# خوي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%88%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خوي

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
والخَوْخاء: الرجل الأحمق، ويجمع الخَوْخاؤون خوي: الخَواءُ: خَلاء البطن.
وخَوَى يَخوي خوىً وأصابه ذاك من الخَواء.
وفي الحديث: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" أي يَنْفَتِخُ ويتجافَى.
وخَوَتِ الدّارُ: باد أهلها، وهي قائمةٌ بلا عامرٍ، قالت الخنساء:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
يصفه بالكرم والسخاء.
وتقول: خَوَّى أي: تهدم ووقع.
وخَوَّى البعير تَخْويةً أي: برك، ثم مكن لثفناته في الأرض. ومُخَوّاهُ: موضعُ تَخْويَتِه، وجمعه مُخَوَّيات، قال العجاج:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
وقال آخر:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
والخَوِيَّةُ: مفرجُ ما بين الضَّرْع والقبلِ للناقة وغيرها من النَّعَمِ.
أخو: أَخٌ وأَخَوانِ وإِخوةٌ وإِخوانٌ. وبيني وبينه أُخُوَّةٌ وإِخاءُ.
وتقول: آخَيْتُه، ولغة طيء: واخَيْتُه.
وهذا رجل من آخائي، بوزن أفعالي، وتقول: آخَيْتُ على أصل التأسيس، ومن قال: واخَيْتُ، بلغة طيء، أخذه من الوِخاء.
وتأنيث الأَخ: أُخْتٌ، وتاؤها هاءٌ. وتقول: أُخْتٌ وأُخْتانِ وأَخَواتٌ.
والأَخِيَّةُ: عودٌ يعرضُ في الحائط، تشد إليه الدابة، وتجمع على الأَواخيُّ. ولفلانٍ عند الأمير أَخِيَّةٌ ثابتةٌ. والفعل: أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً وتَأَخَّيْتُ أنا، واشتقاقه من آخِيَّةِ العود، وهي في تقدير الفعل: فاعُولة. ويقال: آخِيَةٌ، بالتخفيف في كل ذلك.
وخي: التَوَخِّي: أن تيمم أمراً فتقصد قصده.
وتقول: وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً، من قولك: تَوَخَّيْتُ أمر كذا أي تيممته من دون ما سواه، وإذا قلت: وَخَّيْتُ فقد عديت الفعل إلى غيره.
وحد تأليف الخاءِ مع الهمزة: الأخ، وكان أصل تأليف بنائه على بناء فعل بثلاث حركات، وكذلك: الأب، فاستثقلوا ذلك وفيها ثلاثة أشياء: حرف وصوت وصرف، فربما ألقوا الواو والياء لصرفها وابقوا منها الصوت فاعتمد الصوت على حركة ما قبله فإذا كانتِ الحركة فتحةٌ صار الصوت معها ألفاً ليفة، وإن كانت ضمة صار معها واو لينة، وإن كانت كسرةً صار معها ياءً لينةً، فاعتمد صوت واو الأخ على فتحةٍ فصار معها ألفاً لينة: أخا، وكذلك أبا كألف رمى وغزا ونحوهما.
ثم ألقوا الألفَ استخفافاً لكثرة استعمالهم إياها وبقيت الخاء على حركتها فَجَرَتْ على وجوه النحو لقصر الأسم.
فإذا لم يُضيفوه قَوَّوْه بالتنوين، وإذا أضافُوه لم يحسن التنوين فقوَّوْه بالمد في حالات الإضافة، فإذا ثنوا قالوا أَخَوان وأَبَوان، لأن الأسم متحرك الحشو فلو تصر حركته خلفاً من الواو والساقطة كما صارت حركة الدالِ في اليد، وحركة الميم في الدم، فقالوا يدانِ ودمانِ، لأن حشوهما ساكن فصار تحرك الدال والميم خلفاً من الحرف الساقط، فقالوا: دَمان ويدان، وجاء في الشعر دميان، قال:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
وإنما قالوا: دَمَيان على الدِّماء كقولك: دَمِيَ وَجْهُ فلانٍ أشد الدِّماء، فحرك الحشو، وكذلك قالوا إخوان، وهم الإخوةُ إذا كانوا لأبٍ، وهم الإخوانُ إذا لم يكونوا لأبٍ. وفي القرآن: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
والتَّآخي: اتَّخاذُ الأخَوانِ بينهما إخاءً وأُخُوَّةً.
والأخْتُ: كانَ حَدُّها أَخَة والأعرابُ على الهاء والخاء في موضع الرفعِ ولكنها انفتحت لحال هاء التأنيث، لأنها لا تعتمد إلا على حرفٍ متحركٍ بالفتحة، وأسكنت الخاء فحول صرفها على الألف، وصارت الهاء تاء كانها من أصلِ الكلمة، ووقع الإعراب على التاء، وألزمت الضمة التي كانت في الخاء الألف، وكذلك نحو ذلك.
أخخ: أخّ: فارسيةٌ يتوجع بها عند التوجع من شيء.

### Türkçe

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ kullanılandır.
**خوخ**:
**الخَوْخَةُ**: Hicaz ehlinin dilinde, üzerine kapı dikilmemiş, bilakis iki ev yahut iki hâne arasındaki ayrım. Ve insanlar, Farsların **بنجرقات** diye adlandırdığı bu kapılara: **خَوْخات** derler.
Ve **الخَوْخَة** bir meyvedir; hepsi **الخَوْخُ**tur. Ve Mekke ehli, elbiselerden yeşil bir türü: **الخَوْخَةَ** diye adlandırır.
Ve **خوخ**: **الوَخْوَخَةُ**: kuşların seslerini taklit.
Ve **الوَخواخ**: ağır tembellik; ve dedi ki:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
Ve **الخَوْخاء**: ahmak adam; ve **الخَوْخاؤون** diye çoğul yapılır. **خوي**: **الخَواءُ**: karın boşluğu.
Ve **خَوَى يَخوي خوىً**; ve ona bu, **الخَواء**dan isabet etti.
Ve hadiste: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" yani şişer ve uzaklaşır.
Ve **خَوَتِ الدّارُ**: ehli yok oldu; o, içinde oturan olmaksızın ayakta durandır. Hansâ dedi ki:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
Onu kerem ve cömertlikle vasfeder.
Ve dersin: **خَوَّى** yani: yıkıldı ve düştü.
Ve **خَوَّى البعير تَخْويةً** yani: çöktü; sonra dizlerinin nasırlarına yerde yer verdi. Ve **مُخَوّاهُ**: onun **تَخْويَتِه**nin yeri; çoğulu **مُخَوَّيات**. Accâc dedi ki:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
Ve bir başkası dedi ki:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
Ve **الخَوِيَّةُ**: deve ve diğer davarlarda meme ile ön taraf arasının açıklığı.
**أخو**: **أَخٌ** ve **أَخَوانِ** ve **إِخوةٌ** ve **إِخوانٌ**. Ve benimle onun arasında **أُخُوَّةٌ** ve **إِخاءُ** vardır.
Ve dersin: **آخَيْتُه**; ve Tayy’ın dili: **واخَيْتُه**.
Ve bu, **آخائي**mdan bir adamdır; **أفعالي** vezninde. Ve dersin: **آخَيْتُ** kuruluş aslının üzerine; ve kim **واخَيْتُ** derse, Tayy’ın dilinde, onu **الوِخاء**dan almıştır.
Ve **الأَخ**ın müennesi: **أُخْتٌ**; ve onun **تاء**sı **هاء**dır. Ve dersin: **أُخْتٌ** ve **أُخْتانِ** ve **أَخَواتٌ**.
Ve **الأَخِيَّةُ**: duvarda enlemesine olan bir çubuk; binek hayvanı ona bağlanır; **الأَواخيُّ** üzere çoğul yapılır. Ve falanın emîr yanında sabit bir **أَخِيَّةٌ**si vardır. Fiil: **أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً** ve ben **تَأَخَّيْتُ**; ve onun اشتقاقı, çubuğun **آخِيَّة**sindendir; ve o, fiilin تقديرinde **فاعُولة**dur. Ve **آخِيَةٌ** denir; bütün bunlarda hafifletmeyle.
**وخي**: **التَوَخِّي**: bir işi kastetmen, böylece onun kastını amaçlaman.
Ve dersin: **وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً**; senin sözünden: **تَوَخَّيْتُ** şu işi, yani onu, ondan başkasını bırakıp kastettim. Ve **وَخَّيْتُ** dediğinde, fiili başkasına geçişli kılmış olursun.
**الخاء**ın hemze ile telifinin sınırı: **الأخ**; ve onun binasının telifinin aslı, üç harekeli **فعل** binası üzere idi; aynı şekilde: **الأب**. Sonra bunu ağır buldular; onda üç şey vardır: harf, ses ve sarf. Bazen sarfı için **الواو** ve **الياء**yı atarlar ve onlardan sesi bırakırlar; ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır: hareket fetha olursa ses onunla birlikte yumuşak bir elif olur; ve damme olursa onunla birlikte yumuşak bir vav olur; ve kesre olursa onunla birlikte yumuşak bir yâ olur. Böylece **الأخ**ın vav sesi bir fethaya dayandı, onunla birlikte yumuşak bir elif oldu: **أخا**; aynı şekilde **أبا**; **رمى** ve **غزا**nın elifi ve benzerleri gibi.
Sonra onu çok kullanmaları sebebiyle hafifletme için elifi attılar; ve **الخاء** kendi harekesi üzere kaldı; ismin kısalığı sebebiyle nahiv vecihleri üzere cereyan etti.
Onu izafe etmediklerinde tenvin ile kuvvetlendirdiler; onu izafe ettiklerinde tenvin güzel olmaz, izafe hâllerinde med ile kuvvetlendirdiler. İkili yaptıklarında **أَخَوان** ve **أَبَوان** dediler; çünkü isim içi harekelidir; eğer onun harekesi, düşmüş olan vavın yerine halef olsaydı, **اليد**de **الدال**ın harekesi ve **الدم**de **الميم**in harekesi olduğu gibi, **يدانِ** ve **دمانِ** derlerdi; çünkü onların içi sakindir, böylece **الدال** ve **الميم**in harekelenmesi düşmüş harfin yerine halef oldu; böylece **دَمان** ve **يدان** dediler. Şiirde **دميان** geldi; dedi ki:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
Ancak **دَمَيان** dediler, **الدِّماء** üzere; senin sözün gibi: **دَمِيَ وَجْهُ** falan, **الدِّماء**ca daha şiddetlidir; böylece içi harekeledi. Aynı şekilde **إخوان** dediler; ve onlar, baba bir olduklarında **الإخوةُ**dur; baba bir olmadıklarında **الإخوانُ**dur. Kur’ân’da: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
Ve **التَّآخي**: iki **الأخَوان**ın aralarında **إخاءً** ve **أُخُوَّةً** edinmesidir.
Ve **الأخْتُ**: onun sınırı **أَخَة** idi; ve Araplar, ref‘ yerinde **الهاء** ve **الخاء** üzeredir; fakat o, müenneslik **هاء**sının hâli sebebiyle fethalandı; çünkü o, ancak fethalı harekeli bir harfe dayanır. Ve **الخاء**yı sakin kıldı; böylece sarfını elif üzerine çevirdi. Ve **الهاء** bir **تاء** oldu; sanki kelimenin aslındandır. Ve i‘rab **التاء** üzerine vaki oldu; ve **الخاء**da olan dammeyi elife ilzam etti; ve bunun benzeri.
**أخخ**: **أخّ**: Farsçadır; bir şeyden acı duyulduğunda acı duyma esnasında onunla inlenilir.
