# خوي (خ-و-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haviy (hı) : Dere demektir

- Harfler: خ - و - ي
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خوى

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَاوِيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Çöken | 3 | 3 | [2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/2:259.md) |
| [خَاوِيَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Çöken | 1 | 1 | [27:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/27:52.md) |
| [خَاوِيَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/siga/%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Çöken | 1 | 1 | [69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/69:7.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 3 ortak ayet · G² 25 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
2. [بأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Biir kuyu demektir
3. [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Bir şeyin kesik yeri demektir
4. [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Yere yıkılanlar
5. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kasaba
6. [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Badanalanmış
7. [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir
8. [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Tümsek yer demektir
9. [كسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sıvının zıddı katı demektir
10. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yaban eşeği demektir
11. [عوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yıl
12. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yüz
13. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Evye kuş yuvası demektir
14. [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kusare, anız demektir
15. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Et
16. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Avuç demektir
17. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
18. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Seneler
19. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hurma ağacıdır
20. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
21. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yırtıcı hayvan demektir
22. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Belin at tarafıdır
23. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çeper, çit demektir
24. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kaldınız
25. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
26. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
27. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
28. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahr kayalık sahadır
29. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
30. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tan demektir
31. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
32. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Yemm” durgun akan su demektir
33. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
34. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
35. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
36. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
37. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
38. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
39. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
40. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
41. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
42. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
43. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
44. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
45. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
46. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
47. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
48. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
49. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
50. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
51. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
52. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
53. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
55. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خوي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefif-i makrun) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçin boşalması, meskûniyetin kalkması ve çatının duvarlar üzerine çökmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını ve sakinini yitiren yapıların tavanlarından başlayarak yerle bir olması |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel dayanak ve meşruiyetini kaybeden nizamların kendi boşluğuna doğru çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir harabiyet sayıp iç boşalma ve tavanın içe çöküş dinamiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خو | İç boşluğu, zayıflama, gevşeme ve taşıyıcı eksenin seyrekleşmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan köklerden [خور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B1.md) takatin tükenmesini, [خوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B6.md) boşluğa ve derinliğe dalmayı, [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) güvenin boşalmasını, [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) boşluk dolduran vesayeti ve [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) güven bağının içinin boşaltılmasını ifade eder | ي | Boşalma ve gevşeme hareketini somut olarak bir yapının veya bedenin iç hacminin tamamen tahliye olması, sakinlerinin yokluğu ve tavanın tabana doğru serbestçe çökmesi yönünde özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (ikiz harf ح temelinde ses farkıyla türetilmiş sertleşme) | Yapıyı dışarıdan tutan koruyucu sınırın, taşıyıcı kabuğun veya duvarın çatlayıp aşınmasını temsil eder |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Çatıyı duvarlara ve parçaları birbirine bağlayan dikey askı ve tutunma rabıtasını temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi, hareketin tamamlanışını ve yerçekimi doğrultusunda gerçekleşen fiziksel inişi temsil eder |
| خوي | Koruyucu kabuğun zaafa uğraması, bağlayıcı askının kopması ve yapının kendi boşluğu üzerine fiilen çökmesi hareketini anlatır |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Evin içinde kimsenin kalmayıp boşalması, açlıktan karnın içe çekilmesi, devenin çökerken gövdesini yere yapıştırmayıp dirsekleri ile karnı arasını açık tutması ve yıldızın yağmur getirmeksizin batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yağmursuz batan yıldızlar ve ıssız kalmış konak yerleri için kullanılmıştır. İbn Fâris'in naklettiği şahit beyitte yağmur getirmeyen kuraklık yıldızları şöyle anılır: وَأَخْوَتْ نُجُومُ الْأَخْذِ إِلَّا أَنِضَّةً / أَنِضَّةَ مَحْلٍ لَيْسَ قَاطِرُهَا يُثْرِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde secde esnasında uzuvların birbirine yapıştırılmayıp aralarının açık tutulması anlamında geçmektedir: إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلْيُخَوِّ مَا بَيْنَ عَضُدَيْهِ وَجَنْبَيْهِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça خوي kökü, Sami dil ailesinde iç hacmin boşalması, taşıyıcı kuvvetin zayıflaması, aralık ve oyukluk bildiren ilksel bir ses ve kök tabakasına dayanır. Kök, bünyesinde iki temel fiziksel hareketi meczeder: İlki mekânın veya kabın sakinlerinden büsbütün tahliye olması (el-halâ), ikincisi ise bu iç boşalma ve dayanıksızlık sonucunda yapının kendi tabanına devrilmesidir (es-sukût). İbranice ve Süryanice hatlarında boşluk, çukur ve harabe bildiren soydaş morfemlerle (örneğin İbranice הוה ve חור tabanları) anlamsal teması görülmekle birlikte, Arapçada mimari bir çöküş nizamını, yani tavanların duvarlar üzerine devrilerek ıssız kalışını doğrudan niteleyen özgün bir morfo-semantik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خو kök ailesi | İç boşluğu, koflaşma ve askının çözülmesiyle meydana gelen çöküş türevi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami boşluk ve çöküntü biçimleri | Boşalmış hacim, çukur ve dayanağın yitimi ekseninde ortak semantik alan | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı dillerle doğrudan genetik ilişki tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خوي | Anlamlı | Boşalmak ve çökmek | Yapının sakinlerinden arınması, tavanın yere inmesi, açlık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%88.md) | Anlamlı | İnce bağ ve uzantı | İplik, seyrek doku ve uzayan ince iz anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez |
| [وخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D9%8A.md) | Anlamlı | Yönelmek ve kastetmek | Bir hedefe dosdoğru azmetmek ve belirli bir yolu tutmak | Kur'an'da geçmez |
| [ويخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D8%AE.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydında mühmel kabul edilir |
| يخو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktiğinde bu diziliş kök oluşturmaz |
| [يوخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktiğinde bu diziliş kök oluşturmaz |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خوي | Merkez | Boşalma ve yapısal çöküş | İçin büsbütün boşalarak tavanın tabana inmesi | Hem meskûniyetin kalkmasını hem de çatının göçmesini birleştirir |
| [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) | Komşu | Tahliye ve boşluk | Sadece içindekinin çıkmasını ifade eder; fiziksel çöküş içermez | Bir kabın veya kalbin boşalması gibi mekanik olmayan tahliyedir |
| [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Harabiyet ve tahribat | Düzenin ve bayındırlığın bozulmasıdır; çatının içe göçmesi şart değildir | Maddi tahribat veya işlevsizleşme genel durumudur |
| [عطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Atıl kalma ve terk edilme | Kullanımın durmasıdır; yapının fiziken ayakta kalması mümkündür | Kuyunun veya meskenin işletilmemesi ve sahipsiz bırakılmasıdır |
| [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) | Zıt | İmar ve meskûniyet | Bir yerin bayındır kılınması, içinin hayatla dolması ve ayakta durması | Varlığın içinin dolu olması, korunması ve faal kılınmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خوي | Boşalıp çökmek | İçin boşalmasıyla tavanların duvarlar üzerine devrilmesi | Kesin |
| Latince | vacuus, collabens | Boşalmış, içine çöken | Vacuus sadece boşluğu, collabens ise taşıyıcı gücün yitimiyle yıkılışı karşılar; iki kelime birleştiğinde kökü verir | Güçlü |
| İngilizce | desolate, collapsed, hollowed out | Issızlaşmış, çökmüş, içi koflaşmış | Desolate meskûniyetin yokluğunu, collapsed tavanların çöküşünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime vermez | Güçlü |
| Almanca | verödet, eingestürzt | Issız kalmış, göçmüş | Verödet sakinlerin çekilmesini, eingestürzt yapının içe doğru yıkılış dinamiğini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dépeuplé, effondré | Tenhalaşmış, çökmüş | Effondré tavanların tabana inme eylemini, dépeuplé ise iç boşalmayı aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا | Tavanları çökmüş ve duvarları onların üzerine devrilmiş yapılar | Fiziksel ve mimari çöküş; sakinleri yok olmuş kasabalar ve çardakları yerle bir olmuş bahçeler bağlamı (Bakara [2:259](https://lisan.digital/tr/ayet/2:259.md), Kehf [18:42](https://lisan.digital/tr/ayet/18:42.md), Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md)) |
| خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا | Sakinleri helak edilip içi tamamen boşalmış ıssız meskenler | Hukuki ve ahlaki çürümenin sonucu olarak nüfusun silinmesi ve evlerin sahipsiz kalması bağlamı (Neml [27:52](https://lisan.digital/tr/ayet/27:52.md)) |
| أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ | İçi çürüyüp koflaşmış ve yere serilmiş hurma kütükleri | Biyolojik gövdenin içsel mukavemetini yitirerek devrilmesi ve dayanıksız kalması bağlamı (Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve sünnetullah kanunu | Zulmün toplumları içten çürüterek mukavemetsiz kılması ve çöküşün kaçınılmazlığı | Ahlaki çürümenin fiziki yıkıma dönüşmesi |
| Fıkıh | Secde heyeti ve metruk araziler | Secdede dirseklerin yanlardan ayrılması sünneti ile sahipsiz harabelerin hukuki statüsü | Uzuvlar arası açıklık bırakma ve mamur olmayan mülk |
| Tefsir | Kur'an tasvir sanatı ve kıyamet sahneleri | خاوية على عروشها ifadesinde tavanların önce çöküp duvarların onların üzerine yıkılması nüansı | Çöküşün mekanik ve mimari sırasının tespiti |
| Hadis | Namaz kılma adabı ve rükünler | Resulullah'ın secdede kollarını gövdesinden uzaklaştırarak aralık oluşturması rivayetleri | Bedensel uzuvlar arasında boşluk (خواء) meydana getirme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk nizamı | İmanın koruyucu çatısı | Varlığı ayakta tutan anlam bağı | İlahi bağ koptuğunda insanın iç dünyası boşalır ve manevi yapısı tavanı çökmüş bir harabeye döner | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemik zemin | Delil ve aksiyom çatısı | Bilgi sisteminin taşıyıcı omurgası | Temel kanıt ve ilkelerini yitiren bir teori içten koflaşır ve kendi tutarsızlığı içinde çöker | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet düzeni | Toplumsal adalet tavanı | İktidarın taşıyıcı meşruiyet bağı | Adaletten sapan yönetimlerin halk desteği boşalır ve siyasi çatı toplumun üzerine yıkılır | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve reel değer temeli | Emek ve reel sermaye mukavemeti | Ekonomik dengenin taşıyıcı çatısı | Spekülatif ve karşılıksız şişen piyasalar içsel değerden yoksun kalınca krizle tabana çöker | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yapısal yorulma ve içe patlama (implosion) | Bir sistemin iç basıncını veya direncini yitirmesi sonucu dış kuvvetlerin etkisiyle kendi tabanına doğru çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve medeniyet çöküşü | Sosyal kurumların ahlaki ve hukuki iç normlarını kaybetmesiyle şeklen ayaktayken birdenbire işlevsizce dağılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece rastgele bir yıkım veya alelade bir moloz yığını olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün önce için boşalmasını, sakinlerin yok olmasını ve ardından taşıyıcı çatının taban üzerine devrilmesini kapsayan sıralı çöküş dinamiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çöküşü salt dışsal bir felaket sanmak; asıl amilin içsel mukavemetin ve dayanağın yitirilmesi olduğu yönündeki sünnetullahı kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak olan toplumlar, yıkılan beldeler ve sahipsiz medeniyetler için kullandığı en dakik çöküş tasviridir; yıkımın dış darbelerden önce iç koflaşmayla başladığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Helak kıssalarında, yeniden diriliş ve inşa örneklerinde ve zulmün medeniyetleri bitirişini anlatan ayetlerde belirleyicidir (Bakara [2:259](https://lisan.digital/tr/ayet/2:259.md), Kehf [18:42](https://lisan.digital/tr/ayet/18:42.md), Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md), Neml [27:52](https://lisan.digital/tr/ayet/27:52.md), Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir yapının veya düzenin dıştan heybetli görünmesinin onun bekasını garanti etmediğini, içi boşalan her düzenin çökmeye mahkûm olduğunu hatırlatarak zahiri aldanışları düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Meskenin sakinlerini yitirip içinin boşalması, karnın açlıktan çekilmesi ve çatının taban üzerine çökmesi.
- Soyut anlam: Bir varlığın, teorinin veya toplumsal nizamın içsel meşruiyet ve dayanak bağını yitirerek kendi boşluğu üzerine devrilmesi.
- Sistematik karşılık: İçsel mukavemet ve doluluğun sıfırlanması durumunda taşıyıcı sistemin yerçekimi veya baskı altında tabana çöküşü.
- LaTeX modeli: $$\lim_{u \to 0} f(u) = 0 \implies \frac{d^2 h}{dt^2} < 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $u$ sistemin içsel doluluğunu, meskûniyetini ve meşruiyetini temsil eder. $f(u)$ fonksiyonu bu iç doluluğa bağlı olan taşıyıcı mukavemet ve çatı direncidir. $h$ yapının veya nizamın ayakta durma seviyesini (düşey yüksekliğini), $t$ ise süreci ifade eder. İç doluluk sıfıra ulaştığında taşıyıcı direnç sıfırlanır ve yapının yüksekliği negatif ivmeyle zemin üzerine çöker.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/2:259.md) — خَاوِيَةٌ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/18:42.md) — خَاوِيَةٌ

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Hac 22:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/22:45.md) — خَاوِيَةٌ

فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ

Meal (IK): Nice kasabaları zulüm ederken helak ettik. Şimdi onların altları üstlerine gelmiş ıpıssız durmaktadır, kuyuları körelmiş, sarayları yıkılmıştır.

### [Neml 27:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/27:52.md) — خَاوِيَةً

فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İşte zulmetmelerinden dolayı çökmüş, ıpıssız kalmış evleri. Muhakkak ki bunda; bilen bir kavim için ayet vardır.

### [Hakka 69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/ayet/69:7.md) — خَاوِيَةٍ

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ

Meal (IK): Onların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haviy (hı) : Dere demektir. Heviy ağacın sökülmesinden sonra kalan çukur anlamına da gelir. Yumuşak toprakla dolu çukur demektir. Haviy sökülen ağacın kökü anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
والخَوْخاء: الرجل الأحمق، ويجمع الخَوْخاؤون خوي: الخَواءُ: خَلاء البطن.
وخَوَى يَخوي خوىً وأصابه ذاك من الخَواء.
وفي الحديث: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" أي يَنْفَتِخُ ويتجافَى.
وخَوَتِ الدّارُ: باد أهلها، وهي قائمةٌ بلا عامرٍ، قالت الخنساء:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
يصفه بالكرم والسخاء.
وتقول: خَوَّى أي: تهدم ووقع.
وخَوَّى البعير تَخْويةً أي: برك، ثم مكن لثفناته في الأرض. ومُخَوّاهُ: موضعُ تَخْويَتِه، وجمعه مُخَوَّيات، قال العجاج:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
وقال آخر:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
والخَوِيَّةُ: مفرجُ ما بين الضَّرْع والقبلِ للناقة وغيرها من النَّعَمِ.
أخو: أَخٌ وأَخَوانِ وإِخوةٌ وإِخوانٌ. وبيني وبينه أُخُوَّةٌ وإِخاءُ.
وتقول: آخَيْتُه، ولغة طيء: واخَيْتُه.
وهذا رجل من آخائي، بوزن أفعالي، وتقول: آخَيْتُ على أصل التأسيس، ومن قال: واخَيْتُ، بلغة طيء، أخذه من الوِخاء.
وتأنيث الأَخ: أُخْتٌ، وتاؤها هاءٌ. وتقول: أُخْتٌ وأُخْتانِ وأَخَواتٌ.
والأَخِيَّةُ: عودٌ يعرضُ في الحائط، تشد إليه الدابة، وتجمع على الأَواخيُّ. ولفلانٍ عند الأمير أَخِيَّةٌ ثابتةٌ. والفعل: أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً وتَأَخَّيْتُ أنا، واشتقاقه من آخِيَّةِ العود، وهي في تقدير الفعل: فاعُولة. ويقال: آخِيَةٌ، بالتخفيف في كل ذلك.
وخي: التَوَخِّي: أن تيمم أمراً فتقصد قصده.
وتقول: وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً، من قولك: تَوَخَّيْتُ أمر كذا أي تيممته من دون ما سواه، وإذا قلت: وَخَّيْتُ فقد عديت الفعل إلى غيره.
وحد تأليف الخاءِ مع الهمزة: الأخ، وكان أصل تأليف بنائه على بناء فعل بثلاث حركات، وكذلك: الأب، فاستثقلوا ذلك وفيها ثلاثة أشياء: حرف وصوت وصرف، فربما ألقوا الواو والياء لصرفها وابقوا منها الصوت فاعتمد الصوت على حركة ما قبله فإذا كانتِ الحركة فتحةٌ صار الصوت معها ألفاً ليفة، وإن كانت ضمة صار معها واو لينة، وإن كانت كسرةً صار معها ياءً لينةً، فاعتمد صوت واو الأخ على فتحةٍ فصار معها ألفاً لينة: أخا، وكذلك أبا كألف رمى وغزا ونحوهما.
ثم ألقوا الألفَ استخفافاً لكثرة استعمالهم إياها وبقيت الخاء على حركتها فَجَرَتْ على وجوه النحو لقصر الأسم.
فإذا لم يُضيفوه قَوَّوْه بالتنوين، وإذا أضافُوه لم يحسن التنوين فقوَّوْه بالمد في حالات الإضافة، فإذا ثنوا قالوا أَخَوان وأَبَوان، لأن الأسم متحرك الحشو فلو تصر حركته خلفاً من الواو والساقطة كما صارت حركة الدالِ في اليد، وحركة الميم في الدم، فقالوا يدانِ ودمانِ، لأن حشوهما ساكن فصار تحرك الدال والميم خلفاً من الحرف الساقط، فقالوا: دَمان ويدان، وجاء في الشعر دميان، قال:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
وإنما قالوا: دَمَيان على الدِّماء كقولك: دَمِيَ وَجْهُ فلانٍ أشد الدِّماء، فحرك الحشو، وكذلك قالوا إخوان، وهم الإخوةُ إذا كانوا لأبٍ، وهم الإخوانُ إذا لم يكونوا لأبٍ. وفي القرآن: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
والتَّآخي: اتَّخاذُ الأخَوانِ بينهما إخاءً وأُخُوَّةً.
والأخْتُ: كانَ حَدُّها أَخَة والأعرابُ على الهاء والخاء في موضع الرفعِ ولكنها انفتحت لحال هاء التأنيث، لأنها لا تعتمد إلا على حرفٍ متحركٍ بالفتحة، وأسكنت الخاء فحول صرفها على الألف، وصارت الهاء تاء كانها من أصلِ الكلمة، ووقع الإعراب على التاء، وألزمت الضمة التي كانت في الخاء الألف، وكذلك نحو ذلك.
أخخ: أخّ: فارسيةٌ يتوجع بها عند التوجع من شيء.

##### Türkçe

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ kullanılandır.
**خوخ**:
**الخَوْخَةُ**: Hicaz ehlinin dilinde, üzerine kapı dikilmemiş, bilakis iki ev yahut iki hâne arasındaki ayrım. Ve insanlar, Farsların **بنجرقات** diye adlandırdığı bu kapılara: **خَوْخات** derler.
Ve **الخَوْخَة** bir meyvedir; hepsi **الخَوْخُ**tur. Ve Mekke ehli, elbiselerden yeşil bir türü: **الخَوْخَةَ** diye adlandırır.
Ve **خوخ**: **الوَخْوَخَةُ**: kuşların seslerini taklit.
Ve **الوَخواخ**: ağır tembellik; ve dedi ki:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
Ve **الخَوْخاء**: ahmak adam; ve **الخَوْخاؤون** diye çoğul yapılır. **خوي**: **الخَواءُ**: karın boşluğu.
Ve **خَوَى يَخوي خوىً**; ve ona bu, **الخَواء**dan isabet etti.
Ve hadiste: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" yani şişer ve uzaklaşır.
Ve **خَوَتِ الدّارُ**: ehli yok oldu; o, içinde oturan olmaksızın ayakta durandır. Hansâ dedi ki:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
Onu kerem ve cömertlikle vasfeder.
Ve dersin: **خَوَّى** yani: yıkıldı ve düştü.
Ve **خَوَّى البعير تَخْويةً** yani: çöktü; sonra dizlerinin nasırlarına yerde yer verdi. Ve **مُخَوّاهُ**: onun **تَخْويَتِه**nin yeri; çoğulu **مُخَوَّيات**. Accâc dedi ki:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
Ve bir başkası dedi ki:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
Ve **الخَوِيَّةُ**: deve ve diğer davarlarda meme ile ön taraf arasının açıklığı.
**أخو**: **أَخٌ** ve **أَخَوانِ** ve **إِخوةٌ** ve **إِخوانٌ**. Ve benimle onun arasında **أُخُوَّةٌ** ve **إِخاءُ** vardır.
Ve dersin: **آخَيْتُه**; ve Tayy’ın dili: **واخَيْتُه**.
Ve bu, **آخائي**mdan bir adamdır; **أفعالي** vezninde. Ve dersin: **آخَيْتُ** kuruluş aslının üzerine; ve kim **واخَيْتُ** derse, Tayy’ın dilinde, onu **الوِخاء**dan almıştır.
Ve **الأَخ**ın müennesi: **أُخْتٌ**; ve onun **تاء**sı **هاء**dır. Ve dersin: **أُخْتٌ** ve **أُخْتانِ** ve **أَخَواتٌ**.
Ve **الأَخِيَّةُ**: duvarda enlemesine olan bir çubuk; binek hayvanı ona bağlanır; **الأَواخيُّ** üzere çoğul yapılır. Ve falanın emîr yanında sabit bir **أَخِيَّةٌ**si vardır. Fiil: **أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً** ve ben **تَأَخَّيْتُ**; ve onun اشتقاقı, çubuğun **آخِيَّة**sindendir; ve o, fiilin تقديرinde **فاعُولة**dur. Ve **آخِيَةٌ** denir; bütün bunlarda hafifletmeyle.
**وخي**: **التَوَخِّي**: bir işi kastetmen, böylece onun kastını amaçlaman.
Ve dersin: **وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً**; senin sözünden: **تَوَخَّيْتُ** şu işi, yani onu, ondan başkasını bırakıp kastettim. Ve **وَخَّيْتُ** dediğinde, fiili başkasına geçişli kılmış olursun.
**الخاء**ın hemze ile telifinin sınırı: **الأخ**; ve onun binasının telifinin aslı, üç harekeli **فعل** binası üzere idi; aynı şekilde: **الأب**. Sonra bunu ağır buldular; onda üç şey vardır: harf, ses ve sarf. Bazen sarfı için **الواو** ve **الياء**yı atarlar ve onlardan sesi bırakırlar; ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır: hareket fetha olursa ses onunla birlikte yumuşak bir elif olur; ve damme olursa onunla birlikte yumuşak bir vav olur; ve kesre olursa onunla birlikte yumuşak bir yâ olur. Böylece **الأخ**ın vav sesi bir fethaya dayandı, onunla birlikte yumuşak bir elif oldu: **أخا**; aynı şekilde **أبا**; **رمى** ve **غزا**nın elifi ve benzerleri gibi.
Sonra onu çok kullanmaları sebebiyle hafifletme için elifi attılar; ve **الخاء** kendi harekesi üzere kaldı; ismin kısalığı sebebiyle nahiv vecihleri üzere cereyan etti.
Onu izafe etmediklerinde tenvin ile kuvvetlendirdiler; onu izafe ettiklerinde tenvin güzel olmaz, izafe hâllerinde med ile kuvvetlendirdiler. İkili yaptıklarında **أَخَوان** ve **أَبَوان** dediler; çünkü isim içi harekelidir; eğer onun harekesi, düşmüş olan vavın yerine halef olsaydı, **اليد**de **الدال**ın harekesi ve **الدم**de **الميم**in harekesi olduğu gibi, **يدانِ** ve **دمانِ** derlerdi; çünkü onların içi sakindir, böylece **الدال** ve **الميم**in harekelenmesi düşmüş harfin yerine halef oldu; böylece **دَمان** ve **يدان** dediler. Şiirde **دميان** geldi; dedi ki:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
Ancak **دَمَيان** dediler, **الدِّماء** üzere; senin sözün gibi: **دَمِيَ وَجْهُ** falan, **الدِّماء**ca daha şiddetlidir; böylece içi harekeledi. Aynı şekilde **إخوان** dediler; ve onlar, baba bir olduklarında **الإخوةُ**dur; baba bir olmadıklarında **الإخوانُ**dur. Kur’ân’da: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
Ve **التَّآخي**: iki **الأخَوان**ın aralarında **إخاءً** ve **أُخُوَّةً** edinmesidir.
Ve **الأخْتُ**: onun sınırı **أَخَة** idi; ve Araplar, ref‘ yerinde **الهاء** ve **الخاء** üzeredir; fakat o, müenneslik **هاء**sının hâli sebebiyle fethalandı; çünkü o, ancak fethalı harekeli bir harfe dayanır. Ve **الخاء**yı sakin kıldı; böylece sarfını elif üzerine çevirdi. Ve **الهاء** bir **تاء** oldu; sanki kelimenin aslındandır. Ve i‘rab **التاء** üzerine vaki oldu; ve **الخاء**da olan dammeyi elife ilzam etti; ve bunun benzeri.
**أخخ**: **أخّ**: Farsçadır; bir şeyden acı duyulduğunda acı duyma esnasında onunla inlenilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: خوى

خَوَتِ النجوم تَخْوي خَيَّاً: أمحلت، وذلك إذا سقطتْ ولم تُمطر في نوئها. وأَخْوَتْ مثله. وخَوَتِ الدارُ خَواءً ممدود: أقوتْ، وكذلك إذا سقطت. ومنه قوله تعالى: "فتِلك بيوتُهم خاوِيَةً"، أي خاليةً، ويقال ساقطةً، كما قال تعالى: "فهي خاوِيَةٌ على عُروشها"، أي ساقطة على سقوفها. وخَوَتِ المرأة وخَوَيْتُ أيضاً خَوىً، أي خلا جوفُها عند الولادة. وخَوَّيْتُ لها تَخْوِيَةً، إذا عملتَ لها خَوِيَّةً تأكلُها، وهي طعام. والخَويُّ: البطن السهل من الأرض، على فَعيلٍ. وحكى أبو عبيد: الخَواةُ: الصوت. وخَوَّى البعير تَخْوِيَةً، إذا جافى بطنَه عن الأرض في بُروكه. وكذلك الرجلُ في سجوده، والطائرُ إذا أرسلَ جناحَيه. ويقال أيضاً: خَوَّتِ النجوم، إذا مالت للمغيب.

##### Türkçe

**خَوَتِ** yıldızlar **تَخْوي** **خَيَّاً**: kuraklaştı; bu, (yıldızlar) düştüğü ve onun **نوء**’unda yağmur yağdırmadığı zaman olur. **وأَخْوَتْ** de bunun gibidir. Ve ev **خَوَتِ** **خَواءً** (uzatmalı): **أقوتْ**; yine (bu), düştüğü zaman (da böyledir). Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “فتِلك بيوتُهم **خاوِيَةً**”, yani boş; ve “düşmüş” denilir; Yüce Allah’ın söylediği gibi: “فهي **خاوِيَةٌ** على عُروشها”, yani tavanlarının üzerine düşmüş. Ve kadın **خَوَتِ** ve ben de **خَوَيْتُ** ayrıca **خَوىً**; yani doğum esnasında onun içi boşaldı. Ve ona **خَوَّيْتُ** **تَخْوِيَةً**; ona **خَوِيَّةً** yaparsan ki onu yer; ve o bir yiyecektir. Ve **الخَويُّ**: yerden kolay (düz) karın; **فَعيلٍ** üzere. Ebû Ubeyd nakletti: **الخَواةُ**: sestir. Ve deve **خَوَّى** **تَخْوِيَةً**; çökerken karnını yerden uzaklaştırdığı zaman. Yine (böyledir) adam secdesinde; ve kuş, iki kanadını saldığı zaman. Ve ayrıca denilir: yıldızlar **خَوَّتِ**, batmaya meylettiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: خوى

باب لفيف حرف الخاء
خوخ ، خاخ ، وخوخ ، خوى ، وخى ، أخ ، أخيه ، أخيخة ، خو : مستعملة :
خوخ : قال الليثُ : الْخَوْخَةُ : مُخْتَرَقُ بين
بيتين أو دارَيْن لم يُنصَب عليهما بابٌ _
بلغة أهل الحجاز .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) _ أنّه قال : ) ( لاَتَبْقَى
خَوْخَةٌ في المَسْجِدِ إِلاَّ سُدُّتْ ، غَيْرَ خَوْخَةِ
أَبِي بَكْرٍ ) ( الصِّديق رضي الله عنه .
وقال اللَّيْثُ : وناسٌ يُسَمُّون هذه الأبوابَ التي تسمِّيها العجمُ ) ( بَنْجَرْقَاتْ ) ( :
خَوْخَاتٍ .
قال : والخَوْخَةُ : ثَمَرَةٌ .
والجميعُ : خَوْخٌ .
قال : وضَرْبٌ من الثِّيَابِ أَخْضَرُ يُسَمِّيه
أهلُ مكّةَ : الخَوْخَةَ .
قال : والخَوْخاءةُ : الرجلُ الأحمقُ
وجمعُه : الْخَوْخَاؤُونَ .
قلت : والذي حَفِظْنَاهُ وحصَّلناه للثِّقَاتِ :
الْهَوْهَاءَةُ : الجَبانُ الأحمق _ بالهاءِ _ ولعلَّ
الْخاء فيه لُغةٌ .
وخوخ : قال الليث : الوَخْوَخةُ : حكايةُ بعضِ
أَصْوات الطَّير .
قال . والوَخْوَاخُ : الكَسِلُ الثَّقِيلُ .
وأنشد :
لَيْسَ بِوَخْوَاخٍ ولاَ مُسَنْطِلِ
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ :
الوَخْوَاخُ : الكَسْلانُ عن العمل .
قال : ويقال للرجل العِنِّينِ : وَخْوَاخُ .
وذَوْذَخ .
وخ : ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الوَخُّ :
الأَلَمُ ، والوَخُّ : القَصْدُ . والْخَوُّ : الجُوع .
قلتُ : وكلُّ وَادٍ واسعٍ _ في جوٍّ سهلٍ . .
فهو خَوٌّ وخَوِيٌّ .
والخَوَّانِ : وادِيَانِ معروفان في دِيار بَنِي
تَمِيمِ .
و ) ( يومُ خَوٍّ ) ( : يومٌ _ من أيام العرَبِ _
معروفٌ .
خوى : قال الله جلّ وعزّ : _ في قِصَّةِ عَادٍ _ :
) كأنهم أعجاز نخل خاوية ( [ الحاقَّة : 7 ] .
وأعجَازُ النَّخْلِ : أُصُولُهَا .
وقيل : ) ( خَاوِيةٌ ) ( نعتٌ للنَّخْل . . لأنَّ
) ( النَّخْلَ ) ( يُذَكَّرُ ويُؤنَّثُ .
وقال جلّ وعزّ في موضعٍ آخرَ : ( كأنهم أعجاز نخل منقعر ( [ القَمَر : 20 ] .
و ) ( الْمُنْقَعِرُ ) ( : المُنْقَلِعُ من مَنْبِتِه . وكذلك :
) ( الْخَاوِيَةُ ) ( . . معناها : مَعْنَى المُنْقَلِعِ .
فقيل لها إذا انقَلَعَتْ _ : ) ( خَاوِيَةٌ ) ( . . لأنها
خَوَتْ من مَنْبَتِهَا الذي كانت نبتَتْ فيه ،
وخَوَى منبِتُها منها .
ومعنى ( خَوَتْ ) ( _ أيْ : خَلتْ كما تَخْوِي
الدَّارُ خُوِيّاً _ إذا خَلَتْ مِن أهلِها .
أبو عُبيد _ عن أبي زيدٍ _ : ) ( خَوَتِ الدَّارُ ) (
تَخْوِي خُوِيّاً _ إذا خَلَتْ .
وقال الكسائيُّ : مِثلَهُ .
قال : ويَجوزُ : ) ( خَوِيَتِ الدَّارُ ) ( .
وقال الأصمعيُّ : خوَى البيتُ يَخْوَى
خَوَاء _ ممدُودٌ _ إذا ما خلا من أهلِه .
ويقال : دخل فلانٌ في خَوَاءِ فرسِه _ يعني
ما بَينَ يَدَيْهِ ورِجْليه .
أبو زيد : خَوَتِ النُّجُومُ تَخْوِي خَيّاً _ إذا
أَمْحَلَتْ فلم تُمْطِرْ .
وخَوَّتْ تخْوِيَةً _ إذا مالتْ للمغِيب .
وقال أبو عبيدٍ أيضاً _ عن أصحابه _ :
خَوَتِ النُّجُومُ وأَخْوَتْ _ إذا سَقَطَتْ ولم
تُمْطِر . . في نَوْئِها .
وأنشد الفرّاء :
وأَخْوَتْ نجُومُ الأخْذِ إلاَّ أَنِضَّة
أَنِضَّةَ مَحْلٍ لَيْسَ قاطِرُهَا يُثْرِي
أبو زيد : خَوَّتِ الإبلُ تَخْوِيَةً _ إذا خَمُصَتْ
بطونُها ، وارتفعَتْ .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذَا
سَجَدَ خَوَّى ) ( .
ومعناه : أنه جَافَى بطنَه عن الأرض
وعضُدَيْهِ _ عن جَنْبَيه .
ومنه يقال للناقة _ إذا بَرَكَتْ فَتجَافَى بطنُها
في بُروكها _ لضمُورها _ : قد خَوَّتْ .
وأنشد أبو عُبيدٍ في صفةِ ناقةٍ ضامرِ :
ذاتَ انْتِبَاذٍ عَنِ الحَادِي إذا بَرَكَت
خَوَّتْ عَلَى ثَفِنَاتٍ مُحْزَئِلاَّتِ
) ( مُحْزَئِلاَّتٌ ) ( : مُرْتَفِعاتٌ متجافياتٌ .
وقال أبو زيد : خَوِيَتِ المرأةُ ) ( خَوًى ) ( _ إذا
لم تَأْكُلْ عند الولادة .
وقال الأصمعيُّ : خَوِيَ الرجلُ تخْوِي
خوًى : إذا قلَّ الطعامُ في بطنه فَضَعُفَ .
وقال الكسائيُّ : خوَّيْتُ للمرأة _ إذا عَمِلْتُ
لها خوِيَّةً تأكلُها .
وقال الأصمعيُّ : يقال للمرأة : ) ( خُوِّيتْ ) (
وهي تُخَوَّى تَخْوِيَةً .
وذلك إذا حُفِرَتْ لها حُفَيْرَةٌ ثم أُوقِدَ فيها ،
ثم تَقْعُدُ فيها من داءٍ تجدُه .
قال : ويقال للطائر _ إذا أراد أن يقعَ
فيبسُطَ جناحيْهِ ويَمُدَّ رجليه _ : قد خَوَّى
تَخوِيَةً .
وقال غيره : خَوَاءُ الأرض _ ممدودٌ _ :
بَرَاحُها .
وقال أبو النَّجْم _ يصف فرساً طويلَ
القوائم _ :
يَبْدُو خَوَاءُ الأَرْضِ مِنْ خَوَائِهِ
)
ويقال لما يَسُدُّه الفرسُ بذَنَبه من فُرْجَة
ما بين رجليه : خَوَايَةٌ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
فَسَدَّ بِمَضْرَحِيِّ اللَّوْنِ جَثْلٍ
خَوَايَةَ فَرْجِ مِقْلاَتٍ دَهِينِ
أي : سَدَّتْ ما بينِ فَخِذَيها بذنَبٍ مَضْرَحِيِّ
اللونِ .
وخَوَى البيتُ _ إذا انهدم .
وقالتْ خَنْسَاءُ :
كانَ أَبُو حَسَّانَ عَرْشاً خَوَى
مِمَّا بَنَاهُ الدَّهْرُ دَانٍ ظَلِيلْ
) ( خَوَى ) ( _ أي : انهدم ووقَع .
ومنه قوله جلّ وعزّ : ( أعجاز نخل خاوية (
[ الحَاقَّة : 7 ] .
وقوله عزّ وجلّ : ( وهي خاوية على عروشها (
[ البَقَرَة : 259 ] .
وقال الليثُ : خَوَتِ الدار _ أي : بَادَ أهلُها
وهي قائمة بِلاَ عامِر .
والخَوِيُّ _ عن الأصمعيِّ _ : الوادي السهلُ
البعيدُ .
وأنشد بعضهم قول الطِّرِمَّاحِ :
وَخَوِيٌّ سَهلٌ يُثِيرُ بِهِ القَوْمُ
رِبَاضاً لِلْعِينِ بَعْدَ رِبَاضِ ) (
يقول : يمرُّ الرُّكبان بالْعِين في مرَابضها
فتُثِيرُها منها .
و ) ( الرِّبَاضُ ) ( : البقرُ التي رَبَضَتْ في كُنُسِها .
خاخ : خاَخٌ : اسمُ موضع يقال له : ) ( رَوْضَةُ
خَاخ ) ( ، بين الحرَمَيْنِ .
وكانت المرأَة التي أدركها عليٌّ والزُّبَيْرُ
رضي الله عنهما وأخذا منها كتاباً كتبه
حَاطِبُ بنُ أبي بَلْتَعَةَ معها أهل مكة . .
إنَّما أَدْرَكَاهَا برَوْضَةِ خَاخٍ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : الْخُوَيخِيَةُ
الدَّاهِيَةُ _ والياء مخفَّفةٌ .
وأنشدنا لِلَبِيدٍ :
وَكُلُّ أُناسٍ سَوْفَ تَدْخُلُ بَيْتَهُمْ
خُوَيْخِيَةٌ تَصْفَرُّ مِنْها الأنَامِلُ
وقال شَمِرٌ : لم أسمعْ ) ( خُوَيْخَيةٌ ) ( إلاَّ لِلَبيد .
قلتُ : وهو حَرْفٌ غريب ، وأبو عمرٍ و ثِقَةٌ .
ورواه بعضهم ) ( دْوَيْهِيَةٌ ) ( .
وأخبرني المنذريُّ _ عن ثعلب ، عن ابن
الأعرابيِّ _ قال :
الضُّوَيْضِيَةُ : الدَّاهِيَة .
وكذلك : الضُّوَاضِيَةُ .
قلت : وهذا غريب _ أيضاً _ .
وخى : سمِعْتُ غيرَ واحدٍ من العرب الفُصَحاء
يقول للرجل _ إذا هداه لصَوْبِ بلدٍ يأْتمُّه _ :
أَلاَ . . وخُذْ على سَمْتِ هذا الوَخِيِّ _ أي :
على هذا القَصْدِ والصَّوْبِ .
وقال أبو عمرٍ و : وَخَى فلانٌ يَخِي وَخْياً
إذا توَجَّهَ لِوَجْهٍ .
وأنشد الأصمعيُّ :
قَالَتْ وَلَمْ تَقْصِد لَهُ وَلَمْ تَخِهْ
أي : لم تَتَحَرَّ فيه الصوابَ .
قلتُ : التَّوَخِّي للحقِّ _ بمعنى التَّحَرِّي _ :
مأخوذٌ من هذا .
يقول الرجل لصاحبه : تَوَخَّيْتُ فيما أتَيْتُه
محبَّتَك _ أي : تحرَّيْتُ .
وربَّما قلَبُوا الواوَ ألِفاً . فقالوا : تَأَخَيْتُ .
وقال الليث : تَوَخَّيْتُ أَمْرَ كذا _ أي :
تَيَمَّمْتَهُ .
وإذا قلتَ : وخَّيْتُ فلاناً لأمر كذا عَدَّيْتَ
فيه الفِعلَ . . إلى غيره .
ويقال : عَرَفْتُ وَخْيَ القوم ، وَخِيَّتَهُمْ
وأَمَّهُمْ وإِمّتَهُم _ أي : قَصْدَهم .
أخى : وقال الليثُ : الأخِيَّةُ : عُودٌ يُعرَض في
الحائط . . تُشَدُّ إليه الدّابَّة .
وجَمْعُها : الأَوَاخِيُّ ، والأخَايَا .
وفي الحديث : ) ( لا تَجْعَلُوا ظُهُورَكُمْ
كَأَخايا الدّوَابِّ ) ( . . يَعْنِي في الصَّلاة .
أي : لا تُقَوِّسوها في الصلاة حتى . . تصيرَ
كهذه العُرَا .
قال : ولفلانٍ عند الأمير أَخيَّةٌ ثابتةٌ .
والفعلُ أَخَّيْتُ أَخِيَّةً وتَأخِيَةً .
قال : وتأَخَيْتُ أنَا . . اشتقاقُه : ) ( من آخيَّةِ ) (
العُود ، وهي في تقدير الفِعِل : ) ( فاعُولَةٌ ) ( .
قال : ويقال : آخِيَةٌ _ بالتَّخْفِيفِ .
قلتُ : وسمعتُ العربَ تقولُ للحَبْل _ الذي
يُدْفَنُ تحتَ الأرض _ مَثْنِيّاً _ ويُبْرَزُ طرَفاه
الآخران . . شِبْهُ حَلْقَةٍ ، وتُشَدُّ به الدَّابةُ _ :
أَخيّةٌ .
وجمعُها : أَوَاخِيُّ ، وأَخَايَا _ كما قال
الليثُ _ مِثلُ خَطِيئَةٍ وخَطَايَا _ وعِلّتُها
كعلَّتِها ، وقد مرَّ تفسيرُها .
وهي الأَوَارِيُّ . . والأواخِيُّ .
وقد تُخَفَّفُ الياءُ منهما .
ونحوَ ذلك قال الأصمعيُّ _ فيما رَوَى عنه
أبو حاتمٍ .
وكذلك رَوَى الْحَرَّانيُّ _ عن ابن السِّكِّيت .
وقال لي أَعرابيٌّ : أَخٍّ لي أَخيَّةً أَرْبِطُ إليها
مُهْرِي .
وإنما تُؤَخَّى الأَخِيَّةُ في سهولةِ الأرَضِينَ . .
لأنها أَرْفَقُ بالخيل من الأوْتاد النَّاشِزَةِ
أَطرافُها عن وَجه الأرض وهي أَشدُّ رُسوباً
في بطن الأرض السَّهلِة . . من الوَتد .
ويقال لها : الإدْرَوْنُ .
وجمعُه : الأدَارِينُ .
ورَوَى أبو سعيد الْخُدْرِيُّ _ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم )
أنه قال : ) ( مَثَلُ الْمُؤْمِنِ وَالإِيمَانِ كَمَثَلَ
الْفَرَسِ في أَخِيَّتِهِ . . يجُولُ ثمَّ يَرْجِعُ إلَيْهَا .
وإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَسْهُو ثُم يَرْجِعُ إلَى الإيمَانِ ) ( .
أَخيخة : قال ابنُ دُرَيْدٍ : الأخِيخَةُ : دقيقٌ يُصَبُّ
عليه ماءٌ ويُبْرَقُ بِزَيْتٍ أو بِسَمْنٍ ويُشربُ .
ولا يكون إلاَّ رقِيقاً .
وأنشد :
تَصْفِرُ في أَعْظُمِهِ الْمَخِيخَةْ
تَجشُّؤَ الشَّيْخِ عَنْ الأَخِيخَهْ
قال : شُبِّه صوتُ مَصِّه العظامَ _ التي فيها
الْمُخُّ . بجُشَاء الشيخ . . لأنه مُسْترْخِي
الْحَنَكِ واللَّهَوَاتِ . . فليس لِجُشائِهِ صوتٌ .
قلتُ : وهذا الذي قاله ابنُ دُرَيْدٍ في
) ( الأخِيخَةِ ) ( : صحيح ، سُميت أَخِيخَة
بحكاية صوتِ المتَحَسِّي لها _ إذا تحسَّاها
رَقيقةً .
أخ : وأنشدنا المنذريُّ _ فيما رَوَى لنَا عن
أحمد بنِ يَحْيَى عن ابن الأعرابيِّ _ أنه
أَنْشده :
وَانْثَنَتِ الرِّجْلُ فَصَارَتْ فَخَّا
وَصَارَ وَصْلُ الْغانِيَاتِ أَخَّا
) ( أَخّاً ) ( _ أي : قَذِراً .
قال : وأنشدنِيه أبُو الهيثم ) ( إِخَّا ) ( _ بالكسْرِ _
وقالَ : هو الزَّجْرُ .
وقال ابنُ دُرَيْدٍ : أَخُّ : كلمةٌ تُقال عن
التَّأَوه .
قال : وزعمَ بعضُ الْعَرَبِ أنه يقالُ لِلأَخِ :
) ( أَخٌّ ) ( _ مُثَقَّل .
قال : ذَكَرَه ابن الْكَلْبيِّ .
ولا أَدْرِيَ ما صِحَّتُه ؟
وقال ابنُ الْمُظَفِّرِ : قال الْخَلِيلُ : يقال :
) ( الأخُ ) ( للواحد . . والاثْنَان : إِخَوَانِ
والجميع : أَخْوَانٌ وإخْوَةٌ .
قال : وتقولُ : بَيني وبينه : أُخُوَّةٌ وإِخَاءٌ .
وتقولُ : آخَيْتُهُ . . على ) ( فَاعَلتُهُ ) ( . ولغةُ
طَيِّيءٍ : وَاخَيْتُهُ .
وتقولُ : هذا رجلٌ مِنْ آخَائي . . على وزن
) ( أَفْعَالِي ) ( _ أيْ : إخْوَاني .
وقدْ قالهُ أَبُو زيدٍ .
قال : ويقالُ : ) ( تركتُه بأَخِي الْخَيْر ) ( _ أيْ :
تركتُه بِشَرٍّ .
وقال الخليل : تأنيثُ الأخِ : ) ( أُخْتٌ ) (
وتاؤها ) ( هاءٌ ) ( والاثنتين : أُخْتَان والجميع :
أَخَوَاتٌ .
قال : و ) ( الأخُ ) ( كان تأسيسُ أصل بنائِهِ على
) ( فَعَلٍ ) ( _ ثلاثةُ مُتحرِّكاتٍ وكذلك :
) ( الأبُ ) ( .
فاسْتَثْقَلوا ذلك ، فأَلْقَوُا الواوَ ، وفيها ثلاثَة
أَشياء : حرفٌ وصرفٌ وصَوْتٌ .
فربَّما أَلْقَوا الواوَ والْيَاءَ بصرفِها فأَبْقَوْا منها
الصوتَ ، واعْتمد الصوْتُ على حركة
ما قَبْلَه .
فإن كانت الحركةُ فتحةً صَارَ الصوتُ منها
) ( ألِفاً لَيِّنَةً ) ( .
وإن كانت ضَمَّةً صَارَ معها ) ( واواً لَيِّنَةً ) ( .
وإنْ كانت كسرةً صارَ معها ) ( يَاءً لَيَّنةً ) ( .
فاعْتمدَ صوتُ واو ) ( الأَخِ ) ( على فتْحَةِ
الخَاءِ ، فصارَ مَعَها أَلِفاً لَيِّنةً _ ) ( أَخَا ) ( _
وكَذلكَ ) ( أَبَا ) ( . . فأَمَّا الألفُ اللّيِّنةُ في
موضعِ الْفَتْح _ كقولك ) ( أَخَا ) ( ، وكَذلك
) ( أَبَا ) ( فَكأَلِفِ ) ( رَبَا ، وغَزَا ) ( .
ونحو ذلك _ وكذلك أبي _ ثمَّ أَلْقَوُا الألِفَ
استِخفافاً _ لكثرةِ استعمالهم _ وبقيتِ
) ( الْخَاءُ ) ( على حركتها فَجَرَتْ على وجوهِ
النَّحْو لِقِصَرِ الاسم .
فإذا لم يُضيفوهُ قوَّوْهُ بالتنوين ، وإذا
أضافوا لم يحسُنِ التنوينُ في الإضافة
فقوَّوْهُ بالمدِّ . . فقالوا ) ( أَخُو . . وأَخَا
وَأَخِي ) ( .
تقول : أَخُوك أَخُو صِدقٍ _ وأَخُوك أَخٌ
صالحٌ .
فإذا ثنُّوْا . . قالوا : أَخَوَانِ وأَبَوَانِ لأن
الإسم متحرِّكُ الْحَشْوِ ، فلم تصِرْ حركتُه
خَلَفاً من ) ( الواو ) السَّاقطةِ _ كما صارتْ
حرَكةُ الدَّالِ من ) ( الْيَدِ ) ( وحركةُ الميم من
) ( الدَّمِ ) ( . . فقالوا ) ( دَمَانِ ، ويَدَانِ ) ( .
وقد جاءَ في الشعر ) ( دَمَيَان ) ( . . كَقَولِ
الشاعرِ :
فَلَوْ أَنَّا عَلَى حَجَرٍ ذُبِحْنَا
جَرَى الدَّمَيَانِ بِالْخَبَرِ الْيَقِينِ
وإنما قال : ) ( الدَّمَيَانِ ) ( على ) ( الدَّمَا ) (
كقولكَ : دَمِيَ وجهُ فُلانٍ أشدّ الدَّمَا . .
فَحُرِّكَ الْحَشْوُ .
وكذلك قالوا : ) ( أَخَوَانِ ) ( وهم ) ( الإخْوَةُ ) ( _
إذا كانوا لأبٍ _ وهمُ ) ( الإخْوَانُ ) ( _ إذا لم
يكونوا لأبٍ .
قلتُ : هذا خطأ _ الإخْوَةُ و ) ( الإخْوَانُ ) (
يكونونَ إخْوَةً لأبٍ ، وإِخْوَةً للصَّفَاءِ .
وقال أبو حاتم : قال أهل البَصْرةِ
أَجْمَعُونَ : ) ( الإخْوَةُ ) ( : في النَّسبِ ،
و ) ( الإخْوَانُ ) ( : في الصداقةِ .
تقول : قال رَجلٌ . . من إخْوَانِي
وأَصدقائي .
فإِذَا كَانَ أَخَاهُ في النَّسَبِ . . قالوا :
إخْوَتِي .
قال أبو حاتم : وهذا خَطَأ وتخليطٌ .
يقال للأصدقاءِ وغير الأصدقاءِ : إخْوَةٌ
وإخْوَانٌ .
قال الله جلّ وعزّ : ( إنما المؤمنون إخوة (
[ الحُجرَات : 10 ] ولم يَعْنِ النسب .
وقال : ( أو بيوت إخوانكم ( [ النور : 61 ]
وهذا في النسب .
وقال : ( فإخوانكم في الدين ومواليكم (
[ الأحزَاب : 5 ] .
وقال الليث : الإخَاءُ : المُؤَاخَاةُ والتّآخِي
والأخُوَّةُ : قَرَابَة الأخِ ، والتّآخِي : اتِّخاذُ
الإخْوَانِ .
ويقال : بينهما إخَاءٌ وأُخُوَّةٌ : ونحوُ ذلك .
وآخَيْتُ فلاناً مُؤَاخَاةً وإخَاءً .
و ) ( الأُخْتُ ) ( كان حدُّها ) ( أخَةً ) ( فصار
الإعرابُ على الهاءِ والْخَاءُ في موضع
رَفْع _ ولكنها انفتحتْ لحالِ هاء التأنيثِ
فاعْتَمدتْ عليه ، لأنها لا تعتمدُ إلاّ على
حرفٍ متحرِّكٍ بالفتحةِ ، وأُسْكِنَتِ الخاءُ
فَحُوِّلَ صَرْفُها على الألِف وصارت الهاءُ
تاءً _ كأَنَّهَا من أصلِ الكلمة _ وَوقع
الإعرابُ على التاء ، وأُلْزِمَتِ الضمَّة _
التي كانت في الْخَاءِ _ الألِفَ .
وكذلك نحوُ ذلك فافْهَمْ .
وقال بعضُ النَّحْوِيِّينَ : سُمِّيَ الأخُ أخاً لأنَّ
قصدَه قصدُ أَخِيهِ .
وأصلُهُ : من ) ( وَخَى يَخِي ) ( _ إذا قَصَدَ
فقُلِبَتِ الواوُ همزةً .
وفي الحديث ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آخَى بَيْنَ
الْمهَاجِرِينَ والأَنْصَارِ ) ( _ أَيْ : ألّفَ بَيْنَهُمْ
بِأُخُوَّةِ الإسلاَمِ والإيمَانِ .
وقرأْتُ في كتاب ) ( النوادرِ ) ( لابْنِ هانِىء _
عن أبي زيْدٍ :
يقال : ) ( خَايِ بِكَ علينا ) ( _ أي : اعْجَلْ
علينا . . غيرُ مَوصُولٍ .
وأسْمَعَنيهُ الإيادِيُّ لِشَمِرٍ _ عن أبي عبيد _ :
) ( خَايِبكَ علينا ) ( .
وصلَ الياءَ بالبَاءِ في الكتابِ .
والصوابُ : ما كُتِبَ ) ( في كتَابِ ابنِ
هَانِىءٍ ) ( .
يقالُ خَاي بِكَ علينا ، وخَايِ بِكُمَا ، وخَايِ
بِكُمْ ، وخَايِ بِكِ : اعْجَلِي وخَايِ بِكُما :
اعْجِلاَ ، وخايِ بكُنَّ : اعجلن .
كلُّ ذلك بلفظٍ واحداٍ إلاَّ الكافَ ، فإنك
تُثَنِّيهَا وتَجْمَعُهَا .
وقال الكُمَيْتُ :
بِخَايِ بِكَ الْحَقْ يَهْتِفُونَ وَحَيَّهَلْ
قال : الياءُ متحركةٌ غيرُ شديدة ، والألفُ
ساكنةٌ .

##### Türkçe

باب لفيف حرف الخاء
**خوخ** ، **خاخ** ، **وخوخ** ، **خوى** ، **وخى** ، **أخ** ، **أخيه** ، **أخيخة** ، **خو** : kullanımdadır:

**خوخ** : Leys dedi: **الْخَوْخَةُ**: iki ev yahut iki hâne arasında, üzerlerine kapı dikilmemiş bir gediktir; Hicaz ehlinin dilinde.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: “Mescidde hiçbir **خَوْخَةٌ** kalmasın; mutlaka kapatılsın; ancak Ebû Bekir’in **خَوْخَةِ**si müstesna” (es-Sıddîk, رضي الله عنه).
Leys dedi: Acemlerin “( بَنْجَرْقَاتْ )” diye adlandırdığı bu kapılara bazı insanlar **خَوْخَاتٍ** derler.
Dedi: **الخَوْخَةُ**: bir meyvedir.
Hepsi: **خَوْخٌ**.
Dedi: Yeşil bir elbise türü vardır; Mekke ehli ona **الخَوْخَةَ** der.
Dedi: **الخَوْخاءةُ**: ahmak adamdır; çoğulu: **الْخَوْخَاؤُونَ**.
Ben dedim: Güvenilirler için ezberlediğimiz ve derlediğimiz: **الْهَوْهَاءَةُ**: korkak ahmak ( **بالهاءِ** ile); belki **الْخاء** onda bir lehçedir.

**وخوخ** : Leys dedi: **الوَخْوَخةُ**: kuş seslerinin bazısının taklididir.
Dedi: **الوَخْوَاخُ**: tembel, ağır (kimse)dir.
Şu beyit okundu:
لَيْسَ بِوَخْوَاخٍ ولاَ مُسَنْطِلِ

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الوَخْوَاخُ**: işten geri duran tembeldir.
Dedi: Erkeğe, iktidarsız olana: **وَخْوَاخُ** denir.
Ve **ذَوْذَخ**.

**وخ** : Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الوَخُّ**: acıdır; **الوَخُّ**: kastetmektir. **الْخَوُّ**: açlıktır.
Ben dedim: Her geniş vadi — düz bir ovada — işte o **خَوٌّ** ve **خَوِيٌّ**dur.
**والخَوَّانِ**: Benî Temîm diyarında bilinen iki vadidir.
“( يومُ خَوٍّ )”: Arap günlerinden bilinen bir gündür.

**خوى** : Allah جلّ وعزّ — Âd kıssasında — dedi: “( كأنهم أعجاز نخل خاوية ( [ الحاقَّة : 7 ].
**وأعجَازُ النَّخْلِ**: onun kökleridir.
Ve denildi: “( خَاوِيةٌ )” **النَّخْل** için bir sıfattır; çünkü “( النَّخْلَ )” müzekker de müennes de gelir.
Ve جلّ وعزّ başka bir yerde dedi: “( كأنهم أعجاز نخل منقعر ( [ القَمَر : 20 ].
Ve “( الْمُنْقَعِرُ )”: kökünden sökülüp çıkmış olandır. Aynı şekilde: “( الْخَاوِيَةُ )” da; manası: sökülüp çıkmışın manasıdır.
Ona, sökülüp çıktığında: “( خَاوِيةٌ )” denildi; çünkü, içinde bitmiş olduğu menbitinden **خَوَتْ**; onun menbiti de ondan **خَوَى**.
“( خَوَتْ )”ın manası — yani: boşaldı; tıpkı evin **خُوِيّاً** boşalması gibi — eğer ehlinden boşalırsa.
Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: “( خَوَتِ الدَّارُ )” **تَخْوِي خُوِيّاً**: boşaldığında.
Kisâî dedi: onun gibidir.
Dedi: “( خَوِيَتِ الدَّارُ )” da caizdir.
Asma‘î dedi: Ev **خوَى** **يَخْوَى** **خَوَاء** — uzatılmış — ehlinden boşalınca.
Ve denir: Falan, atının **خَوَاءِ**sına girdi; yani elleri ile ayakları arasına.
Ebû Zeyd: Yıldızlar **خَوَتِ** **تَخْوِي** **خَيّاً**: kuraklık oldu da yağmur yağdırmadığında.
Ve **خَوَّتْ** **تَخْوِيَةً**: batışa meylettiğinde.
Ebû Ubeyd de — ashabından — dedi: Yıldızlar **خَوَتِ** ve **أَخْوَتْ**: düştüğünde ve kendi nev’inde yağmur yağdırmadığında.
Ferrâ şu beyiti okudu:
وأَخْوَتْ نجُومُ الأخْذِ إلاَّ أَنِضَّة
أَنِضَّةَ مَحْلٍ لَيْسَ قاطِرُهَا يُثْرِي

Ebû Zeyd: Develer **خَوَّتِ** **تَخْوِيَةً**: karınları içe çekildiğinde ve yukarı kalktığında.
Hadiste: “( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذَا سَجَدَ خَوَّى )”.
Manası: karnını yerden, iki pazusunu da iki yanından uzaklaştırdı.
Bundan dolayı, deveye — çöktüğünde, zayıflığından dolayı çökerken karnı uzaklaşırsa —: “**قد خَوَّتْ**” denir.
Ebû Ubeyd, zayıf bir deve vasfında şu beyiti okudu:
ذاتَ انْتِبَاذٍ عَنِ الحَادِي إذا بَرَكَت
خَوَّتْ عَلَى ثَفِنَاتٍ مُحْزَئِلاَّتِ
“( مُحْزَئِلاَّتٌ )”: yüksek, uzak duranlardır.

Ebû Zeyd dedi: Kadın “( خَوِيَتِ )” “( خَوًى )”: doğum sırasında yemediğinde.
Asma‘î dedi: Adam **خَوِيَ** **تخْوِي** **خوًى**: karnında yiyecek azaldığında da zayıfladığında.
Kisâî dedi: Kadın için **خوَّيْتُ**: ona yiyeceği bir **خوِيَّةً** yaptığımda.
Asma‘î dedi: Kadına “( خُوِّيتْ )” denir; o, **تُخَوَّى** **تَخْوِيَةً**.
Bu, ona bir çukur kazılıp sonra içinde ateş yakıldığında, sonra da bulduğu bir hastalıktan dolayı onun içinde oturduğunda olur.
Dedi: Kuşa — konmak istediğinde, iki kanadını açıp iki bacağını uzattığında —: “**قد خَوَّى تَخوِيَةً**” denir.
Başkası dedi: Yerin **خَوَاءُ**su — uzatılmış — onun açıklığıdır.
Ebû’n-Necm — uzun bacaklı bir atı vasfederken — dedi:
يَبْدُو خَوَاءُ الأَرْضِ مِنْ خَوَائِهِ
)

Ve atın kuyruğuyla iki bacağı arasındaki aralıktan kapattığı şeye: **خَوَايَةٌ** denir.
Tırimmâh dedi:
فَسَدَّ بِمَضْرَحِيِّ اللَّوْنِ جَثْلٍ
خَوَايَةَ فَرْجِ مِقْلاَتٍ دَهِينِ
Yani: iki uyluğu arasını, rengi **مَضْرَحِيِّ** olan bir kuyrukla kapattı.

Ve ev **خَوَى**: yıkıldığında.
Hansıâ dedi:
كانَ أَبُو حَسَّانَ عَرْشاً خَوَى
مِمَّا بَنَاهُ الدَّهْرُ دَانٍ ظَلِيلْ
“( خَوَى )”: yani yıkıldı ve düştü.
Bundan, جلّ وعزّ’ün sözü: “( أعجاز نخل خاوية ( [ الحَاقَّة : 7 ].
Ve عزّ وجلّ’ün sözü: “( وهي خاوية على عروشها ( [ البَقَرَة : 259 ].
Leys dedi: Ev **خَوَتِ**: yani ahalisi yok oldu; o ise, içinde oturan olmaksızın ayakta durur.
Asma‘î’den —: **الخَوِيُّ**: uzak, düz vadi.
Bazıları Tırimmâh’ın şu sözünü okudu:
وَخَوِيٌّ سَهلٌ يُثِيرُ بِهِ القَوْمُ
رِبَاضاً لِلْعِينِ بَعْدَ رِبَاضِ ) (
Diyor ki: binekli olanlar, **الْعِين**in yataklarında yanından geçer de onları oradan kaldırır.
“( الرِّبَاضُ )”: inlerinde çökmüş sığırlardır.

**خاخ** : **خاَخٌ**: “( رَوْضَةُ خَاخ )” denilen bir yer adıdır; iki harem arasındadır.
Ali ile Zübeyr’in رضي الله عنهما, Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın Mekke ehline yazdığı mektubu yanında taşıyan kadına yetişip ondan aldıkları yer, ancak **برَوْضَةِ خَاخٍ** idi.

Ebû Ubeyd — Ebû Amr’dan —: **الْخُوَيخِيَةُ**: musibettir; **والياء مخفَّفةٌ**.
Lebîd’e şu beyit okuttuk:
وَكُلُّ أُناسٍ سَوْفَ تَدْخُلُ بَيْتَهُمْ
خُوَيْخِيَةٌ تَصْفِرُّ مِنْها الأنَامِلُ
Şemir dedi: **( خُوَيْخَيةٌ )**yi ancak Lebîd için işittim.
Ben dedim: Bu garip bir harftir; Ebû Amr da güvenilirdir.
Bazıları onu “( دْوَيْهِيَةٌ )” diye rivayet etti.
Münzirî bana haber verdi — Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den — dedi ki:
**الضُّوَيْضِيَةُ**: musibettir.
Aynı şekilde: **الضُّوَاضِيَةُ**.
Ben dedim: Bu da gariptir.

**وخى** : Fasih Araplardan birden fazlasını işittim; adama — onu, yöneldiği bir beldenin isabetine hidayet ettiğinde — şöyle der: “Ala… şu **الوَخِيِّ**nin yönü üzere al”; yani: bu kasıt ve isabet üzere.
Ebû Amr dedi: Falan **وَخَى** **يَخِي** **وَخْياً**: bir yöne yöneldiğinde.
Asma‘î şu beyiti okudu:
قَالَتْ وَلَمْ تَقْصِد لَهُ وَلَمْ تَخِهْ
Yani: onda doğruluğu araştırmadı.
Ben dedim: Hak için **التَّوَخِّي** — **التَّحَرِّي** manasında — bundan alınmıştır.
Adam, arkadaşına der: “Onu yaptığımda senin sevgini **تَوَخَّيْتُ**”; yani: araştırdım.
Bazen **الواو**yu **ألِفاً**a çevirirler; “**تَأَخَيْتُ**” derler.
Leys dedi: “**تَوَخَّيْتُ** şu işi”; yani: ona yöneldin.
“Falanı şu iş için **وخَّيْتُ**” dediğinde, fiili başkasına geçişli kıldın.
Ve denir: Kavmin **وَخْيَ**sini, **وَخِيَّتَهُمْ**ini, **أَمَّهُمْ**ini ve **إِمّتَهُم**unu bildim; yani: kasıtlarını.

**أخى** : Leys dedi: **الأخِيَّةُ**: duvarda enlemesine konulan bir ağaçtır; binek ona bağlanır.
Çoğulu: **الأَوَاخِيُّ** ve **الأخَايَا**.
Hadiste: “( لا تَجْعَلُوا ظُهُورَكُمْ كَأَخايا الدّوَابِّ )” — namazda demektir.
Yani: namazda onları kamburlaştırmayın; ta ki bu bağlar gibi olmasın.
Dedi: Falanın emir yanında sabit bir **أَخيَّةٌ**si vardır.
Fiil: **أَخَّيْتُ** **أَخِيَّةً** ve **تَأخِيَةً**.
Dedi: Ben **تأَخَيْتُ**; iştikakı: “( من آخيَّةِ )” ağaçtan; o, fi‘il takdirinde: “( فاعُولَةٌ )”dır.
Dedi: “**آخِيَةٌ**” — hafifletmeyle — de denir.
Ben dedim: Arapların, yer altına gömülen — iki kat yapılmış — ve öteki iki ucu halka gibi dışarı çıkarılan, binek onunla bağlanan ip için: **أَخيّةٌ** dediklerini işittim.
Çoğulu: **أَوَاخِيُّ** ve **أَخَايَا**; Leys’in dediği gibi; **خَطِيئَةٍ** ve **خَطَايَا** misali; onun illetinin illeti gibi; tefsiri geçmişti.
Ve o, **الأَوَارِيُّ**… ve **الأواخِيُّ**dur.
İkisinde de **الياء** hafifletilebilir.
Bunun benzerini Asma‘î dedi — Ebû Hâtim’in ondan rivayet ettiğinde.
Aynı şekilde Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti.
Bir bedevî bana dedi: “Bana bir **أَخيَّةً** **أَخٍّ** et; tayımı ona bağlayayım.”
**الأَخِيَّةُ** ancak yerlerin yumuşaklığında yapılır; çünkü o, yüzün üstünden uçları çıkıntı yapan kazıklardan atlara daha yumuşaktır; ve düz yerin karnında kazıktan daha sağlam yerleşir.
Ona: **الإدْرَوْنُ** denir.
Çoğulu: **الأدَارِينُ**.
Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti: “( مَثَلُ الْمُؤْمِنِ وَالإِيمَانِ كَمَثَلَ الْفَرَسِ في أَخِيَّتِهِ . . يجُولُ ثمَّ يَرْجِعُ إلَيْهَا . وإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَسْهُو ثُم يَرْجِعُ إلَى الإيمَانِ )”.

**أَخيخة** : İbn Düreyd dedi: **الأخِيخَةُ**: üzerine su dökülen, zeytinyağıyla yahut sadeyağla parlatılan ve içilen bir undur; ancak ince olur.
Şu beyit okundu:
تَصْفِرُ في أَعْظُمِهِ الْمَخِيخَةْ
تَجشُّؤَ الشَّيْخِ عَنْ الأَخِيخَهْ
Dedi: Kemikleri emmesinin sesi — içinde ilik olan — ihtiyarın geğirmesine benzetildi; çünkü çene ve küçük dil gevşektir; bu yüzden geğirmesinin sesi yoktur.
Ben dedim: İbn Düreyd’in “( الأخِيخَةِ )” hakkında söylediği: doğrudur; onu, onu içenin — onu ince olarak içtiğinde — sesinin taklidiyle **أَخِيخَة** diye adlandırdı.

**أخ** : Münzirî bize — Ahmed b. Yahyâ’dan, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği üzere — şu beyiti okuttu:
وَانْثَنَتِ الرِّجْلُ فَصَارَتْ فَخَّا
وَصَارَ وَصْلُ الْغانِيَاتِ أَخَّا
“( أَخّاً )”: yani: pis.
Dedi: Ebû’l-Heysem bana onu “( إِخَّا )” — kesre ile — okuttu ve dedi ki: o, azarlamadır.
İbn Düreyd dedi: **أَخُّ**: inleme üzerine söylenen bir kelimedir.
Dedi: Bazı Araplar, kardeşe “( أَخٌّ )” — şeddeli — denildiğini iddia etti.
İbnü’l-Kelbî onu zikretti.
Onun sıhhatini bilmiyorum.
İbnü’l-Muzaffer dedi: Halîl dedi ki: “( الأخُ )” tekil içindir; ikisi: **إِخَوَانِ**; hepsi: **أَخْوَانٌ** ve **إخْوَةٌ**.
Dedi: “Onunla benim aramda: **أُخُوَّةٌ** ve **إِخَاءٌ**” dersin.
Ve “Onu kardeş edindim: **آخَيْتُهُ**” dersin; “( فَاعَلتُهُ )” üzere. Tayyi’ lehçesi: **وَاخَيْتُهُ**.
Ve “Bu, **مِنْ آخَائي**ndan bir adamdır” dersin; “( أَفْعَالِي )” vezni üzere; yani: kardeşlerim.
Ebû Zeyd onu söylemiştir.
Dedi: “( تركتُه بأَخِي الْخَيْر )” denir; yani: onu şer ile bıraktım.
Halîl dedi: Kardeşin müennesi: “( أُخْتٌ )”; onun **تاؤها**sı “( هاءٌ )”dır; ikisi: **أُخْتَان**; hepsi: **أَخَوَاتٌ**.
Dedi: “( الأخُ )”un aslî kuruluşunun temeli “( فَعَلٍ )” üzere idi — üç harekeli — aynı şekilde: “( الأبُ )”.
Bunu ağır buldular; **الواو**yu attılar; onda üç şey vardır: harf, sarf ve ses.
Bazen **الواو**yu ve **الْيَاءَ**yı sarfıyla atarlar da ondan sesi bırakırlar; ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır.
Hareke fetha ise, ses ondan “( ألِفاً لَيِّنَةً )” olur.
Damme ise, onunla “( واواً لَيِّنَةً )” olur.
Kesre ise, onunla “( يَاءً لَيَّنةً )” olur.
**الأَخِ**in **واو**sunun sesi, **الْخَاءِ**nın fethasına dayandı; onunla yumuşak bir elif oldu: “( أَخَا )”; aynı şekilde “( أَبَا )”. Açık yerdeki yumuşak elif — “( أَخَا )” dediğin gibi, aynı şekilde “( أَبَا )” — “( رَبَا ، وغَزَا )”nın elifi gibidir.
Bunun benzeri — ve aynı şekilde “أبي” — sonra, kullanımlarının çokluğundan dolayı hafifletmek için elifi attılar; “( الْخَاءُ )” harekesi üzere kaldı; isim kısa olduğundan nahiv vecihleri üzere yürüdü.
Onu izafe etmediklerinde tenvinle kuvvetlendirdiler; izafe ettiklerinde izafede tenvin güzel olmadı; onu uzatmayla kuvvetlendirdiler; şöyle dediler: “( أَخُو . . وأَخَا وَأَخِي )”.
Dersin: “Kardeşin, doğruluk kardeşidir: **أَخُو**”; ve “Kardeşin salih bir kardeştir: **أَخٌ**.”
İkili yaptıklarında: **أَخَوَانِ** ve **أَبَوَانِ** dediler; çünkü isim iç harekeli idi; onun harekesi, düşen “( الواو )”nun yerine geçmedi; tıpkı “( الْيَدِ )”den **الدال**ın harekesinin ve “( الدَّمِ )”den **الميم**in harekesinin yerine geçmesi gibi; bu yüzden “( دَمَانِ ، ويَدَانِ )” dediler.
Şiirde “( دَمَيَان )” gelmiştir; şairin sözü gibi:
فَلَوْ أَنَّا عَلَى حَجَرٍ ذُبِحْنَا
جَرَى الدَّمَيَانِ بِالْخَبَرِ الْيَقِينِ
O, “( الدَّمَيَانِ )” dedi; “( الدَّمَا )” üzere; “Falanın yüzü kanadı: en şiddetli **الدَّمَا**” dediğin gibi; iç kısım harekelendirildi.
Aynı şekilde: “( أَخَوَانِ )” dediler; onlar “( الإخْوَةُ )”dur — eğer bir babadan iseler — ve onlar “( الإخْوَانُ )”dur — eğer bir babadan değillerse.
Ben dedim: Bu hatadır; **الإخْوَةُ** ve “( الإخْوَانُ )” bir babadan kardeş de olurlar, safa için kardeş de olurlar.
Ebû Hâtim dedi: Basra ehli topluca dedi ki: “( الإخْوَةُ )”: nesepte; ve “( الإخْوَانُ )”: dostlukta.
Dersin: “Kardeşlerimden ve dostlarımdan bir adam dedi.”
Eğer nesepte kardeşi ise: “**إخْوَتِي**” dediler.
Ebû Hâtim dedi: Bu hatadır ve karıştırmadır.
Dostlara ve dost olmayanlara: **إخْوَةٌ** ve **إخْوَانٌ** denir.
Allah جلّ وعزّ dedi: “( إنما المؤمنون إخوة ( [ الحُجرَات : 10 ]”; nesebi kastetmedi.
Ve dedi: “( أو بيوت إخوانكم ( [ النور : 61 ]”; bu nesepte.
Ve dedi: “( فإخوانكم في الدين ومواليكم ( [ الأحزَاب : 5 ].
Leys dedi: **الإخَاءُ**: **المُؤَاخَاةُ** ve **التّآخِي**dir. **الأخُوَّةُ**: kardeşin yakınlığıdır. **التّآخِي**: kardeşler edinmektir.
Ve denir: “Aralarında **إخَاءٌ** ve **أُخُوَّةٌ** vardır”; ve bunun benzeri.
Ve falanı **مُؤَاخَاةً** ve **إخَاءً** olarak kardeş edindim.

“( الأُخْتُ )”un sınırı “( أخَةً )” idi; i‘rab **الهاءِ** üzerine oldu; **الْخَاءُ** ref‘ yerindedir; fakat müenneslik **هاء**sının hâlinden dolayı fethalandı; ona dayandı; çünkü o ancak fethalı harekeli bir harfe dayanır. **الخاء** sükûnlandı; sarfı elif üzerine çevrildi; **الهاء** da taya dönüştü — sanki kelimenin aslındanmış gibi — ve i‘rab **التاء** üzerine düştü; **الْخَاءِ**nda olan damme elife ilzam edildi.
Bunun benzeri; öyleyse anla.

Bazı nahivciler dedi: Kardeşe “أخ” denildi; çünkü onun kastı, kardeşinin kastıdır.
Aslı: “( وَخَى يَخِي )”dendir — kastettiğinde —; sonra **الواو** hemzeye çevrildi.
Hadiste: “( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) آخَى بَيْنَ الْمهَاجِرِينَ والأَنْصَارِ )”: yani onları İslâm ve iman kardeşliğiyle birbirine ülfet ettirdi.

İbn Hânî’nin “( النوادرِ )” kitabında Ebû Zeyd’den okudum:
Denir: “( خَايِ بِكَ علينا )”; yani: bize acele et; bitişik değildir.
İyâdî onu bana Şemir için — Ebû Ubeyd’den — işittirdi: “( خَايِبكَ علينا )”; kitapta **الياء**yı **البَاءِ** ile birleştirdi.
Doğrusu: “( في كتَابِ ابنِ هَانِىءٍ )”de yazılandır.
Denir: “خَاي بِكَ علينا”, “خَايِ بِكُمَا”, “خَايِ بِكُمْ”, “خَايِ بِكِ”: “acele et”; “خَايِ بِكُما”: “ikiniz acele edin”; “خايِ بكُنَّ”: “acele edin (kadınlar)”.
Bütün bunlar tek bir lafızladır; yalnız **الكاف** hariç; çünkü onu ikil yapar ve çoğul yaparsın.
Kümeyt dedi:
بِخَايِ بِكَ الْحَقْ يَهْتِفُونَ وَحَيَّهَلْ
Dedi: **الياء** harekelidir, şiddeli değildir; **الألف** sâkindir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
  (خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])  وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
  (خوب)  الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة.
  (خوت)  الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])  هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])  ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت.
  ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ.
ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون.
  (خوث)  الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])  (خوخ)  الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً.
  (خود)  الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])  كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم.
  (خور)  الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف.
  فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])  وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها.
  (خوس)  الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة.  وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً.
  (خوش)  الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ.
  (خوص)  الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])  يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])  وقال آخَر([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ  وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ.
  (خوض)  الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم.
  (خوط)  الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])  خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر.
  والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض.
  (خوف)  الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه.
  (خوق)  الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ.
  (خول)  الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة.
  (خون)  الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])  ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])  فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له.
  وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70).
([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت).
([3]) ديوان أبي ذؤيب 95.
([4]) في الأصل: "النساء".
([5]) في الأصل: "والتخوف".
([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل.
([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة.
([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ.
([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب".
([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه.
([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص).
([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص).
([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف.
([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان.
([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا".
([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون).
([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280).
([18]) ديوان ذي الرمة  واللسان (نعش، خون، بغم).
ـ

##### Türkçe

(خاء, واو ve onları üçleyenlerin bâbı)
  (خوي)  **الخاء** ve **الواو** ve **الياء** bir tek asıldır; **الخُلوِّ** ve **السُّقوط**a delâlet eder. Denir: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**; düştüğü ve düşüşü sırasında yağmur bulunmadığı zaman; ve **أخْوَى** da. Dedi:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])
  Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**, batışa meylettiği zaman. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**, karınları içe çekildiği zaman. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**, doğum sırasında yemediği zaman. Ve denir: **خَوَّى الرّجلُ**, secdesinde uzaklaştığı zaman; ve aynı şekilde deve, çökmüşünde uzaklaştığı zaman. Ve o, bâbın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiği zaman, pazusu ile yanı arasındakini boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturuşu sırasında **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى**, kanatlarını saldığı zaman. Amma **الخَوَاةُ** ise sestir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz, ve asıl değildir.
  (خوب)  **الخاء** ve **الواو** ve **الباء** bir küçük asıldır; **خُلوٍّ**e ve benzerine delâlet eder. Denir: **أصابتهم خَوْبةٌ**, yanlarındaki gittiği ve hiçbir şey kalmadığı zaman. Ve **الخَوْبَةُ**: iki yer arasında yağmur yağmış olduğu hâlde yağmur almayan yer; ve o, **الخَطِيطة** gibidir.
  (خوت)  **الخاء** ve **الواو** ve **التاء** bir tek asıldır; nüfûza ve ayak basarak geçişe delâlet eder. Denir: **رجُلٌ خَوّاتٌ**, işlerden bindiğine aldırmadığı zaman. Dedi:
  لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2])
  Bu asıldır. Sonra denir: **خاتَت العُقَاب**, daldığı zaman; ve o **خائتة**dir. Ebû Züeyb dedi:
فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3])
  Ve denir: Kurt, koyunu koyundan sonra **يَخْتاتُ** etmeyi sürdürdü; yani onu aldatır ve üzerine koşar. Amma İbnü’l-A‘râbî’nin onların sözünden hikâye ettiği: **خاتَ يَخُوتُ**; ahdini bozduğu zaman; bâbdan olması câizdir; sanki ihânet yolunda bozdu ve geçti. Ve **التّاء**’nın **سين**den bedel olması da câizdir; sanki **خاس** idi; **سين** **تاء**ya çevrilince bina **يَخِيس**’ten **يَخُوت**’a değiştirilmiştir([4]).
  Ve bundan: **خاتَ الرّجلُ** ve **أنْفَضَ**, azığı gittiği zaman. Ve o, **سين**dendir. Ve aynı şekilde **خات الرّجُل**; yaşlandığı zaman. Amma onların sözleri: **التَّخوُّتَ** eksiltmedir; o, bize göre, ibdâl bâbındandır; ya **التخوُّن**dan ya da **التخوّف**([5])dandır; ikisi de kendi bâbında zikredilmiştir. Ve denir: Falan, kavmin sözünü **يتخوَّتُ** eder ve **يختاتُ** eder; ondan aldığı ve sakındığı zaman.
Ve birinci bâbdandır: Onlar geceyi **يَخْتَاتونَ**; yani yürürler ve keserler.
  (خوث)  **الخاء** ve **الواو** ve **الثاء** bir küçük asıldır; düzenli değildir ve üzerine kıyas edilmez. Derler: **خَوِثتِ المرأةُ**, karnı büyüdüğü zaman. Ve denir: bilakis **الخَوْثاء** yumuşak olandır. Dedi:
عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6])
  (خوخ)  **الخاء** ve **الواو** ve **الخاء** bir şey değildir. Ve onda **الخَوْخُ** vardır; ve onu Arapça görmüyorum.
  (خود)  **الخاء** ve **الواو** ve **الدال** bir küçük asıldır; onda bir tek kelime vardır. Denir: **خَوَّدُوا** yürüyüşte. Ve aslı onların sözü: **خَوَّدْتُ الفحلَ** **تخويداً**, onu dişilerin içine saldığım zaman. Ve inşâd etti:
وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7])
  Halîl onu böyle inşâd etti. Başkası onu şöyle rivayet etti: "وخَوَّد فَحْلُها".
  (خوذ)  **الخاء** ve **الواو** ve **الذال** düzenli bir asıl değildir, ve üzerine kıyas edilmez; onda ancak te’vîlinde ihtilâf edilen bir tek kelime vardır. Dediler: **خاوَذْتُه**, ona muhalefet ettiğim zaman. Ve bazısı dedi: **خاوذتُه** ona muvafakat ettim. Ve derler: **خِواذَ الحُمَّى**; bilinmeyen bir vakitte gelmesidir.
  (خور)  **الخاء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: biri sese delâlet eder, diğeri zayıflığa.
  Birincisi onların sözü: **خار الثَّور** **يخور**, ve bu onun sesidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88].
  Amma diğeri: **الخَوَّار**; her şeyden zayıf olan. Denir: **رُمْحٌ خوّارٌ**, ve **أرضٌ خَوّارةٌ**, ve cem‘i **خُورٌ**dur. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8])
  Ve onların azîz deveye **خَوّارةٌ** demeleri ve cem‘inin **خُورٌ** olması; o da bâbdandır; çünkü o **عَزُوزاً** olmadığında—ve **العَزُوز**: idrar yolu dar olan; **الأرض العَزَاز**dan türetilmiştir—o vakit **خَوّارةٌ** olur; zira şiddet ondan ayrılmıştır.
  (خوس)  **الخاء** ve **الواو** ve **السين** bir tek asıldır; bozulmaya delâlet eder. Denir: **خاسَت الجِيفَةُ** ilk kokmaya başladığında; sanki o, durgunlaştı da bozuldu. Sonra bunun üzerine taşındı da denildi: **خاسَ** ahdinde; bozduğu ve hıyanet ettiği zaman. Dediler: ve **الخَوْسُ** hıyanettir. Ve bunların hepsi birbirine yakındır. Ve bu, **الواو** ile **الياء**ın ortak olduğu bir kelimedir; ve ikisi yakındır; ve onda **الياء**ın payı daha çoktur; ve **الياء**da da zikredilmiştir.
  (خوش)  **الخاء** ve **الواو** ve **الشين** bir asıldır; zayıflığa ve benzerine delâlet eder. O hâlde **المتخوِّش**: zayıf olandır; ve bu yüzden iki böğür **الخَوْشَينِ** diye adlandırılır.
  (خوص)  **الخاء** ve **الواو** ve **الصاد** bir tek asıldır; azlığa, inceliğe ve darlığa delâlet eder. Bundan: gözde **الخَوَصُ**; o, onun darlığı ve çöküklüğüdür. Ve **الخُوص**: hurmanın **خُوص**u ince zayıftır. Ve bundan türeyen: **التخوُّص**; insana verdiğini, az da olsa, almaktır. Denir: Ondan sana verdiğini, az da olsa, **تخوَّصْ** et. Dedi:
يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9])
  Der ki: İkinizin develerini bir şeyden sonra bir şey yaklaştırın; ve onları havuz üzerine **تَدَاكُّ** etmeyin([10]). Dedi:
يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11])
  Ve bir başkası dedi([12]):
أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ
  Amma onların sözü: **أخْوَصَ العَرْفَج**; o, **أخْوَصَ النَّخْل**den türemiştir; çünkü **العَرْفَج** yarıldığında onun için **خُوصٌ** olur.
  (خوض)  **الخاء** ve **الواو** ve **الضاد** bir tek asıldır; bir şeyin ortasına girmeye ve dâhil olmaya delâlet eder. Denir: **خُضْتُ الماءَ** ve başkasını. Ve **تخاوَضوا** sözde ve işte; yani karşılıklı konuştular ve sözleri iç içe girdi.
  (خوط)  **الخاء** ve **الواو** ve **الطاء** bir küçük asıldır; dalların çatallanmasına delâlet eder. O hâlde **الخُوط** daldır; cem‘i **خِيطان**dır. Dedi:
  * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) *
  (خوع)  **الخاء** ve **الواو** ve **العين** bir asıldır; eksilmeye ve meyle delâlet eder. Denir: **خوَّع الشَّيءَ**, onu eksilttiği zaman. Tarafe dedi:
وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14])
  **خَوَّع**: eksiltti. Bununla, **المَيْسِر**de ondan boğazlananı kasteder.
  Ve **الخَوْع**: vadinin eğri olanıdır. Ve **الخُوَاع**: hırıltıdır. Bu, onların **الخَوْع**: beyaz bir dağdır demelerinden daha kıyasîdir.
  (خوف)  **الخاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir tek asıldır; korkuya ve dehşete delâlet eder. Denir: **خِفْتُ الشّيءَ** **خوفاً** ve **خِيفةً**. Ve **الياء**, kesre sebebiyle **واو**dan bedeldir. Ve denir: Falan bana **خاوَفَ** etti de ben ondan **خُفْتُه**; yani ben ondan daha şiddetli korkan oldum. Amma onların sözü: **تخوَّفْتُ الشَّيءَ**, yani onu eksilttim; o, doğru fasih olandır; ancak o ibdâldendir; ve asıl, eksiltmeden olan **النّون**dur; ve yerinde zikredilmiştir.
  (خوق)  **الخاء** ve **الواو** ve **القاف** bir küçük asıldır; şeyin boşluğuna delâlet eder. Denir: **مفازةٌ خَوْقاء**, içinde su ve hiçbir şey bulunmayan boş olduğu zaman. Ve **الخَوْق**: altından halka; ve o kıyastır; çünkü ortası boştur.
  (خول)  **الخاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin gözetilmesine delâlet eder. Bundan: "إنَّه كان **يتخوَّلُهم بالموعظة**([15])"; yani onunla onları gözetirdi. Ve falan, malın **خَوْلِيُّ**sidir; onu ıslah ettiği zaman. Ve bundan: Allah sana mal **خَوَّلك**; yani onu sana verdi; çünkü mal **يُتَخوَّل** edilir; yani gözetilir. Ve bundan, adamın **خَوَلُ**u; ve onlar onun hizmetkârlarıdır. Aslı, bir tekinin **خائل** olmasıdır; ve o çobandır. Denir: Falan, ehli üzerine **يَخُول** eder; yani onların üzerinde güder. Ve onların fasih sözünden: **تخوَّلت** rüzgâr yeri; onda defa defa tasarruf ettiği zaman.
  (خون)  **الخاء** ve **الواو** ve **النون** bir tek asıldır; ve o eksiltmedir. Denir: **خانَه** **يخُونه** **خَوْناً**. Ve bu, vefânın eksilmesidir. Ve denir: Falan benim hakkımı **تخوَّنَني**; yani beni eksiltti. Zü’r-Rumme dedi:
لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16])
  Ve denir: **الخَوَّانُ**: aslan. Ve kıyas birdir. Amma onların Arapçanın ilkinde ilkbaharın birincisine **خَوَّاناً**([17]) adını verdikleri söylenen şey; onun bir mânâsı yoktur ve onunla meşgul olmanın bir yönü yoktur. Ve amma Zü’r-Rumme’nin sözü:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18])
  Eğer **التخوُّن** ile, bazı *ilim ehlinin dediği gibi, gözetmeyi kastettiyse; o ibdâl bâbındandır; ve asıl **اللام**dır: **تخوَّلَه**; ve onun zikri geçti. Ve ilim ehlinden kimisi der ki: ancak annesinin ona duası, uykusunu eksilttiği şeyi kasteder.
  Ve amma üzerinde yenilen şey; bir kavim dedi: o Acemcedir. Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı işittim, derdi: Sa‘leb’e soruldu ve ben işitiyordum; denildi: **الخُِوان**a **خُِوانا** denmesi câiz olur mu; çünkü üzerindekinden **يُتخوَّن** edilir; yani eksiltilir. O dedi: Bu uzak değildir. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: خوى

- أصل الخواء: الخلا، يقال خوي بطنه من الطعام يخوى خوى (انظر: الأفعال 1/505)، وخوى الجوز خوى تشبيها به، وخوت الدار تخوي خواء، وخوى النجم وأخوى: إذا لم يكن منه عند سقوطه مطر، تشبيها بذلك، وأخوى أبلغ من خوى، كما أن أسقى أبلغ من سقى. والتخوية: ترك ما بين الشيئين خاليا.

##### Türkçe

- **أصل الخواء**: boşluk; denilir: **خوي بطنه من الطعام** “karnı yemekten boş oldu”, **يخوى خوى** (bak: **الأفعال** 1/505); ve **خوى الجوز خوى** onunla benzetme yoluyla; ve **خوت الدار تخوي خواء** “ev boş kaldı, boş kalır, boşluk (halinde)”; ve **خوى النجم وأخوى**: düştüğü sırada ondan yağmur olmadığında, bununla benzetme yoluyla; ve **أخوى** **خوى**’dan daha beliğdir; nitekim **أسقى** **سقى**’dan daha beliğdir. Ve **التخوية**: iki şeyin arasındakini boş bırakmaktır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ و ي
خوي المنزل‏:‏ خلا خواءً ودار خاوية وخوى البطن خوى‏:‏ خلا من الطعام وأصابه الخوى أي الجوع‏.‏
وخـوى رأسـه مـن الـدم لكثـرة الرعـاف‏.‏
وخـوّى البعيـر‏:‏ تجافـى فـي بروكـه‏.‏
وخـوّى الرجـل فـي سجوده‏.‏
وخـوّى عنـد جلوسـه علـى المجمـر وهـو أن يبقـى بينـه وبيـن الـأرض خـواء‏.‏
يقـال‏:‏ هـذا مخـوّى بعيرك‏.‏
ودخل في خواء فرسه وهو ما بين يديه ورجليه‏.‏
قال أبو النجم يصف الظليم‏:‏ هـاوٍ تضلّ الريح في خوائه وخوّى الطائر‏:‏ بسط جناحيه ومدّ رجليه عند الوقوع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خوى النوء‏.‏
وخوت النجوم‏:‏ خلت من المطر وأخلفت‏.‏
ويقال‏:‏ أخوت وخوّت‏.‏
قال‏:‏
وأخوَتْ نجُوم الأخْذِ إلا أنِضَّةً
أنِضّةَ مَحْلٍ ليسَ قاطرُها يُثرِي

##### Türkçe

خ و ي
**خوي المنزل**: boşaldı, bir boşluk olarak boşaldı; ve boş bir yurt; ve **خوى البطن خوى**: yemekten boşaldı; ve ona **الخوى** isabet etti, yani açlık.
Ve **خـوى رأسـه مـن الـدم**: çokça burun kanamasından dolayı kandan boşaldı.
Ve **خـوّى البعيـر**: çökmekte (diz çöküşünde) uzaklaştı (karnını yerden uzak tuttu).
Ve **خـوّى الرجـل فـي سجوده**.
Ve **خـوّى عنـد جلوسـه علـى المجمـر**; o, kendisi ile yer arasında bir boşluk bırakmasıdır.
Denir: bu, devenin **مخـوّى**’sidir.
Ve atının **خواء**’ına girdi; o, onun ön ayakları ile arka ayakları arasındadır.
Ebû’n-Necm, devekuşunu vasfederek dedi: **هـاوٍ تضلّ الريح في خوائه** Ve **خوّى الطائر**: kanatlarını yaydı ve konarken ayaklarını uzattı.
Mecazdan: **خوى النوء**.
Ve **خوت النجوم**: yağmurdan boş kaldı ve (vaadini) yerine getirmedi.
Ve denir: **أخوت** ve **خوّت**.
Dedi:
**وأخوَتْ نجُوم الأخْذِ إلا أنِضَّةً
أنِضّةَ مَحْلٍ ليسَ قاطرُها يُثرِي**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ و ي * * خَوَتِ * الدار تخوي * خَوَاءً * أقوت وكذا إذا سقطت ومنه قوله تعالى ﴿فتلك بيوتهم خاوية﴾ أي خالية وقيل ساقطة كما قال تعالى ﴿فهي خاوية على عروشها﴾ أي ساقطة على سقوفها و * الخَوِيَّةُ * طعام يتخذ للنفساء و * خَوَّى * الرجل * تَخْوِيةً * إذا جافى بطنه عن فخذيه في سجوده

##### Türkçe

* خ و ي * * **خَوَتِ** * ev, **تخوي** **خَوَاءً**: ıssız kaldı; **أقوت** (da böyledir); yine, düştüğü zaman da (böyledir). Bundan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فتلك بيوتهم خاوية﴾ yani boş. Ve “düşmüş” denildi; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿فهي خاوية على عروشها﴾ yani tavanlarının üzerine düşmüş. Ve * **الخَوِيَّةُ** *: lohusa için yapılan bir yiyecek. Ve * **خَوَّى** * adam, **تَخْوِيةً** (yaptı): secdesinde karnını uyluklarından uzaklaştırdığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!خَوَتِ الدَّارُ ) *!خَواءً ، بالمدِّ : ( تَهَدَّمَتْ ) .
وفي الصِّحاحِ : أقْوَتْ ، وكذلِكَ إذا سَقَطَتْ .
( *!وخَوَّتْ ) ، بالتَّشْديدِ ، وهذا لم أَره في الأُصُولِ

ولعلّه مِن زِيادَةِ النسَّاخِ فانْظُرْه ، والصَّحيحُ *!خَوَتْ ، ( *!وخَوِيَتْ ) كرَضِيَتْ ، ( *!خَيّاً ) ، بالفَتْحِ ، ( *!وخُوِيّاً ) ، كعُتِيَ ، ( *!وخَواءً ) ، مَمْدود ، ( *!وخَوايَةً ) ، كسَحابَةٍ : ( خَلَتْ مِن أَهْلِها ) وهي قائِمَةٌ بلا عامِرٍ .
وقالَ الأَصمعيُّ : *!خَوَى البيتُ *!يَخْوي *!خَواءً إذا ما خَلا مِن أهْلِهِ ، انتَهَى ؛ وقوْلُ الخَنْساء :
كان أَبو حَسَّانَ عَرْشاً خَوَى
ممَّا بَناه الدَّهْرُ دانٍ ظَلِيلْأَي تَهَدَّمَ وسَقَطَ ووَقَعَ .
( وأَرضٌ *!خاوِيَةٌ : خالِيَةٌ مِن أَهْلِها ) ، وقد تكونُ خاوِيَةً من المَطَرِ .
وقوْلُه تعالى : ﴿فتلْكَ بُيوتُهم *!خاوِيَةً﴾ ، أَي خالِيَةُ ؛ كما قالَ تعالى : ﴿فهي خاويَةٌ على عُرُوشِها﴾ ، أَي خالِيَةٌ ؛ وقيلَ : ساقِطَةٌ على سُقوفِها .
وقوْلُه تعالى : ﴿أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ﴾ ، قيلَ : خاوِيَة صِفَة للنَّخْلِ لأنَّه يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ ، أَي مُنْقَلِعة .
(*!والخَوَى ) ، بالقَصْر : ( *!خُلُوُّ الجَوْفِ من الطَّعامِ ؛ ويُمَدُّ ) ، والقَصْرُ أَعْلى .
( و ) الخَوَى : ( الرُّعافُ .
( و ) *!الخَواءُ ، ( بالمدِّ : الهَواءُ بينَ الشَّيئينِ ) ؛ وكَذلِكَ الهَواءُ الذي بينَ الأَرضِ والسَّماءِ ؛ قالَ بِشْر يَصِفُ فَرَساً :
يَسُدُّ *!خَوَاءً طُبْيَيْها الغُبارُ ( و ) *!الخَواءُ ؛ ( *!الخَوُّ ) ، وهو الجُوعُ .
( و ) *!الخُوَاءُ ، ( بالضَّمِّ ) كغُرابٍ : ( العَسَلُ ) عن الزجَّاجي .
( *!وخَوًى ، كرَمَى ، *!خَوىً ) ، بالقَصْرِ ، ( *!وخَواءً ) ، بالمدِّ ، ( تَتابَعَ عليه الجُوعُ

و ) *!خَوَى ( الزَّنْدُ ) *!خَوىً : ( لم يُورِ ؛ *!كأَخْوَى .
( و ) *!خَوَتِ ( النُّجومُ ) *!تَخْوي ( خَيّاً : أَمْحَلَتْ ) أَو سَقَطَتْ ( فلم تُمْطِرْ ) في نَوْئِها ؛ قالَ كعبُ بنُ زهيرٍ :
قومٌ إذا خَوَتِ النُّجومُ فإنَّهمْ
للطَّارِقينَ النازِلينَ مَقارِي ( *!كأَخْوَتْ ) ؛ وهذه عن أَبي عبيدٍ ؛ أَنْشَدَ الفرَّاءُ :
*!وأَخْوَتْ نُجومُ الأَخْذِ إلاَّ أَنِضَّةً
أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِيقوْلُه : يُثْرِي أَي يَبُلُّ الأَرضَ .
( *!وخَوَّتْ ) ، بالتَّشديدِ ؛ قالَ الأَخْطل :
فأْنْتَ الذي تَرْجُو الصَّعاليكُ سَيْبَهُ
إذا السَّنةُ الشَّهْباءُ *!خَوَّتْ نُجومُها ( و ) *!خَوَى ( الشَّيءَ *!خَوًى *!وخَوايَةً : اخْتَطَفته ) ، كذا في النسخِ ، وصَوابُه اخْتَطَفَهُ .
( و ) خَوَتِ ( المرْأَةُ ) خَوىً : ( ولَدَتْ فَخَلا بَطْنُها ) .
وفي الصِّحاحِ : فَخَلا جَوْفُها عنْدَ الولادَةِ ؛ ( *!كخَوَّت ) ؛ كذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ *!كَخَوِيَتْ ، وهي أَجْودُ اللّغَتَيْن .
( وكذا إذا لم تَاْكُلْ عنْدَ الولادَةِ ) يقالُ لها *!خَوَتْ *!وخَويَتْ .
( *!والخَوِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : ما أَطْعَمْتَها على ذلكَ .
( و ) قد ( *!خَوَّاها *!تَخْوِيَةً *!وخَوَّى لها ) ؛ وهذه عن كُراعٍ ، ونَقَلَها الجَوهرِيُّ أَيْضاً ، ( عَمِلَ لها *!خَوِيَّةً ) تأْكُلُها وهي طَعامٌ .
( *!وخَوَّى ) الرَّجُلُ ( في سُجُودِهِ *!تَخْوِيَةً : تَجافَى وفَرَّجَ ما بينَ عَضُدَيْه وجَنْبَيْه ) ؛ وكَذلِكَ البَعيرُ إذا تَجافَى في بُروكِهِ ومَكَّنَ لثَفِناتِه .
وفي حدِيثِ عليَ ، رضِيَ اللَّه عنه : ( إذا سَجَدَ الَّرجلُ *!فليُخَوِّ ، وإذا سَجَدَتِ

المرْأَةُ فلتَحْتَفِز ) .
( *!والخَوَى : الثَّابِتُ ) ؛ طائِيَّة .
( و ) أَيْضاً : ( الوَطاءُ بينَ الجبلينِ .
( و ) أَيْضاً : ( اللَّيِّنُ من الأَرْضِ ) .
وقالَ أَبو حنيفَةَ : *!الخَوِيُّ بَطْنٌ يكونُ في السَّهْل والحَزْن داخِلاً في الأرْضِ أَعْظَمُ مِن السَّهْبِ مِنْباتٌ .
وقالَ الأَزْهرِيُّ : كلُّ وادٍ واسِع في جَوَ سَهْلٍ فهو *!خَوُّ و*!خَوِيُّ .
وقالَ الأصْمعيُّ : هو الوادِي السَّهْل البَعِيد ؛ وقالَ الطرمَّاحُ :
*!وخَوِيّ سَهْل يُثِيرُ به القَوْ
مُ رِباضاً للعِينِ بَعْدَ رِباضِ ( و ) *!الخَوَاةُ ، ( بهاءٍ : مَفْرَجُ ما بينَ الضَّرْعِ والقُبُلِ ) مِن الناقَةِ وغيرِها ( مِن الأَنْعامِ ؛ ويُمَّدُّ .
( *!والخَوايَةُ مِن السِّنانِ : جُبَّتُه ) ، وهي ما التَقَم ثعْلَبَ الرُّمْحِ .
( و ) *!الخَوايَةُ ( مِن الرَّحْلِ : مُتَسَّعُ داخِلِه .
( و ) الخَوايَةُ ( من الخَيْلِ : خفيفُ عَدْوِها ) ، حَكَاهُ ابنُ الأعرابيِّ ، هكذا بالهاءِ .
( و ) *!خُوايَةُ ، ( بالضَّمِ : ع بالرَّيِّ ) مِن أَعْمالِها ( ويَوْمُ *!خَوًى ) ، بالفتْحِ مَقْصور ( ويُضَمُّ : م ) مَعْروفُ .
سياقُ المصنِّفِ يَقْتضِي أنَّهما واحدٌ .
وقالَ نَصْر : خَوِي ، بالفتْحِ : وادٍ مَاؤُه المعين ردأة في جبالِ هضب المعا وهي جِبالٌ حِلّيت من ضريّة ؛ *!وخُوِيُّ ، بالضمِّ : وادٍ يفرغُ في فلج من وراء حفر أبي موسى .
( *!واخْتَوَى البَلَدَ : اقْتَطَعَهُ ) ؛ وكَذلِكَ اخْتَدَفَه واخْتَاتَهُ وتَخَوَّتَهُ ، كلُّ ذلِكَ عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ قالَ أَبو

وَجْزَةَ :
ثم اعْتَمَدْت إلى ابن يَحْيَى *!تَخْتَوي
مِنْ دُونِه مُتَباعِدَ البُلْداِن ( و ) *!اخْتَوَى ( الفَرَسَ : طَعَنَهُ في *!خَوائِهِ ) ؛ كسَحابٍ ، ( أَي بينَ رِجْلَيْهِ ويَدَيْه ) .
ويقالُ : دَخَلَ فلانٌ في *!خَواءِ فَرَسِه ، يعْنِي ما بينَ يَدَيْه ورِجْلَيْه .
( و ) *!اخْتَوَى ( فُلانٌ : ذَهَبَ عَقْلُه .
( و ) اخْتَوَى ( ما عند فُلانٍ : أَخَذَ كلَّ شيءٍ منه ) .
وقالَ ابنُ الأَعرابيِّ : *!اخْتَواهُ اخْتَطَفَهُ ، ( *!كأخْوَى .
( و ) *!اخْتَوى ( السَّبُعُ وَلَدَ البَقَرَةِ : اسْتَرَقَهُ وأَكَلَهُ ) ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعرابي :
حتى اخْتَوَى طِفْلَها في الجَوِّ مُنْصَلِتٌ
أَزَلُّ منها كنَصْلِ السَّيفِ زُهْلُولُ ( *!وأَخْوَى ) الرَّجُلُ : ( جاعَ .
( و ) *!أَخْوَى ( المالُ : بَلَغَ غايَةَ السِّمَنِ ، *!كخَوَّى *!تَخْوِيَةً ) ، كِلاهُما عن الفرَّاء .
والذي في المُحْكَم : *!خَوَّتِ الإِبِلُ *!تَخْوِيةً : خَمُصَتْ بُطونُها وارْتَفَعَتْ .
( *!والخَيُّ : القَصْدُ ) ؛ وقد *!خَوى *!خَيّاً قَصَدَ .
( *!وخَوَّيْتُها *!تَخْوِيَةً : إذا حَفَرْتَ حَفِيرَةً فأَوْقَدْتَ فيها ثم أَقْعَدْتَها فيها لدائِها ) .
وسِياقُ الأَصْمعيّ أَتَمُّ من هذا فإنه قالَ : يقالُ للمرأَةِ : *!خُوِّيَتْ فهي *!تُخَوَّى *!تَخْوِيةً ، وذلكَ إذا حُفِرَتْ لها حَفِيرةٌ . ثم أَوْقَدَتْها ثم تَقْعُدُ فيها مِن داءٍ تَجِدُه .
( *!وخُوَيٌّ ، كسُمَيَ : د بأَذْرَبِيجان ) ؛ وقالَ نَصْر : بأَرْمِينِيَة ؛ ( منه المُحدِّثونَ ) : أَبو نعيمٍ ( محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ ابنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ، تَولَّى قَضاءَ *!خُوَيٍّ ، ورَوَى عن ابنِ هزار مرد الصَّرِيفِيني ؛ ( و ) أَبو العباسِ شمسُ الدِّيْن ( أَحْمدُ بنُ الخَلِيلِ ) بنِ سعادَة بنِ جَعْفرِ

بنِ عيسَى الشافِعِيّ ( قاضِي ) قُضَاة ( دِمَشْقَ ) ، وُلِدَ سَنَة 583 ، حَدَّثَ عن أَبي الحَسَنِ الطوسيّ ، تُوفي سَنَة 627 ، كذا في التّكْملَةِ للمنذري ؛ ( وأَبو قاضِيها ) شهابُ الدِّيْن محمدُ ؛ ( والطَّبيبُ معاذُ بنُ عَبْدانَ ) ؛ هكذا في النسخِ والصَّوابُ أَبو مُعاذ عَبْدان كذا في التَّبْصير للحافِظِ ، أَخَذَ عن الجاحِظِ ، وعنه أبو عليِّ القاليَ قالَ القالي : حَدَّثنا أَبو مُعاذ *!الخُوَيِّيّ المتَطَبِّبُ قالَ : دَخَلْنا على عَمْرو بنِ بَحْرٍ الجَاحِظ نَعُودُه بسُرَّ مَنْ رأَى وقد فُلِجَ فلمَّا أَخَذْنا مَجالِسَنا أَتَى رَسُولُ المُتَوكِّل إليه فقالَ : وما يَصْنَع أَمِير المُؤْمِنين بشقَ مائِلٍ ولعابٍ سائِلٍ إلى آخرِ القصَّة ، زادَ ابنُ الأثير : واسمُ أبي مُعاذ عَبْدان ؛ ( *!الخُوَيِّيُونَ ) ( المُحَدِثِّون ) .
( وفاتَهُ :
( الشهابُ محمدُ بنُ مَحْمود الخُوَيِّيُّ الشافِعِيُّ عن ابنِ ياسِرٍ الجياني حَدَّثَ سَنَة بِضْع وثَمانِين وخَمْسمائةٍ ، وابْناه عمادُ الدِّيْن محمدُ وزَيْن الدِّيْن عليّ ، نَقَلَه الذهبيُّ ؛ وأَبو بكْرٍ محمدُ بنُ يَحْيَى بنِ مُسْلم ؛ ومحمدُ بنُ عَبْد الحيِّ بنِ سويدٍ ؛ ومحمدُ بنُ عبدِ الرَّحيمِ ؛ وإبراهيمُ بنُ صافي ؛ وعبدُ الرحمانِ بنُ عليِّ بنِ محمدٍ الخَطِيبُ ؛ وبديلُ بنُ أَبي القاسِمِ ؛ وأَبو الفتْحِ ناصرُ بنُ أَحمدَ ؛ وأبو المعالي محمدُ بنُ الحُسَيْنِ بنِ موسَى الخُوَيِّيُونَ المُحَدِّثونَ ، فهؤلاء كُلُّهم قد فاتَهم المصنِّفُ .
( *!وخَيْوانُ : جماعَةٌ مُحَدِّثونَ .
( قُلْتُ : هو لَقَبُ مالِكِ بنِ زيْدِ بنِ مالِكِ بنِ جشمِ مِن هَمدان .
( وخالِدُ بنُ عَلْقَمَةَ *!الخَيْوانِيُّ شَيْخٌ للثّوْرِيّ ) .
ومالِكُ بنُ زيْدِ الخَيْوانِيُّ عن أبي ذَرَ .
وعبدُ

خَيْر بنُ يَزِيد الخَيْوانِيُّ عن عليَ وعنه الشَّعْبِيُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!خَواءُ الأرْضِ ، كسَحابٍ : بَراحُها ؛ قالَ أَبو النَّجْم يَصِفُ فَرَساً طَويلَ القوائِمِ :
يَبْدُو خَوَاءُ الأَرضِ من خَوَائِه ويقالُ لما يَسُدُّه الفَرَسُ بذَنَبِه من فُرْجَةِ ما بينَ رِجْلَيْه : *!خَوَايَةٌ ؛ قالَ الطرمَّاحُ :
فسَدَّ بمَضْرَحِيِّ اللّوْنِ جَثْلٍ
خَوَايَةَ فَرْجِ مِقْلاتٍ دَهين *!ِوخَوَّتِ الإِبِلُ *!تَخْويَةً : خَمُصَتْ بُطوُنها وارْتَفَعَتْ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عبيدٍ في صفَةِ ناقَةٍ ضامِرَةٍ :
ذات انْتِباذٍ عن الحادِي إذا بَرَكَتْ
*!خَوَّتْ على ثَفِناتٍ مُحْزَئِلاَّتِ *!وخَوَّى الطائِرُ *!تَخْوِيةً : بَسَطَ جَناحَيْه ومَدَّ رَجْلَيْه ، وذلكَ إذا أَرادَ أَنْ يَقَعَ .
وكُلُّ فُرْجَةٍ : خَوَاءٌ ، كسَحابٍ .
*!والخَوِيُّ ، كغَنِيَ : البَطْنُ السَّهْلُ من الأَرْضِ ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
*!وخَوَّتِ النُّجُومُ *!تَخْوِيةً : مالَتْ للغُروبِ ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
*!وخَوَايةُ المَطَرِ : حَفِيفُ انْهِلالِه ؛ عن ابنِ الأَعرابيِّ .
وحكَى أَبو عبيدٍ : *!الخَوَاةُ الصَّوْتُ .
وقالَ أبو مالِكٍ : سَمِعْتُ خَوايَتَهُ ، أَي صَوْتَه شِبْهَ التَّوَهُّمِ .
*!والخاوِيَةُ : الَّداهِيَةُ ؛ عن كُراعٍ .
*!وخَيَّيْتُ *!خاءً : كَتَبْتُها ؛ وسَيَأْتي .
*!وخِيُو ، بكسْرٍ فضمَ : جَدُّ أَبي القاسِمِ يونُسَ بن طاهِرِ بنِ محمدِ بنِ

يُونُسَ *!الخيويّ النضريّ البلخيّ المُلَقَّبُ بشيخِ الإسْلامِ ، تُوفي سَنَة 411 .
*!وخِياوان ، بالكسْرِ : مدينَةٌ بفارِسَ .
*!والخَوِيُّ ، كغَنِيَ : وادٍ ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
كأَنَّ الآل يُرْفَع بينَ حُزْوَى
ورَابيَة *!الخَوِيِّ بِهمْ سَيَالا

##### Türkçe

: ( **خَوَتِ الدَّارُ** ) **خَواءً** , med ile: ( yıkıldı ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: **أقْوَتْ**; ve yine böyledir, düştüğü zaman da.
( **وخَوَّتْ** ) , teşdîd ile; ve bunu asıllarda görmedim.

Belki de müstensihlerin ziyadesindendir; onu araştır. Doğrusu **خَوَتْ**’tir; ( **وخَوِيَتْ** ) **رَضِيَتْ** gibi; ( **خَيّاً** ) fetha ile; ( **وخُوِيّاً** ) **عُتِيَ** gibi; ( **وخَواءً** ) medli; ( **وخَوايَةً** ) **سَحابَةٍ** gibi: ( ehlinden boşaldı ) ve o, bir âmir olmaksızın ayaktadır.
**الأَصمعيُّ** dedi: **خَوَى البيتُ** **يَخْوي** **خَواءً**; ehlinden boşaldığı zaman; bitti. Ve **الخَنْساء**’nın sözü:
كان أَبو حَسَّانَ عَرْشاً خَوَى
ممَّا بَناه الدَّهْرُ دانٍ ظَلِيلْ
Yani: yıkıldı, düştü ve vuku buldu.
( Ve bir yer **خاوِيَةٌ**: ehlinden boş ) ; ve yağmurdan da **خاوِيَةٌ** olabilir.
Ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿فتلْكَ بُيوتُهم **خاوِيَةً**﴾ yani boş; nitekim yüce olan dedi: ﴿فهي خاويَةٌ على عُرُوشِها﴾ yani boş; ve denildi: سقوفlarının üzerine düşmüş.
Ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ﴾ denildi: **خاوِيَة** hurma ağaçlarının sıfatıdır; çünkü o müzekker de yapılır müennes de; yani sökülmüş.
( **والخَوَى** ) , kısaltma ile: ( karnın yemekten boş oluşu; ve medlenir ) ; kısaltma daha üstündür.
( Ve ) **الخَوَى**: ( burun kanaması.
( Ve ) **الخَواءُ** , ( med ile: iki şey arasındaki hava boşluğu ) ; ve yine yer ile gök arasındaki hava boşluğu; **بِشْر** bir atı vasfederek dedi:
يَسُدُّ **خَوَاءً** طُبْيَيْها الغُبارُ ( ve ) **الخَواءُ**; ( **الخَوُّ** ) , ve o açlıktır.
( Ve ) **الخُوَاءُ** , ( damme ile ) **غُرابٍ** gibi: ( bal ) ; **الزجَّاجي**’den.
( **وخَوًى** , **رَمَى** gibi, **خَوىً** ) , kısaltma ile; ( **وخَواءً** ) med ile: ( açlık onun üzerine peş peşe geldi.

Ve ) **خَوَى** ( **الزَّنْدُ** ) **خَوىً**: ( ateş çıkarmadı; **كأَخْوَى** gibi.
( Ve ) **خَوَتِ** ( **النُّجومُ** ) **تَخْوي** ( **خَيّاً**: kuraklık oldu ) yahut düştü ( böylece kendi nev’inde yağmur yağdırmadı ); **كعبُ بنُ زهيرٍ** dedi:
قومٌ إذا خَوَتِ النُّجومُ فإنَّهمْ
للطَّارِقينَ النازِلينَ مَقارِي
( **كأَخْوَتْ** gibi ); bu, **أَبي عبيدٍ**’dendir; **الفرَّاءُ** inşad etti:
**وأَخْوَتْ** نُجومُ الأَخْذِ إلاَّ أَنِضَّةً
أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي
Onun sözü: **يُثْرِي** yani yeri ıslatır.
( **وخَوَّتْ** ) , teşdîd ile; **الأَخْطل** dedi:
فأْنْتَ الذي تَرْجُو الصَّعاليكُ سَيْبَهُ
إذا السَّنةُ الشَّهْباءُ **خَوَّتْ** نُجومُها ( ve ) **خَوَى** ( şeyi **خَوًى** ve **خَوايَةً**: onu kaptı ) ; nüshalarda böyle; doğrusu **اخْتَطَفَهُ**’dur.
( Ve ) **خَوَتِ** ( kadın ) **خَوىً**: ( doğurdu da karnı boşaldı ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: doğum sırasında içi boşaldı; ( **كخَوَّت** gibi ); nüshalarda böyle; doğrusu **كَخَوِيَتْ**’tir; ve o iki lugatin daha iyisidir.
( Ve yine doğum sırasında yemezse ) ona **خَوَتْ** ve **خَويَتْ** denir.
( **والخَوِيَّةُ** , **غَنِيَّةٍ** gibi: o hâl üzere ona yedirdiğin şey.
( Ve ) muhakkak ( **خَوَّاها** **تَخْوِيَةً** ve **خَوَّى لها** ); bu, **كُراعٍ**’dandır; **الجَوهرِيُّ** de onu nakletti: ( ona **خَوِيَّةً** yaptı ) onu yer; ve o bir yemektir.
( **وخَوَّى** ) adam ( secdesinde **تَخْوِيَةً**: uzaklaştı ve iki pazusu ile iki yanı arasını açtı ); ve yine deve, çökerken uzaklaşıp diz nasırlarına yer açtığı zaman.
Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ( erkek secde ettiği zaman **فليُخَوِّ**; kadın secde ettiği zaman ise **فلتَحْتَفِز** ) .
( **والخَوَى**: sabit olan ) ; **طائِيَّة**.
( Ve ) ayrıca: ( iki dağ arasındaki alçak yer.
( Ve ) ayrıca: ( yerin yumuşak olanı ) .
**أَبو حنيفَةَ** dedi: **الخَوِيُّ**; düz ve engebeli yerde, yerin içine girmiş, **السَّهْب**’den daha büyük, bitkili bir karın/çukur olur.
**الأَزْهرِيُّ** dedi: düz bir boşluk içinde geniş her vadi **خَوُّ** ve **خَوِيُّ**’dür.
**الأصْمعيُّ** dedi: o, uzak, düz vadidir; **الطرمَّاحُ** dedi:
**وخَوِيّ** سَهْل يُثِيرُ به القَوْ
مُ رِباضاً للعِينِ بَعْدَ رِباضِ ( ve ) **الخَوَاةُ** , ( **هاء** ile: memeyle vulva arasının açıklığı ) deveden ve başkasından ( davarlardan; ve medlenir.
( **والخَوايَةُ** mızraktan: onun oyuğu ) ; ve o, mızrağın tilki-ağzını yutan şeydir.
( Ve ) **الخَوايَةُ** ( semerden: içinin genişliği.
( Ve ) **الخَوايَةُ** ( attan: koşusunun hafifliği ) ; **ابنُ الأعرابيِّ** rivayet etti; işte böyle **هاء** ile.
( Ve ) **خُوايَةُ** , ( damme ile: **الرَّيِّ**’de ) onun amellerindendir; ( ve **يَوْمُ خَوًى** ) fetha ile, kısaltılmış ( ve damme de yapılır: **م** ) bilinen.
Musannifin sevki, ikisinin bir olduğunu gerektirir.
**نَصْر** dedi: **خَوِي** fetha ile: suyu kaynak suyu olan bir vadi; **هضب المعا** dağlarında, **ضريّة**’den **حِلّيت** dağlarıdır; ve **خُوِيُّ** damme ile: **حفر أبي موسى**’nın arkasından **فلج**’e boşalan bir vadi.
( **واخْتَوَى البَلَدَ**: onu kesti/ayırdı ) ; ve yine **اخْتَدَفَه** ve **اخْتَاتَهُ** ve **تَخَوَّتَهُ**; bunların hepsi **ابنِ الأعرابيِّ**’dendir; **أَبو** dedi:

**وَجْزَةَ** :
Sonra İbn **يَحْيَى**’ya dayandım; **تَخْتَوي**
Onun dışında beldeleri uzak olan(ı). (Ve) **اخْتَوَى** (at: onu **خَوائِهِ**’ne sapladı)؛ **سَحابٍ** gibi, (yani iki ayağı ile iki eli arasına).
Ve denilir: Falan, atının **خَواءِ**’sine girdi; yani iki eli ile iki ayağı arasına.
(Ve) **اخْتَوَى** (falan: aklı gitti).
(Ve) **اخْتَوَى** (falanın yanındaki şey: ondan her şeyi aldı).
İbnü’l-A‘râbî dedi: **اخْتَواهُ** onu kapıp aldı; (**كأخْوَى** gibi).
(Ve) **اخْتَوى** (yırtıcı hayvan, ineğin yavrusunu: onu çaldı ve yedi)؛ ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
Hatta onun yavrusunu havada kapıp aldı, sıyrılmış (bir)
Ondan daha kaygan, kılıcın ağzı gibi, pürüzsüz.
(**وأَخْوَى**) adam: (acıkmış oldu).
(Ve) **أَخْوَى** (mal: semizliğin son haddine ulaştı, **كخَوَّى** **تَخْوِيَةً** gibi); ikisi de Ferrâ’dan.
Ve **المُحْكَم**’de olan: **خَوَّتِ الإِبِلُ** **تَخْوِيةً**: karınları çöktü ve yükseldi.
(**والخَيُّ**: kasıttır)؛ ve **خَوى** **خَيّاً**: kastetti.
(**وخَوَّيْتُها** **تَخْوِيَةً**: bir çukur kazdığında, onda ateş yaktığında, sonra hastalığı için onu orada oturttuğunda).
Ve Asma‘î’nin sevki bundan daha tamdır; çünkü dedi ki: Kadına denilir: **خُوِّيَتْ**; o hâlde o **تُخَوَّى** **تَخْوِيةً**; bu, onun için bir çukur kazıldığı zamandır. Sonra onu ateşler, sonra bulduğu bir hastalıktan dolayı onda oturur.
(**وخُوَيٌّ**، **كسُمَيَ**: **د** ile; Azerbaycan’da)؛ ve Nasr dedi: Ermeniye’de; (ondan muhaddisler): Ebû Nu‘aym (Muhammed b. Abdillâh); nüshalarda böyle; doğrusu İbn Ubeydillâh’tır; **خُوَيٍّ** kadılığını üstlendi ve İbn Hezâr Merd es-Sarîfînî’den rivayet etti; (ve) Ebû’l-Abbâs Şemsü’d-Dîn (Ahmed b. el-Halîl) b. Sa‘âde b. Ca‘fer

b. Îsâ eş-Şâfi‘î (kadı), (Dımaşk) kadılarının kadısı; 583 yılında doğdu; Ebû’l-Hasen et-Tûsî’den hadis rivayet etti; 627 yılında vefat etti; Münzirî’nin **التّكْملَة**’sinde böyle; (ve onun kadısı): Şihâbü’d-Dîn Muhammed; (ve tabip Muâz b. Abdân); nüshalarda böyle; doğrusu Ebû Muâz Abdân’dır; Hâfız’ın **التَّبْصير**’inde böyle; Câhiz’den aldı; ondan Ebû Alî el-Kâlî (rivayet etti). Kâlî dedi: Ebû Muâz **الخُوَيِّيّ** tabip bize anlattı; dedi ki: Surrâ men ra’â’da onu ziyaret etmek üzere Amr b. Bahr el-Câhiz’in yanına girdik; felç olmuştu; oturduğumuzda Mütevekkil’in elçisi ona geldi ve dedi ki: Müminlerin emiri eğri bir yan ve akan bir salya ile ne yapsın; kıssanın sonuna kadar. İbnü’l-Esîr ekledi: Ebû Muâz’ın adı Abdân’dır; (**الخُوَيِّيُونَ**) (muhaddisler).
(Ve onun kaçırdığı:
(Şihâb Muhammed b. Mahmûd el-**خُوَيِّيّ** eş-Şâfi‘î, İbn Yâsir el-Ceyyânî’den; beş yüz küsur seksen yılında hadis rivayet etti; ve iki oğlu: İmâdü’d-Dîn Muhammed ve Zeynü’d-Dîn Alî; Zehebî onu nakletti); ve Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ b. Müslim; ve Muhammed b. Abdilhayy b. Süveyd; ve Muhammed b. Abdirrahîm; ve İbrâhîm b. Sâfî; ve Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Hatîb; ve Bedîl b. Ebî’l-Kâsım; ve Ebû’l-Feth Nâsır b. Ahmed; ve Ebû’l-Me‘âlî Muhammed b. el-Hüseyn b. Mûsâ el-**خُوَيِّيُونَ** muhaddisler; işte bunların hepsini musannif kaçırmıştır.
(**وخَيْوانُ**: bir cemaat muhaddisler.
(Dedim ki: o, Hemdân’dan Mâlik b. Zeyd b. Mâlik b. Cüşm’ün lakabıdır.
(Ve Hâlid b. Alkame el-**الخَيْوانِيُّ** Sevrî’nin şeyhidir).
Ve Mâlik b. Zeyd el-Hayvânî, Ebû Zer’den.
Ve Abd

Hayr b. Yezîd el-Hayvânî, Ali’den; ondan Şa‘bî (rivayet etti).
Ve ona istidrâk olunan şeylerden:
**خَواءُ الأرْضِ**، **كسَحابٍ**: onun açıklığı; Ebû’n-Necm, uzun bacaklı bir atı vasfederken dedi:
Onun **خَوَائِه**’sinden yerin **خَوَاءُ**’u görünür.
Ve atın kuyruğuyla iki ayağı arasındaki aralığın kapattığı şeye denilir: **خَوَايَةٌ**; Tırimmâh dedi:
Rengi **مَضْرَحِيّ** olan, iri (bir) ile kapattı
Yağlı, az yavrulayanın ferci aralığının **خَوَايَةَ**’sini.
Ve **خَوَّتِ الإِبِلُ** **تَخْويَةً**: karınları çöktü ve yükseldi; Ebû Ubeyd, zayıf bir dişi devenin sıfatında inşad etti:
Çöktüğünde, hâdîden uzaklaşma sahibi
**خَوَّتْ** diz kapakları üzerine, çökmüşler.
Ve **خَوَّى الطائِرُ** **تَخْوِيةً**: iki kanadını yaydı ve iki ayağını uzattı; bu, konmak istediği zamandır.
Ve her aralık: **خَوَاءٌ**، **كسَحابٍ**.
**الخَوِيُّ**، **كغَنِيَ**: yerin düz karın kısmı; Cevherî onu nakletti.
**خَوَّتِ النُّجُومُ** **تَخْوِيةً**: batışa meyletti; Cevherî onu nakletti.
**خَوَايةُ المَطَرِ**: onun dökülüşünün hafifliği; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ebû Ubeyd hikâye etti: **الخَوَاةُ** sestir.
Ebû Mâlik dedi: Onun **خَوايَتَهُ**’ni işittim; yani, vehim benzeri sesi.
**الخاوِيَةُ**: musibet; Kurâ‘dan.
**وخَيَّيْتُ** **خاءً**: onu yazdım; ve gelecektir.
**وخِيُو**، kesre ile sonra damme ile: Ebû’l-Kâsım Yûnus b. Tâhir b. Muhammed b.

Yûnus el-**الخيويّ** en-Nadrî el-Belhî, Şeyhü’l-İslâm diye lakaplı; 411 yılında vefat etti.
**وخِياوان**، kesre ile: Fâris’te bir şehir.
**الخَوِيُّ**، **كغَنِيَ**: bir vadidir; Zü’r-Rumme dedi:
Sanki serap, Huzvâ ile
**الخَوِيِّ**’nin tepesi arasında yükseltilir; onlarda akıcıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: خوى

خَوَتِ الدَّارُ
1 خَوَتِ الدَّارُ خوت الدار , (JK, S, Msb, K,) aor. تَخْوِى, (Msb,) inf. n. خَوَآءٌ (S, Msb, TA) and خُوِىٌّ, (Msb,) The house became empty, vacant, or un occupied: (S:) in [some of the copies of] the S with teshdeed, [i. e. خَوَّت,] which is incorrect: (TA:) or became devoid, or destitute, of its occu pants; as also خَوِيَت, aor. تَخْوَى, inf. n. خَوَآءٌ: (Msb:) or its occupants perished: (JK:) and it fell down: (S:) or it became demolished: and خَوَت and خَوِيَت, inf. n. خَىٌّ and خُوِىٌّ and خَوَآءٌ and خَوَايَةٌ, it became devoid, or destitute, of its occupants, (K, TA,) standing, without inhabitant. (TA.) And خَوَى المَكَانُ, aor. يَخْوِى, inf. n. خَىٌّ, The place became empty, vacant, or unoccupied. (Mgh.) And خَوِىَ البَطْنُ, aor. يَخْوَى, inf. n. خَوًى, The belly became empty of food. (Mgh.) ― -b2- [Hence,] خَوِىَ, aor. يَخْوَى, inf. n. خَوًى [and خَوَآءٌ], He was, or became, hungry; (JK;) as also ↓ اخوى: (K:) or his belly became empty of food: (Har p. 167:) or خَوَى, like رَمَى, [aor. يَخْوِى,] inf. n. خَوًى and خَوَآءٌ, he was affected with un interrupted hunger. (K.) And خَوَتْ, said of a woman, She became empty in her belly on the occasion of childbirth; as also خَوِيَتْ: (S, K:) in [some of] the copies of the K, خَوَّتْ is here erroneously put for خَوِيَتْ. (TA.) And She abstained from food on the occasion of childbirth; (JK, K;) as also خَوِيَتْ. (JK, TA.) ― -b3- خَوَتِ النُّجُومُ The stars inclined to setting: (so in two copies of the S:) or so ↓ خَوَّت, inf. n. تَخْوِيَةٌ. (JK, Msb, and so in some copies of the S.) And the former, (JK, S, Msb, K,) aor. تَخْوِى, (JK, S,) inf. n. خَىٌّ, (JK, S, K,) The stars set; as also ↓ اخوت: and the stars brought no rain: (JK:) or the stars set aurorally and brought no rain; (S, Msb, * K; *) as also ↓ اخوت (A 'Obeyd, S, Msb, K) and ↓ خوّت. (K.) ― -b4- خَوَى الزَّنْدُ, (K,) inf. n. خَوًى (TA) [or خَىٌّ], The زند [q. v.] failed to produce fire; as also ↓ اخوى. (K.) -A2- خَوِىَ, aor. يَخْوَى, He called, or cried, out. (JK.) -A3- خَوَى, (TA,) inf. n. خَىٌّ, (K, TA,) i. q. قَصَدَ [He, or it, pursued a right, or direct, course; &c.: if trans., it may mean he aimed at, intended, or purposed, a thing]. (K, * TA.) -A4- خَوَاهُ, inf. n. خَوًى and خَوَايَهُ, He seized it; took it, or carried it off, by force; or snatched it away; (K;) and so ↓ اختواهُ. (IAar, TA.)

خوّت الاـِبِلُ
2 خوّت الاـِبِلُ خوت الابل , inf. n. تَخْوِيَةٌ, The camels became empty (JK, M, Msb) and drawn up (M) in their bellies. (JK, M, Msb.) ― -b2- See also 4. ― -b3- And خوّى, inf. n. as above, said of a camel, (JK, S, TA,) He lay down upon his breast, and then set firmly upon the ground his [callous protuberances called the] ثَفِنَات: (JK:) or he made his belly to be separated by some interval from the ground, in lying upon his breast, (S, TA, *) and set firmly [upon the ground] his ثَفِنَات. (TA.) And in like manner, (S,) خوّى فِى سُجُودِهِ, (S, Mgh, Msb, K,) said of a man, (S, Mgh, Msb,) He raised his belly from the ground in his prostration: (S, * Msb:) or he put, or set, his upper arms apart, or remote, from his sides therein: (Mgh, Msb:) or he drew up his body, and made a space between his upper arms and his sides, in his prostration: (K:) thus a man is directed to do in prostrating himself in prayer. (Mgh, TA.) ― -b4- Said of a man, it signifies also He lowered his eyes, or looked towards the ground, desiring to be silent. (JK.) ― -b5- Said of a bird, It hung down its wings: (S:) or it spread its wings, (JK, TA,) and stretched out its legs, (TA,) desiring to alight. (JK, TA.) ― -b6- خَوَّتِ النُّجُومُ: see 1, in two places. -A2- خَوَّيْتُهَا, inf. n. as above, I dug (K, TA) for her, namely, a woman, (TA,) a hole, or hollow, in the ground, and kindled [fire] in it, and then seated her in it, or upon it, (فِيهَا [i. e. فِى الحَفِيرَةِ],) on account of a disease that she had. (K, TA.) One says of a woman for whom this is done, خُوِّيَتْ. (As, TA.) -A3- And خوّى لَهَا, (JK, Kr, S, K,) and خَوَّاهَا, (K,) inf. n. as above, He made for her (namely, a woman,) the food called خَوِيَّة, (JK, Kr, S, K,) that she might eat it. (S.)

4 أَخْوَىَ see 1, in four places. ― -b2- اخوى المَالُ The cattle, or camels &c., attained the utmost degree of fatness; as also ↓ خوّى, inf. n. تَخْوِيَةٌ. (Fr, K.) -A2- See also 8.

اختوى
8 اختوى اختوى اختوي He abstained from food: and it may mean he became void of everything but anger. (Ham p. 219.) ― -b2- He lost his reason, or intellect. (K.) -A2- See also 1, last sentence. ― -b2- Also He took away a thing. (JK.) He took altogether, or entirely, what another possessed; as also ↓ اخوى. (JK, K.) ― -b3- He (a beast of prey) stole and ate the young one of a cow. (IAar, K.) ― -b4- He cut off for himself (اِقْتَطَعَ) a land, or district; (IAar, K;) as also اختات and تخوّت. (IAar, TA.) ― -b5- He thrust at a horse in his خَوَآء; i. e., the space between his fore legs and his hind legs. (JK, K.)

خَوًى
خَوًى خواء خوى خوي خويي Emptiness of the belly; (JK, K;) i. e. its emptiness of food; as also ↓ خَوَآءٌ; (K;) [both inf. ns.;] the former of higher authority than the latter. (TA.) And Hunger; (JK, Msb;) as also ↓ خَوَآءٌ, (TA,) i. q. خَوٌّ. (K, TA. [In the CK, والخُوُّ بالضَّمِّ العَسَلُ is erroneously put for والخَوُّ وَبِالضَّمِّ العَسَلُ. The word خَوٌّ belongs to art. خو, q. v.]) ― -b2- See also خَوَآءٌ. ― -b3- Also, [الخَوِىٌّ in the CK being a mistake for الخَوَى,] A low, or depressed, tract between two moun tains: and a soft tract of land: (K, TA:) or a low, or depressed, tract, in plain, or soft, and in rugged and hard, ground, sinking into the earth, larger than the [tract termed] سُهْب, producing much herbage: (AHn, TA:) or any wide valley in a soft, or plain, [low ground such as is termed] جَوّ; (Az, TA;) as also خَوٌّ: (Az, TA in art. خو:) or a soft, far-extending, valley. (As, TA.) -A2- Also i. q. ثَابِتٌ [Continuing, subsisting, lasting, &c.]: (K:) of the dial. of Teiyi. (TA.) -A3- And A flow of blood from the nose; or blood flowing from the nose. (K. [In this instance the word is correctly given in the CK.])

خَوَاةٌ
خَوَاةٌ خواء خواه خواة خوى The space between the udder and the vulva in the she-camel and other cattle; (K, * TA; [accord. to the CK and JK, ↓ خَوِيَّةٌ; but this is app. a mistake;]) also with medd [i. e. ↓ خَوَايَةٌ, for خَوَاةٌ is originally خَوَيَةٌ]. (K.) -A2- Also A sound: (A 'Obeyd, S, TA:) and the confused and continued sound (حَفِيف) of pouring of rain: (IAar, TA:) and ↓ خَوَايَةٌ signifies the confused and continued sound (حَفِيف [in the CK, erroneously, خَفِيف,]) of the running of horses: (K, TA:) and a sound like what one fancies. (Aboo-Mلlik, TA.)

خَوَآءٌ
خَوَآءٌ خوآء : see خَوًى, in two places. ― -b2- Also An intervening space between two things. (JK, Mgh, * TA.) The space between the fore legs and the kind legs of a horse; (JK, K;) as also ↓ خَوًى. (JK.) A vacant space between two things; (K;) such between the heaven and the earth; (TA;) like هَوَآءٌ. (K, TA.) ― -b3- A wide, or spacious, open tract of the earth, containing no herbage nor trees nor habitations. (TA.)

خُوَآءٌ
خُوَآءٌ خوآء (like غُرَابٌ [in measure], TA) Honey. (Ez-Zejjلjee, K, TA. [By a mistake in the CK, mentioned above, voce خَوًى, the word thus explained is there made to be خُوٌّ.])

خَوِىٌّ
خَوِىٌّ خواء خوى خوي خويي , of the measure فَعِيلٌ, A low, or de pressed, soft, or plain, tract of land. (S, TA.)

خَوَايَةٌ
خَوَايَةٌ خوايه خواية : see خَوَاةٌ, first sentence. ― -b2- Also The part that a horse closes with his tail, of the space between his hind legs. (TA.) ― -b3- The part of a spear-head into which the shaft enters. (K, * TA.) ― -b4- And The wide part of the interior of a رَحْل [or camel's saddle]. (K, TA. [In the CK, من الرَّجُلِ is erroneously put for من الرَّحْلِ.]) -A2- See also خَوَاةٌ, second sentence.

خَوِيَّةٌ
خَوِيَّةٌ خوي خويه خوية Food prepared for a woman on the oc casion of childbirth. (S, K.) -A2- See also خَوَاةٌ.

خَاوٍ
[ خَاوٍ خاو خاوي part. n. of 1.] فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً, in the Kur [xxvii. 53], means [And those are their houses,] empty; or, as some say, fallen down: like the phrase in the same [ii. 261 and xxii. 44], خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا having fallen down upon its roofs: (S:) or this means empty; its walls having fallen upon its roofs. (Bd in ii. 261. [See also عَرْشٌ.]) You say also أَرْضٌ خَاوِيَةٌ A land devoid of its inhabitants: (K:) and some times it means, of rain. (TA.) كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ, in the Kur [lxix. 7], means [As though they were trunks of palm-trees] torn up: (TA:) or eaten within: (Bd:) or fallen down and empty. (Jel.)

خَاوِيَةٌ
خَاوِيَةٌ خاوي خاويه خاوية [fem. of خَاوٍ: and hence, as a subst.,] A calamity, or misfortune. (Kr, TA.)

خَاوِىٌّ
خَاوِىٌّ خاوى خاوي خاويي : see خَائِىٌّ, in art. خوأ.

مُخَوًّى
مُخَوًّى مخوى مخوي The place of a camel's lying down in the manner described above voce خَوَّى: [and so app. مُخَوَّاةٌ; for] the pl. is مُخَوَّيَاتٌ. (JK.)

##### Türkçe

خَوَتِ الدَّارُ
1 **خَوَتِ الدَّارُ** **خوت الدار** , (JK, S, Msb, K,) muzâri‘ı **تَخْوِى**, (Msb,) mastarı **خَوَآءٌ** (S, Msb, TA) ve **خُوِىٌّ**, (Msb,) Ev boş, ıssız, yahut meskûn olmayan hâle geldi: (S:) S’nin [bazı nüshalarında] teşdîd ile, [yani **خَوَّت**,] ki bu yanlıştır: (TA:) yahut sakinlerinden yoksun, yahut mahrum oldu; bunun gibi **خَوِيَت**, muzâri‘ı **تَخْوَى**, mastarı **خَوَآءٌ**: (Msb:) yahut sakinleri helâk oldu: (JK:) ve yıkıldı: (S:) yahut harap oldu: ve **خَوَت** ve **خَوِيَت**, mastarı **خَىٌّ** ve **خُوِىٌّ** ve **خَوَآءٌ** ve **خَوَايَةٌ**, sakinlerinden yoksun, yahut mahrum oldu, (K, TA,) ayakta, meskûn olmaksızın. (TA.) Ve **خَوَى المَكَانُ**, muzâri‘ı **يَخْوِى**, mastarı **خَىٌّ**, Mekân boş, ıssız, yahut meskûn olmayan hâle geldi. (Mgh.) Ve **خَوِىَ البَطْنُ**, muzâri‘ı **يَخْوَى**, mastarı **خَوًى**, Karın yiyecekten boş hâle geldi. (Mgh.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَوِىَ**, muzâri‘ı **يَخْوَى**, mastarı **خَوًى** [ve **خَوَآءٌ**], O aç idi, yahut aç oldu; (JK;) bunun gibi ↓ **اخوى**: (K:) yahut karnı yiyecekten boş hâle geldi: (Har p. 167:) yahut **خَوَى**, **رَمَى** gibi, [muzâri‘ı **يَخْوِى**,] mastarı **خَوًى** ve **خَوَآءٌ**, kesintisiz açlıktan etkilenmiş oldu. (K.) Ve **خَوَتْ**, bir kadın hakkında söylenir, Doğum esnasında karnında boşluk hâline geldi; bunun gibi **خَوِيَتْ**: (S, K:) K’nin [bazı] nüshalarında, burada **خَوَّتْ**, yanlış olarak **خَوِيَتْ** yerine konmuştur. (TA.) Ve Doğum esnasında yemekten uzak durdu; (JK, K;) bunun gibi **خَوِيَتْ**. (JK, TA.) ― -b3- **خَوَتِ النُّجُومُ** Yıldızlar batmaya meyletti: (S’nin iki nüshasında böyle:) yahut bunun gibi ↓ **خَوَّت**, mastarı **تَخْوِيَةٌ**. (JK, Msb, ve S’nin bazı nüshalarında böyle.) Ve birincisi, (JK, S, Msb, K,) muzâri‘ı **تَخْوِى**, (JK, S,) mastarı **خَىٌّ**, (JK, S, K,) Yıldızlar battı; bunun gibi ↓ **اخوت**: ve yıldızlar yağmur getirmedi: (JK:) yahut yıldızlar fecrî olarak battı ve yağmur getirmedi; (S, Msb, * K; *) bunun gibi ↓ **اخوت** (A 'Obeyd, S, Msb, K) ve ↓ **خوّت**. (K.) ― -b4- **خَوَى الزَّنْدُ**, (K,) mastarı **خَوًى** (TA) [yahut **خَىٌّ**], **زند** [bkz.] ateş çıkarmada başarısız oldu; bunun gibi ↓ **اخوى**. (K.) -A2- **خَوِىَ**, muzâri‘ı **يَخْوَى**, Seslendi, yahut bağırdı. (JK.) -A3- **خَوَى**, (TA,) mastarı **خَىٌّ**, (K, TA,) **قَصَدَ** ile aynı (i. q.) [O, yahut o şey, doğru yahut dosdoğru bir yolu tuttu; vb.: müteaddî olursa, bir şeye yöneldi, kastetti, yahut niyet etti anlamına gelebilir]. (K, * TA.) -A4- **خَوَاهُ**, mastarı **خَوًى** ve **خَوَايَهُ**, Onu zorla ele geçirdi; aldı, yahut götürüp uzaklaştırdı; yahut kapıp aldı; (K;) ve bunun gibi ↓ **اختواهُ**. (IAar, TA.)

خوّت الاـِبِلُ
2 **خوّت الاـِبِلُ** **خوت الابل** , mastarı **تَخْوِيَةٌ**, Develer karınlarında boş (JK, M, Msb) ve çekilmiş (M) hâle geldi. (JK, M, Msb.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- Ve **خوّى**, mastarı yukarıdaki gibi, bir deve hakkında söylenir, (JK, S, TA,) Göğsü üzerine yattı, sonra [**ثَفِنَات** denilen] nasırlı çıkıntılarını yere sağlamca yerleştirdi: (JK:) yahut göğsü üzerine yatarken karnını yerden bir aralıkla ayrılmış kıldı, (S, TA, *) ve **ثَفِنَات**ını [yere] sağlamca yerleştirdi. (TA.) Ve aynı şekilde, (S,) **خوّى فِى سُجُودِهِ**, (S, Mgh, Msb, K,) bir adam hakkında söylenir, (S, Mgh, Msb,) Secdesinde karnını yerden kaldırdı: (S, * Msb:) yahut orada üst kollarını yanlarından ayırdı, yahut uzak tuttu: (Mgh, Msb:) yahut secdesinde bedenini topladı ve üst kolları ile yanları arasında bir boşluk yaptı: (K:) namazda secde ederken bir adamın böyle yapması emredilir. (Mgh, TA.) ― -b4- Bir adam hakkında, ayrıca şu anlama gelir: Susmayı isteyerek gözlerini indirdi, yahut yere doğru baktı. (JK.) ― -b5- Bir kuş hakkında söylenir: Kanatlarını aşağı sarkıttı: (S:) yahut kanatlarını yaydı, (JK, TA,) ve bacaklarını uzattı, (TA,) konmak isteyerek. (JK, TA.) ― -b6- **خَوَّتِ النُّجُومُ**: 1’e, iki yerde, bak. -A2- **خَوَّيْتُهَا**, mastarı yukarıdaki gibi, Onun için (K, TA) —yani bir kadın için— (TA,) yerde bir çukur, yahut oyuk kazdım ve içinde [ateş] yaktım, sonra onu içine, yahut üzerine, (فِيهَا [yani **فِى الحَفِيرَةِ**],) kendisinde bulunan bir hastalık sebebiyle oturttum. (K, TA.) Bunun yapıldığı bir kadın hakkında **خُوِّيَتْ** denir. (As, TA.) -A3- Ve **خوّى لَهَا**, (JK, Kr, S, K,) ve **خَوَّاهَا**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, Onun için (yani bir kadın için,) **خَوِيَّة** denilen yemeği yaptı, (JK, Kr, S, K,) onu yemesi için. (S.)

4 **أَخْوَىَ** 1’e, dört yerde, bak. ― -b2- **اخوى المَالُ** Sığırlar, yahut develer vb., semizliğin en son derecesine ulaştı; bunun gibi ↓ **خوّى**, mastarı **تَخْوِيَةٌ**. (Fr, K.) -A2- 8’e de bak.

اختوى
8 **اختوى** **اختوى** **اختوي** Yemekten uzak durdu: ve şu anlama gelebilir: öfkeden başka her şeyden boş oldu. (Ham p. 219.) ― -b2- Aklını, yahut idrakini yitirdi. (K.) -A2- 1’in son cümlesine de bak. ― -b2- Ayrıca Bir şeyi alıp götürdü. (JK.) Başkasının sahip olduğu şeyi bütünüyle, yahut tamamen aldı; bunun gibi ↓ **اخوى**. (JK, K.) ― -b3- O (yırtıcı bir hayvan) bir ineğin yavrusunu çalıp yedi. (IAar, K.) ― -b4- Kendisi için (اِقْتَطَعَ) bir araziyi, yahut bölgeyi kesti (ayırdı); (IAar, K;) bunun gibi **اختات** ve **تخوّت**. (IAar, TA.) ― -b5- Bir ata, onun **خَوَآء**’ına; yani ön ayakları ile arka ayakları arasındaki boşluğa, mızrak sapladı. (JK, K.)

خَوًى
**خَوًى** **خواء** **خوى** **خوي** **خويي** Karnın boşluğu; (JK, K;) yani yiyecekten boşluğu; bunun gibi ↓ **خَوَآءٌ**; (K;) [ikisi de mastardır;] birincisi ikinciden daha yüksek otoritelidir. (TA.) Ve Açlık; (JK, Msb;) bunun gibi ↓ **خَوَآءٌ**, (TA,) **خَوٌّ** ile aynı (i. q.). (K, TA. [CK’de, والخُوُّ بالضَّمِّ العَسَلُ, yanlış olarak والخَوُّ وَبِالضَّمِّ العَسَلُ yerine konmuştur. **خَوٌّ** kelimesi, خو maddesine aittir, bkz.]) ― -b2- **خَوَآءٌ**’a da bak. ― -b3- Ayrıca, [CK’deki **الخَوِىٌّ**’nin **الخَوَى** yerine bir hata olmasıyla,] İki dağ arasındaki alçak, yahut çökük, bir yer: ve yumuşak bir arazi parçası: (K, TA:) yahut düz, yahut yumuşak, ve engebeli ve sert, arazide, yere çöken, [**سُهْب** denilen yerden] daha büyük, çok ot bitiren, alçak, yahut çökük, bir yer: (AHn, TA:) yahut yumuşak, yahut düz, [**جَوّ** denilen türden] alçak bir yerdeki herhangi geniş vadi; (Az, TA;) bunun gibi **خَوٌّ**: (Az, TA, خو maddesinde:) yahut yumuşak, uzaklara uzanan bir vadi. (As, TA.) -A2- Ayrıca **ثَابِتٌ** ile aynı (i. q.) [Devam eden, varlığını sürdüren, kalıcı, vb.]: (K:) Teiyi lehçesindendir. (TA.) -A3- Ve Burundan kan akması; yahut burundan akan kan. (K. [Bu örnekte kelime CK’de doğru verilmiştir.])

خَوَاةٌ
**خَوَاةٌ** **خواء** **خواه** **خواة** **خوى** Dişi deve ve diğer sığırlarda meme ile vulva arasındaki boşluk; (K, * TA; [CK ve JK’ye göre ↓ **خَوِيَّةٌ**; fakat bu görünüşe göre bir hatadır;]) ayrıca medd ile [yani ↓ **خَوَايَةٌ**, zira **خَوَاةٌ** aslında **خَوَيَةٌ**’dir]. (K.) -A2- Ayrıca Bir ses: (A 'Obeyd, S, TA:) ve yağmurun dökülmesinin karışık ve devamlı sesi (حَفِيف): (IAar, TA:) ve ↓ **خَوَايَةٌ**, atların koşmasının karışık ve devamlı sesi (حَفِيف [CK’de yanlış olarak, خَفِيف,]) anlamına gelir: (K, TA:) ve kişinin hayal ettiği şeye benzer bir ses. (Aboo-Mلlik, TA.)

خَوَآءٌ
**خَوَآءٌ** **خوآء** : **خَوًى**’a, iki yerde, bak. ― -b2- Ayrıca İki şey arasındaki ara boşluk. (JK, Mgh, * TA.) Bir atın ön ayakları ile arka ayakları arasındaki boşluk; (JK, K;) bunun gibi ↓ **خَوًى**. (JK.) İki şey arasında boş bir aralık; (K;) gök ile yer arasındaki gibi; (TA;) **هَوَآءٌ** gibi. (K, TA.) ― -b3- Yeryüzünün, ot, ağaç ve meskenler içermeyen, geniş, yahut ferah, açık bir parçası. (TA.)

خُوَآءٌ
**خُوَآءٌ** **خوآء** (ölçüce **غُرَابٌ** gibi, TA) Bal. (Ez-Zejjلjee, K, TA. [Yukarıda, **خَوًى** maddesinde anılan CK’deki bir hata sebebiyle, burada açıklanan kelime orada **خُوٌّ** yapılmıştır.])

خَوِىٌّ
**خَوِىٌّ** **خواء** **خوى** **خوي** **خويي** , vezni **فَعِيلٌ** olan, Alçak, yahut çökük, yumuşak, yahut düz, bir arazi parçası. (S, TA.)

خَوَايَةٌ
**خَوَايَةٌ** **خوايه** **خواية** : **خَوَاةٌ**’a, ilk cümleye, bak. ― -b2- Ayrıca Bir atın, arka bacakları arasındaki boşluğun, kuyruğuyla kapattığı kısmı. (TA.) ― -b3- Bir mızrak ucunun, sapın içine girdiği kısmı. (K, * TA.) ― -b4- Ve Bir **رَحْل**’in [yahut devenin semerinin] iç kısmının geniş yeri. (K, TA. [CK’de, من الرَّجُلِ, yanlış olarak من الرَّحْلِ yerine konmuştur.]) -A2- **خَوَاةٌ**’a, ikinci cümleye de bak.

خَوِيَّةٌ
**خَوِيَّةٌ** **خوي** **خويه** **خوية** Doğum esnasında bir kadın için hazırlanan yemek. (S, K.) -A2- **خَوَاةٌ**’a da bak.

خَاوٍ
[ **خَاوٍ** **خاو** **خاوي** 1’in ism-i fâili.] **فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً**, Kur’ân’da [xxvii. 53], [Ve işte onların evleri,] boş demektir; yahut bazılarına göre, yıkılmış: aynı [ii. 261 ve xxii. 44]’teki ibare gibi, **خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا** çatılarının üzerine yıkılmış: (S:) yahut bu, boş demektir; duvarları çatılarının üzerine düşmüş olarak. (Bd, ii. 261’de. [**عَرْشٌ**’a da bak.]) Ayrıca **أَرْضٌ خَاوِيَةٌ** dersin: Sakinlerinden yoksun bir arazi: (K:) ve bazen yağmurdan [yoksun] anlamına gelir. (TA.) **كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ**, Kur’ân’da [lxix. 7], [Sanki onlar hurma ağaçlarının gövdeleri] sökülüp atılmış demektir: (TA:) yahut içten yenmiş: (Bd:) yahut yıkılmış ve boş. (Jel.)

خَاوِيَةٌ
**خَاوِيَةٌ** **خاوي** **خاويه** **خاوية** [**خَاوٍ**’ın müennesi: ve buradan, isim olarak,] Bir musibet, yahut felâket. (Kr, TA.)

خَاوِىٌّ
**خَاوِىٌّ** **خاوى** **خاوي** **خاويي** : خوأ maddesinde **خَائِىٌّ**’ye bak.

مُخَوًّى
**مُخَوًّى** **مخوى** **مخوي** Yukarıda **خَوَّى** maddesinde anlatılan tarzda devenin yattığı yer: [ve görünüşe göre **مُخَوَّاةٌ** da böyledir; zira] çoğulu **مُخَوَّيَاتٌ**tur. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَوَى
خَوَى I ( n. ac. خَوَآء [ 22 ] ),
a.  Was deserted, ruined ( house ).

b.  Was hungry, famished.

c.  Set.

خَوَّيَ
خَوَّيَ II ,
a.  Fell upon his face.

b.  Was, became fat ( cattle ).

أَخْوَيَ
أَخْوَيَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

اِخْتَوَيَ
اِخْتَوَيَ VIII ,
a.  Became childish, doted.

b.  Traversed ( country ).

خَوَى
خَوَى [ 4 ],
a.  Hunger.

خَوٍ
خَوٍ ( خَوِى ) [ 5 ] ,
a.  Hungry.

خَاوٍ
خَاوٍ ,( خَاوِي ) [ 21 ] ,
a.  Empty; uninhabited, deserted, ruined.

خَوَآء
خَوَآء [ 22 ],
a.  see 4 .

##### Türkçe

خَوَى
خَوَى I (isim mastar: **خَوَآء** [ 22 ]),
a. Terk edilmişti, harap olmuştu (ev).

b. Açtı, açlıktan bitkindi.

c. Battı.

خَوَّيَ
خَوَّيَ II,
a. Yüzüstü düştü.

b. (Sığır) şişmandı, şişman oldu.

أَخْوَيَ
أَخْوَيَ IV,
a. I (a), (b)’ye bak.

اِخْتَوَيَ
اِخْتَوَيَ VIII,
a. Çocuklaştı, bunadı.

b. (Ülkeyi) katetti.

خَوَى
خَوَى [ 4 ],
a. Açlık.

خَوٍ
خَوٍ ( **خَوِى** ) [ 5 ],
a. Aç.

خَاوٍ
خَاوٍ, ( **خَاوِي** ) [ 21 ],
a. Boş; meskûn olmayan, terk edilmiş, harap.

خَوَآء
**خَوَآء** [ 22 ],
a. 4’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خوي
خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى) - خَاوِي - خَاوِيَة
خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى) + الكائن أو الشيء: يفضى ويخلو ويفرغ من محتوياته وما يشغله
خَاوِي: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " خَوَى - يَخْوِي ": الذي يخلو ويفرغ مما كان فيه
خَاوِيَة: مؤنث " خَاوِي"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان فراغ وتجوف الأشياء وخواؤها"، وهي:
جَوِيَ - يَجْوَى، فَضَا - يَفْضُوْ (فَضِيَ - يَفْضَى)، خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى)، خَلِيَ - يَخْلُو (خَلا - يَخْلُو)، جَافَ - يَجُوْفُ، فَرَغ َ- يَفْرُغَ

خاوية
	﴿أو كالذي مر على قرية وهي خاوية على عروشها قال أنى يحيي هذه الله بعد موتها فأماته الله مائة عام ثم بعثه قال كم لبثت قال لبثت يوما أو بعض يوم قال بل لبثت مائة عام فانظر إلى طعامك وشرابك لم يتسنه وانظر إلى حمارك ولنجعلك آية للناس وانظر إلى العظام كيف ننشزها ثم نكسوها لحما فلما تبين له قال أعلم أن الله على كل شيء قدير(259)﴾ البقرة ﴿فكأين من قرية أهلكناها وهي ظالمة فهي خاوية على عروشها وبئر معطلة وقصر مشيد(45)﴾ الحج
	﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول ياليتني لم أشرك بربي أحدا(42)﴾ الكهف
	﴿فتلك بيوتهم خاوية بما ظلموا إن في ذلك لآية لقوم يعلمون(52)﴾ النمل
	﴿سخرها عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية(7)﴾ الحاقة
مختار الصحاح
● [خوي] خ و ي: خَوَتِ الدار تخوي خَوَاءً أقوت وكذا إذا سقطت ومنه قوله تعالى ﴿فتلك بيوتهم خاوية﴾ أي خالية وقيل ساقطة كما قال تعالى ﴿فهي خاوية على عروشها﴾ أي ساقطة على سقوفها و الخَوِيَّةُ طعام يتخذ للنفساء و خَوَّى الرجل تَخْوِيةً إذا جافى بطنه عن فخذيه في سجوده
الراغب
خوى
- أصل الخواء: الخلا، يقال خوي بطنه من الطعام يخوى خوى (انظر: الأفعال 1/505)، وخوى الجوز خوى تشبيها به، وخوت الدار تخوي خواء، وخوى النجم وأخوى: إذا لم يكن منه عند سقوطه مطر، تشبيها بذلك، وأخوى أبلغ من خوى، كما أن أسقى أبلغ من سقى. والتخوية: ترك ما بين الشيئين خاليا.
ملخص اللسان
1.     خَوَتِ الدارُ: تَهَدَّمَتْ وسَقَطَتْ؛ - وخَوَى البيتُ إذا   انْهَدَمَ؛
2.     فتلْكَ   بُيوتُهم خاوِيَةً، أَي خاليةً - وقيل: ساقِطةٌ على سُقُوفها
3.     وخَوَّتِ الدارُ وخَوِيَتْ   خَيّاً وخُوِيّاً وخَواءً وخَوَايَةً: أَقْوَتْ وخَلَتْ من أَهلها
4.     كأَنهم أََعجازُ نخلٍ خاويةٌ؛   أعجازُ النخل: أُصولُها،  وقال عز وجل في موضع آخر: كأَنهم أَعجازُ نخل مُنْقَعِر؛ المُنْقَعِرُ:   المُنْقَلِعُ عن مَنْبِتِه، وكذلك الخاوية معناها معنى المُنْقَلِعِ، وقيل   لها إذا انْقَلَعتْ خاوية لأَنها خَوَتْ من مَنْبِتِها الذي كانت   تَنْبُتُ فيه وخوَى مَنْبِتُها منها، ومعنى خَوَتْ أَي خَلَتْ كما تَخْوي   الدارُ خُوِيّاً إذا خلت من أَهلها
5.     والخَوُّ الجُوع - والخَواءُ: خُلُوُّ   الجَوْفِ من الطعام - وخَوَى خَوىً وخَواءً:   تتابع عليه الجوعُ، - وخَوَتْ: ولدت فخَوَي بطنُها   أَي خَلا، وكذلك إذا لم تأْكل عند الولادة، وخَوِيَتْ أَجْودُ.
6.     كان إذا سَجَدَ خَوَّى؛   ومعناه أَنه جافى بطنَه عن الأَرض ورَفَعَها حتى يَخْوِيَ ما بين ذلك   ويُخَوِّي عَضُدَيه عن جنبيه؛
7.     والخَوَى:   الرُّعافُ.
8.     والخَوَاءُ: الهَواءُ بين الشيئين، وكذلك الهواء بين الأَرض والسماء؛
9.     وكلُّ فُرْجة فهي خَوَاءٌ.
10.                        والخَوِيُّ: الوِطاءُ بين الجبلين وهو اللَّيِّنُ من الأَرض.
11.                        وخَوَتِ النُّجُومُ تَخْوي خَيّاً وأَخْوَتْ وخَوَّتْ: أَمحَلَتْ، وقيل:   خَوَتْ وأَخْوَتْ، وذلك إذا سَقَطتْ ولم تُمْطِرْ في نَوْئِها؛
لسان العرب
● -  خوا: خَوَتِ الدارُ: تَهَدَّمَتْ وسَقَطَتْ؛ ومنه قوله تعالى: فتلْكَ   بُيوتُهم خاوِيَةً، أَي خاليةً كما قال تعالى: فهي خاوِيَةٌ على عروُشها؛   أَي خاليةٌ، وقيل: ساقِطةٌ على سُقُوفها. وخَوَّتِ الدارُ وخَوِيَتْ   خَيّاً وخُوِيّاً وخَواءً وخَوَايَةً: أَقْوَتْ وخَلَتْ من أَهلها. وأَرضٌ   خاويةٌ: خالِيةٌ من أَهلها، وقد تكون خاويةً من المطر. وخَوَى البيتُ إذا   انْهَدَمَ؛ ومنه قول خَنْساء:   كان أَبو حَسّانَ عَرْشاً خَوَى   مما بَناهُ الدهرُ دانٍ ظَلِيلْ   خَوَى أَي تَهَدَّمَ ووَقَع. وفي حديث سهل: فإذا هم بدار خاوية على   عُرُوشِها؛ خَوَى إذا سقط وخَلا، وعُروشُها سُقُوفها؛ ومنه قوله: أَعْجازُ   نخلٍ خاويةٍ. قال الله تعالى قي قصَّةِ عادٍ: كأَنهم أََعجازُ نخلٍ خاويةٌ؛   أعجازُ النخل: أُصولُها، وقيل: خاوية نعت للنخل لأَن النخل يذكر ويؤنث.   وقال عز وجل في موضع آخر: كأَنهم أَعجازُ نخل مُنْقَعِر؛ المُنْقَعِرُ:   المُنْقَلِعُ عن مَنْبِتِه، وكذلك الخاوية معناها معنى المُنْقَلِعِ، وقيل   لها إذا انْقَلَعتْ خاوية لأَنها خَوَتْ من مَنْبِتِها الذي كانت   تَنْبُتُ فيه وخوَى مَنْبِتُها منها، ومعنى خَوَتْ أَي خَلَتْ كما تَخْوي   الدارُ خُوِيّاً إذا خلت من أَهلها. وخَوَتِ الدارُ أَي بادَ أَهْلُها وهي   قائمة بلا عامِرٍ. الأَصمعي: خَوَى البيتُ يَخْوي خَواءً، ممدود، إذا ما   خَلا من أَهله. ويقال: وقَع عرشُك بخَوٍّ أَي بأَرضٍ خَوَّار   (* قوله «أي   بأرض خوار إلخ» كذا بالأصل). يُتَعرَّقُ فيه فلا يُخْلقُ. وخَوَاءُ الأَرض،   ممدود: بَراحُها؛ قال أَبو النجم:   يَبْدُو خَواءُ الأَرضِ من خَوائِه   ويقال: دخل فلان في خَواءِ فرسِه يعني ما بين يديه ورجليه، وأَبو النجم   وصف فرساً طويل القوائم. ويقال لما يَسُدُّه الفرسُ بذَنَبه من فُرْجَةِ   ما بين رجليه: خَوَايَةٌ؛ قال الطِّرمّاح:   فسَدَّ، بمَضْرَحِيِّ اللَّوْن جَثْلٍ،   خَوَايَةَ فَرْجِ مِقْلاتٍ دَهينِ   أي سَدَّت ما بين فخذيها بذَنَب مَضْرَحِيِّ اللونِ. والخَواءُ: خُلُوُّ   الجَوْفِ من الطعام، يمدّ ويقصر، والقصر أَعلى. وخَوَى خَوىً وخَواءً:   تتابع عليه الجوعُ، وخَوِيَت المرأَةُ خَواً. وخَوَتْ: ولدت فخَوَي بطنُها   أَي خَلا، وكذلك إذا لم تأْكل عند الولادة، وخَوِيَتْ أَجْودُ.   والخَويَّة: ما أَطعمتها على ذلك. وخَوَّاها وخَوَّى لها تَخْوِيةً؛ الأَخيرة عن   كراع: عَمِلَ لها خَوِيَّةً تأْكلها وهي طعام. الأَصمعي: يقال للمرأَة   خُوِّيتْ، فهي تُخَوَّى تَخْوِيَةً، وذلك إذا حُفِرَتْ لها حَفِيرةٌ ثم   أُوِقدَ فيها، ثم تَقْعُدُ فيها من داء تَجِدهُ. وخَوَّتِ الإبلُ تَخْوِيةً:   خَمُصَتْ بُطونُها وارْتَفعَتْ. وخَوَّى الرجلُ: تَجافى في سجوده   وفَرَّجَ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنْبيه، والطائرُ إذا أَرسل جناحيه، وكذلك البعير   إذا تَجافى في بُروكِه ومَكَّنَ لثَفِناتِه؛ قال:   خَوَّتْ على ثَفِناتِها   وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إذا سَجَدَ خَوَّى؛   ومعناه أَنه جافى بطنَه عن الأَرض ورَفَعَها حتى يَخْوِيَ ما بين ذلك   ويُخَوِّي عَضُدَيه عن جنبيه؛ ومنه يقال للناقة إذا بَرَكَتْ فتَجافي بطنُها في   بُروكها لضُمْرِها: قد خَوَّتْ؛ وأَنشد أَبو عبيد في صفة ناقة ضامر:   ذات انْتِباذٍ عن الحادي إذا بَركَتْ،   خَوَّتْ على ثَفِناتٍ مُحْزَئِلاَّتِ   ويقال للطائر إذا أَراد أَن يقع فيَبْسُطَ جناحَيه ويَمُدَّ رجليه: قد   خَوَّى تَخْوِيةً. وفي حديث عليّ، رضوان الله عليه: إذا سَجَدَ الرجلُ   فلْيُخَوِّ، وإذا سجدت المرأَةُ فلْتَحْتَفِزْ؛ وقوله أَنشده ثعلب:   يَخْرُجْنَ من خَلَلِ الغُبارِ عَوَابساً،   كأَصابِعِ المَقْرُورِ حَوَّى فاصْطَلى   فسره فقال: يريد أَن الخيل قَرُبَتْ بعضُها من بعض. والخَوَى:   الرُّعافُ. والخَوَاءُ: الهَواءُ بين الشيئين، وكذلك الهواء بين الأَرض والسماء؛   قال بِشْرٌ يصف فرساً:   يَسُدُّ خَوَاءَ طُبْيَيْها الغُبارُ   أَي يَسُدُّ الفَجْوةَ التي بين طُبْيَيها. وكلُّ فُرْجة فهي خَوَاءٌ.   والخَوِيُّ: الوِطاءُ بين الجبلين وهو اللَّيِّنُ من الأَرض. وقال أَبو   حنيفة: الخَوِيُّ بطْنٌ يكون في السَّهْل والحَزْن داخلاً في الأَرض   أَعْظَمُ من السَّهْبِ مِنْباتٌ. قال الأَزهري: كلُّ وادٍ واسع في جَوٍّ سَهْلٍ   فهو خَوٌّ وخَوِيٌّ. والخَوِيُّ؛ عن الأَصمعي: الوادي السهل البعيد؛   وقول الطِّرمّاح:   وخَوِيّ سَهْل، يُثِيرُ به القَوْ   مُ رِباضاً للِعينِ بَعْدَ رِباضِ   يقول: يَمرُّ الرُّكْبانُ بالعِينِ في مَرابضها فتُثِيرها منها،   والرِّباضُ: البقر التي رَبَضَتْ في كُنُسِها. الأَزهري في هذا الموضع: ابن   الأَعرابي الوَخُّ الأَلمُ، والوَخُّ القَصْدُ، والخَوُّ الجُوع.   والخوِيَّةُ: مَفْرَجُ ما بين الضَّرْع والقُبُلِ من الناقة وغيرها من الأَنعام.   وخَوَايَةُ السِّنانِ: جُبَّتُه وهي ما الْتَقَم ثَعْلَبَ الرُّمْحِ.   وخَوَايةُ الرَّحْل: مُتَّسَعُ داخِله. وخَوَى الزِّنْدُ وأَخْوَى: لم يُورِ.   وخَوَتِ النُّجُومُ تَخْوي خَيّاً وأَخْوَتْ وخَوَّتْ: أَمحَلَتْ، وقيل:   خَوَتْ وأَخْوَتْ، وذلك إذا سَقَطتْ ولم تُمْطِرْ في نَوْئِها؛ قال كعب بن   زهير:   قومٌ إذا خَوَتِ النُّجومُ فإنَّهمْ،   للطارِقينَ النازِلينَ، مَقارِي   وقال آخر:   وأَخْوَتْ نُجومُ الأَخْذِ إلا أَنِضَّةً،   أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي   قوله: يُثْري يَبُلُّ الأَرضَ؛ وقال الأَخطل:   فأَنتَ الذي تَرْجُو الصَّعاليكُ سَيْبَهُ،   إذا السَّنةُ الشَّهْباءُ خَوَّتْ نُجومُها   وخَوَّتْ تَخْوِيةً: مالَتْ للمَغِيب. وخَوَى الشيءَ خَيّاً وخَوَايةً   واخْتَواه: اختَطَفَه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:   حتى اخْتَوَى طِفْلَها في الجَوِّ مُنْصَلِتٌ   أَزَلُّ منها، كنَصْلِ السَّيفِ، زُهْلُولُ   ابن الأَعرابي: يقال اخْتَوَاه واختدَفَه واخْتاتَهُ وتَخَوَّتَهُ إذا   اقتَطَعهُ؛ وقال أَبو وَجْزَة:   ثم اعْتَمَدْتَ إلى ابن يَحْيَى تَخْتَوي،   مِنْ دُونِه، مُتَباعِدَ البُلْدانِ   وخَوَايةُ الخَيل: حفيفُ عَدْوِها   (* قوله «حفيف عدوها وقوله حفيف   انهلاله» كذا بالأصل بإهمال الحاء فيهما، والذي في القاموس باعجامها فيهما   كالحكم)؛ كذلك حكاه ابن الأَعرابي بالهاء. وخَوَايةُ المطر: حفِيفُ   انْهِلاله بالهاء؛ عنه أَيضاً. وحكى أَبو عبيدة: الخَوَاة الصَّوْتُ. قال أَبو   مالك: سمعت خَوايَتَهُ أي سمعت صوته شِبْهَ التَّوَهُّمِ؛ وأَنشد:   خَوايَةَ أَجْدَلا   يعني صوته. وفي حديث صِلَةَ: فَسَمِعْتُ كخَوايَةِ الطائِرِ؛   الخَوَايَة: حَفِيفُ الجَناح. وخَواةُ الرِّيحِ: صَوْتها؛ عن ابن الأَعرابي   أَيضاً.والخَوِيُّ: الثابِتُ، طائِيَّة. والخَاوِيَةُ: الداهِية؛ عن   كراع.والخَوُّ: العَسَل؛ عن الزجاجيّ.   ويومُ خَوىً وخُوىً وخُوَيٍّ: معروف. وخَوِيٌّ: موضع. ويَومُ خَوٍّ: من   أَيام العرب، معروف. والخَوِيُّ: البَطْنُ السَّهْلُ من الأَرض، على   فعيل. وفي الحديث: فأَخَذَ أَبا جَهْل خَوَّةٌ   (* قوله «فأخذ أبا جهل خوة»   ضبطت في بعض نسخ النهاية بضم الخاء وفي بعضها بفتحها كالأصل). قلا يَنْطِقُ   أَي فَتْرَةٌ؛ ذكره ابن الأَثير، قال: والهاء زائدة.   والخَوَّانِ: واديان معروفان في ديار تميم. وخَوٌّ: وادٍ لبني أَسد؛ قال   زهير:   لَئِنْ حَلَلْت بِخَوٍّ في بَني أَسَدٍ،   في دينِ عَمْروٍ، وحالَتْ دُونَنا فَدَكُ   قال أَبو محمد الأَسود: ومن رواه بالجيم فقد صحَّفه، قال وفيه يقول   القائل:   وبَيْنَ خَوَّيْنِ زُقاقٌ واسِعُ   وخَيْوانُ: بَطنٌ من هَمْدانَ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للأَسود بن   يَعْفُر:جُنِّبْتَ خَاوِيَةَ السِّلاحِ وكَلْمَهُ   أَبَداً، وجانَبَ نَفْسَكَ الأَسْقامُ   ولم يفسر الخَاوِيَةَ، فتأَمله.   والخاء: حرف هجاء، وحكى سيبويه: خَبَّيْت خاءً، وسنذكر ذلك في موضعه.
مقاييس اللغة:
(خوي)  الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1])
وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ  الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ.
القاموس المحيط:
ي خَوَتِ الدَّارُ تَهَدَّمَتْ. وخَوَّتْ وخَوِيَتْ خَيًّا وخُوِيًّا وخَواءً وخَوايَةً خَلَتْ من أهْلِها. وأرضٌ خاوِيَةٌ خالِيَةٌ من أهْلِها. والخَوَى خُلُوُّ الجَوْفِ من الطَّعامِ، ويُمَدُّ، والرُّعافُ، وبالمد الهواءُ بينَ الشيئينِ. والخَوُّ، وبالضم العَسَلُ. وخَوَى، كَرَمَى، خَوًى وخَواءً تَتابَعَ عليه الجُوعُ، و الزَّنْدُ لم يُورِ، كأَخْوَى، و النُّجُومُ خَيًّا أَمْحَلَتْ فلم تُمْطِرْ، كأَخْوَتْ وخَوَّتْ، و الشيءَ خَوًى وخَوايَةً اخْتَطَفَهُ، و المرأةُ وَلَدَتْ فَخَلاَ بَطْنُها، كخَوَّت وكذا إذا لم تَأْكُلْ عند الوِلادَة.
والخَوِيَّةُ، كغَنِيَّةِ: ما أطْعَمْتَها على ذلك. وخَوَّاها تَخْوِيَةً، وخَوَّى لها: عَمِلَ لها خَوِيَّةً. وخَوَّى في سُجُودِهِ تَخْوِيَةً: تَجافَى، وفَرَّجَ ما بينَ عَضُدَيْهِ وجَنْبَيْهِ. والخَوَى: الثَّابِتُ، والوَطاءُ بينَ الجبلينِ، واللَّيِّنُ من الأرضِ، وبِهاءٍ: مَفْرَجُ ما بينَ الضَّرْعِ والقُبُلِ من الْأَنْعامِ، ويُمَدُّ.
والخَوايَةُ من السِّنانِ: جُبَّتُه، و من الرَّحْلِ: مُتَّسَعُ داخِلِهِ، و من الخَيْلِ: خَفيفُ عَدْوِها
وبالضم: ع بالرَّيِّ. ويَوْمُ خَوًى، ويُضَمُّ: م. واخْتَوَى البَلَدَ: اقْتَطَعَه، و الفَرَسَ: طَعَنَه في خَوائِهِ، أي: بينَ رِجْلَيْهِ ويَدَيْهِ، و فُلانٌ: ذَهَبَ عَقْلُهُ، و ما عند فُلانٍ: أخَذَ كلَّ شيءٍ منه، كأَخْوَى، و السَّبُعُ ولَدَ البَقَرَةِ: اسْتَرَقَه، وأكَلَه. وأَخْوَى: جاعَ، و المالُ: بَلَغَ غايَةَ السِّمَنِ، كخَوَّى تَخْوِيَةً. والخَيُّ: القَصْد. وخَوَّيْتُها تَخْوِيَةً: إذا حَفَرْتَ حَفِيرَةً فأوْقَدْتَ فيها، ثم أقْعَدْتَها فيها لدائِها. وخُوَيٌّ، كسُمَيٍّ: د بأَذْرَبِيجانَ، منه المُحَدِّثونَ: محمدُ ابنُ عبدِ اللّهِ، وأحمدُ بنُ الخَليلِ قاضي دِمَشْقَ، وأبو قاضيها، والطَّبيبُ مُعاذُ بنُ عَبْدانَ الخُوَيِّيُونَ المحدِّثونَ.
وخَيْوانُ: جماعَةٌ مُحَدِّثونَ. وخالِدُ بنُ عَلْقَمَةَ الخَيْوانِيٌّ: شَيْخٌ للثَوْرِيِّ.
تاج العروس:
ى ( خوت الدار ) خواء بالمد ( تهدمت ) وفى الصحاح أقوت وكذلك إذا سقطت ( وخوت ) بالتشديد وهذا لم أره في الاصول ولعله من زيادة النساخ فانظره والصحيح خوت ( وخويت ) كرضيت ( خيا ) بالفتح ( وخويا ) كعتى ( وخواء ) ممدود ( وخواية ) كسحابة ( خلت من أهلها ) وهى قائمة بلا عامر وقال الاصمعي خوى البيت يخوى خواء إذا ما خلا من أهله انتهى وقول الخنساء كان أبو حسان عرشا خوى * مما بناه الدهردان ظليل أي تهدم وسقط ووقع ( وأرض خاوية خالية من أهلها ) وقد تكون خاوية من المطر وقوله تعالى فتلك بيوتهم خاوية أي خالية كما قال
تعالى فهى خاوية على عروشها أي خالية وقيل ساقطة على سقوفها وقوله تعالى أعجاز نخل خاوية قيل خاوية صفة للنخل لانه يذك ويؤنث أي منقلعة ( والخوى ) بالقصر ( خلو الجوف من الطعام ويمد ) والقصر أعلى ( و ) الخوى ( الرعاف و ) الخواء ( بالمد الهواء بين الشيئين ) وكذلك الهواء الذى بين الارض والسماء قال بشر يصف فرسا * يسد خواء طبييها الغبار * ( و ) الخواء ( الخو ) وهو الجوع ( و ) الخواء ( بالضم ) كغراب ( العسل ) عن الزجاجي ( وخوى كرمى خوى ) بالقصر ( وخواء ) بالمد ( تتابع عليه الجوع و ) خوى ( الزند ) خوى ( لم يور كاخوى و ) خوت ( النجوم ) تخوى ( خيا أمحلت ) أو سقطت ( فلم تمطر ) في نوئها قال كعب بن زهير قوم إذا خوت النجوم فانهم * للطارقين النازلين مقارى ( كاخوت ) وهذه عن أبى عبيد أنشد الفراء وأخوت نجوم الاخذ الا أنضة * أنضة محل ليس قاطرها يثرى قوله يثرى أي يبل الارض ( وخوت ) بالتشديد قال الاخطل فانت الذى ترجوا لصعاليك سيبه * إذا السنة الشهباء خوت نجومها ( و ) خوى ( الشي خوى وخواية اختطفته ) كذا في النسخ وصوابه اختطفه ( و ) خوت ( المرأة ) خوى ( ولدت فخلا بطنها ) وفى الصحاح فخلا جوفها عند الولادة ( كخوت ) كذا في النسخ والصواب كخويت وهى أجود اللغتين ( وكذا إذا لم تأكل عند الولادة ) يقال لها خوت وخويت ( والخوية كغنية ما أطعمتها على ذلك و ) قد ( خواها تخوية وخوى لها ) وهذه عن كراع ونقلها الجوهرى أيضا ( عمل لها خوية ) تأكلها وهى طعام ( وخوى ) الرجل ( في سجوده تخوية تجافي وفرج ما بين عضديه وجنبيه ) وكذلك البعير إذا تجافي في بروكه ومكن لثفناته وفى حديث على رضى الله عنه إذا سجد الرجل فليخو وإذا سجدت المرأة فلتحتفز ( والخوى الثابت ) طائية ( و ) أيضا ( الوطاء بين الجبلين و ) أيضا ( اللين من الارض ) وقال أبو حنيفة الخوى بطن يكون في السهل والحزن داخلا في الارض أعظم من السهب منبات وقال الازهرى كل واد واسع في جو سهل فهو خوى وقال الاصمعي هو الوادي السهل البعيد وقال الطرماح وخوى سهل يثير به القو * م رباضا للعين بعد رباض ( و ) الخواة ( بهاء مفرج ما بين الضرع والقبل ) من الناقة وغيرها ( من الانعام ويمد والخواية من السنان جبته ) وهى ما التقم ثعلب الرمح ( و ) الخواية ( من الرحل متسع داخله و ) الخواية ( من الخيل حفيف عدوها ) حكاه ابن الاعرابي هكذا بالهاء ( و ) خواية ( بالضم ع بالرى ) من أعمالها ( ويوم خوى ) بالفتح مقصور ( ويضم م ) معروف سياق المصنف يقتضى انهما واحد وقال نصر خوى بالفتح وادماؤه المعين ردأة في جبال هضب المعاوهى جبال حليت من ضرية وخوى بالضم واد يفرغ في فلج من وراء حفر أبى
موسى ( واختوى البلد اقتطعه ) وكذلك اختدفه واختاته وتخوته كل ذلك عن ابن الاعرابي قال أبو وجزة ثم اعتمدت الى ابن يحيى تختوى * من دونه متباعد البلدان ( و ) اختوى ( الفرس طعنه في خوائه ) كسحاب ( أي بين رجليه ويديه ) ويقال دخل فلان في خواء فرسه يعنى ما بين يديه ورجليه ( و ) اختوى ( فلان ذهب عقله و ) اختوى ( ما عند فلان أخذ كل شئ منه ) وقال ابن الاعرابي اختواه اختطفه ( كاخوى و ) اختوى ( السبع ولد البقرة استرقه وأكله ) وأنشد ابن الاعرابي حتى اختوى طفلها في الجو منصلت * أزل منها كنصل السيف زهلول ( وأخوى ) الرجل ( جاع و ) أخوى ( المال بلغ غاية السمن كخوى تخوية ) كلاهما عن الفراء والذى في المحكم خوت الابل تخوية خمصت بطونها وارتفعت ( والخى القصد ) وقد خوى خيا قصد ( وخويتها تخوية إذا حفرت حفيرة فاوقدت فيها ثم أقعدتها فيها لدائها ) وسياق الاصمعي أتم من هذا فانه قال يقال للمرأة خويت فهى تخوى تخوية وذلك إذا حفرت لها حفيرة ثم أو قدتها ثم تقعد فيها من داء تجده ( وخوى كسمى د باذربيجان ) وقال نصر بارمينية ( منه المحدثون ) أبو نعيم ( محمد بن عبد الله ) كذا في النسخ والصواب ابن عبيد الله تولى قضاء خوى وروى عن ابن هزار مرد الصريفينى ( و ) أبو العباس شمس الدين ( أحمد بن الخليل ) بن سعادة بن جعفر بن عيسى الشافعي ( قاضى ) قضاة ( دمشق ) ولد سنة 583 حدث عن أبى الحسن الطوسى توفى سنة 627 كذا في التكملة للمنذري ( وأبو قاضيها ) شهاب الدين محمد ( والطبيب معاذ بن عبدان ) هكذا في النسخ والصواب أبو معاذ عبدان كذا في التبصير للحافظ أخذ عن الجاحظ وعنه أبو على القالى قال القالى حدثنا أبو معاذ الخويى المتطبب قال دخلنا على عمرو بن بحر الجاحظ نعوده بسر من رأى وقد فلج فلما أخذنا مجالسنا أتى رسول المتوكل إليه فقال وما يصنع أمير المؤمنين بشق مائل ولعاب سائل الى آخر القصة زاد ابن الاثير واسم ابى معاذ عبدان ( الخوييون ) * وفاته الشهاب محمد بن محمود الخويى الشافعي عن ابن ياسر الجيانى حدث سنة بضع وثمانين وخمسمائة وابناه عماد الدين محمد وزين الدين على نقله الذهبي وأبو بكر محمد بن يحيى بن مسلم ومحمد بن عبد الحى بن سويد ومحمد بن عبد الرحيم وابراهيم بن صافى وعبد الرحمن بن على بن محمد الخطيب وبديل بن أبى القاسم وأبو الفتح ناصر ابن أحمد وأبو المعالى محمد بن الحسين بن موسى الخوييون المحدثون فهؤلاء كلهم قد فاتهم المصنف ( وخيوان جماعة محدثون ) * قلت
هو لقب مالك بن زيد بن مالك بن جشم بن حاشد بن جشم من همدان ( وخالد بن علقمة الخيوانى شيخ للثوري ) ومالك بن زيد الخيوانى عن ابى ذر وعبد خير بن يزيد الخيوانى عن على وعنه الشعبى * ومما يستدرك عليه خواء الارض كسحاب براحها قال أبو النجم صف فرسنا طويل القوا ثم * يبد وخواء الارض من خوائه * ويقال لما يسده الفرس بذنبه من فرجة ما بين رجليه خواية قال الطرماح فسد بمضرحى اللون جثل * خواية فرج مقلات رهين وخوت الابل تخوية خمصت بطونها وارتفعت وأنشد أبو عبيد في صفة ناقة ضامرة ذات انتباذ عن الحادى إذا بركت * خوت على ثفنات محزئلات وخوى الطائر تخوية بسط جناحيه ومد رجليه وذلك إذا أراد أن يقع وكل فرجة خواء كسحاب والخوى كغنى البطن السهل من الارض نقله الجوهرى وخوت النجوم تخوية مالت للغروب نقله الجوهرى وخواة المطر حفيف انهلا له عن ابن الاعرابي وحكى أبو عبيد الخواة الصوت وقال أبو مالك سمعت خوايته أي صوته شبه التوهم والخاوية الداهية عن كراع وخييت خاء كتبتها وسياتى وخيو بكسر فضم جد أبى القاسم يونس بن طاهر بن محمد بن يونس الخيوى النضرى البلخى الملقب بشيخ الاسلام توفى سنة 411 وخياوان بالكسر مدينة بفارس والخوى كغنى واد قال ذو الرمة كان الآل يرفع بين حزوى * ورابية الخوى بهم سيالا

##### Türkçe

خوي
**خَوَى - يَخْوِي** (**خَوِيَ - يَخْوَى**) - **خَاوِي** - **خَاوِيَة**
**خَوَى - يَخْوِي** (**خَوِيَ - يَخْوَى**) + varlık veya şey: içi boşalır ve boş olur ve muhteviyatından ve onu meşgul eden şeyden boşalır.
**خَاوِي**: “**خَوَى - يَخْوِي**” fiilinden ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: içinde olan şeyden boşalan ve boşalan kimse/şey.
**خَاوِيَة**: “**خَاوِي**”nin müennesi.

Ve lafız, “eşyanın boşluğunu, oyukluğunu ve içinin boş oluşunu beyan” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَوِيَ - يَجْوَى**، **فَضَا - يَفْضُوْ** (**فَضِيَ - يَفْضَى**)، **خَوَى - يَخْوِي** (**خَوِيَ - يَخْوَى**)، **خَلِيَ - يَخْلُو** (**خَلا - يَخْلُو**)، **جَافَ - يَجُوْفُ**، **فَرَغ َ- يَفْرُغَ**

خاوية
	﴿yahut o kimse gibi ki bir köye uğradı; o, çatılarının üzerine çökmüş hâlde **خاوية** idi; dedi ki: “Bunu ölümünden sonra Allah nasıl diriltir?” Bunun üzerine Allah onu yüz yıl öldürdü, sonra onu diriltti; dedi ki: “Ne kadar kaldın?” dedi ki: “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım.” Dedi ki: “Bilakis yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamıştır; eşeğine de bak; seni insanlara bir âyet kılalım diye; kemiklere bak, onları nasıl kaldırıp birleştiriyoruz, sonra onlara et giydiriyoruz.” Kendisine açıklanınca dedi ki: “Allah’ın her şeye kadir olduğunu bilirim.”(259)﴾ البقرة ﴿nice köy vardır ki onu helâk ettik; o zulmedici idi; artık o, çatılarının üzerine çökmüş hâlde **خاوية**dir; ve terk edilmiş bir kuyu ve yüksek yapılmış bir saray (45)﴾ الحج
	﴿meyvesi kuşatıldı; artık, ona harcadığı şeye karşı iki elini çevirip duruyordu; o, çatılarının üzerine çökmüş hâlde **خاوية** idi; ve diyordu ki: “Keşke Rabbime hiçbir kimseyi ortak koşmasaydım.”(42)﴾ الكهف
	﴿işte şu evleri: zulmetmeleri sebebiyle **خاوية**dir; şüphesiz bunda bilen bir kavim için elbette bir âyet vardır (52)﴾ النمل
	﴿onu üzerlerine yedi gece ve sekiz gün uğursuzluk olarak musallat etti; orada kavmi yere serilmiş görürsün; sanki onlar **خاوية** hurma kütükleri gibidir (7)﴾ الحاقة

مختار الصحاح
● [خوي] خ و ي: **خَوَتِ** ev **تخوي** **خَوَاءً**: ıssızlaştı; ve aynı şekilde düştüğü zaman da; ondan (buna) O’nun sözü: ﴿**فتلك بيوتهم خاوية**﴾ yani boş; ve “düşmüş” denildi; nitekim O’nun sözü: ﴿**فهي خاوية على عروشها**﴾ yani çatılarının üzerine düşmüş. Ve **الخَوِيَّةُ**: lohusa için yapılan bir yiyecek. Ve **خَوَّى** adam **تَخْوِيةً**: secdesinde karnını uyluklarından uzaklaştırdığı zaman.

الراغب
خوى
- **الخواء**ın aslı: boşluk; denir ki: **خوي** karnı yemekten **يخوى** **خوى** (bak: **الأفعال** 1/505); ve **خوى** ceviz **خوى** ona benzetme olarak; ve **خوت** ev **تخوي** **خواء**; ve **خوى** yıldız ve **أخوى**: düşüşünde ondan yağmur olmadığı zaman, buna benzetme olarak; ve **أخوى**, **خوى**dan daha beliğdir; nitekim **أسقى**, **سقى**dan daha beliğ olduğu gibi. Ve **التخوية**: iki şey arasını boş bırakmaktır.

ملخص اللسان
1.     **خَوَتِ الدارُ**: yıkıldı ve düştü; - ve **خَوَى** ev, yıkıldığı zaman;
2.     “işte şu evleri **خاوِيَةً**”: yani boş; - ve “çatılarının üzerine düşmüş” denildi.
3.     Ve **خَوَّتِ** ev ve **خَوِيَتْ** **خَيّاً** ve **خُوِيّاً** ve **خَواءً** ve **خَوَايَةً**: ıssızlaştı ve ehlinden boşaldı.
4.     “sanki onlar **أََعجازُ** **نخلٍ** **خاويةٌ**”; **أعجازُ النخل**: onun kökleridir; ve Aziz ve Celil olan, başka bir yerde dedi ki: “sanki onlar **أَعجازُ** **نخل** **مُنْقَعِر**”; **المُنْقَعِرُ**: bitiş yerinden sökülüp kopmuş olan; ve aynı şekilde **الخاوية**nin manası, **المُنْقَلِعِ**in manasıdır; ve ona, sökülüp kopunca **خاوية** denildi; çünkü o, içinde bittiği bitiş yerinden **خَوَتْ**; ve onun bitiş yeri ondan **خوَى**; ve **خَوَتْ**ın manası: boşaldı; nitekim ev, ehlinden boşaldığı zaman **خُوِيّاً** **تَخْوي**.
5.     Ve **الخَوُّ**: açlık; - ve **الخَواءُ**: iç boşluğun yemekten boş oluşu; - ve **خَوَى** **خَوىً** ve **خَواءً**: açlık ona ardı ardına geldi; - ve **خَوَتْ**: doğurdu da karnı **خَوَي** oldu; yani boşaldı; ve aynı şekilde doğum sırasında yemediği zaman; ve **خَوِيَتْ** daha düzgündür.
6.     Secde ettiği zaman **خَوَّى** idi; manası: karnını yerden uzaklaştırdı ve onu kaldırdı; ta ki arası boşalsın ve iki pazusunu yanlarından uzaklaştırıp boşluk bıraksın;
7.     Ve **الخَوَى**: burun kanaması.
8.     Ve **الخَوَاءُ**: iki şey arasındaki hava; ve aynı şekilde yer ile gök arasındaki hava;
9.     Her yarık/boşluk: o, **خَوَاءٌ**dur.
10.                        Ve **الخَوِيُّ**: iki dağ arasındaki yatak; o, yerin yumuşak olanıdır.
11.                        Ve **خَوَتِ** yıldızlar **تَخْوي** **خَيّاً** ve **أَخْوَتْ** ve **خَوَّتْ**: kuraklık oldu; ve “**خَوَتْ** ve **أَخْوَتْ**” denildi; bu, düştüğü hâlde onun nev’inde yağmur yağmadığı zamandır;

لسان العرب

● - **خوا**: **خَوَتِ الدارُ**: yıkıldı ve çöktü; bundan dolayı Yüce Allah’ın sözü: “işte onların evleri **خاوِيَةً**”; yani boş, nitekim Yüce Allah’ın sözü: “o, damları üzerine **خاوِيَةٌ**dur”; yani boş; ve denildi ki: tavanları üzerine düşmüş. Ve **خَوَّتِ الدارُ** ve **خَوِيَتْ** **خَيّاً** ve **خُوِيّاً** ve **خَواءً** ve **خَوَايَةً**: ıssızlaştı ve halkından boşaldı. Ve **أَرضٌ خاويةٌ**: halkından boş; ve yağmurdan da boş olabilir. Ve **خَوَى البيتُ** ne zaman ki yıkıldı; bundan dolayı Hansa’nın sözü:
كان أَبو حَسّانَ عَرْشاً خَوَى
مما بَناهُ الدهرُ دانٍ ظَلِيلْ
**خَوَى** yani yıkıldı ve düştü. Ve Sehl hadîsinde: “derken onlar, damları üzerine **خاوية** bir evdedirler”; **خَوَى** ne zaman ki düştü ve boşaldı; ve onun **عُروشُها**’sı onun tavanlarıdır; bundan dolayı onun sözü: **أَعْجازُ نخلٍ خاويةٍ**. Yüce Allah Âd kıssasında dedi: “sanki onlar **أََعجازُ نخلٍ خاويةٌ**”; **أَعجازُ النخل**: onun kökleridir; ve denildi ki: **خاوية** hurmaya sıfattır; çünkü hurma hem müzekker hem müennes zikredilir. Ve Aziz ve Celil başka bir yerde dedi: “sanki onlar **أَعجازُ نخل مُنْقَعِر**”; **المُنْقَعِرُ**: bitim yerinden sökülüp kopmuş; ve كذلك **الخاوية**’nin manası **المُنْقَلِعِ** manasıdır; ve denildi ki: ne zaman ki sökülüp koptu, ona **خاوية** denildi; çünkü o, içinde bittiği bitim yerinden **خَوَتْ** oldu ve onun bitim yeri ondan **خوَى** oldu; ve **خَوَتْ**’un manası yani boşaldı; nitekim ev, halkından boşaldığında **خُوِيّاً** olarak **تَخْوي** olur. Ve **خَوَتِ الدارُ** yani halkı yok oldu, o ise ayakta, imar edeni olmaksızın. el-Asmaî: **خَوَى البيتُ يَخْوي خَواءً** (uzatmalı), ne zaman ki halkından boşaldı. Ve denilir: “senin damın **بخَوٍّ** düştü” yani **بأَرضٍ خَوَّار** ( * “yani خوار bir yer ile vb.” sözü asılda böyledir). Orada kök salar da eskimez. Ve **خَوَاءُ الأَرض** (uzatmalı): onun açıklığı; Ebû’n-Necm dedi:
يَبْدُو خَواءُ الأَرضِ من خَوائِه
Ve denilir: falan, atının **خَواءِ**’sına girdi; yani ön ayakları ile arka ayakları arasına; Ebû’n-Necm uzun bacaklı bir atı vasfetti. Ve denilir: atın kuyruğuyla iki bacağı arasındaki açıklıktan tıkadığı şeye: **خَوَايَةٌ**; Tırimmâh dedi:
فسَدَّ، بمَضْرَحِيِّ اللَّوْن جَثْلٍ،
خَوَايَةَ فَرْجِ مِقْلاتٍ دَهينِ
yani مضرحî renkli bir kuyrukla iki uyluğu arasını kapattı. Ve **الخَواءُ**: karnın yemekten boş oluşu; uzatılır ve kısaltılır; kısaltma daha üstündür. Ve **خَوَى** **خَوىً** ve **خَواءً**: üzerine açlık ardı ardına geldi; ve kadın **خَوِيَت** **خَواً**. Ve **خَوَتْ**: doğurdu da karnı **خَوَي** oldu; yani boşaldı; doğum sırasında yemediğinde de böyledir; ve **خَوِيَتْ** daha iyidir. Ve **الخَويَّة**: o hâl üzere ona yedirdiğin şeydir. Ve ona **خَوَّاها** ve onun için **خَوَّى** **تَخْوِيةً**; sonuncusu Kurâ‘dan: ona yiyeceği bir **خَوِيَّةً** yaptı; o bir yemektir. el-Asmaî: kadına “**خُوِّيتْ**” denilir; o da **تُخَوَّى تَخْوِيَةً** olur; bu, ona bir çukur kazılıp sonra içinde ateş yakıldığında, sonra bulduğu bir hastalıktan dolayı onun içinde oturduğunda olur. Ve develer **خَوَّتِ** **تَخْوِيةً**: karınları çekildi ve yükseldi. Ve adam **خَوَّى**: secdesinde karnını uzaklaştırdı ve iki pazusu ile yanları arasını açtı; ve kuş, kanatlarını saldığında; ve كذلك deve, çökerken karnını uzaklaştırıp diz nasırlarını yerleştirdiğinde; dedi ki:
خَوَّتْ على ثَفِناتِها
Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, secde ettiğinde **خَوَّى** idi; manası: karnını yerden uzaklaştırdı ve onu kaldırdı; ta ki arası **يَخْوِي** olsun; ve iki pazusunu yanlarından **يُخَوِّي** eder; bundan dolayı, zayıflığından dolayı çöktüğünde karnı çökerken uzaklaşan deveye: “**قد خَوَّتْ**” denilir; Ebû Ubeyd zayıf bir devenin sıfatında inşad etti:
ذات انْتِباذٍ عن الحادي إذا بَركَتْ،
خَوَّتْ على ثَفِناتٍ مُحْزَئِلاَّتِ
Ve kuşa, düşmek istediğinde kanatlarını açıp bacaklarını uzattığında: “**قد خَوَّى تَخْوِيةً**” denilir. Ali hadîsinde, رضوان الله عليه: “adam secde ettiğinde **فَلْيُخَوِّ**; kadın secde ettiğinde **فَلْتَحْتَفِزْ**”; ve onun sözü, Sa‘leb onu inşad etti:
يَخْرُجْنَ من خَلَلِ الغُبارِ عَوَابساً،
كأَصابِعِ المَقْرُورِ حَوَّى فاصْطَلى
onu açıkladı ve dedi: atlar birbirine yaklaştı demek ister. Ve **الخَوَى**: burun kanaması. Ve **الخَوَاءُ**: iki şey arasındaki boşluk; كذلك yer ile gök arasındaki hava; Bişr bir atı vasfederek dedi:
يَسُدُّ خَوَاءَ طُبْيَيْها الغُبارُ
yani iki **طُبْي**’si arasındaki boşluğu kapatır. Ve her açıklık **خَوَاءٌ**dur. Ve **الخَوِيُّ**: iki dağ arasındaki alçak yer; o, yerin yumuşağıdır. Ebû Hanîfe dedi: **الخَوِيُّ**, düzde ve engebede, yerin içine giren, **السَّهْب**’den daha büyük, bitkili bir çukurluktur. el-Ezherî dedi: düz bir ovada geniş her vadi **خَوٌّ** ve **خَوِيٌّ**dur. Ve **الخَوِيُّ**; el-Asmaî’den: uzak, düz vadi; ve Tırimmâh’ın sözü:
وخَوِيّ سَهْل، يُثِيرُ به القَوْ
مُ رِباضاً للِعينِ بَعْدَ رِباضِ
diyor ki: binekli yolcular, sığırların yataklarında bulunan sığırlara uğrar da onları oradan kaldırır; ve **الرِّباضُ**: inlerinde çökmüş sığırlardır. el-Ezherî bu yerde: İbnü’l-A‘râbî: **الوَخُّ** acıdır; **الوَخُّ** kasttır; **الخَوُّ** açlıktır. **الخوِيَّةُ**: deve ve diğer davarlarda meme ile vulva arasındaki açıklıktır. **خَوَايَةُ السِّنانِ**: onun cebesi; o, mızrağın **ثَعْلَب**’ının yuttuğu şeydir. **خَوَايةُ الرَّحْل**: içinin genişliği. Ve **خَوَى الزِّنْدُ** ve **أَخْوَى**: ateş çıkarmadı. Ve yıldızlar **خَوَتِ** **تَخْوي** **خَيّاً** ve **أَخْوَتْ** ve **خَوَّتْ**: kuraklık oldu; ve denildi ki: **خَوَتْ** ve **أَخْوَتْ**; bu, kendi **نَوْء**’unda düştüğünde ve yağmur yağdırmadığında olur; Ka‘b b. Züheyr dedi:
قومٌ إذا خَوَتِ النُّجومُ فإنَّهمْ،
للطارِقينَ النازِلينَ، مَقارِي
Bir başkası dedi:
وأَخْوَتْ نُجومُ الأَخْذِ إلا أَنِضَّةً،
أَنِضَّةَ مَحْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي
onun sözü: **يُثْري** yeri ıslatır; Ahtal dedi:
فأَنتَ الذي تَرْجُو الصَّعاليكُ سَيْبَهُ،
إذا السَّنةُ الشَّهْباءُ خَوَّتْ نُجومُها
Ve **خَوَّتْ** **تَخْوِيةً**: batışa meyletti. Ve bir şeyi **خَوَى** **خَيّاً** ve **خَوَايةً** ve onu **اخْتَواه**: kaptı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
حتى اخْتَوَى طِفْلَها في الجَوِّ مُنْصَلِتٌ
أَزَلُّ منها، كنَصْلِ السَّيفِ، زُهْلُولُ
İbnü’l-A‘râbî: onu **اخْتَوَاه** ve onu **اختدَفَه** ve onu **اخْتاتَهُ** ve onu **تَخَوَّتَهُ** denilir; ne zaman ki onu koparıp aldı. Ebû Vecze dedi:
ثم اعْتَمَدْتَ إلى ابن يَحْيَى تَخْتَوي،
مِنْ دُونِه، مُتَباعِدَ البُلْدانِ
**خَوَايةُ الخَيل**: koşuşunun hışırtısı ( * “koşuşunun hışırtısı ve onun sözü: sağanağının hışırtısı” asılda böyledir; ikisinde de **ح**’nın ihmaliyle; قاموس’ta ise ikisinde de i‘câm ile, **كالحكم** gibi); كذلك İbnü’l-A‘râbî onu **الهاء** ile rivayet etti. **خَوَايةُ المطر**: **الهاء** ile, sağanağının hışırtısı; ondan da. Ebû Ubeyde rivayet etti: **الخَوَاة** sestir. Ebû Mâlik dedi: onun **خَوايَتَهُ**’sini işittim; yani vehme benzer bir sesini işittim; ve inşad etti:
خَوايَةَ أَجْدَلا
yani onun sesi. Sıla hadîsinde: “kuşun **خَوايَةِ**’si gibi işittim”; **الخَوَايَة**: kanadın hışırtısıdır. **خَواةُ الرِّيحِ**: onun sesi; İbnü’l-A‘râbî’den de. Ve **الخَوِيُّ**: sabit olan; Tâî lehçesi. Ve **الخَاوِيَةُ**: musibet; Kurâ‘dan. Ve **الخَوُّ**: bal; Zecâcî’den. Ve **يومُ خَوىً** ve **خُوىً** ve **خُوَيٍّ**: bilinen (bir gün). Ve **خَوِيٌّ**: bir yer. Ve **يَومُ خَوٍّ**: Arapların günlerinden, bilinen. Ve **الخَوِيُّ**: yerin düz karnı; **فعيل** vezni üzere. Hadîste: “Ebû Cehil’i bir **خَوَّةٌ** aldı” ( * “Ebû Cehil’i bir خوة aldı” sözü: nihâye’nin bazı nüshalarında **الخاء**’ın dammesiyle, bazılarında asıl gibi fethasıyla ضبط edilmiştir). konuşamaz oldu; yani bir gevşeklik; onu İbnü’l-Esîr zikretti; dedi ki: **الهاء** زائدedir.

**الخَوَّانِ**: Temîm diyarında bilinen iki vadidir. **خَوٌّ**: Benî Esed’e ait bir vadidir; Züheyr dedi:
لَئِنْ حَلَلْت بِخَوٍّ في بَني أَسَدٍ،
في دينِ عَمْروٍ، وحالَتْ دُونَنا فَدَكُ
Ebû Muhammed el-Esved dedi: onu **بالجيم** ile rivayet eden, onu tashîf etmiştir; dedi ki: ve onda şair şöyle der:
وبَيْنَ خَوَّيْنِ زُقاقٌ واسِعُ
**خَيْوانُ**: Hemdân’dan bir batındır; İbnü’l-A‘râbî, Esved b. Ya‘fur için inşad etti:
جُنِّبْتَ خَاوِيَةَ السِّلاحِ وكَلْمَهُ
أَبَداً، وجانَبَ نَفْسَكَ الأَسْقامُ
**الخَاوِيَةَ**’yi açıklamadı; onu düşün.

**الخاء**: hecâ harflerinden bir harftir; Sîbeveyh rivayet etti: “**خَبَّيْت** **خاءً**”; bunu yerinde zikredeceğiz.

مقاييس اللغة:
(**خوي**)  **الخاء** ve **الواو** ve **الياء** tek bir asıldır; **الخُلوِّ** ve **السُّقوط**a delâlet eder. Denir: **خَوَتِ الدّارُ** **تخوي**. Ve **خَوَى النّجم**; düştüğü vakit yağmur bulunmadığı zaman; ve **أخْوَى** da. Dedi ki:
Ve **أَخْوَتْ** **نَجُومُ الأخْذِ** ancak **أنِضَّةً** (kaldı) *** **أنِضَّةَ محْلٍ** ki onun damlayanı (yağmuru) ıslatmaz([1])
Ve **خَوَّتِ النّجومُ** **تخوِيةً**, batıya meylettiği zaman. Ve **خَوَّتِ  الإبلُ** **تخويةً**, karınları içe çöktüğü zaman. Ve **خَويت المرأةُ** **خَوَىً**, doğum esnasında yemediği zaman. Ve denir: **خَوَّى الرّجلُ**, secdesinde uzaklaştığı (kollarını yanlarından ayırdığı) zaman; ve aynı şekilde deve, çökmüşünde uzaklaştığı zaman. Ve bu, bâbın kıyasıdır; çünkü secdesinde **خوَّى** ettiği vakit, pazusu ile yanı arasındakini boşaltmış olur. Ve kadın, **المِجْمر** üzerine oturduğu sırada **خَوَّتِ**. Ve kuş **خوَّى**, iki kanadını saldığı zaman. Amma **الخَوَاةُ** ise sestir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyaslanmaz; ve asıl değildir.

القاموس المحيط:
**خَوَتِ الدَّارُ**: yıkıldı. Ve **خَوَّتْ** ve **خَوِيَتْ** **خَيًّا** ve **خُوِيًّا** ve **خَواءً** ve **خَوايَةً**: ehlinden boşaldı. Ve **أرضٌ خاوِيَةٌ**: ehlinden boş, hâlî. Ve **الخَوَى**: iç boşluğunun yemekten boş olmasıdır; ve uzatılır; ve burun kanamasıdır; ve med ile iki şey arasındaki havadır. Ve **الخَوُّ**, ve zamme ile: baldır. Ve **خَوَى**, **كَرَمَى** gibi, **خَوًى** ve **خَواءً**: üzerine açlık ardı ardına geldi; ve **الزَّنْدُ** ateş çıkarmadı; **أَخْوَى** gibi; ve **النُّجُومُ** **خَيًّا**: kuraklık oldu da yağmur yağdırmadı; **أَخْوَتْ** ve **خَوَّتْ** gibi; ve **الشيءَ** **خَوًى** ve **خَوايَةً**: onu kapıp aldı; ve kadın: doğurdu da karnı boşaldı; **خَوَّت** gibi; ve aynı şekilde doğumda yemediği zaman.
Ve **الخَوِيَّةُ**, **كغَنِيَّةِ**: o hâl üzere ona yedirdiğin şey. Ve **خَوَّاها** **تَخْوِيَةً**, ve **خَوَّى** ona: ona bir **خَوِيَّةً** yaptı. Ve **خَوَّى** secdesinde **تَخْوِيَةً**: uzaklaştı; ve pazuları ile yanları arasındakini ayırdı. Ve **الخَوَى**: sabit olan; ve iki dağ arasındaki alçak yer; ve yerin yumuşak olanı; ve **بِهاءٍ** ile: davarların memesi ile ferci arasındaki açıklık; ve uzatılır.
Ve **الخَوايَةُ** mızraktan: onun oyuğu; ve semerden: içinin genişliği; ve atlardan: koşusunun hafifliği.
Ve zamme ile: Rey’de bir yer. Ve **يَوْمُ خَوًى**, ve zamme edilir: bir yer. Ve **اخْتَوَى** beldeyi: onu kesti (kendine ayırdı); ve atı: onu **خَوائِهِ**ne, yani iki ayağı ile iki eli arasına sapladı; ve falan: aklı gitti; ve falanın yanında olan: ondan her şeyi aldı; **أَخْوَى** gibi; ve yırtıcı hayvan, ineğin yavrusunu: onu çaldı ve yedi. Ve **أَخْوَى**: acıktı; ve mal: semizliğin son haddine ulaştı; **خَوَّى** **تَخْوِيَةً** gibi. Ve **الخَيُّ**: kasıttır. Ve **خَوَّيْتُها** **تَخْوِيَةً**: bir çukur kazıp içinde ateş yaktığın, sonra onun hastalığı için onu orada oturttuğun zaman. Ve **خُوَيٌّ**, **كسُمَيٍّ**: Azerbaycan’da bir yer; ondan muhaddisler: Muhammed b. Abdullah, ve Dımaşk kadısı Ahmed b. el-Halîl ve onun kadısı, ve tabip Muâz b. Abdân; **الخُوَيِّيُونَ** muhaddislerdir.
Ve **خَيْوانُ**: bir cemaat muhaddisler. Ve Hâlid b. Alkame **الخَيْوانِيٌّ**: es-Sevrî’nin şeyhidir.

تاج العروس:
(**خوت الدار**) med ile **خواء**: (yıkıldı). Ve Sıhâh’ta: **أقوت**; ve aynı şekilde düştüğü zaman. Ve **خوت** teşdîd ile; bunu asıllarda görmedim; belki nâsihlerin ziyadesindendir; ona bak. Ve sahih olan **خوت**tur. Ve **خويت** **كرضيت** gibi: **خيا** fetha ile; ve **خويا** **كعتى** gibi; ve **خواء** medli; ve **خواية** **كسحابة** gibi: ehlinden boşaldı; ve o, âmirsiz olarak ayaktadır. Ve el-Asmaî dedi: **خوى البيت يخوى خواء**; ehlinden boşaldığı zaman. Bitti. Ve el-Hansâ’nın sözü: “Ebû Hassân bir arş idi, **خوى** * dehrdânın bina ettiğinden, gölgeli” yani yıkıldı ve düştü ve vuku buldu. Ve “**وأرض خاوية خالية من أهلها**”: ve yağmurdan da **خاوية** olabilir. Ve onun sözü (Allah’ın): “**فتلك بيوتهم خاوية**” yani boş; nitekim dedi: “**فهى خاوية على عروشها**” yani boş; ve denildi: tavanları üzerine düşmüş. Ve onun sözü (Allah’ın): “**أعجاز نخل خاوية**” denildi: **خاوية** hurma ağaçlarının sıfatıdır; çünkü müzekker ve müennes gelir; yani sökülmüş. Ve **الخوى** kasr ile: iç boşluğunun yemekten boş olması; ve uzatılır; ve kasr daha yüksektir. Ve **الخوى**: burun kanaması; ve **الخواء** med ile: iki şey arasındaki hava; ve aynı şekilde yer ile gök arasındaki hava. Bişr’in, bir atı vasfederken sözü: “* **يسد خواء طبييها الغبار** *”. Ve **الخواء**: **الخو**dur; o da açlıktır. Ve **الخواء** zamme ile, **كغراب** gibi: bal; ez-Zeccâcî’den. Ve **خوى كرمى خوى** kasr ile; ve **خواء** med ile: üzerine açlık ardı ardına geldi. Ve **خوى الزند**: **خوى**; ateş çıkarmadı; **كاخوى** gibi. Ve **خوت النجوم**: **تخوى**; **خيا**: kuraklık oldu; yahut düştü; böylece yağmur yağdırmadı; onun nev’inde. Ka‘b b. Züheyr’in sözü: “Bir kavim ki yıldızlar **خوت** ettiği zaman, onlar * geceleyin gelenlere, inenlere ikram edicilerdir.” (**كاخوت**) ve bu, Ebû Ubeyd’dendir; el-Ferrâ’ inşâd etti: “Ve **أخوت نجوم الاخذ** ancak **أنضة** * **أنضة محل** ki onun damlayanı **يثرى** etmez.” Onun sözü **يثرى**: yeri ıslatır demektir. Ve **خوت** teşdîd ile; el-Ahtal dedi: “Sen o kimsesin ki serseriler için ihsanını umarsın * **إذا السنة الشهباء خوت نجومها**.” Ve **خوى الشي خوى وخواية اختطفته**: nüshalarda böyle; doğrusu **اختطفه**dur. Ve **خوت المرأة خوى**: doğurdu da karnı boşaldı. Ve Sıhâh’ta: doğumda içi boşaldı. (**كخوت**) nüshalarda böyle; doğrusu **كخويت**tir; ve o iki lugatin daha iyisidir. Ve aynı şekilde doğumda yemediği zaman; ona **خوت** ve **خويت** denir. Ve **الخوية كغنية**: o hâl üzere ona yedirdiğin şey. Ve “**خواها تخوية وخوى لها**”: bu, Kurâ‘dandır; el-Cevherî de onu nakletti. (**عمل لها خوية**) onu yer; ve o bir yemektir. Ve **خوى الرجل في سجوده تخوية**: uzaklaştı; ve pazuları ile yanları arasındakini açtı. Ve aynı şekilde deve, çökmüşünde uzaklaştığı zaman; ve dizlerinin nasırlarına yer verdi. Ve Ali’nin hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Erkek secde ettiği zaman **فليخو**; kadın secde ettiği zaman **فلتحتفز**.” Ve **الخوى**: sabit olan; Tâî lehçesidir. Ve ayrıca: iki dağ arasındaki alçak yer. Ve ayrıca: yerin yumuşak olanı. Ebû Hanîfe dedi: **الخوى**; düzde ve engebede, yerin içine giren bir karın; **السهب**den daha büyük; bitkili. Ve el-Ezherî dedi: düz bir boşluk içinde geniş her vadi, o **خوى**dur. Ve el-Asmaî dedi: o, uzak düz vadidir. Ve et-Tırimmâh dedi: “Ve düz bir **خوى** ki onunla kavim kaldırır * göz için, kaldırmadan sonra, tozu.” Ve **الخواة** **بهاء** ile: deve ve başkasından, davarların memesi ile ferci arasındaki açıklık. Ve uzatılır. Ve **الخواية** mızraktan: onun oyuğu; ve o, mızrağın tilkisinin yuttuğu şeydir. Ve **الخواية** semerden: içinin genişliği. Ve **الخواية** atlardan: koşusunun hışırtısı; İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; hâ ile böyle. Ve **خواية** zamme ile: Rey’de bir yer; onun amellerindendir. Ve **يوم خوى** fetha ile, maksûr; ve zamme edilir: bir yer; meşhur. Musannifin sevki ikisinin bir olduğunu gerektirir. Ve Nasr dedi: **خوى** fetha ile; ve onun kanları, dağlarda bir pınar; **ردأة**; **هضب المعاوهى** dağlarında; onlar, **ضرية**den **حليت** dağlarıdır. Ve **خوى** zamme ile: **فلج**e boşalan bir vadi; **حفر أبى**nın arkasından…

موسى ( ve **اختوى البلد اقتطعه** ) ve yine **اختدفه** ve **اختاته** ve **تخوته**; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Vecze dedi: Sonra İbn Yahyâ’ya doğru dayandım, **تختوى**:
* ondan aşağıda beldeler uzaklaşmış iken.

( ve ) **اختوى** ( at: onu **خوائه**’sinde mızrakladı ) **كسحاب** ( yani iki bacağı ile iki eli arasında ). Ve “Falan, atının **خواء**’suna girdi” denir; yani iki eli ile iki bacağı arasına.

( ve ) **اختوى** ( falan: aklı gitti ve ) **اختوى** ( falanın yanında olanı: ondan her şeyi aldı ). İbnü’l-A‘râbî dedi: **اختواه**: onu kapıp aldı; ( **كاخوى** ve ) **اختوى** ( yırtıcı hayvan: ineğin yavrusunu; onu gizlice aldı ve yedi ). İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
حتى اختوى طفلها في الجو منصلت * أزل منها كنصل السيف زهلول

( ve **أخوى** ) adam ( acıktı ve ) **أخوى** ( mal: semizliğin son haddine ulaştı; **كخوى تخوية** ); ikisi de Ferrâ’dan. Muhkem’de olan ise: **خوت الابل تخوية**: karınları içeri çekildi ve yükseldi.

( ve **الخى القصد** ) ve **خوى خيا**: kastetti.

( ve **خويتها تخوية**: eğer bir çukur kazıp içinde ateş yaktıktan sonra onu hastalığı için onun içine oturtursan ). Asma‘î’nin sevki bundan daha tamdır; çünkü o dedi ki: Kadına “**خويت**” denir; o da **تخوى تخوية**; bu, onun için bir çukur kazıp sonra onu yaktığın, sonra da onda bulduğu bir hastalıktan dolayı onun içine oturduğu zamandır.

( ve **خوى** **كسمى**: Âzerbaycan’da bir belde ) ve Nasr dedi: Ermeniye’dedir.

( ondan muhaddisler ) Ebû Nu‘aym ( **محمد بن عبد الله** ); nüshalarda böyle, doğrusu İbn Ubeydillâh’tır; **خوى** kadılığını üstlendi ve es-Sarîfeynî İbn Hezâr Merd’den rivayet etti.

( ve ) Ebû’l-‘Abbâs Şemsüddîn ( **أحمد بن الخليل** ) b. Sa‘âde b. Ca‘fer b. Îsâ eş-Şâfi‘î ( **قاضى** ) ( **قضاة** ) ( **دمشق** ); 583 yılında doğdu, Ebû’l-Hasen et-Tûsî’den hadis rivayet etti, 627 yılında vefat etti; Münzirî’nin Tekmile’sinde böyle.

( ve **أبو قاضيها** ) Şihâbüddîn Muhammed.

( ve **الطبيب معاذ بن عبدان** ) nüshalarda böyle; doğrusu Ebû Mu‘âz ‘Abdân’dır; Hâfız’ın Tebsîr’inde böyle. Câhiz’den aldı; ondan da Ebû ‘Alî el-Kâlî aldı. Kâlî dedi: Ebû Mu‘âz el-**الخويى** et-tabîb bize anlattı; dedi ki: Surrâ men ra’â’da onu ziyaret etmek üzere ‘Amr b. Bahr el-Câhiz’in yanına girdik; felç olmuştu. Oturduğumuzda Mütevekkil’in elçisi ona geldi; dedi ki: “Mü’minlerin emîri eğri bir yarım ve akan bir salyayla ne yapsın?” kıssanın sonuna kadar. İbnü’l-Esîr artırdı: Ebû Mu‘âz’ın adı ‘Abdân’dır.

( **الخوييون** ) * Şihâb Muhammed b. Mahmûd el-**الخويى** eş-Şâfi‘î’nin vefatı: İbn Yâsir el-Ceyyânî’den; beş yüz küsur seksen yılında hadis rivayet etti. Ve iki oğlu: ‘İmâdüddîn Muhammed ve Zeynüddîn ‘Alî; Zehebî onu nakletti. Ve Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ b. Müslim, ve Muhammed b. ‘Abdi’l-Hayy b. Suveyd, ve Muhammed b. ‘Abdi’r-Rahîm, ve İbrâhîm b. Sâfî, ve ‘Abdurrahmân b. ‘Alî b. Muhammed el-Hatîb, ve Bedîl b. Ebî’l-Kâsım, ve Ebû’l-Feth Nâsır b. Ahmed, ve Ebû’l-Me‘âlî Muhammed b. el-Hüseyn b. Mûsâ el-**الخوييون** muhaddisler; işte bunların hepsini musannif kaçırmıştır.

( ve **خيوان**: bir cemaat muhaddisler ) * قلت: O, Hemdân’dan Mâlik b. Zeyd b. Mâlik b. Cüşem b. Hâşid b. Cüşem’in lakabıdır.

( ve Hâlid b. ‘Alkame el-**الخيوانى**: es-Sevrî’nin şeyhi ) ve Mâlik b. Zeyd el-**الخيوانى** Ebû Zer’den; ve ‘Abd Hayr b. Yezîd el-**الخيوانى** ‘Alî’den; ondan da eş-Şa‘bî.

* Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **خواء الارض** **كسحاب**: onun açıklığı. Ebû’n-Necm dedi:
صف فرسنا طويل القوا ثم * يبد وخواء الارض من خوائه

Ve atın kuyruğuyla iki bacağı arasındaki açıklıktan kapattığı şeye **خواية** denir. et-Tırimmâh dedi:
فسد بمضرحى اللون جثل * خواية فرج مقلات رهين

Ve **خوت الابل تخوية**: karınları içeri çekildi ve yükseldi. Ebû ‘Ubeyd, zayıf bir dişi devenin sıfatında şu beyti okudu; sürücünün yanından uzak duruş sahibi iken, çöktüğünde:
خوت على ثفنات محزئلات

Ve **خوى الطائر تخوية**: iki kanadını açtı ve iki bacağını uzattı; bu, konmak istediği zamandır.

Ve her açıklık **خواء**’dur **كسحاب**.

Ve **الخوى** **كغنى**: yerin düz olan kısmındaki karın; Cevherî onu nakletti.

Ve **خوت النجوم تخوية**: batmaya meyletti; Cevherî onu nakletti.

Ve **خواة المطر**: “hafîf” (ince sesli yağış); İbnü’l-A‘râbî’den.

Ebû ‘Ubeyd, **الخواة**’yi “ses” olarak hikâye etti. Ebû Mâlik dedi: **خوايته**’yi işittim; yani onun sesi; vehim benzetmesi.

Ve **الخاوية**: musibet; Kurâ‘dan.

Ve **خييت**: **خاء**; onu yazdım; ileride gelecek.

Ve **خيو** (kesra ile, sonra damme ile): Ebû’l-Kâsım Yûnus b. Tâhir b. Muhammed b. Yûnus el-**الخيوى** en-Nadrî el-Belhî’nin, “Şeyhu’l-İslâm” lakaplı, dedesi; 411 yılında vefat etti.

Ve **خياوان** (kesra ile): Fars’ta bir şehir.

Ve **الخوى** **كغنى**: bir vadi. Zü’r-Rumme dedi:
كان الآل يرفع بين حزوى * ورابية الخوى بهم سيالا
