# خون — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خون

المَخانَةُ: خَوْنُ النُّصْحِ وخَوْنُ الوُدِّ، والخَوْنُ على محن شَتَّى
(* قوله «على محن شتى» كذا بالأصل بالتهذيب). وفي الحديث: المُؤْمِنُ يُطْبَع على كلِّ خُلُقٍ إلا الخِيانَةَ والكَذِب. ابن سيده: الخَوْنُ أَن يُؤْتَمن الإنسانُ فلا يَنْصَحَ، خانه يَخُونُه خَوْناً وخِيانةً وخانَةً ومَخانَةً؛ وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد تمثلت ببيت لبيد بن ربيعة:
يتَحَدَّثونَ مَخانَةً ومَلاذَةً،
ويُعابُ قائلُهم، وإن لم يَشْغَبِ.
المَخانة: مصدر من الخيانة، والميم زائدة، وقد ذكره أَبو موسى في الجيم من المُجُونِ، فتكون الميم أَصلية، وخانَهُ واخْتانه. وفي التنزيل العزيز: علم الله أَنكم كنتم تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُم؛ أَي بعضُكم بعضاً. ورجل خائنٌ
وخائنة أَيضاً، والهاء للمبالغة، مثل عَلاَّمة ونَسّابة؛ وأَنشد أَبو عبيد للكلابي يخاطب قُرَيْناً أَخا عُمَيْرٍ الحَنَفِيِّ، وكان له عنده دم: أَقُرَيْنُ، إنك لو رأَيْتَ فَوارِسِي
نَعَماً يَبِتْنَ إلى جَوانِبِ صَلْقَعِ
(* قوله «صلقع» هكذا في الأصل.
حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإصْبَعِ.
وخَؤُونٌ
وخَوَّانٌ، والجمع خانةٌ وخَوَنةٌ؛ الأَخيرة شاذة؛ قال ابن سيده: ولم يأْت شيء من هذا في الياء، أَعني لم يجئ مثل سائر وسَيَرة، قال: وإنما شذ من هذا ما عينه واو لا ياء. وقومٌ خَوَنةٌ كما قالوا حَوَكَة، وقد تقدم ذكر وجه ثبوت الواو، وخُوَّانٌ، وقد خانه العَهْدَ والأَمانةَ؛ قال: فقالَ مُجِيباً: والذي حَجَّ حاتِمٌ أَخُونُكَ عهداً، إنني غَيرُ خَوَّانِ وخَوَّنَ الرجلَ: نَسَبه إلى الخَوْنِ. وفي الحديث: نهى أَن يَطْرُق الرجلُ أَهلَه ليلاً لئلا يَتَخَوَّنهم أَي يَطْلُبَ خِيانتَهم وعَثَراتِهم ويَتَّهِمَهُمْ. وخانه سيفُه: نَبا، كقوله: السيفُ أَخوك وربما خانَكَ. وخانه الدَّهْرُ: غَيَّرَ حالَه من اللِّين إلى الشدة؛ قال الأَعشى: وخانَ الزمانُ أَبا مالِكٍ،
وأَيُّ امرئٍ لم يخُنْه الزّمَنْ؟
وكذلك تَخَوَّنه. التهذيب: خانه الدهرُ والنعيمُ خَوْناً، وهو تغير حاله إلى شرٍّ منها، وإذا نَبا سيفُك عن الضَّريبة فقد خانك. وسئل بعضهم عن السيف فقال: أَخوك وربما خانك. وكلُّ ما غيَّرك عن حالك فقد تَخَوَّنَك؛ وأَنشد لذي الرمة:
لا يَرْفَعُ الطَّرْفَ، إلا ما تَخَوَّنَهُ
دَاعٍ، يُنادِيهِ باسمِ الماء، مَبْغُومُ
قال أَبو منصور: ليس معنى قوله إلا ما تَخَوَّنه حجةً لما احتج له، إنما معناه إلا ما تَعَهَّده، قال: كذا روى أَبو عبيد عن الأَصمعي أَنه قال: التَّخَوُّنُ التعهد، وإنما وصفَ وَلَدَ ظَبْيةٍ أَوْدَعْته خَمراً، وهي تَرْتَع بالقُرْب منه، وتتعهده بالنظر إليه، وتُؤنسه ببُغامِها، وقوله باسم الماء، الماءُ حكاية دعائها إياه، وقال داع يناديه فذكَّره لأَنه ذهب به إلى الصوت والنداء. وتَخَوَّنه وخَوَّنه وخَوَّن منه: نقَصه. يقال: تَخَوَّنني فلانٌ حقي إذا تنَقَّصَك؛ قال ذو الرمة:
لا بَلْ هو الشَّوْقُ من دارٍ تخَوَّنَها
مَرّاً سَحابٌ، ومَرّاً بارِحٌ تَرِبُ
وقال لبيد يصف ناقة:
عُذَافِرَةٌ تُقَمِّصُ بالرُّدَافَى،
تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي.
أَي تنَقَّص لحمَها وشَحْمَها. والرُّدَافَى: جمعُ رَدِيفٍ، قال ومثله لعبْدَةَ بن الطَّبيب:
عن قانِئٍ لم تُخَوِّنْه الأَحاليلُ
وفي قصيد كعب بن زهير:
لم تُخَوِّنْه الأَحاليلُ
وخَوَّنه وتخَوَّنه: تعَهَّدَه. يقال: الحُمَّى تخَوَّنهُ أَي تعَهَّدُه؛ وأَنشد بيت ذي الرمة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه.
يقول: الغزال ناعِسٌ لا يرفع طرفه إلا أَن تجيءَ أُمه وهي المتعهدة له. ويقال: إلا ما تنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أُمِّه له. والخَوَّانُ: من أَسماء الأَسد. ويقال: تخَوَّنته الدُّهورُ وتخَوَّفَتْه أَي تنَقَّصَتْه. والتَّخوُّن له معنيان: أَحدهما التَّنقُّصُ، والآخر التَّعُهُّدُ، ومن جعله تَعَهُّداً جعل النون مبدلة من اللام، يقال: تخَوَّنه وتخَوَّله بمعنى واحد. والخَوْنُ: فَتْرة في النظر، يقال للأسد خائنُ العين، من ذلك، وبه سمي الأَسد خَوَّاناً. وخائِنةُ الأَعْيُنِ: ما تُسارِقُ من النظر إلى ما لا يَحِلُّ. وفي التنزيل العزيز: يَعْلَمُ خائنةَ الأَعْيُنِ وما تُخْفي الصُّدُور؛ وقال ثعلب: معناه أَن ينظر نظرةً بريبة وهو نحو ذلك، وقيل: أَراد يعلم خيانةَ الأَعين، فأَخرج المصدر على فاعلة كقوله تعالى: لا تسمع فيها لاغِيَةً؛ أَي لَغْواً، ومثله: سمعتُ راغِيَةَ الإِبل وثاغِيَةَ الشاءِ أَي رُغاءها وثُغاءها، وكل ذلك من كلام العرب، ومعنى الآية أَن الناظر إذا نظر إلى ما لا يحل له النظر إليه نظر خيانةٍ يُسِرُّها مسارقة علمها الله، لأَنه إذا نظر أَول نظرة غير متعمد خيانة غيرُ آثم ولا خائن، فإِن أَعاد النظر ونيتُه الخيانة فهو خائن النظر. وفي الحديث: ما كان لنبيٍّ أَن تكونَ له خائنةُ الأَعْيُن أَي يضمر في نفسه غيرَ ما يظهره، فإِذا كف لسانه وأَومأَ بعينه فقد خان، وإذا كان ظهور تلك الحالة من قِبَل العين سميت خائِنَةَ العين، وهو من قوله عز وجل: يعلم خائنة الأَعين؛ أَي ما يَخُونون فيه من مُسارقة النظر إلى ما لا يحل. والخائِنةُ: بمعنى الخيانة، وهي من المصادر التي جاءت على لفظ الفاعلة كالعاقبة. وفي الحديث: أَنه رَدَّ شهادَةَ الخائن والخائنة؛ قال أَبو عبيد: لا نراه خَصَّ به الخِيانةَ في أَمانات الناس دون ما افترض الله على عباده وأْتمنهم عليه، فإِنه قد سمى ذلك أَمانة فقال: يا أيها الذين آمنوا لا تَخُونوا الله والرسولَ وتَخُونوا أَماناتكم؛ فمن ضَيَّع شيئاً مما أَمر الله به أَو رَكِبَ شيئاً مما نَهى عنه فليس ينبغي أَن يكون عدلاً. والخُوانُ والخِوَانُ: الذي يُؤْكل عليه، مََُعَرَّبٌ، والجمع أَخْوِنة في القليل، وفي الكثير خِونٌ. قال عدِيٌّ: لِخُونٍ مَأْدُوبةٍ وزَمير؛ قال سيبويه: لم يحركوا الواو كراهة الضمة قبلها والضمة فيها. والإخْوَانُ: كالخِوانِ. قال ابن بري: ونظيرُ خُوَانٍ وخُونٍ بِوانٌ وبُونٌ، ولا ثالث لهما، قال: وأَما عَوَانٌ وعُونٌ فإِنه مفتوح الأَول، وقد قيل بُوانٌ، بضم الباء. وقد ذكر ابن بري في ترجمة بون أَن مثلهما إِوَانٌ وأُوانٌ، ولم يذكر هذا القول ههنا. الليث: الخِوَان المائدة، مُعرَّبة. وفي حديث الدابة: حتى إن أَهلَ الخِوَانِ ليجتمعون فيقول هذا يا مؤْمن وهذا يا كافر، وجاءَ في رواية: الإخوان، بهمزة، وهي لغة فيه. وقوله في حديث أَبي سعيد: فإِذا أَنا بأَخاوِينَ عليها لُحومٌ منتنة، هي جمع خِوَانٍ وهو ما يوضع عليه الطعامُ عند الأَكل؛ وبالإخوَانِ فسِّر قول الشاعر: ومَنْحَرِ مِئْناثٍ تَجُرُّ حُوارُها،
ومَوْضِع إِخوانٍ إلى جَنْبِ إخوانِ.
عن أَبي عبيد. والخَوَّانةُ: الاسْتُ. والعرب تسمي ربيعاً الأَوَّلَ: خَوَّاناً وخُوَّاناً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وفي النِّصْفِ من خَوَّانَ وَدَّ عَدُوُّنا
بأَنَّه في أَمْعاءِ حُوتٍ لَدَى البَحْرِ
(* قوله: بأنه؛ هكذا في
الأصل، دون إشباع حركة الضمير). قال ابن سيده: وجمعه أَخْوِنة، قال: ولا أَدري كيف هذا. وخَيْوَانُ: بلد باليمن ليس فَعْلانَ لأَنه ليس في الكلام اسم عينه ياء ولامه واو، وترك صرفه لأَنه اسم للبقعة؛ قال ابن سيده: هذا تعليل الفارسي، فأَما رجاءُ بنُ حَيْوَة فقد يكون مقلوباً عن حيَّةٍ فيمن جعل حَيَّةً من ح و ي، وهو رأْي أَبي حاتم، ويُعَضِّدُه رجل حَوَّاء وحاوٍ للذي عَمَلُه جمع الحَيّاتِ، وكذلك يُعَضِّدُه أَرض مَحْواة، فأَما مَحْياةٌ
في هذا المعنى فمُعاقِبَةٌ إِيثاراً للياء، أَو مقلوب عن مَحْوَاة، فلما نقلت حَيَّةُ إلى العلمية خُصَّت العلمية بإخراجها على الأَصل بعد القلب، وسَهَّلَ ذلك لهم القلبُ، إذْ لو أَََعَلُّوا بعد القلب، والقَلْبُ علةٌ، لتوالى الإِعْلالانِ. وقد قيل عن الفارسي: إن حَيَّة من ح ي ي، وإِن حَوَّاءَ من باب لآْآءٍ، وقد يكون حَيْوَة فَيْعِلَة من حَوَى يَحْوِي حَيْوِيَةً، ثم قلبت الواو ياء للكسرة فاجتمعت ثلاث ياءات، ومثله حَيْيِيَة فحذفت الياء الأَخيرة فبقي حَيَّة، ثم أُخرجت على الأَصل فقيل حَيْوَة، فإذا كان حَيْوَةُ مُتَوَجِّهاً على هذين القولين فقد تَأَدَّى ضمانُ الفارسي أَنه ليس في الكلام شيء عينه ياء ولامه واو البتة. والخَانُ: الحانُوتُ أَو صاحب الحانوتِ، فارسي معرّب، وقيل: الخانُ الذي للتِّجارِ.
قال ابن سيده: فأَما ما أَنشده ابن جني من قول بعض المولَّدين: وقامَتْ إليه خَدْلَةُ السَّاقِ، أَعْلَقَتْ
به منه مَسْمُوماً دُوَيْنَةَ حاجِبِهْ.
قال: فإِني لا أَعرف دون تؤنث بالهاء بعلامة تأْنيث ولا بغير علامة، أَلا ترى أَن النحويين كلهم قالوا الظروف كلها مذكرة إِلا قُدّام ووراء؟ قال: فلا أَدري ما الذي صغره هذا الشاعر، اللهم إلا أَن يكون قد قالوا هو دُوَيْنُه، فإِن كان كذلك فقوله دُوَيْنَةَ حاجبه حسن على وجهه؛ وأَدخل الأَخفش عليه الباءَ فقال في كتابه في القوافي، وقد ذكر أَعرابيّاً أَنشده شعراً مُكْفَأً: فرددناه عليه وعلى نفر من أَصحابه فيهم مَن ليْسَ بدُونِه، فأَدخل عليه الباء كما ترى، وقد قالوا: من دُونُ، يريدون من دُونِه، وقد قالوا: دُونك في الشرف والحسب ونحو ذلك؛ قال سيبويه: هو على المثل كما قالوا إنه لصُلْبُ القناة وإنه لمن شجرة صالحة، قال: ولا يستعمل مرفوعاً في حال الإضافة. وأَما قوله تعالى: وإنا منا الصالحون ومنا دُون ذلك؛ فإِنه أَراد ومنا قوم دون ذلك فحذف الموصوف. وثوب دُونٌ: رَدِيٌّ. ورجل دُونٌ: ليس بلاحق. وهو من دُونِ الناسِ والمتاعِ أَي من مُقارِبِهِما. غيره: ويقال هذا رجل من دُونٍ، ولا يقال رجلٌ دونٌ، لم يتكلموا به ولم يقولوا فيه ما أَدْوَنَه، ولم يُصَرَّف فعلُه كما يقال رجل نَذْلٌ بيِّنُ النَّذَالة. وفي القرآن العزيز: ومنهم دونَ ذلك، بالنصب والموضع موضع رفع، وذلك أَن العادة في دون أَن يكون ظرفاً
ولذلك نصبوه. وقال ابن الأَعرابي: التَّدَوُّنُ الغنَى التام. اللحياني: يقال رضيت من فلان بمَقْصِر أَي بأَمر دُونَ ذلك. ويقال: أَكثر كلام العرب أَنت رجل من دُونٍ وهذا شيء من دُونٍ، يقولونها مع مِن. ويقال: لولا أَنك من دُونٍ لم تَرْضَ بذا، وقد يقال بغير من. ابن سيده: وقال اللحياني أَيضاً
رضيت من فلان بأَمر من دُونٍ، وقال ابن جني: في شيءٍ دُونٍ، ذكره في كتابه الموسوم بالمعرب، وكذلك أَقَلُّ الأَمرين وأَدْوَنُهما، فاستعمل منه أَفعل وهذا بعيد، لأَنه ليس له فِعْلٌ فتكون هذه الصيغة مبنية منه، وإنما تصاغ هذه الصيغة من الأفعال كقولك أَوْضَعُ منه وأَرْفَعُ منه، غير أَنه قد جاء من هذا شيء ذكره سيبويه وذلك قولهم: أَحْنَكُ الشاتَيْنِ وأَحْنَكُ البعيرين، كما قالوا: آكَلُ الشاتَيْنِ كأَنهم قالوا حَنَك ونحو ذلك، فإِنما جاؤُوا بأَفعل على نحو هذا ولم يتكلموا بالفعل، وقالوا: آبَلُ الناس، بمنزلة آبَلُ منه لأَن ما جاز فيه أَفعل جاز فيه هذا، وما لم يجز فيه ذلك لم يجز فيه هذا، وهذه الأَشياء التي ليس لها فعل ليس القياس أَن يقال فيها أَفعل منه ونحو ذلك. وقد قالوا: فلان آبَلُ منه كما قالوا أَحْنَكُ الشاتين. الليث: يقال زيدٌ دُونَك أَي هو أَحسن منك في الحَسَب، وكذلك الدُّونُ يكون صفة ويكون نعتاً على هذا المعنى ولا يشتق منه فعل. ابن سيده: وادْنُ دُونَك أَي قريباً
(* قوله «أي قريباً» عبارة القاموس: أي اقترب
مني). قال جرير:
أَعَيّاشُ، قد ذاقَ القُيونُ مَراسَتي
وأَوقدتُ ناري، فادْنُ دونك فاصطلي.
قال: ودون بمعنى خلف وقدّام. ودُونك الشيءَ ودونك به أَي خذه. ويقال في الإغراء بالشيء: دُونَكه. قالت تميم للحجاج: أَقْبِرْنا صالحاً، وقد كان صَلَبه، فقال: دُونَكُموه. التهذيب: ابن الأَعرابي يقال ادْنُ دُونك أَي اقترِبْ؛ قال لبيد:
مِثْل الذي بالغَيْلِ يَغْزُو مُخْمَداً،
يَزْدادُ قُرْباً دُونه أَن يُوعَدا.
مُخْمد: ساكن قد وَطَّن نفسه على الأَمر؛ يقول: لا يَرُدُّه الوعيدُ فهو يتقدَّم أَمامه يَغشى الزَّجْرَ؛ وقال زهير بن خَبَّاب:
وإن عِفْتَ هذا، فادْنُ دونك، إنني
قليلُ الغِرار، والشَّرِيجُ شِعاري.
الغِرار: النوم، والشريج: القوس؛ وقول الشاعر:
تُريكَ القَذى من دُونها، وهي دُونه،
إذا ذاقَها من ذاقَها يَتَمَطَّقُ.
فسره فقال: تُريك هذه الخمرُ من دونها أَي من ورائها، والخمر دون القذى إليك، وليس ثم قذًى ولكن هذا تشبيه؛ يقول: لو كان أَسفلها قذى لرأَيته. وقال بعض النحويين: لدُونَ تسعة معانٍ: تكون بمعنى قَبْل وبمعنى أَمامَ وبمعنى وراء وبمعنى تحت وبمعنى فوق وبمعنى الساقط من الناس وغيرهم وبمعنى الشريف وبمعنى الأَمر وبمعنى الوعيد وبمعنى الإغراء، فأَما دون بمعنى قبل فكقولك: دُون النهر قِتال ودُون قتل الأَسد أَهوال أَي قبل أَن تصل إلى ذلك. ودُونَ بمعنى وراء كقولك: هذا أَمير على ما دُون جَيحونَ أَي على ما وراءَه. والوعيد كقولك: دُونك صراعي ودونك فتَمرَّسْ بي. وفي الأَمر: دونك الدرهمَ أَي خذه. وفي الإِغراء: دونك زيداً أَي الزمْ زيداً في حفظه. وبمعنى تحت كقولك: دونَ قَدَمِك خَدُّ عدوّك أَي تحت قدمك. وبمعنى فوق كقولك: إن فلاناً لشريف، فيجيب آخر فيقول: ودُون ذلك أَي فوق ذلك. وقال الفراء: دُونَ تكون بمعنى على، وتكون بمعنى عَلَّ، وتكون بمعنى بَعْد، وتكون بمعنى عند، وتكون إغراء، وتكون بمعنى أَقلّ من ذا وأَنقص من ذا، ودُونُ تكون خسيساً. وقال في قوله تعالى: ويعملون عمَلاً دُون ذلك؛ دون الغَوْص، يريد سوى الغَوْص من البناء؛ وقال أَبو الهيثم في قوله: يَزيدُ يَغُضُّ الطَّرفَ دُوني.
أَي يُنَكِّسُه فيما بيني وبينه من المكان. يقال: ادْنُ دونك أَي اقترِبْ مني فيما بيني وبينك. والطَّرفُ: تحريك جفون العينين بالنظر، يقال لسرعة من الطَّرف واللمْح. أَبو حاتم عن الأَصمعي: يقال يكفيني دُونُ هذا، لأَنه اسم. والدِّيوانُ: مُجْتَمع الصحف؛ أَبو عبيدة: هو فارسي معرب؛ ابن السكيت: هو بالكسر لا غير، الكسائي: بالفتح لغة مولَّدة وقد حكاها سيبويه وقال: إنما صحَّت الواو في دِيوان، وإن كانت بعد الياء ولم تعتل كما اعتلت في سيد، لأَن الياء في ديوان غير لازمة، وإنما هو فِعّال من دَوَّنْتُ، والدليل على ذلك قولهم: دُوَيْوِينٌ، فدل ذلك أَنه فِعَّال وأَنك إنما أَبدلت الواو بعد ذلك، قال: ومن قال دَيْوان فهو عنده بمنزلة بَيْطار، وإنما لم تقلب الواو في ديوان ياء، وإن كانت قبلها ياء ساكنة، من قِبَل أَن الياء غير ملازمة، وإنما أُبدلت من الواو تخفيفاً، أَلا تراهم قالوا دواوين لما زالت الكسرة من قِبَل الواو؟ على أَن بعضهم قد قال دَياوِينُ، فأَقرّ الياء بحالها، وإن كانت الكسرة قد زالت من قِبَلها، وأَجرى غير اللازم مجرى اللازم، وقد كان سبيله إذا أَجراها مجرى الياء اللازمة أَن يقول دِيّانٌ، إلا أَنه كره تضعيف الياء كما كره الواو في دَياوِين؛ قال: عَداني أَن أَزورَكِ، أُمَّ عَمروٍ،
دَياوِينٌ تُنَفَّقُ بالمِدادِ.
الجوهري: الدِّيوانُ أَصله دِوَّانٌ، فعُوِّض من إحدى الواوين ياء لأَنه يجمع على دَواوينَ، ولو كانت الياء أَصلية لقالوا دَياوين، وقد دُوِّنت الدَّواوينُ. قال ابن بري: وحكى ابن دريد وابن جني أَنه يقال دَياوين. وفي الحديث: لا يَجْمَعهم ديوانُ حافظٍ؛ قال ابن الأَثير: هو الدفتر الذي يكتب فيه أَسماء الجيش وأَهلُ العطاء. وأَول من دَوَّنَ الدِّيوان عمر، رضي الله عنه، وهو فارسي معرب. ابن بري: وديوان اسم كلب؛ قال الراجز: أَعْدَدْتُ ديواناً لدِرْباسِ الحَمِتْ،
متى يُعايِنْ شَخْصَه لا يَنْفَلِتْ.
ودِرْباس أَيضاً: كلب أَي أَعددت كلبي لكلب جيراني الذي يؤذيني في الحَمْتِ.

### Türkçe

**المَخانَةُ**: **خَوْنُ النُّصْحِ** ve **خَوْنُ الوُدِّ**, ve türlü türlü mihnetler üzerinde **الخَوْنُ**
çeşitli
(* “على محن شتى” sözü: asılda tezhîbde böyle). Ve hadiste:
**المُؤْمِنُ** her bir huy üzerine tab’ olunur; ancak **الخِيانَةَ** ve **الكَذِب** (üzerine değil). İbn Sîde:
**الخَوْنُ**: insanın emanet edilmesi de nasihat etmemesidir; onu **خانه يَخُونُه خَوْناً**
ve **خِيانةً** ve **خانَةً** ve **مَخانَةً** ile (ihanet etti); ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Lebîd
b. Rabîa’nın bir beytiyle temessül etmişti:
يتَحَدَّثونَ **مَخانَةً** ومَلاذَةً،
ويُعابُ قائلُهم، وإن لم يَشْغَبِ.
**المَخانة**: **الخيانة**’dan bir masdardır; **الميم** ziyadedir; ve onu Ebû Mûsâ **الجيم**’de
**المُجُونِ**’dan zikretmiştir; böylece **الميم** aslî olur; ve **خانَهُ** ve **اخْتانه**. Ve tenzîl-i
azîzde: “Allah bildi ki siz **تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُم** idiniz”; yani bazınız bazınıza. Ve bir adam
**خائنٌ**
ve **خائنة** de; ve **الهاء** mübalağa içindir; **عَلاَّمة** ve **نَسّابة** gibi; ve Ebû
Ubeyd, Kelâbî’den, Umeyr el-Hanefî’nin kardeşi Kurayn’a hitap ederek (ve onun yanında onun için bir kan vardı) inşâd etti:
أَقُرَيْنُ، إنك لو رأَيْتَ فَوارِسِي
نَعَماً يَبِتْنَ إلى جَوانِبِ **صَلْقَعِ**
(* “صلقع” sözü: asılda böyle.
حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ **خائِنةً** مُغِلَّ الإصْبَعِ.
Ve **خَؤُونٌ**
ve **خَوَّانٌ**; cem’i **خانةٌ** ve **خَوَنةٌ**’dir; sonuncusu şâzdır; İbn Sîde dedi: ve
bunun hiçbir şeyi **الياء**’da gelmedi; yani **سائر** ve **سَيَرة** gibi gelmedi; dedi: ancak şâz oldu
bundan, gözü **واو** olan, **ياء** değil. Ve bir kavim **خَوَنةٌ**, nasıl ki **حَوَكَة** dediler; ve daha önce geçti
**الواو**’nun sabit oluşunun vechi; ve **خُوَّانٌ**; ve o, ahdi ve emaneti **خانه** etti; dedi: dedi ki
cevap vererek: “Hâtim’in haccettiği (Allah’a yemin olsun) ben sana ahdi **أَخُونُكَ** ederim; ben **خَوَّانِ** değilim.”
Ve **خَوَّنَ** adamı: onu **الخَوْنِ**’a nisbet etti. Ve hadiste: nehyetti ki
adam, ehline geceleyin ansızın gelsin; ta ki onları **يَتَخَوَّنهم** etmesin; yani onların **خِيانتَهم**’ini ve sürçmelerini arasın
ve onları itham etsin. Ve onu kılıcı **خانه** etti: sekip vurmadı; onun sözü gibi: “kılıç senin kardeşindir ve belki sana **خانَكَ** eder.”
Ve onu zaman **خانه** etti: hâlini yumuşaklıktan şiddete çevirdi; A‘şâ dedi:
وخانَ الزمانُ أَبا مالِكٍ،
وأَيُّ امرئٍ لم يخُنْه الزّمَنْ؟
Ve bunun gibi onu **تَخَوَّنه** etti. Tehzîb: zaman ve nimet onu **خَوْناً** ile **خانه** eder; bu, hâlinin
ondan daha kötüye değişmesidir; ve eğer kılıcın darbeye sekip vurmazsa, muhakkak sana **خانك** etmiştir. Ve bazısına
kılıç hakkında soruldu da dedi: “senin kardeşindir ve belki sana **خانك** eder.” Ve seni hâlinden değiştiren her şey muhakkak seni **تَخَوَّنَك** etmiştir;
ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
لا يَرْفَعُ الطَّرْفَ، إلا ما تَخَوَّنَهُ
دَاعٍ، يُنادِيهِ باسمِ الماء، مَبْغُومُ
Ebû Mansûr dedi: onun “إلا ما تَخَوَّنَه” sözünün manası, onun için delil getirdiği şeye bir hüccet değildir; ancak
manası “إلا ما تَعَهَّده”dir; dedi: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den böyle rivayet etti ki o dedi:
**التَّخَوُّنُ**: **التعهد**’dir; ve ancak bir ceylan yavrusunu vasfetti: bir dişi ceylan onu bırakmıştı, o da
onun yakınında otluyordu; ve ona bakışla taahhütte bulunuyor, ve onu böğürtüsüyle ünsiyet ettiriyordu; ve onun
“باسم الماء” sözü: **الماء** onun onu çağırmasının hikâyesidir; ve “داعٍ يناديه” dedi de onu müzekker kıldı; çünkü onu
ses ve nida tarafına götürdü. Ve onu **تَخَوَّنه** etti ve onu **خَوَّنه** etti ve ondan **خَوَّن** etti: onu eksiltti. Denir:
falanca benim hakkımı **تَخَوَّنني** etti; yani seni eksiltirse; Zü’r-Rumme dedi:
لا بَلْ هو الشَّوْقُ من دارٍ تخَوَّنَها
مَرّاً سَحابٌ، ومَرّاً بارِحٌ تَرِبُ
Ve Lebîd, bir deveyi vasfederek dedi:
عُذَافِرَةٌ تُقَمِّصُ بالرُّدَافَى،
تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي.
Yani onun etini ve yağını eksiltti. Ve **الرُّدَافَى**: **رَدِيفٍ**’in cem’idir; dedi: ve bunun benzeri
Abde b. et-Tabîb’e aittir:
عن قانِئٍ لم تُخَوِّنْه الأَحاليلُ
Ve Ka‘b b. Züheyr’in kasîdesinde:
لم تُخَوِّنْه الأَحاليلُ
Ve onu **خَوَّنه** etti ve onu **تخَوَّنه** etti: ona **تعهد** etti. Denir: humma onu **تخَوَّنهُ** eder; yani
ona **تعهد** eder; ve Zü’r-Rumme’nin beytini inşâd etti:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه.
Der ki: ceylan uykuludur; gözünü kaldırmaz; ancak annesi gelir; o da ona taahhütte bulunanıdır.
Ve denir: ancak annesinin ona duası onun uykusunu eksiltti. Ve **الخَوَّانُ**:
aslanın isimlerindendir. Ve denir: devirler onu **تخَوَّنته** etti ve onu **تخَوَّفَتْه**; yani onu eksiltti.
Ve **التَّخوُّن**’ün iki manası vardır: biri **التَّنقُّصُ**, diğeri **التَّعُهُّدُ**; ve onu
**تَعَهُّداً** yapan, **النون**’u **اللام**’dan bedel kılmıştır; denir: **تخَوَّنه** ve **تخَوَّله** bir manadadır. Ve **الخَوْنُ**:
bakışta bir gevşekliktir; aslana **خائنُ العين** denir; bundan dolayı aslana **خَوَّاناً** adı verilmiştir. Ve **خائِنةُ الأَعْيُنِ**:
bakıştan, helâl olmayan şeye doğru gizlice çalınandır. Ve tenzîl-i azîzde: “**يَعْلَمُ خائنةَ الأَعْيُنِ** ve göğüslerin gizlediğini”;
Sa‘leb dedi: manası, şüphe ile bir bakış bakmasıdır ve bunun gibidir; ve denildi:
“gözlerin **خيانة**’sini bilir”i murad etti; sonra masdarı **فاعلة** üzere çıkardı; Allah’ın sözü gibi: “**لا تسمع فيها لاغِيَةً**”;
yani **لَغْواً**; ve bunun benzeri: “develerin **راغِيَةَ**’sini ve koyunun **ثاغِيَةَ**’sini işittim”; yani onların böğürmesini ve meleyişini;
ve bunların hepsi Arapların sözündendir. Âyetin manası: bakan, kendisine bakması helâl olmayan şeye baktığında,
Allah’ın bildiği, gizlice sakladığı bir **خيانةٍ** bakışıyla bakar; çünkü ilk bakışı, kasıtsız, ihanet olmaksızın bakarsa, günahkâr değildir ve hain değildir;
eğer bakışı iade eder ve niyeti ihanet olursa, o bakışta haindir. Ve hadiste: bir nebî için
**خائنةُ الأَعْيُن** olması olmaz; yani nefsinde, gösterdiğinin dışında bir şeyi gizlemesi; böylece
dilini tutar da gözüyle işaret ederse, muhakkak **خان** etmiştir; ve o hâlin zuhuru göz tarafından olunca
ona **خائِنَةَ العين** adı verildi; bu, azze ve celle’nin sözü olan “**يعلم خائنة الأَعين**”dendir; yani
helâl olmayan şeye gizlice bakışta ne ile **يَخُونون** olduklarını. Ve **الخائِنةُ**: **الخيانة** manasınadır;
ve o, **العاقبة** gibi, **الفاعلة** lafzı üzere gelen masdarlardandır. Ve hadiste:
hainin ve **الخائنة**’nin şehadetini reddetti; Ebû Ubeyd dedi: onu, insanların emanetlerindeki **الخِيانة** ile, Allah’ın kullarına farz kıldığı ve
onları onunla emanetli kıldığı şeyin dışında tahsis ettiğini görmeyiz; çünkü onu da emanet diye isimlendirdi; şöyle dedi:
“Ey iman edenler, Allah’a ve resule **لا تَخُونوا** ve emanetlerinize **وتَخُونوا**”;
kim Allah’ın emrettiği şeylerden bir şeyi zayi eder yahut nehyettiği şeylerden bir şeyi işlerse, adil olması uygun değildir.
Ve **الخُوانُ** ve **الخِوَانُ**: üzerinde yenilen şeydir; mu‘arrebdir; cem’i azda **أَخْوِنة**’dir, çokta **خِونٌ**’dur.
Adî dedi: “**لِخُونٍ** me’dûbe ve zemîr”; Sîbeveyh dedi: **الواو**’yu harekelemediler; öncesindeki dammadan ve onun içindeki dammadan hoşlanmadıkları için.
Ve **الإخْوَانُ**: **الخِوانِ** gibidir. İbn Berrî dedi: **خُوَانٍ** ve **خُونٍ**’un nazîri **بِوانٌ** ve **بُونٌ**’dur; ikisinin üçüncüsü yoktur;
dedi: ama **عَوَانٌ** ve **عُونٌ** ise, birincisi fethalıdır; ve **بُوانٌ** (bâ’nın dammasıyla) denilmiştir.
İbn Berrî, **بون** tercümesinde zikretti ki onların benzeri **إِوَانٌ** ve **أُوانٌ**’dır; ve bu sözü burada zikretmedi.
Leys: **الخِوَان** sofra, mu‘arrebdir. Dâbbe hadîsinde: “hatta **أَهلَ الخِوَانِ** toplanırlar da ‘bu ey mümin, bu ey kâfir’ derler”;
ve bir rivayette geldi: **الإخوان** (hemzeyle); o, onda bir lugattır. Ve Ebû Sa‘îd hadîsindeki sözü:
“bir de baktım ki üzerinde kokmuş etler bulunan **بأَخاوِينَ**”; o, **خِوَانٍ**’ın cem’idir; o da yemek yenirken üzerine yiyecek konulan şeydir;
ve **الإخوَانِ** ile tefsir edildi şairin sözü:
ومَنْحَرِ مِئْناثٍ تَجُرُّ حُوارُها،
ومَوْضِع إِخوانٍ إلى جَنْبِ إخوانِ.
Ebû Ubeyd’den. Ve **الخَوَّانةُ**: makat. Ve Araplar Rebî‘u’l-evvel’e
**خَوَّاناً** ve **خُوَّاناً** adını verirler; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وفي النِّصْفِ من خَوَّانَ وَدَّ عَدُوُّنا
بأَنَّه في أَمْعاءِ حُوتٍ لَدَى البَحْرِ
(* “بأنه” sözü: asılda böyle; zamirin harekesini işbâ‘ etmeksizin). İbn Sîde dedi: onun cem’i **أَخْوِنة**’dir; dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.
Ve **خَيْوَانُ**: Yemen’de bir beldedir; **فَعْلانَ** değildir; çünkü kelâmda gözü **ياء** ve lâmı **واو** olan bir ayn ismi yoktur;
ve onu sarftan men etti; çünkü o, bir mekânın ismidir; İbn Sîde dedi: bu, Fârisî’nin ta‘lîlidir;
amma Recâ’ b. **حَيْوَة** ise, **حَيَّةٍ**’den maklûb olabilir; **حَيَّةً**’yi **ح و ي**’den yapan kimseye göre; bu, Ebû Hâtim’in görüşüdür;
ve onu, işi yılanları toplamak olan **حَوَّاء** ve **حاوٍ** adamı destekler; ve onu, **مَحْواة** yer de destekler;
amma bu manada **مَحْياةٌ** ise, **الياء**’yı tercih ederek mu‘âkabe (yer değiştirme)dir; yahut **مَحْوَاة**’dan maklûbdur;
**حَيَّةُ** ilim (özel isim)liğe nakledilince, ilimlik, kalbden sonra onu asla göre çıkarmakla tahsis edildi;
ve kalb, onlara bunu kolaylaştırdı; çünkü eğer kalbden sonra i‘lâl yapsalardı, kalb bir illet iken, iki i‘lâl peş peşe gelirdi.
Ve Fârisî’den şöyle denildi: **حَيَّة** **ح ي ي**’dendir; ve **حَوَّاءَ** **لآْآءٍ** babındandır;
ve **حَيْوَة** **حَوَى يَحْوِي**’den **فَيْعِلَة** olabilir: **حَيْوِيَةً**; sonra kesre sebebiyle **الواو** **ياء**’ya çevrildi de üç **ياء** toplandı;
ve bunun benzeri **حَيْيِيَة**’dir; sonra son **ياء** hazfedildi de **حَيَّة** kaldı; sonra asla göre çıkarıldı da **حَيْوَة** denildi;
böylece **حَيْوَةُ** bu iki söz üzere yönelmiş olunca, Fârisî’nin “kelâmda gözü **ياء** ve lâmı **واو** olan hiçbir şey yoktur” diye teminatı yerine gelmiş olur.
Ve **الخَانُ**: dükkân yahut dükkân sahibi; Farsça mu‘arreb; ve denildi: **الخانُ** tüccarlar içindir.
İbn Sîde dedi: amma İbn Cinnî’nin, bazı müvelledlerin sözünden inşâd ettiği şey:
وقامَتْ إليه خَدْلَةُ السَّاقِ، أَعْلَقَتْ
به منه مَسْمُوماً دُوَيْنَةَ حاجِبِهْ.
dedi: ben **دون**’un, **الهاء** ile te’nîs alâmetiyle yahut alâmetsiz te’nîs edildiğini bilmiyorum; görmez misin ki nahivcilerin hepsi
“zarfların hepsi müzekkerdir; ancak **قُدّام** ve **وراء** müstesna” dediler? dedi: bu şairin küçülttüğü şeyin ne olduğunu bilmiyorum;
meğer ki “o, **دُوَيْنُه**” demiş olsun; eğer böyle ise, onun “**دُوَيْنَةَ** حاجبه” sözü vechi üzere güzeldir;
ve Ahfeş ona **الباء**’yı soktu da kafiyeler kitabında dedi; ve bir a‘râbînin ona **مُكْفَأً** şiir inşâd ettiğini zikretti:
“onu ona ve arkadaşlarından bir topluluğa iade ettik; içlerinde **بدُونِه** olmayan kimse vardı”; böylece ona **الباء**’yı soktu, gördüğün gibi;
ve “**من دُونُ**” dediler; “**من دُونِه**”yi murad ederler; ve “**دُونك**” şeref ve haseb ve bunun gibi şeylerde dediler;
Sîbeveyh dedi: o, mesel üzeredir; nasıl ki “muhakkak o, **لصُلْبُ القناة**’dır” ve “muhakkak o, **لمن شجرة صالحة**’dır” dediler;
dedi: izafet hâlinde merfû olarak kullanılmaz. Amma Allah’ın sözü: “**ومنا دُون ذلك**”;
o, “ve bizden, bundan aşağı olan bir kavim”i murad etti de mevsûfu hazfetti. Ve **ثوب دُونٌ**: kötü. Ve **رجل دُونٌ**: yetişen değildir.
Ve o, insanların ve metanın **دُونِ**’undandır; yani ikisine yakın olandandır. Başkası:
ve denir: bu, **من دُونٍ** bir adamdır; ve “**رجلٌ دونٌ**” denilmez; onunla konuşmadılar ve onda “**ما أَدْوَنَه**” demediler;
ve fiilini sarf etmediler; nasıl ki “**رجل نَذْلٌ** açık **النَّذَالة**” denir. Ve Kur’ân-ı azîzde:
“**ومنهم دونَ ذلك**” nasb ile; hâlbuki yer, ref‘ yeridir; bu, **دون**’da âdetin zarf olması sebebiyledir;
bu yüzden onu nasb ettiler. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّدَوُّنُ** tam zenginliktir. Lihyânî:
denir: falancadan **بمَقْصِر** razı oldum; yani bundan aşağı bir iş ile. Ve denir: Arapların sözünün çoğu
“sen **رجل من دُونٍ**’sun” ve “bu, **شيء من دُونٍ**’dur”; onu **مِن** ile söylerler. Ve denir:
eğer sen **من دُونٍ** olmasaydın bununla razı olmazdın; ve bazen **مِن** olmaksızın da denir. İbn Sîde:
ve Lihyânî de dedi: falancadan **بأَمر من دُونٍ** razı oldum; ve İbn Cinnî dedi: **في شيءٍ دُونٍ**;
onu, **المعرب** diye adlandırılan kitabında zikretti; ve bunun gibi “iki işin daha azı” ve “ikisinin daha aşağısı”;
böylece ondan **أَفعل**’i kullandı; bu uzak bir şeydir; çünkü onun bir **فِعْلٌ**’i yoktur ki bu sîga ondan bina edilsin;
ancak bu sîga fiillerden yapılır; “ondan daha **أَوْضَعُ**” ve “ondan daha **أَرْفَعُ**” demen gibi;
ancak bundan bir şey gelmiştir; Sîbeveyh onu zikretti; o da onların sözü: “**أَحْنَكُ الشاتَيْنِ**” ve “**أَحْنَكُ البعيرين**”;
nasıl ki “**آكَلُ الشاتَيْنِ**” dediler; sanki “**حَنَك**” ve bunun gibi dediler;
böylece bu tarz üzere **أَفعل** getirdiler ve fiille konuşmadılar. Ve “**آبَلُ الناس**” dediler;
“ondan daha **آبَلُ**” menzilesinde; çünkü içinde **أَفعل** caiz olan şeyde bu da caiz olur;
ve onda o caiz olmayan şeyde bu da caiz olmaz; ve fiili olmayan bu şeylerde kıyas, “ondan daha **أَفعل**” ve bunun gibi denilmesidir değildir.
Ve “falanca ondan daha **آبَلُ**” dediler; nasıl ki “**أَحْنَكُ الشاتين**” dediler. Leys:
denir: “Zeyd **دُونَك**”; yani o, hasebde senden daha iyidir; ve **الدُّونُ** bu manada sıfat olur ve niteleme olur;
ve ondan fiil türetilmez. İbn Sîde: ve “**وادْنُ دُونَك**” yani yakına
(* “أي قريباً”: Kâmûs’un ibaresi: yani bana yaklaş). Cerîr dedi:
أَعَيّاشُ، قد ذاقَ القُيونُ مَراسَتي
وأَوقدتُ ناري، فادْنُ دونك فاصطلي.
dedi: ve **دون** “arka” manasınadır ve “ön” manasınadır. Ve “**دُونك الشيءَ**” ve “**دونك به**”: yani onu al.
Ve bir şeyle iğrâda denir: “**دُونَكه**”. Temîm, Haccâc’a dedi: “Sâlih’i bize defnettir; hâlbuki onu asmıştı”;
dedi: “**دُونَكُموه**”. Tehzîb: İbnü’l-A‘râbî: “**ادْنُ دُونك**” denir; yani yaklaş; Lebîd dedi:
مِثْل الذي بالغَيْلِ يَغْزُو مُخْمَداً،
يَزْدادُ قُرْباً دُونه أَن يُوعَدا.
**مُخْمد**: sakin; kendini işe alıştırmış; der ki: tehdit onu geri çevirmez; böylece önüne ilerler, azarı göğüsler.
Ve Züheyr b. Habbâb dedi:
وإن عِفْتَ هذا، فادْنُ دونك، إنني
قليلُ الغِرار، والشَّرِيجُ شِعاري.
**الغِرار**: uyku; **الشريج**: yay. Ve şairin sözü:
تُريكَ القَذى من دُونها، وهي دُونه،
إذا ذاقَها من ذاقَها يَتَمَطَّقُ.
onu tefsir etti de dedi: bu şarap sana, onun **دونها**’sından; yani arkasından çöpü gösterir; ve şarap çöpün senden yana **دون**’undadır;
ve orada çöp yoktur; fakat bu bir benzetmedir; der ki: eğer alt tarafında çöp olsaydı onu görürdün.
Ve bazı nahivciler dedi: **لدُونَ**’un dokuz manası vardır: “**قَبْل**” manasında olur, “**أَمامَ**” manasında olur, “**وراء**” manasında olur,
“**تحت**” manasında olur, “**فوق**” manasında olur, insanlardan ve başkalarından düşük olan manasında olur, şerefli manasında olur,
iş manasında olur, tehdit manasında olur, iğrâ manasında olur. Amma “قبل” manasında **دون**:
“nehirden **دُون** savaş vardır” ve “aslanı öldürmenin **دُون**’unda dehşetler vardır”; yani ona ulaşmadan önce.
Ve “وراء” manasında **دون**: “bu, Ceyhûn’un **دُون**’unda olana emirdir”; yani onun arkasında olana.
Ve tehdit: “**دُونك صراعي**” ve “**دونك**; benimle alıştırma yap.” Ve işte: “**دونك الدرهمَ**”; yani onu al.
Ve iğrâda: “**دونك زيداً**”; yani Zeyd’e yapış; onu korumada. Ve “تحت” manasında:
“ayağının **دونَ**’unda düşmanının yanağı vardır”; yani ayağının altında. Ve “فوق” manasında:
“muhakkak falanca şereflidir”; bir başkası cevap verir de “**ودُون ذلك**” der; yani onun üstünde.
Ferrâ dedi: **دُونَ** “**على**” manasında olur; ve “**عَلَّ**” manasında olur; ve “**بَعْد**” manasında olur; ve “**عند**” manasında olur;
ve iğrâ olur; ve “bundan daha az ve bundan daha noksan” manasında olur; ve **دُونُ** “aşağılık” olur.
Ve Allah’ın sözü “**ويعملون عمَلاً دُون ذلك**” hakkında dedi: dalmanın **دون**’u; dalmadan başka, bina işini murad eder;
ve Ebû’l-Heysem, onun sözü hakkında:
يَزيدُ يَغُضُّ الطَّرفَ دُوني.
yani o, benimle onun arasındaki mekânda onu aşağı indirir. Denir: “**ادْنُ دونك**”; yani
benimle senin arandaki mesafede bana yaklaş. Ve **الطَّرفُ**: bakışla göz kapaklarını hareket ettirmektir;
**الطَّرف** ve **اللمْح**’ın sürati için denir. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: “**يكفيني دُونُ هذا**” denir; çünkü o bir isimdir.
Ve **الدِّيوانُ**: sahifelerin toplandığı yer; Ebû Ubeyde: o, Farsça mu‘arrebdir; İbnü’s-Sikkît: o, kesre iledir, başka değil;
Kisâî: fetha ile müvelled bir lugattır; Sîbeveyh onu hikâye etti ve dedi: **دِيوان**’da **الواو** ancak sahih oldu;
her ne kadar **الياء**’dan sonra olsa da, **سيد**’de i‘lâl edildiği gibi i‘lâl edilmedi; çünkü **ديوان**’daki **الياء** lâzım değildir;
ancak o, **دَوَّنْتُ**’dan **فِعّال**’dır; bunun delili onların sözü: **دُوَيْوِينٌ**; bu, onun **فِعَّال** olduğuna delâlet etti;
ve sen ancak bundan sonra **الواو**’yu ibdâl ettin; dedi: ve “**دَيْوان**” diyen, onun yanında **بَيْطار** menzilesindedir;
ve **ديوان**’da **الواو**’nun **ياء**’ya çevrilmemesi, her ne kadar öncesinde sâkin **ياء** olsa da,
**الياء**’nın lâzım olmaması sebebiyledir; ancak o, **الواو**’dan tahfif için ibdâl edilmiştir; görmez misin ki
kesre **الواو** tarafından kalkınca “**دواوين**” dediler? bununla beraber bazısı “**دَياوِينُ**” demiştir;
böylece **الياء**’yı hâli üzere bıraktı; her ne kadar kesre onun tarafından kalkmış olsa da; ve lâzım olmayanı lâzımın yürüyüşüne yürüttü;
ve onun yolu, onu lâzım **الياء**’nın yürüyüşüne yürütseydi “**دِيّانٌ**” demesiydi; ancak **الياء**’yı ikilemekten hoşlanmadı;
nasıl ki “**دَياوِين**”de **الواو**’dan hoşlanmadı; dedi:
عَداني أَن أَزورَكِ، أُمَّ عَمروٍ،
دَياوِينٌ تُنَفَّقُ بالمِدادِ.
Cevherî: **الدِّيوانُ**’un aslı **دِوَّانٌ**’dır; iki **واو**’dan birinden **ياء** ile ivaz edildi; çünkü o, **دَواوينَ** üzere cem’ olunur;
eğer **الياء** aslî olsaydı “**دَياوين**” derlerdi; ve **الدَّواوينُ** **دُوِّنت** edilmiştir. İbn Berrî dedi:
İbn Düreyd ve İbn Cinnî hikâye etti ki “**دَياوين**” denir. Ve hadiste: “onları bir **ديوانُ حافظٍ** toplamaz”;
İbnü’l-Esîr dedi: o, içinde ordunun isimlerinin ve atâ ehlinin yazıldığı defterdir. Ve **الدِّيوان**’ı ilk **دَوَّنَ** eden Ömer’dir,
Allah ondan razı olsun; ve o, Farsça mu‘arrebdir. İbn Berrî: ve **ديوان** bir köpeğin ismidir; râciz dedi:
أَعْدَدْتُ ديواناً لدِرْباسِ الحَمِتْ،
متى يُعايِنْ شَخْصَه لا يَنْفَلِتْ.
Ve **دِرْباس** da: bir köpektir; yani komşularımın, **الحَمْتِ**’te bana eziyet eden köpeği için köpeğimi hazırladım.
