# خوض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خوض

خاض الماء يخوضه خوضا وخياضا  ، بالكسر:  دحله  ومشى فيه،  كخوضه  تخويضا،  واختاضه  . خاض  بالفرس: أورده  الماء  كأخاضه  إخاضة، الأخير عن أبي زيد، كذلك  خاوضه  فيه مخاوضة كما في الأساس. خاض  الشراب  في المجدح:  خلطه  وحركه، وكذلك خوضه، قال الحطيئة يصف امرأة سمت بعلها:
  وقالت شراب بارد فـاشـربـنـه                      ولم يدر ما خاضت له في المجادح من المجاز: خاض  الغمرات  يخوضها خوضا:  اقتحمها  ، نقله الجوهري. خاضه  بالسيف: حركه في المضروب  ، كما في الصحاح، وذلك إذا وضعت السيف في أسفل بطنه، ثم رفعته إلى فوق. وهو مجاز.  والمخاضة: ما جاز الناس فيه مشاة وركبانا  ، وهو الموضع الذي يتخضخض ماؤه فيخاض عند العبور عليه.  ج مخاض ومخاوض  . الأخير عن أبي زيد، نقله الجوهري. من المجاز قوله تعالى:  و  كنا نخوض مع الخائضين  ، أي في الباطل ونتبع الغاوين  ، كما في العباب، وكذا قوله تعالى: و  هم في خوض يلعبون  ، قوله تعالى:  و  خضتم كالذي خاضوا  أي كخوضهم  والعرب تجعل ما والذي وأن مع صلاتها بمنزلة المصادر، وكذلك قوله تعالى:  وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا  . والخوض: اللبس في الأمر. ومن الكلام: ما فيه الكذب والباطل، وقد خاض فيه.  والمخوض، كمنبر، للشراب، كالمجدح للسويق  . تقول منه: خضت الشراب، كما في الصحاح. قال أبو المثلم الهذلي:

  وأسعطك بالأنف ماء الأبا                      ء مما يثمل بالمخـوض ويروى: في الموفض.  والخوض  : بلد. كما قاله أبو عمرو. وقال الأصمعي:  واد بشق عمان  . قال ابن مقبل:
  أجبت بني غيلان والخوض دونهمبأضبط جهم الوجه مختلف الشجر  وخوض الثعلب: ع  باليمامة، حكاه ثعلب، وقيل:  وراء هجر  . وقال الزمخشري: محل خلف عمان. وضبطه بالحاء. وهو تصحيف. ويقال:  ليته وراء خوض الثعلب  يضرب فيمن يتمنى البعد لصاحبه. وقال مقاتل بن رياح الدبيري. وكان خرب إبلا أيام حطمة المهدي:
  إذا أخذت إبلا من تغلب
  فلا تشرق بي ولكن غرب
  وبع بقرح أو بخوض الثعلب
  وإن نسبت فانتسب ثم اكذب
  ولا ألومنك في التنقب  ويروى  : بقرحى  .  والخوضة  ، بالفتح:  اللؤلؤة  ، عن أبي عمرو. في النوادر:  سيف خيض، ككيس  ، إذا كان مخلوطا  من حديد أنيث، وحديد ذكر  ، وأصله خيوض، على فيعل.  وتخوض  الرجل:  تكلف الخوض  في الماء، هذا هو الأصل، ثم استعمل في التلبس في الأمر والتصرف فيه، ومنه الحديث:  رب متخوض في مال الله تعالى  ، أي رب متصرف في مال الله تعالى بما لا يرضاه الله تعالى. وقيل: التخوض في المال: التخليط في تحصيله من غير وجهه كيف أمكن. وهو مجاز. من المجاز: خاض القوم، و  تخاوضوا في الحديث  ، أي  تفاوضوا  ، كما في الأساس، واللسان، والعباب، والصحاح. ومما يستدرك عليه: تخوض الماء: مشى فيه: أنشد ابن الأعرابي:
  كأنه في الغرض إذ تركضا
  دعموص ماء قل ما تخوضا والخوض: اللبس في الأمر. وأخاض القوم خيلهم الماء، إذا خاضوا بها الماء. وخوض الشراب: حركه، وخوض في نجيعه. شدد للمبالغة، كما في الصحاح. وخاوضه في البيع: عارضه، وهو مجاز. نقله الزمخشري، وهي رواية ابن الأعرابي، ورواه أبو عبيد عن أبي عمرو، بالصاد المهملة، وقد تقدم. ومن المجاز: الخياض: أن يدخل قدحا مستعارا بين قداح الميسر، يتيمن به. ويقال: خضت به في القداح خياضا. وخاوضت القداح خواضا. قال الهذلي يصف ماء ورده:
  فخضخضت صفني في جمه                      خياض المدابر قدحا عطوفا خضخضت تكرير من خاض يخوض، لما كرره جعله متعديا. والمدابر: المقمور يقمر فيستعير قدحا يثق بفوزه ليعاود من قمره القمار. ويقال للمرعى إذا كثر عشبه والتف: اختاض اختياضا. وقال سلمة بن الخرشب الأنماري:
  ومختاض تبيض الربد فيه                      تحومي نبته فهو العمـيم.
  غدوت له يدافعني سبـوح                      فراش نسورها عجم جريم وقد تجمع المخاضة على مخاضات قال عبد الله بن سبرة الحرشي:
  إذا شالت الجوزاء والنجم طالع                      فكل مخاضات الفرات معابر وخاض إليه حتى أخذه. وخاض البرق الظلام. وخاضت الإبل: لجت في السراب، وكل ذلك مجاز.

### Türkçe

**خاض** suyu, onu **يخوضه** (geçer), **خوضا** ve **خياضا** olarak —kesre ile—: onu yarıp içine girdi ve onda yürüdü; onun **كخوضه**’u (gibi) **تخويضا** olarak; ve onu **واختاضه**. **خاض** at ile: onu suya götürdü; **كأخاضه**’u **إخاضة** olarak; sonuncusu Ebû Zeyd’dendir; yine onda onunla **كذلك خاوضه فيه مخاوضة** olarak, **الأساس**’ta olduğu gibi. **خاض** içeceği **في المجدح**’ta: onu karıştırdı ve onu hareket ettirdi; yine onun **خوضه**’u da (böyledir). **الحطيئة** bir kadını, kocasını zehirleyen (kadını) vasfederek dedi:
  Ve dedi: “Soğuk bir içecek; onu iç.”                      Ve bilmedi, onun için **في المجادح**’ta neyi **خاضت**.

Mecazdan: **خاض الغمرات** onu **يخوضها خوضا**: ona daldı; onu **الجوهري** nakletti. Onu kılıçla **خاضه بالسيف**: vurulana karşı onu hareket ettirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi; bu, kılıcı onun karnının altına koyduğun, sonra onu yukarıya kaldırdığın zamandır. Ve o mecazdır. Ve **المخاضة**: insanların onda yaya ve binekli olarak geçtiği şeydir; ve o, suyu çalkalanıp da onun üzerinden geçişte içine girilerek geçilen yerdir. Çoğulu: **مخاض** ve **مخاوض**. Sonuncusu Ebû Zeyd’dendir; onu **الجوهري** nakletti.

Mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: **و كنا نخوض مع الخائضين**; yani bâtılda (olurduk) ve azgınlara uyardık; **العباب**’da olduğu gibi. Yine Yüce Allah’ın sözü: **و هم في خوض يلعبون**. Yüce Allah’ın sözü: **و خضتم كالذي خاضوا**; yani onların **كخوضهم**’u gibi. Ve Araplar **ما**’yı ve **الذي**’yi ve **أن**’ı, sıla(ları) ile birlikte, mastarlar menzilesinde kılarlar; yine Yüce Allah’ın sözü: **وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا** (da böyledir). Ve **الخوض**: işte karışıklık (elbise/iltibas)tır. Sözden: içinde yalan ve bâtıl olan şey; ve onda **خاض** etmiştir. Ve **المخوض** —**كمنبر** (vezninde)— içecek içindir; **كالمجدح**’ın **للسويق** için olması gibi. Ondan dersin ki: **خضت الشراب**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **أبو المثلم الهذلي** dedi:

  Ve sana burundan, **المخـوض** ile sarhoş eden ve kandıran şeyden, babaların suyunu (akıtırım).
Rivayet olunur: **في الموفض**.

Ve **الخوض**: bir beldedir; Ebû Amr’ın dediği gibi. **الأصمعي** dedi: Umân yarığında bir vadidir. **ابن مقبل** dedi:
  Benî Ghaylân’a cevap verdim; ve **الخوض** onların önündeyken,
  Yüzü sert, ağaçları çeşitli, yüzü asık bir (dağ) ile.

Ve **خوض الثعلب**: Yemâme’de bir ayn’dır; onu **ثعلب** hikâye etti; ve denildi ki: Hecer’in arkasındadır. **الزمخشري** dedi: Umân’ın arkasında bir mahaldir. Onu **بالحاء** ile ضبط etti; ve o bir tashîftir. Ve denilir: “Keşke **وراء خوض الثعلب** olsaydı”; sahibine uzaklığı temenni eden kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. **مقاتل بن رياح الدبيري** dedi —ve o, Mehdî’nin **حطمة** günlerinde develer helâk etmişti—:
  Eğer Tağlib’den develer alırsan
  Beni doğuya götürme; fakat batıya götür
  Ve **بقرح**’ta yahut **بخوض الثعلب**’de sat
  Ve eğer nisbet edersen, nisbet et; sonra yalan söyle
  Ve ben seni **التنقب**’te kınamam.
Rivayet olunur: **بقرحى**.

Ve **الخوضة** —fetha ile—: inci tanesidir; Ebû Amr’dan. **النوادر**’de: **سيف خيض** —**ككيس** (vezninde)—, eğer **من حديد أنيث** ve **حديد ذكر**’den karıştırılmış ise; ve aslı **خيوض**’dur, **على فيعل** üzere.

Ve **تخوض الرجل**: suda **الخوض**’u yüklenip zorlamasıdır; bu asıldır; sonra işte bulaşmada ve onda tasarrufta kullanılmaya başlandı. Ondan hadis: **رب متخوض في مال الله تعالى**; yani Yüce Allah’ın malında, Allah’ın razı olmadığı şeyle tasarruf eden nice kimse. Ve denildi ki: malda **التخوض**: onu, mümkün olduğu şekilde, kendi yolu dışında elde etmede karıştırıp bozmadır. Ve o mecazdır.

Mecazdan: kavim **خاض** etti; ve **تخاوضوا في الحديث**; yani **تفاوضوا** ettiler; **الأساس**’ta, **اللسان**’da, **العباب**’da ve **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تخوض الماء**: onda yürüdü. **ابن الأعرابي** inşâd etti:
  Sanki hedefte, koştuğunda,
  Bir su **دعموص**’udur; pek az **تخوضا** edilir.

Ve **الخوض**: işte karışıklık (iltibas)tır. Ve kavim, atlarını suya **أخاض** etti; eğer onlarla suya girdilerse. Ve içeceğin **خوض**’u: onu hareket ettirmektir; ve onun kanlı suyunda **وخوض في نجيعه**. Mübalağa için şeddelendi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve satışta onunla **خاوضه في البيع**: ona karşı çıktı; ve o mecazdır. Onu **الزمخشري** nakletti; ve o, **ابن الأعرابي**’nin rivayetidir. Ve **أبو عبيد** onu Ebû Amr’dan, **بالصاد المهملة** ile rivayet etti; ve daha önce geçti.

Mecazdan: **الخياض**: uğur sayarak, ödünç alınmış bir kadehi, **قداح الميسر** arasına sokmaktır. Ve denilir: onunla kadehler içinde **خضت به في القداح خياضا**. Ve kadehlerle **خاوضت القداح خواضا**. **الهذلي** suyu, ona vardığı (suyu) vasfederek dedi:
  Benim iki tırnağımı onun çokluğunda çalkaladım;
  **خياض المدابر** (olan) bir kadehi, eğilimli (bir kadehi).

**خضخضت**: **خاض يخوض**’dan tekrar (lafzı)dır; onu tekrarlayınca onu müteaddî kıldı. Ve **المدابر**: yenilmiş olan (kimsedir); kumarda yenilir de, kazanacağına güvendiği bir kadehi ödünç alır ki, kendisini yenenle kumarı yeniden yapsın.

Ve otlak için, otu çoğalıp sıklaştığında, denilir: **اختاض اختياضا**. **سلمة بن الخرشب الأنماري** dedi:
  Ve bir **مختاض**: içinde benekli (kuşlar) yumurtlar;
  Bitkisi etrafında döner; o da gür (otlak)tır.
  Ona sabahladım; beni itiştiriyordu bir **سبـوح**;
  Kartallarının yavruları, yabancı, iri (idi).

Ve **المخاضة** bazen **مخاضات** üzerine cem‘ olunur. **عبد الله بن سبرة الحرشي** dedi:
  **الجوزاء** yükseldiğinde ve yıldız doğarken,
  Fırat’ın bütün **مخاضات**’ı geçitlerdir.

Ve ona doğru **خاض** etti, nihayet onu aldı. Ve şimşek karanlığı **خاض** etti. Ve develer **خاضت**: serapta ısrarla yürüdü. Ve bütün bunlar mecazdır.
