onu hareket ettirip sükûnetini ve yapısını değiştirerek, açık bir hedef olmaksızın onun içinde rastgele biçimde hareket eder.
**خَاضَ- يَخوْضُ** + bir varlık + bir işte: görüşü ve düşüncesiyle onun içine girer; onu hareket ettirir, değiştirir, onunla oynar, yapısında, muhtevasında ve delâletinde rastgele biçimde değişiklik yapar; eğlence ve oyalanma amacıyla.
**خَوْض**: “فـَعـْل” vezninde, fiil ismi **خَاضَ- يَخُوْضُ**’un adı: şeyin içine girme, onun içinde hareket etme ve yapısını değiştirme; yine o, **خاضَ- يَخوْضُ** fiiliyle olan şeydir: eğlence ve haz amacıyla rastgele, oyunlu söz, görüş ve hüküm.
**خَائِض**: **خَاضَ- يَخُوْضُ**’dan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.
**خَائِضِيْن**: **خَائِض**’ın çoğulu.
Ve lafız, “başkasının bileşenleri arasına girme ve bileşenlerini uzaklaştırma ve ayırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَعَ - يَشْرَعُ**، **مَخَرَ - يَمْخَرُ** (**مَخَرَ - يَمْخُرُ**)، **خَاضَ- يَخوْضُ**، **بَحَثَ - يَبْحَثُ**، **خَلَّ - يَخُلُّ**، **نَفَشَ - يَنْفُشُ** (**نَفَشَ - يَنْفِشُ**) لازم.
Lafzen ayırır:
**خَاضَ- يَخُوْضُ** + bir varlık + bir şeyde: şeyin içine girer, sonra onu hareket ettirip sükûnetini ve yapısını değiştirerek, açık bir hedef olmaksızın, yalnızca eğlence ve oyalanma için onun içinde rastgele biçimde hareket eder.
**مَخِضَتْ - تَمْخَصُ** + kadın: onu doğum sancısı aldı: doğumdan önce ve doğum sırasında onda rahim kasılmaları hâli başladı: rahmin içinde hareket ederek onun sükûnetini ve yapısını değiştirir.

**خاض- خضتم  - يخوض- نخوض - يخوضوا**
﴿“Kitapta size indirilmiştir ki: Allah’ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde hep birlikte toplayacaktır (140).”﴾ **النساء** ﴿“Âyetlerimiz hakkında dalıp gidenleri gördüğünde, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir; şeytan sana unutturursa, hatırlamadan sonra zalimler topluluğuyla oturma (68).”﴾ **الأنعام**
﴿“Onlara sorarsan mutlaka derler ki: Biz ancak dalıyor ve oynuyorduk. De ki: Allah ile, O’nun âyetleriyle ve O’nun resulüyle mi alay ediyordunuz? (65)”﴾ **التوبة**
﴿“Onları bırak; dalıp oynasınlar; kendilerine vaad olunan günlerine kavuşuncaya kadar (83).”﴾ **الزخرف** ﴿“Onları bırak; dalıp oynasınlar; kendilerine vaad olunan günlerine kavuşuncaya kadar (42).”﴾ **المعارج**
﴿“Sizden öncekiler gibi: sizden daha güçlü ve mallar ve evlatlar bakımından daha çoktular; nasipleriyle faydalandılar; siz de, sizden öncekilerin nasipleriyle faydalandığı gibi nasibinizle faydalandınız; ve onların daldığı gibi daldınız. İşte onların amelleri dünyada ve âhirette boşa gitmiştir; işte onlar ziyan edenlerin ta kendileridir (69).”﴾ **التوبة** ﴿“Ve biz dalanlarla birlikte dalıyorduk (45).”﴾ **المدثر**
**خَوْض**
﴿“Allah’ı hakkıyla takdir edemediler; hani dediler ki: Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmedi. De ki: Musa’nın insanlara bir nur ve bir hidayet olarak getirdiği kitabı kim indirdi? Onu kâğıtlar yapıyorsunuz; bir kısmını gösteriyor, çoğunu gizliyorsunuz; size ve babalarınıza bilmediğiniz şeyler öğretilmiştir. De ki: Allah. Sonra onları bırak; kendi **خَوْض**’larında oynuyorlar (91).”﴾ **الأنعام** ﴿“Onlar ki bir **خَوْض** içindedirler, oynuyorlar (12).”﴾ **الطور**
**الخائضين**
﴿“Ve biz dalanlarla birlikte dalıyorduk (45).”﴾ **المدثرس**
**مختار الصحاح**
● [**خوض**] خ و ض: **خَاضَ** suya, **قال** bâbından; ayrıca kesre ile **خِيَاضاً** da; yer ise **مَخَاضَةٌ**’dır; o, insanların yaya ve binekli olarak geçtiği yerdir; çoğulu **مَخَاضٌ** ve **مَخَاوِضُ**’dur. Ve **أخَاضَ** suda binitini; ve **خَاضَ** derinliklere: onlara daldı. Ve kavim konuşmada **خاض**; ve **تَخَاوَضُوا** yani onda müzakere ettiler.
**الراغب**
**خوض**
- **الخوض**: suya girişmek ve onda geçmektir; işlerde de mecaz yapılır. Kur’ân’da geçtiği yerlerin çoğu, girişilmesi yerilen şeylerdedir; şu sözü gibi: ﴿“Ve onlara sorarsan mutlaka derler ki: Biz ancak dalıyor ve oynuyorduk”﴾ [**التوبة/65**], ve sözü: ﴿“Ve onların daldığı gibi daldınız”﴾ [**التوبة/69**], ﴿“Onları bırak; kendi **خوض**’larında oynuyorlar”﴾ [**الأنعام/91**], ﴿“Âyetlerimiz hakkında dalıp gidenleri gördüğünde, onlardan yüz çevir; onlar başka bir söze dalıncaya kadar”﴾ [**الأنعام/68**]. Ve dersin: binitimi suda **أخضت**; ve konuşmada **تخاوضوا**: müzakere ettiler.
**ملخص اللسان**
1. Suyu **خاض**; onu **يَخُوضه**: **خَوْضاً** ve **خِياضاً**; ve **اخْتاضَ**: **اخْتِياضاً**; ve onu **اخْتاضَه**; ve onu **تَخَوَّضَه**: onda yürüdü.
2. Ve **الخَوْضُ**: suda yürümektir; yer **مَخاضةٌ**’dır; o, insanların yaya ve binekli olarak geçtiği yerdir; çoğulu **المَخاضُ** ve **المَخاوِضُ** da;
3. **الخَوْض**’un aslı suda yürümek ve onu hareket ettirmektir; sonra işe bulaşmak ve onda tasarruf etmekte kullanıldı; yani Allah Teâlâ’nın malında Allah’ın razı olmadığı şeyle tasarruf eden nice kimse; ve **التَّخَوُّضُ** ondan **تفعُّل**dür.
4. Ve denildi ki: o, mümkün olduğu şekilde, kendi yolu dışında onu elde etmede karıştırıp bozmadır.
5. Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık/iltibas.
6. Sözden **الخَوْضُ**: içinde yalan ve bâtıl olan şeydir; onda **خاض**. Aziz tenzilde: “Âyetlerimiz hakkında **يَخُوضون** olanları gördüğünde.” Ve kavim konuşmada **خاض**.
7. Ve **تَخاوَضُوا** yani onda müzakere ettiler.
8. Büyük nehirden **المَخاضُ**: suyu çalkalanıp geçişte içine girilerek geçilen yerdir; **المَخاضَةُ** da denir; ه ile de.
9. **الغَمراتِ**’i **خُضْتُ**: onlara daldım.
10. Ve denir: onu kılıçla **خاضَه**; yani vurulana kılıcını hareket ettirdi.
**لسان العرب**
● - **خوض**: suyu **خاض**; onu **يَخُوضه**: **خَوْضاً** ve **خِياضاً**; ve **اخْتاضَ**: **اخْتِياضاً**; ve onu **اخْتاضَه**; ve onu **تَخَوَّضَه**: onda yürüdü; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كأَنه في الغَرْضِ، إِذْ تَرَكَّضَا،
دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا
yani o, berrak sudur; ve başkasını onda **أَخاضَ**; ve **خَوَّضَ**: **تَخْويضاً**. Ve **الخَوْضُ**: suda yürümektir; yer **مَخاضةٌ**’dır; o, insanların yaya ve binekli olarak geçtiği yerdir; çoğulu **المَخاضُ** ve **المَخاوِضُ** da; Ebû Zeyd’den. Ve suda binitimi **أَخَضْتُ**; ve kavim **أَخاضَ**: yani atları suda yürüdü. Hadiste: “Allah Teâlâ’nın malında **مُتَخَوِّضٍ** nice kimse”; **الخَوْض**’un aslı suda yürümek ve onu hareket ettirmektir; sonra işe bulaşmak ve onda tasarruf etmekte kullanıldı; yani Allah Teâlâ’nın malında Allah’ın razı olmadığı şeyle tasarruf eden nice kimse; ve **التَّخَوُّضُ** ondan **تفعُّل**dür; ve denildi ki: mümkün olduğu şekilde, kendi yolu dışında onu elde etmede karıştırıp bozmadır. Başka bir hadiste: “Allah Teâlâ’nın malında **يَتَخَوَّضُون**.” Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık/iltibas. Ve sözden **الخَوْضُ**: içinde yalan ve bâtıl olan şeydir; onda **خاض**. Aziz tenzilde: “Âyetlerimiz hakkında **يَخُوضون** olanları gördüğünde.” Ve kavim konuşmada **خاض**; ve **تَخاوَضُوا** yani onda müzakere ettiler. Ve kavim atlarını suya **أَخاضَ**: **إِخاضةً**; onlarla suya girdiklerinde. Büyük nehirden **المَخاضُ**: suyu çalkalanıp geçişte içine girilerek geçilen yerdir; **المَخاضَةُ** da denir; ه ile de. Ve içecek için **المِخْوَضُ**: **السَّويق** için **المِجْدَحِ** gibidir; ondan dersin: içeceği **خُضْتُ**. Ve **المِخْوَضُ**: **السَّويق**’in onunla karıştırıldığı **مِجْدَحٌ**’dır. Ve içeceği **المِجْدَحِ** içinde **خاض** ve onu **خَوَّضَ**: onu karıştırdı ve hareket ettirdi; **الحطيئة** şöyle dedi, kocasını zehirleyen bir kadını vasfederken:
وقالتْ: شَرابٌ بارِدٌ فاشْرَبَنّه،
ولم يَدْرِ ما خاضَتْ له في المَجادِح
Ve **المِخْوَضُ**: içinde karıştırma yapılan şeydir. Ve **الغَمراتِ**’i **خُضْتُ**: onlara daldım; ve denir: onu kılıçla **خاضَه**; yani vurulana kılıcını hareket ettirdi. Ve kanında **خَوَّضَ**: mübalağa için şeddelendi. Ve denir: onu kılıçla **خُضْتُ**; onu **أَخُوضُه**: **خَوْضاً**; bu, kılıcı karnının altına koyup sonra yukarı kaldırdığında olur. Ve **خاوَضَه** satımı: ona karşılık verdi; bu, İbnü’l-A‘râbî’den bir rivayettir; Ebû Ubeyd’in Ebû Amr’dan rivayeti ise ص ile. Ve **الخِياضُ**: **المَيْسِرِ** okları arasına, onunla uğur umulan ödünç bir oku sokmandır; denir: oklar içinde **خُضْتُ**: **خِياضاً**; ve okları **خاوَضْتُ**: **خِواضاً**; **الهذلي** şöyle dedi:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنيَ في جَمِّه،
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
**خَضْخَضْتُ**, **خاضَ يَخوضُ**’dan tekrar etmektir; onu tekrarlayınca onu müteaddî kıldı. Ve **المُدابِرُ**: kumarda yenilen; yenilince, kazancına güvendiği bir oku ödünç alır ki, kendisini yenenle kumarı yeniden denesin. Ve otlak, otu çoğalıp sıklaştığında: **اخْتاضَ**: **اخْتِياضاً** denir; **سلمة بن الخُرْشُبِ** şöyle dedi:
ومُخْتاض تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيه،
تُحُوميَ نَبْتُه فَهْوَ العَمِيمُ
Ebû Amr: **الخَوْضةُ** inci tanesidir. Ve **خَوْضُ الثَّعْلَب**: Yemâme’de bir yerdir; **ثعلب** bunu nakletti.
**مقاييس اللغة:**
(**خوض**) **الخاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir asıldır; bir şeyin ortasına girme ve girişe delâlet eder. Denir: suyu ve başkasını **خُضْتُ**. Ve konuşmada ve işte **تخاوَضوا**: yani müzakere ettiler ve sözleri birbirine karışıp iç içe girdi.
**القاموس المحيط:**
Suyu **خاضَ**; onu **يَخُوضُهُ**: **خَوْضاً** ve **خِياضاً**; ona girdi; onu **خَوَّضَهُ** ve onu **اخْتَاضَهُ** gibi. Atla: onu suya götürdü; onu **أخاضَهُ** ve onu **خاوَضَهُ** gibi. İçeceği: onu karıştırdı. Derinlikleri: onlara daldı. Kılıçla: onu vurulana hareket ettirdi. Ve **المَخاضَةُ**: insanların yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir; çoğulu **مَخاض** ve **مَخَاوِضُ**. “Ve biz **الخائِضين** ile birlikte **نَخوضُ**” yani bâtılda; ve azgınlara uyarız. “Ve **خُضْتُمْ** onların **خاضُوا**’su gibi” yani onların **خَوْض**’u gibi. Ve **المِخْوَضُ**, **منْبَر** gibi: içecek için; **السَّويق** için **المِجْدَحِ** gibidir. Ve **الخَوْضُ**: Umân’ın şıkkında bir vadidir. Ve **خَوْضُ الثَّعْلَبِ**: Hecer’in arkasında bir yer. Ve **الخَوْضَةُ**: inci tanesi. Ve **سَيْفٌ خَيِّضٌ**, **كَيِّس** gibi: dişi demir ve erkek demirden karışık. Ve **تَخَوَّضَ**: **الخَوْض**’u külfetle yaptı. Ve konuşmada **تَخَاوَضُوا**: müzakere ettiler.
**تاج العروس:**
**خوض**
“Suyu **خاضَ**; onu **يَخُوضُه**: **خَوْضاً** ve kesre ile **خِيَاضاً**”: “ona girdi” ve “onda yürüdü”; onu **خَوَّضَه**: **تَخْوِيضاً** ve onu **اخْتاضَه** gibi. Atla **خَاضَ**: suya götürdü; suyu; onu **أَخَاضَهُ**: **إِخَاضَةً** gibi; sonuncusu Ebû Zeyd’den böyledir; onu **خَاوَضَه**: onda **مُخَاوَضَةً**; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi. İçeceği **خاضَ**: **المِجِدَحِ** içinde: “onu karıştırdı” ve “onu hareket ettirdi”; yine onu **خَوَّضَه** da böyledir. **الحُطَيْئَةُ** dedi, kocasını zehirleyen bir kadını vasfederken:
وقَالتْ شَرَابٌ بَارِدٌ فاشْرَبَنَّهُ ... ولَمْ يَدْرِ ما خَاضَتْ له في المَجَادِحِ
Mecazdan: derinlikleri **خاضَ**; onu **يَخُوضُهَا**: **خَوْضاً**: “ona daldı”; bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Onu kılıçla **خاضَهُ**: “vurulana onu hareket ettirdi”; **الصّحاح**’ta olduğu gibi; bu, kılıcı karnının altına koyup sonra yukarı kaldırdığında olur; bu mecazdır. Ve **المُخَاضَةُ**: insanların yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir; o, suyu çalkalanıp geçişte içine girilerek geçilen yerdir. “ج **مَخَاضٌ** ve **مَخَاوِضُ**”; sonuncusu Ebû Zeyd’den; **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Mecazdan, O’nun sözü Teâlâ: “Ve biz **نَخُوضُ** **مع الخَائِضِين**”: yani bâtılda ve azgınlara uyarız; **العُبَاب**’da olduğu gibi. Yine O’nun sözü Teâlâ: “Ve onlar bir **خَوْضٍ** içindedirler, oynuyorlar.” O’nun sözü Teâlâ: “Ve **خُضْتُم** onların **خَاضُوا**’su gibi”: yani onların **خَوْض**’u gibi. Araplar, **ما** ve **الَّذِي** ve **أَنْ**’i, sıla cümleleriyle birlikte masdarlar menzilesine koyarlar. Yine O’nun sözü Teâlâ: “Âyetlerimiz hakkında **يَخُوضُونَ** olanları gördüğünde.” Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık/iltibas. Ve sözden: içinde yalan ve bâtıl olan şeydir; onda **خاض**. Ve **المِخْوَضُ** **منْبَر** gibi: içecek için; **السَّويق** için **المِجْدَحِ** gibidir. Ondan dersin: içeceği **خَضْتُ**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ebû’l-Muthallam el-Huzelî dedi:
وأَسْعُطْكَ بالأَنْفِ مَاءَ الأَبا ... ءِ مِمَّا يُثَمَّلُ بالمِخْوَضِ
“**الخَوْضُ**”: bir beldedir; Ebû Amr’ın dediği gibi. **الأَصْمَعِيّ** dedi: “Umân’ın şıkkında bir vadi.” İbn Mukbil dedi:
أَجَبْتُ بَنِي غَيْلاَنَ والخَوْضُ دُونَهُمْبأَضْبَطَ جَهْمِ الوَجْهِ مُخْتَلِفِ الشَّجْرِ
Ve **خَوْضُ الثَّعْلَبِ**: Yemâme’de bir yer; **ثعلب** bunu nakletti; ve denildi ki: “Hecer’in arkasında.” **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: Umân’ın arkasında bir mahaldir; onu ح ile ضبط etti; bu bir tashiftir. Ve denir: “Keşke o, **خَوْضِ الثَّعْلَبِ**’in arkasında olsaydı”; bu, arkadaşına uzaklığı temenni eden kimse hakkında darb-ı meseldir. **مُقَاتِلُ بنُ رِيَاحٍ الدُّبَيْرِيّ** dedi; ve o, **حَطْمَةِ المَهْدِيّ** günlerinde develer telef etmişti:
إِذَا أَخْذِتَ إِبِلاً من تَغْلِبِ
فَلاَ تُشَرِّقْ بِي ولكِنْ غَرِّبِ
وبِعْ بقرْحٍ أَو بِخَوْضِ الثَّعْلَبِ
وإِنْ نُسِبْتَ فانْتَسِبْ ثمّ اكْذِبِ
ولا أَلُومَنَّكَ في التَّنَقُّبِ
“**الخَوْضَةُ**” fetih ile: “inci tanesi”; Ebû Amr’dan. **النَّوَادِر**’de: “**سَيْفٌ خَيِّضٌ** **ككَيِّسٍ**”: eğer “dişi demir ve erkek demirden” karışık ise; aslı **خَيْوِضٌ**’dur, **فَيْعِل** üzere. Ve adam **تَخَوَّضَ**: suda **الخَوْض**’u külfetle yaptı; bu asıldır; sonra işe bulaşmak ve onda tasarruf etmekte kullanıldı; bundan hadis: “Allah Teâlâ’nın malında **مُتَخَوِّضٍ** nice kimse”: yani Allah Teâlâ’nın razı olmadığı şeyle Allah Teâlâ’nın malında tasarruf eden nice kimse. Ve denildi ki: malda **التَّخَوُّضُ**: mümkün olduğu şekilde, kendi yolu dışında onu elde etmede karıştırıp bozmadır; bu mecazdır. Mecazdan: kavim **خَاضَ** ve konuşmada **تَخَاوَضُوا**: yani “müzakere ettiler”; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi; ve **اللّسَان** ve **العُبَاب** ve **الصّحاح**. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: suyu **تَخَوَّضَ**: onda yürüdü; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كَأَنَّهُ في الغَرْضِ إِذْ تَرَكَّضَا
دُعْمُوصُ ماءٍ قَلَّ ما تَخَوَّضَا
Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık/iltibas. Ve kavim atlarını suya **أَخَاضَ**: onlarla suya girdiklerinde. Ve içeceği **خَوَّضَ**: onu hareket ettirdi. Ve kanında **خَوَّضَ**: mübalağa için şeddelendi; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve satımda onu **خَاوَضَهُ**: ona karşılık verdi; bu mecazdır; **الزَّمَخْشَرِيّ** nakletti; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin rivayetidir; Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ص **المُهْمَلَة** ile rivayet etti; daha önce geçti. Mecazdan: **الخِيَاضُ**: **المَيْسِرِ** okları arasına, onunla uğur umulan ödünç bir oku sokmandır. Ve denir: oklar içinde onunla **خُضْتُ**: **خِيَاضاً**. Ve okları **خَاوَضْتُ**: **خِوَاضاً**. **الهُذَلِيُّ** dedi, vardığı bir suyu vasfederken:
فخَضْخَضْت صُفْنِيَ في جَمِّهِ ... خِيَاضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
**خَضْخَضْت**, **خَاضَ يَخُوضُ**’dan tekrar etmektir; onu tekrarlayınca onu müteaddî kıldı. Ve **المُدَابِرُ**: kumarda yenilen; yenilince, kazancına güvendiği bir oku ödünç alır ki, kendisini yenenle kumarı yeniden denesin. Ve otlak, otu çoğalıp sıklaştığında: **اخْتَاضَ**: **اخْتِيَاضاً** denir. Ve **سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُبِ الأَنْمَارِيّ** dedi:
ومُخْتاضٍ تَبِيضُ الرُّبْدُ فِيهِ ... تُحُومِيَ نَبْتُه فَهوَ العَمِيمُ
غَدَوْتُ له يُدَافِعُني سَبُوحٌ ... فِرَاشُ نُسُورِهَا عَجْمٌ جَرِيمُ
Ve **المَخَاضَةُ** bazen **مَخَاضَاتٍ** üzerine cem‘ edilir; **عَبْدُ اللهِ بنُ سَبْرَةَ الحَرَشِيّ** dedi:
إِذا شَالَتِ الجَوْزاءُ والنَّجْمُ طالِعُ ... فكُلُّ مَخَاضاتِ الفُرَاتِ مَعابِرُ
Ve ona doğru **خاضَ**; nihayet onu aldı. Ve şimşek karanlığı **خاضَ**. Ve develer **خَاضَتِ**: serapta ısrar edip daldılar; bütün bunlar mecazdır.
